જાતકમાલા · અધ્યાય 22

ન વિના વીર્યાત્ તન્વ્ અપિ ફલમ્ ઈપ્સિતમ્ આપ્યતે જગદ્ભૂત્યૈ ।
ઇતિ ખેદમ્ અગણયિત્વા વ્યાયચ્છન્તે મહાભાગાઃ ॥

હરિણં હરકણ્ઠનીલપૃષ્ઠં હરિસત્ત્વં હરિતં તૃણં દશન્તમ્
સદસત્પથવેદિનં મૃગાસ્ તે તમ્ ઉપાધ્યાયમ્ ઇવાન્વગુઃ સુશિષ્યાઃ ॥

વિહાય રોમન્થનમ્ ઉન્મુખસ્થિરઃ સ કૃષ્ણસારઃ શરપાતશઙ્કિતાન્
મૃગાન્ નિનીષું શરગોચરં નૃપં વિલોકયામાસ ચમૂપુરઃસરમ્ ॥

વિલોક્ય સંભૂતખલીનનિસ્વનં જિઘાંસુ તત્ સૈન્યમ્ અધિજ્યકાર્મુકમ્
મૃગૈઃ પરીતો ભયલોલદૃષ્ટિભિઃ સ યૂથભર્તેદમ્ અચિન્તયદ્ ધ્રુવમ્ ॥

મહીપતિઃ પાતિ સુખં સુખાર્થિનીં પ્રજામ્ અનુત્પન્નભયાં શુભાશ્રયાત્
અચિન્તયિત્વાત્મગતં પરિશ્રમં સ રક્ષિતા યો વ્યસને ઽપિ રક્ષતિ ॥

અમૂન્ ભયભ્રાન્તવિલોલલોચનાન્ પરિસ્રવચ્છોણિતસિક્તભૂતલાન્
મૃગાન્ પુરસ્તાત્ પતતઃ સ્ફુરત્તનૂન્ વિલોકયિષ્યામિ કથં શરાહતાન્ ॥

મૃગાંસ્ તદ્ એનાન્ મૃગયાવિનોદિનો ન યાવદ્ આઘ્નન્તિ શિતૈઃ શિલીમુખૈઃ
બલેન તાવદ્ ભયલોલચક્ષુષાં પ્રયત્નમ્ એષાં કરવાણિ રક્ષણે ॥

પરિપ્લુત્ય તટાદ્ અસ્માદ્ દત્ત્વા પૃષ્ઠે ક્રમં મમ
યાત યાતભયાઃ શીઘ્રં સ્વયૂથ્યાઃ સંકટાદ્ ઇતઃ ॥

શરીરં વિશરારુત્વાદ્ ધર્માભાવાચ્ ચ ફલ્ગુ મે
યુષ્મન્નિર્વાહણાત્ સારં લપ્સ્યતે સુચિરાદ્ ઇદમ્ ॥

પરોપકારવિમુખો યદા કાયઃ કલિસ્ તદા
યદા ત્વ્ અન્યદ્ધિતાલમ્બી કાયરત્નમ્ ઇદં તદા ॥

પરિપાતુમ્ અહં ભયાત્ સમર્થો યદિ યુષ્માન્ નૃપસૈનિકાનુબદ્ધાન્
સફલો ઽદ્ય ભવેત્ તતઃ પૃથિવ્યાં મમ યૂથાધિપતિત્વશબ્દ એષઃ ॥

આગમ્યતાં તદ્ અધુના નનુ તાવદ્ એવ યુષ્માસુ યાવદ્ ઇષવો ન પતન્તિ શાતાઃ
પૃષ્ઠં મમાચલસરિજ્જલસેતુભૂતમ્ આરુહ્ય નિસ્તરત સૈન્યભયાદ્ અમુષ્માત્ ॥

