Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35 · Chapter 22
na vinā vīryāt tanv api phalam īpsitam āpyate jagadbhūtyai /
iti khedam agaṇayitvā vyāyacchante mahābhāgāḥ //
hariṇaṃ harakaṇṭhanīlapṛṣṭhaṃ harisattvaṃ haritaṃ tṛṇaṃ daśantam
sadasatpathavedinaṃ mṛgās te tam upādhyāyam ivānvaguḥ suśiṣyāḥ //
vihāya romanthanam unmukhasthiraḥ sa kṛṣṇasāraḥ śarapātaśaṅkitān
mṛgān ninīṣuṃ śaragocaraṃ nṛpaṃ vilokayāmāsa camūpuraḥsaram //
vilokya saṃbhūtakhalīnanisvanaṃ jighāṃsu tat sainyam adhijyakārmukam
mṛgaiḥ parīto bhayaloladṛṣṭibhiḥ sa yūthabhartedam acintayad dhruvam //
mahīpatiḥ pāti sukhaṃ sukhārthinīṃ prajām anutpannabhayāṃ śubhāśrayāt
acintayitvātmagataṃ pariśramaṃ sa rakṣitā yo vyasane 'pi rakṣati //
amūn bhayabhrāntavilolalocanān parisravacchoṇitasiktabhūtalān
mṛgān purastāt patataḥ sphurattanūn vilokayiṣyāmi kathaṃ śarāhatān //
mṛgāṃs tad enān mṛgayāvinodino na yāvad āghnanti śitaiḥ śilīmukhaiḥ
balena tāvad bhayalolacakṣuṣāṃ prayatnam eṣāṃ karavāṇi rakṣaṇe //
pariplutya taṭād asmād dattvā pṛṣṭhe kramaṃ mama
yāta yātabhayāḥ śīghraṃ svayūthyāḥ saṃkaṭād itaḥ //
śarīraṃ viśarārutvād dharmābhāvāc ca phalgu me
yuṣmannirvāhaṇāt sāraṃ lapsyate sucirād idam //
paropakāravimukho yadā kāyaḥ kalis tadā
yadā tv anyaddhitālambī kāyaratnam idaṃ tadā //
paripātum ahaṃ bhayāt samartho yadi yuṣmān nṛpasainikānubaddhān
saphalo 'dya bhavet tataḥ pṛthivyāṃ mama yūthādhipatitvaśabda eṣaḥ //
āgamyatāṃ tad adhunā nanu tāvad eva yuṣmāsu yāvad iṣavo na patanti śātāḥ
pṛṣṭhaṃ mamācalasarijjalasetubhūtam āruhya nistarata sainyabhayād amuṣmāt //
yathā yathā tasya bhṛśaṃ nipetuḥ pṛṣṭhe mṛgās trāsavilolanetrāḥ
tathā tathāsau mṛgayūthabhartā khurān sthiratvaṃ prasabhaṃ nināya //
rudhiram atha mṛgāṇāṃ patyur utkhātamāṃsāt khurapuṭaparibhinnāt tasya cakṣāra pṛṣṭhāt
mṛgakulam acalāntaṃ gacchad ālokya cārāt sa rujam agaṇayitvā prītim evālalambe //
paripālitasattvānām upāyena balena vā
ruṇaddhi mahatāṃ duḥkhaṃ antaḥprītiparamparā //
athāvavādam ākarṇya sa janas tasya bhūpateḥ
bāṇaviśleṣiṇaḥ sadyaś cakāra dhanuṣo guṇān //
jahīhi śaṅkāṃ na hi bodhisattvo bhavantam utsrakṣyati bālam ekam
dvirephaśabdair iti puṣpavanta āśvāsayāmāsur iva drumās tam //
aṅgādhiruhya matpṛṣṭhaṃ vimuñca maraṇavyathām
bhavantaṃ saritaḥ pāraṃ neṣyāmy aham itas taṭāt //
uddhartuṃ vīryam ārabdhaṃ yena lokaṃ bhavārṇavāt
sa tvāṃ nottārayiṣyāmi katham ekaṃ nadījalāt //
atha tenādhirūḍho 'sau mṛgaśāvena vīryavān
jagāhe karuṇālambī saritaṃ vīcimālinīm //
amūni pṛṣṭhe tava vikṣatāni rujaṃ na gāḍhāṃ janayanti kaccit