યથા યથા તસ્ય ભૃશં નિપેતુઃ પૃષ્ઠે મૃગાસ્ ત્રાસવિલોલનેત્રાઃ
તથા તથાસૌ મૃગયૂથભર્તા ખુરાન્ સ્થિરત્વં પ્રસભં નિનાય ॥

રુધિરમ્ અથ મૃગાણાં પત્યુર્ ઉત્ખાતમાંસાત્ ખુરપુટપરિભિન્નાત્ તસ્ય ચક્ષાર પૃષ્ઠાત્
મૃગકુલમ્ અચલાન્તં ગચ્છદ્ આલોક્ય ચારાત્ સ રુજમ્ અગણયિત્વા પ્રીતિમ્ એવાલલમ્બે ॥

પરિપાલિતસત્ત્વાનામ્ ઉપાયેન બલેન વા
રુણદ્ધિ મહતાં દુઃખં અન્તઃપ્રીતિપરમ્પરા ॥

અથાવવાદમ્ આકર્ણ્ય સ જનસ્ તસ્ય ભૂપતેઃ
બાણવિશ્લેષિણઃ સદ્યશ્ ચકાર ધનુષો ગુણાન્ ॥

જહીહિ શઙ્કાં ન હિ બોધિસત્ત્વો ભવન્તમ્ ઉત્સ્રક્ષ્યતિ બાલમ્ એકમ્
દ્વિરેફશબ્દૈર્ ઇતિ પુષ્પવન્ત આશ્વાસયામાસુર્ ઇવ દ્રુમાસ્ તમ્ ॥

અઙ્ગાધિરુહ્ય મત્પૃષ્ઠં વિમુઞ્ચ મરણવ્યથામ્
ભવન્તં સરિતઃ પારં નેષ્યામ્ય્ અહમ્ ઇતસ્ તટાત્ ॥

ઉદ્ધર્તું વીર્યમ્ આરબ્ધં યેન લોકં ભવાર્ણવાત્
સ ત્વાં નોત્તારયિષ્યામિ કથમ્ એકં નદીજલાત્ ॥

અથ તેનાધિરૂઢો ઽસૌ મૃગશાવેન વીર્યવાન્
જગાહે કરુણાલમ્બી સરિતં વીચિમાલિનીમ્ ॥

અમૂનિ પૃષ્ઠે તવ વિક્ષતાનિ રુજં ન ગાઢાં જનયન્તિ કચ્ચિત્
ઇતિ બ્રુવાણેવ સમુત્તરન્તં પરામૃશત્ તમ્ સરિદ્ ઊર્મિહસ્તૈઃ ॥

કૃત્વાથ જાનુની ભૂમૌ મૃગશાવઃ પિપાસિતઃ
જગ્રાહ ત્વરિતં માતુઃ સંભૂતપ્રસ્રુતી સ્તનૌ ॥

સા ચૈનં પરિવૃત્તાસ્યા સ્તન્યપાનચલાનનમ્
આલિલેહ મુહુઃ સ્નેહાજ્ જિહ્વયા ચલિતાગ્રયા ॥

કથંચિદ્ અન્વિષ્ય ખુરાઙ્કશાદ્વલાં શનૈર્ મૃગાણાં પદવીં સમાકુલઃ
નિવિશ્ય મન્દં રુધિરોક્ષિતઃ ક્ષિતૌ ક્ષણં વિશશ્રામ સ સંભૃતશ્રમઃ ॥

ઇમાં દશાં નિર્ઘૃણયાદ્ય વત્સ સત્યા જનન્યાપિ મયાસિ નીતઃ
ઇતિ ક્ષતાઙ્ગં કરુણાનુતાપાદ્ ભૃશં રુરોદેવ તમ્ ઈક્ષમાણા ॥

અભ્યુત્થાનાર્હમ્ આલોક્ય યત્ ત્વાં નાહં સમુત્થિતઃ
નાદાક્ષિણ્યં તદ્ એતન્ મે શ્રમેણાસ્મ્ય્ અવસાદિતઃ ॥

નિર્વ્રીડૈઃ પરમ્ ઉપહન્તુમ્ ઉદ્યતાસ્ત્રૈર્ ભોગેચ્છાતિમિરનિરુદ્ધબુદ્ધિનેત્રૈઃ
ધર્મજ્ઞો હરિણમુનિઃ કૃપાસહાયો માદૃક્ષૈર્ નરપશુભિસ્ ત્વમ્ અર્ચનીયઃ ॥

બિભર્તિ ભૃત્યાન્ નૃપ આત્મરક્ષણં વિધિત્સુર્ આયોધનકાલનિર્ભયાન્
સ્વયૂથરક્ષાપટુના તુ સર્વથા નયેન તે ભૂમિભુજાં જિતો નયઃ ॥

ચિત્રં કિમ્ અત્ર બહવો યદિ ભૂમિપાલં ભૃત્યા રણાન્તરગતં પરિપાલયન્તિ
એકેન નામ હરિણા બહવસ્ ત્વયામી યત્ પાલિતાઃ ખલુ તદ્ અદ્ભુતમ્ એતદ્ અત્ર ॥

બહુગુણકરુણાન્વિતા તવેયં ગુણવિકલાં કરુણાવિયોગલઘ્વીમ્
હરિણ હરિણતા વિશેષલાભાદ્ અવહસતીવ મનુષ્યતાં મમૈતામ્ ॥

બુદ્ધત્વમ્ અધિગન્તું મે વીર્યં વીર્યવતાં વર
યથાશક્તિ મૃગત્વે ઽપિ સતીદં નાવસીદતિ ॥

યથા મયામી હરિણા ભયાકુલાઃ પ્રતારિતા ભીમરયાન્ નદીજલાત્
તથા બહુક્લેશસમાકુલં જગત્ પ્રતારયેયં ભવદુઃખતોયધેઃ ॥

આલસ્યાત્ સસહાયો ઽપિ ન ગચ્છત્ય્ ઉદયં જનઃ
હસ્તાગ્રાત્ સ્ખલિતો ભૂમૌ તોયાર્દ્ર ઇવ કન્દુકઃ ॥

વિપશ્ચિતાપ્ય્ અલસધિયા સુખાશ્રયં ન શક્યતે પદમ્ અભિગન્તુમ્ ઉચ્છ્રિતમ્
અવાહિતં વહનમ્ અરિત્રધારિભિશ્ ચિરાદ્ અપિ વ્રજતિ ન પારમ્ અમ્બુધેઃ ॥

જાતસ્યાપિ કુલે વિશુદ્ધયશસિ પ્રખ્યાતભોગોદયે પ્રાપ્તસ્યાપિ સભાસુ પણ્ડિતધુરામ્ અગ્ર્યાં વિપશ્ચિત્તયા
આલસ્યાન્ ન મનોરથઃ સકૃદ્ અપિ પ્રાપ્નોતિ પુંસઃ ફલં લક્ષ્યં નૈતિ ગુણાર્પિતો ઽપિ વિશિખઃ ક્ષેપ્તુઃ પ્રયત્નાદ્ વિના ॥

યે શાન્તં પદમ્ આરુરુક્ષવ ઇહ ક્લેશૈર્ અભિન્નાશયાસ્ ત્વત્તઃ પ્રાક્ કૃતિનઃ કૃતપ્રણિધયો બોધૌ ઘટન્તે જનાઃ
તેષાં વર્ત્મનિ વાજિનામ્ ઇવ પરિશ્રાન્ત્યા શનૈર્ ધાવતામ્ આજાનેય ઇવોજ્ઝિતશ્રમભયો ભાવી ભવાન્ અગ્રિમઃ ॥