iti bruvāṇeva samuttarantaṃ parāmṛśat tam sarid ūrmihastaiḥ //
kṛtvātha jānunī bhūmau mṛgaśāvaḥ pipāsitaḥ
jagrāha tvaritaṃ mātuḥ saṃbhūtaprasrutī stanau //
sā cainaṃ parivṛttāsyā stanyapānacalānanam
ālileha muhuḥ snehāj jihvayā calitāgrayā //
kathaṃcid anviṣya khurāṅkaśādvalāṃ śanair mṛgāṇāṃ padavīṃ samākulaḥ
niviśya mandaṃ rudhirokṣitaḥ kṣitau kṣaṇaṃ viśaśrāma sa saṃbhṛtaśramaḥ //
imāṃ daśāṃ nirghṛṇayādya vatsa satyā jananyāpi mayāsi nītaḥ
iti kṣatāṅgaṃ karuṇānutāpād bhṛśaṃ rurodeva tam īkṣamāṇā //
abhyutthānārham ālokya yat tvāṃ nāhaṃ samutthitaḥ
nādākṣiṇyaṃ tad etan me śrameṇāsmy avasāditaḥ //
nirvrīḍaiḥ param upahantum udyatāstrair bhogecchātimiraniruddhabuddhinetraiḥ
dharmajño hariṇamuniḥ kṛpāsahāyo mādṛkṣair narapaśubhis tvam arcanīyaḥ //
bibharti bhṛtyān nṛpa ātmarakṣaṇaṃ vidhitsur āyodhanakālanirbhayān
svayūtharakṣāpaṭunā tu sarvathā nayena te bhūmibhujāṃ jito nayaḥ //
citraṃ kim atra bahavo yadi bhūmipālaṃ bhṛtyā raṇāntaragataṃ paripālayanti
ekena nāma hariṇā bahavas tvayāmī yat pālitāḥ khalu tad adbhutam etad atra //
bahuguṇakaruṇānvitā taveyaṃ guṇavikalāṃ karuṇāviyogalaghvīm
hariṇa hariṇatā viśeṣalābhād avahasatīva manuṣyatāṃ mamaitām //
buddhatvam adhigantuṃ me vīryaṃ vīryavatāṃ vara
yathāśakti mṛgatve 'pi satīdaṃ nāvasīdati //
yathā mayāmī hariṇā bhayākulāḥ pratāritā bhīmarayān nadījalāt
tathā bahukleśasamākulaṃ jagat pratārayeyaṃ bhavaduḥkhatoyadheḥ //
ālasyāt sasahāyo 'pi na gacchaty udayaṃ janaḥ
hastāgrāt skhalito bhūmau toyārdra iva kandukaḥ //
vipaścitāpy alasadhiyā sukhāśrayaṃ na śakyate padam abhigantum ucchritam
avāhitaṃ vahanam aritradhāribhiś cirād api vrajati na pāram ambudheḥ //
jātasyāpi kule viśuddhayaśasi prakhyātabhogodaye prāptasyāpi sabhāsu paṇḍitadhurām agryāṃ vipaścittayā
ālasyān na manorathaḥ sakṛd api prāpnoti puṃsaḥ phalaṃ lakṣyaṃ naiti guṇārpito 'pi viśikhaḥ kṣeptuḥ prayatnād vinā //
ye śāntaṃ padam ārurukṣava iha kleśair abhinnāśayās tvattaḥ prāk kṛtinaḥ kṛtapraṇidhayo bodhau ghaṭante janāḥ
teṣāṃ vartmani vājinām iva pariśrāntyā śanair dhāvatām ājāneya ivojjhitaśramabhayo bhāvī bhavān agrimaḥ //
bibhrāṇaṃ pariveṣiṇīṃ vitamasāṃ dehatviṣāṃ saṃhatiṃ dharmaṃ dharmakathābhilāṣiṇi muhuḥ prakhyāpayantaṃ jane
chinnakleśanibandhanaṃ guṇadhanair abhyarcitaṃ sūribhis tvāṃ buddhatvam upāgataṃ gatabhavaṃ drakṣyanti dhanyā janāḥ //
tad ācakṣva mahābuddhe dharmaṃ dharmavidāṃ vara
sevyamānena śuddhena yena yāyāṃ na durgatim //
avadyād vinivṛttiś ca pravṛttiś ca śubhāśraye