બિભ્રાણં પરિવેષિણીં વિતમસાં દેહત્વિષાં સંહતિં ધર્મં ધર્મકથાભિલાષિણિ મુહુઃ પ્રખ્યાપયન્તં જને
છિન્નક્લેશનિબન્ધનં ગુણધનૈર્ અભ્યર્ચિતં સૂરિભિસ્ ત્વાં બુદ્ધત્વમ્ ઉપાગતં ગતભવં દ્રક્ષ્યન્તિ ધન્યા જનાઃ ॥

તદ્ આચક્ષ્વ મહાબુદ્ધે ધર્મં ધર્મવિદાં વર
સેવ્યમાનેન શુદ્ધેન યેન યાયાં ન દુર્ગતિમ્ ॥

અવદ્યાદ્ વિનિવૃત્તિશ્ ચ પ્રવૃત્તિશ્ ચ શુભાશ્રયે
ધર્મતત્ત્વમ્ ઇદં સમ્યગ્ આખ્યાતં ખ્યાતબુદ્ધિભિઃ ॥

સ્ફુટીકૃતે ઽપિ તત્ત્વે ઽસ્મિન્ પ્રકાશિતશુભાશુભે
યો ગચ્છતિ વિમાર્ગેણ સો ઽન્ધઃ સત્ય્ અપિ ચક્ષુષિ ॥

ઇતિ પ્રજ્ઞાપ્રદીપેન વિલોકિતમહાપથઃ
ભજસ્વ ભજમાનાનિ કર્માણિ ક્લેશહાનયે ॥

ક્ષિતીશ ક્ષપિતાજ્ઞાન ક્ષિતિં ધર્મેણ પાલય
તીક્ષ્ણદણ્ડાદ્ ભૂમિપાલાન્ નિત્યમ્ ઉદ્વિજતે જનઃ ॥

યદિ યશસિ મૃણાલભઙ્ગશુક્લે જગદવભાસિનિ તે ઽસ્તિ કાચિદ્ ઇચ્છા
ફલમ્ અભિમતમ્ આપ્તુકામતા વા બિભૃહિ ગુણાભરણં તતો વિશુદ્ધમ્ ॥

તતો યૂથપતેસ્ તસ્ય ખુરક્ષતસમુત્થયા
આવિષ્ટસ્ય રુજા ગુર્વ્યા નિમિમીલતુર્ અક્ષિણી ॥

તસ્યાથ નૃપતિઃ કૃત્વા -ચિતાં ચન્દનદારુભિઃ
અગ્નિસંસ્કારમ્ અકરોત્ કૃતિનઃ પુણ્યજન્મનઃ ॥

અથ તત્ર ગતે સુહૃદીવ દિવં હરિણે કરુણાવિમલપ્રકૃતૌ
અનુશોચ્ય ચિરં વસુધાધિપતિઃ પુરમ્ આગમદ્ આશુ વિતાનમનાઃ ॥

તસ્મિન્ મૃગે મૃગવધૂસદૃશેક્ષણાભિઃ સત્ત્વોપકારકુશલે કુશલાન્વિતાભિઃ
જ્ઞાતાવ્ ઇવ વ્યુપરતે વિરતક્રિયાભિર્ અચ્છિન્નમ્ અશ્રુ મુમુચે વનદેવતાભિઃ ॥

પ્રાવેપતાથ વસુધા ચલિતાદ્રિશૃઙ્ગા વાતાનિલેન પરિવર્ધિતસાગરોર્મિઃ
ભ્રાન્તદ્વિરેફશબલશ્ ચ વિકીર્ણગન્ધો મન્દારપુષ્પનિકરો નભસઃ પપાત ॥

મૃગયૂથાધિપસ્ તત્ર વને ઽભૂવમ્ અહં તદા
પરિવ્રાટ્ ચ સુભદ્રો ઽયં બભૂવ મૃગશાવકઃ ॥

કાશ્યપો નામ બુદ્ધો ઽભૂજ્ જ્ઞેયસાગરપારગઃ
નામ્નાશોકો ઽભવદ્ ભિક્ષુઃ સ્વસ્રીયસ્ તસ્ય તાયિનઃ ॥

સુલભં મે પરં જ્યોતિર્ માતુલે સુગતે સતિ
અશોકઃ પરિચિન્ત્યેતિ ન વ્યાયચ્છત મુક્તયે ॥

દેશાન્તરમ્ અશોકે ઽથ ગતે ગતપુનર્ભવઃ
કાશ્યપો નિર્વૃતૌ ચેતઃ કૃતવાન્ કૃતિણાં વરઃ ॥

તતઃ સ્થિતે ઽશોકતરોર્ અધસ્તાદ્ અશોકભિક્ષૌ વિનિબદ્ધશોકા
મહીરુહે તત્ર કૃતાધિવાસા મુમોચ મુક્તાદ્યુતિ દેવતાશ્રુ ॥

ભવિષ્યતીત્ય્ અદ્ય વિચિન્તયન્ત્યા જિનસ્ય નિર્વાણમ્ અનિર્વૃતાયાઃ
પપાત પારાશરિણઃ શરીરે તસ્યાસ્રમ્ ઉષ્ણં વનદેવતાયાઃ ॥

નિરભ્રમ્ એતદ્ ગગનં કુતો નુ મમેદમ્ અમ્ભઃ પતિતં શરીરે
ઇતિ બ્રુવન્ન્ ઉન્મુખમ્ ઈક્ષમાણઃ સ દેવતાં તાં રુદતીમ્ અપશ્યત્ ॥

પપ્રચ્છ ચૈનાં પરિદીનદીનાં કિં દેવતે રોદિષિ જાતશોકા
સા ચાસ્ય કણ્ઠસ્ખલિતાભિધાના ભિક્ષોઃ કથંચિત્ કથયાં બભૂવ ॥

મહામુનિઃ કારુણિકો જગદ્ધિતં વિહાય દગ્ધાનુશયેન્ધનો વશી
પ્રદાય નિર્વાસ્યતિ કાશ્યપો ઽધુના જનાય શોકં કૃપણેતિ રોદિમિ ॥

અકમ્પિતે વાદિવચઃપતઙ્ગકૈઃ પરિપ્રકાશીકૃતસત્પથાપથે
મુનિપ્રદીપે પરિનિર્વૃતિં ગતે જગત્ત્રયવ્યાપિ તમો ભવિષ્યતિ ॥

નિશમ્ય ચેદં વનદેવતાવચઃ સ મર્મણીવાભિહતઃ શિતેષુણા
પપાત ભૂમૌ વિનિમીલિતેક્ષણશ્ ચિરાત્ સમુત્થાય ચ પર્યદેવત ॥

અપૃચ્છદ્ એનં વનદેવતોત્સુકા પ્રચક્ષ્વ ભિક્ષો કિમ્ ઇતિ પ્રરુદ્યતે
સ માતુલો મે ભગવાન્ ઇતિ વ્યથાં કથં ન યાસ્યામિ સ ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

મનોહરં વાક્કુસુમં જિનદ્રુમાદ્ ગૃહીતમ્ અત્યલ્પમ્ ઇદં પ્રમાદિના
જગત્ત્રયક્લેશપરંપરાહરં મયા ન લબ્ધં ફલમ્ અલ્પબુદ્ધિના ॥

ઇદમ્ મનઃસદ્મનિ મે કૃતાશ્રયં નિરોધકં મુક્તિપથસ્ય દારુણમ્
વિભિદ્ય કસ્માન્ ન ગતો ઽસિ નિર્વૃતિં તથાગતેન્દોર્ વચનાંશુભિસ્ તમઃ ॥

અથાન્વગાત્ તાં નભસા સ દેવતામ્ અશોકપુષ્પાઞ્જલિબદ્ધલોચનઃ
ક્ષણેન ચાગમ્ય તથાગતાન્તિકં જગાદ બાષ્પં વિસૃજન્ મુહુર્ મુહુઃ ॥