dharmatattvam idaṃ samyag ākhyātaṃ khyātabuddhibhiḥ //
sphuṭīkṛte 'pi tattve 'smin prakāśitaśubhāśubhe
yo gacchati vimārgeṇa so 'ndhaḥ saty api cakṣuṣi //
iti prajñāpradīpena vilokitamahāpathaḥ
bhajasva bhajamānāni karmāṇi kleśahānaye //
kṣitīśa kṣapitājñāna kṣitiṃ dharmeṇa pālaya
tīkṣṇadaṇḍād bhūmipālān nityam udvijate janaḥ //
yadi yaśasi mṛṇālabhaṅgaśukle jagadavabhāsini te 'sti kācid icchā
phalam abhimatam āptukāmatā vā bibhṛhi guṇābharaṇaṃ tato viśuddham //
tato yūthapates tasya khurakṣatasamutthayā
āviṣṭasya rujā gurvyā nimimīlatur akṣiṇī //
tasyātha nṛpatiḥ kṛtvā -citāṃ candanadārubhiḥ
agnisaṃskāram akarot kṛtinaḥ puṇyajanmanaḥ //
atha tatra gate suhṛdīva divaṃ hariṇe karuṇāvimalaprakṛtau
anuśocya ciraṃ vasudhādhipatiḥ puram āgamad āśu vitānamanāḥ //
tasmin mṛge mṛgavadhūsadṛśekṣaṇābhiḥ sattvopakārakuśale kuśalānvitābhiḥ
jñātāv iva vyuparate viratakriyābhir acchinnam aśru mumuce vanadevatābhiḥ //
prāvepatātha vasudhā calitādriśṛṅgā vātānilena parivardhitasāgarormiḥ
bhrāntadvirephaśabalaś ca vikīrṇagandho mandārapuṣpanikaro nabhasaḥ papāta //
mṛgayūthādhipas tatra vane 'bhūvam ahaṃ tadā
parivrāṭ ca subhadro 'yaṃ babhūva mṛgaśāvakaḥ //
kāśyapo nāma buddho 'bhūj jñeyasāgarapāragaḥ
nāmnāśoko 'bhavad bhikṣuḥ svasrīyas tasya tāyinaḥ //
sulabhaṃ me paraṃ jyotir mātule sugate sati
aśokaḥ paricintyeti na vyāyacchata muktaye //
deśāntaram aśoke 'tha gate gatapunarbhavaḥ
kāśyapo nirvṛtau cetaḥ kṛtavān kṛtiṇāṃ varaḥ //
tataḥ sthite 'śokataror adhastād aśokabhikṣau vinibaddhaśokā
mahīruhe tatra kṛtādhivāsā mumoca muktādyuti devatāśru //
bhaviṣyatīty adya vicintayantyā jinasya nirvāṇam anirvṛtāyāḥ
papāta pārāśariṇaḥ śarīre tasyāsram uṣṇaṃ vanadevatāyāḥ //
nirabhram etad gaganaṃ kuto nu mamedam ambhaḥ patitaṃ śarīre
iti bruvann unmukham īkṣamāṇaḥ sa devatāṃ tāṃ rudatīm apaśyat //
papraccha caināṃ paridīnadīnāṃ kiṃ devate rodiṣi jātaśokā
sā cāsya kaṇṭhaskhalitābhidhānā bhikṣoḥ kathaṃcit kathayāṃ babhūva //
mahāmuniḥ kāruṇiko jagaddhitaṃ vihāya dagdhānuśayendhano vaśī
pradāya nirvāsyati kāśyapo 'dhunā janāya śokaṃ kṛpaṇeti rodimi //
akampite vādivacaḥpataṅgakaiḥ pariprakāśīkṛtasatpathāpathe
munipradīpe parinirvṛtiṃ gate jagattrayavyāpi tamo bhaviṣyati //
niśamya cedaṃ vanadevatāvacaḥ sa marmaṇīvābhihataḥ śiteṣuṇā
papāta bhūmau vinimīlitekṣaṇaś cirāt samutthāya ca paryadevata //
apṛcchad enaṃ vanadevatotsukā pracakṣva bhikṣo kim iti prarudyate
sa mātulo me bhagavān iti vyathāṃ kathaṃ na yāsyāmi sa cedam abravīt //
manoharaṃ vākkusumaṃ jinadrumād gṛhītam atyalpam idaṃ pramādinā