પ્રમાદિનં બાલમ્ અપેતધીપ્લવં નિમગ્નમ્ અજ્ઞાનમહાપયોનિધૌ
મુનીન્દ્ર માં દુઃખમહોર્મિપીડિતં ક્ષણાદ્ અનુત્તાર્ય કથં નુ ગચ્છસિ ॥

ઇતિ બ્રુવાણં પરિગદ્ગદાક્ષરં ક્ષરન્તમ્ અસ્રં કલુષીકૃતેક્ષણમ્
ક્ષણાદ્ વિમોક્ષાય નિવર્ત્ય કાપથાત્ પથા વિશુદ્ધેન નિનાય તં જિનઃ ॥

સિંહાસનોપવિષ્ટસ્ય વાક્પુષ્પાનિ વિમુઞ્ચતઃ
કસ્ય શ્રોષ્યતિ લોકો ઽયં ધર્માર્થી ધર્મદેશનામ્ ॥

ત્વયિ નાથ પરં જ્યોતિઃ પ્રાપ્તે ઽસ્તમ્ ઇવ ભાસ્કરે
તમસા દુર્નિવારેણ નિમીલિતમ્ ઇદં જગત્ ॥

અદ્ય ત્વયિ ગતે શાન્તિમ્ અશાન્તેન મનોભુવા
જગન્ મોહયિતું નૂનં પુનર્ આરોપિતં ધનુઃ ॥

ગતે મુનૌ શાન્તિમ્ અનાશ્રયા વયં ક્વ વિશ્રમિષ્યામ ઉદીર્ણમન્યવઃ
ગુણૈર્ ઇતિ જ્ઞેયપથાનુગામિના મુનીન્દ્ર વિક્રુષ્ટમ્ ઇવ ત્વયા વિના ॥

ભવન્તં બોધાય પ્રણિધિમ્ અવલમ્બ્ય ત્રિભુવને ભ્રમન્તં સત્ત્વાર્થં સ્થિરધિયમ્ અહં નોજ્ઝિતવતી
પરિત્યજ્ય ત્વં માં કિમ્ ઇતિ જનનીં વત્સલ ગતઃ પ્રયાતે ત્વય્ય્ એવં રુદિતમ્ ઇવ દીનં કરુણયા ॥

મામ્ આગમ્ય યથાનેન ભિક્ષુણાસાદિતં ફલમ્
તથા શાક્યમુનેઃ શિષ્યઃ પશ્ચિમઃ સ્યામ્ અહં તદા ॥

અર્હત્ફલં સમાસાદ્ય નિર્વાણસમયે મુનેઃ
તસ્માત્ પ્રાક્ પરિનિર્વાયાં સોઢું શોકમ્ અશક્નુવન્ ॥

યાસાવ્ અશોકનિલયા બભૂવ વનદેવતા
સ પરિવ્રાટ્ સુભદ્રો ઽયં ભદ્રચેતા મહામતિઃ ॥

પ્રણિધાનવશાદ્ એષ મમ શ્રાવકતાં ગતઃ
પ્રથમં મમ નિર્વાણાત્ તસ્માદ્ એવ ચ નિર્વૃતઃ ॥

ઇતિ જાતકમ્ એતદ્ અદ્ભુતં વિધિવચ્ છાક્યમુનિપ્રકાશિતમ્
વિદુષાં મનસઃ પ્રશાન્તયે પ્રથનીયં મધુરાભિધાયિના ॥

પરહિતકરણાર્થં ખ્યાપિતાતિપ્રતિજ્ઞૈર્ અપિ વિપદિ ન મુક્તો વીર્યસંનાહબન્ધઃ
ઇતિ પરિવિગણય્ય પ્રાપ્તુમ્ અત્યન્તનિષ્ઠાં ભુવનહિતવિધાને મા સ્મ ગાતાલસત્વમ્ ॥