jagattrayakleśaparaṃparāharaṃ mayā na labdhaṃ phalam alpabuddhinā //
idam manaḥsadmani me kṛtāśrayaṃ nirodhakaṃ muktipathasya dāruṇam
vibhidya kasmān na gato 'si nirvṛtiṃ tathāgatendor vacanāṃśubhis tamaḥ //
athānvagāt tāṃ nabhasā sa devatām aśokapuṣpāñjalibaddhalocanaḥ
kṣaṇena cāgamya tathāgatāntikaṃ jagāda bāṣpaṃ visṛjan muhur muhuḥ //
pramādinaṃ bālam apetadhīplavaṃ nimagnam ajñānamahāpayonidhau
munīndra māṃ duḥkhamahormipīḍitaṃ kṣaṇād anuttārya kathaṃ nu gacchasi //
iti bruvāṇaṃ parigadgadākṣaraṃ kṣarantam asraṃ kaluṣīkṛtekṣaṇam
kṣaṇād vimokṣāya nivartya kāpathāt pathā viśuddhena nināya taṃ jinaḥ //
siṃhāsanopaviṣṭasya vākpuṣpāni vimuñcataḥ
kasya śroṣyati loko 'yaṃ dharmārthī dharmadeśanām //
tvayi nātha paraṃ jyotiḥ prāpte 'stam iva bhāskare
tamasā durnivāreṇa nimīlitam idaṃ jagat //
adya tvayi gate śāntim aśāntena manobhuvā
jagan mohayituṃ nūnaṃ punar āropitaṃ dhanuḥ //
gate munau śāntim anāśrayā vayaṃ kva viśramiṣyāma udīrṇamanyavaḥ
guṇair iti jñeyapathānugāminā munīndra vikruṣṭam iva tvayā vinā //
bhavantaṃ bodhāya praṇidhim avalambya tribhuvane bhramantaṃ sattvārthaṃ sthiradhiyam ahaṃ nojjhitavatī
parityajya tvaṃ māṃ kim iti jananīṃ vatsala gataḥ prayāte tvayy evaṃ ruditam iva dīnaṃ karuṇayā //
mām āgamya yathānena bhikṣuṇāsāditaṃ phalam
tathā śākyamuneḥ śiṣyaḥ paścimaḥ syām ahaṃ tadā //
arhatphalaṃ samāsādya nirvāṇasamaye muneḥ
tasmāt prāk parinirvāyāṃ soḍhuṃ śokam aśaknuvan //
yāsāv aśokanilayā babhūva vanadevatā
sa parivrāṭ subhadro 'yaṃ bhadracetā mahāmatiḥ //
praṇidhānavaśād eṣa mama śrāvakatāṃ gataḥ
prathamaṃ mama nirvāṇāt tasmād eva ca nirvṛtaḥ //
iti jātakam etad adbhutaṃ vidhivac chākyamuniprakāśitam
viduṣāṃ manasaḥ praśāntaye prathanīyaṃ madhurābhidhāyinā //
parahitakaraṇārthaṃ khyāpitātipratijñair api vipadi na mukto vīryasaṃnāhabandhaḥ
iti parivigaṇayya prāptum atyantaniṣṭhāṃ bhuvanahitavidhāne mā sma gātālasatvam //
Original text: Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35 · Edition: Michael Hahn: "How it all began: I. Haribhaṭṭa's Prabhāsajātaka", Journal of the Centre of Buddhist Studies, Sri Lanka 4 (2006), pp. 1-81 Hahn, Michael: Haribhaṭṭa in Nepal. Ten Legends from His Jātakamālā and the Anonymous Śākyasiṃhajātaka. Tokyo 2007 (Studia Philologica Buddhica, Monograph Series 22) Hahn, Michael: Poetical Visions of the Buddha's Former Lives : Seventeen Legends from Haribhatta · Data entry Michael Hahn Klaus Wille (Jat. 1) · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0