Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35 · Chapter 20

apahṛtadaṃṣṭra ivāhiḥkṣāmyati śaktyā vinā saroṣo 'pi /
sati sāmarthye nojjhati yaḥ kṣāntiṃ sa kṣamī jñeyaḥ //

bhujavīryaparājitaṃ jitāreḥ paradeśaṃ balino balāni yasya
abhisasrur udīrṇatuṅgavṛddheḥ salilānīva taṭāntam amburāśeḥ //

aparasparaḍiṇḍimaiḥ svanadbhiḥ kariṇo yasya vitanyamānakopāḥ
vaśagāḥ paritaḥ prayāṇakāle katham apy aṅkuśadhāriṇāṃ babhūvuḥ //

manoharāv ārdramadhūkapāṇḍū samudgirantāv iva kāntim indoḥ
kasyāścid ādarśanibaddhadṛṣṭeḥ sapattralekhāv akarot kapolau //

apaśyad anyāṃ stimitāyatākṣīṃ smitena kiṃciccalitādharāgrām
navotpalāvasthitam utpalena tirodadhānāṃ cakitaṃ dvirepham //

parāṅmukhīṃ kāṃcid adhiṣṭhitāsanāṃ manoharālekhyapaṭāvalokinīm
upetya niḥśabdapadaṃ sa bhūpatiś cakāra hastadvayasaṃvṛtekṣaṇām //

vidhunvatīṃ pāṇim alaṃ mayeti bhiyāsvanām asphuritābhidhānām
stanau dukūlena tirodadhānāṃ jagrāha dūtīm api vepitāṅgīm //

tvam eva me bhāvini jīvitaṃ paraṃ nidhehi dṛṣṭiṃ mayi valguhāsini
iti bruvan kāṃcid avāṅmukhīṃ sthitāṃ prasādayāmāsa kathaṃcid aṅganām //

kiṃciccalanmukharanūpurabhūṣaṇena pādena kuṭṭimatalaṃ likhatīṃ salīlam
karṇe jagāda kim api pramadāṃ hasantīṃ lakṣyīkṛto 'nyavanitānayaneṣupātaiḥ //

parihāsakālacalitonnatabhruvaḥ smitacandrikāparigatānanendavaḥ
trivalīvijihmatanuromarājayo na mano haranti vada kasya yoṣitaḥ //

sphuritaprakāśadaśanāvalīrucaḥ paritaḥ kṣarantya iva kāntim aindavīm
na haranti kaṃ nu lavalīsugandhayaḥ pramadājanasya madamaṇḍanā giraḥ //

vadanendavaḥ śravaṇaruddhadṛṣṭayaḥ parapuṣṭakaṇṭharucayaḥ śiroruhāḥ
pariṇāmitālaphalasaṃnibhāḥ stanā na manoharaṃ kim iva nāma yoṣitām //

na gatās ta eva laghutāṃ jagattraye sukhinas ta eva sudhiyas ta eva ca
bahudoṣasarpanicitāni saṃśritā na vilāsinīviṣalatāvanāni ye //

tasyā guṇanidhau vṛddhiṃ yāte garbhe dine dine
agrayoḥ saṃbhṛtakṣīrau jagmatuḥ śyāmatāṃ stanau //

jānunor upari nyasya pāṇī pallavakomalau
dṛṣṭvā bhartāram uttasthau sā kathaṃcid ivāsanāt //

adya prasavinī syān nu śvo veti sakutūhalaḥ
putrārthī bhūpatiḥ snigdhaṃ tām apaśyat punaḥ punaḥ //

śarīraprabhayā cāndrīṃ sa jahāra yataḥ prabhām
tasyākāri tato nāma candra ity eva bandhubhiḥ //

jāyante guṇabāndhavāḥ sumatayaḥ ślāghyaṃ garimṇāṃ padaṃ rūḍhaṃ lāghavadoṣa eva mahatāṃ keṣāṃcid ā janmanaḥ
dṛśyante hi narā mahaty api kule jātāḥ samānāḥ śunā kiṃ nodanvata iddharatnanicayāc chambūka utpadyate //

samānā nīlatā satyaṃ śikhicandrendranīlayoḥ
sā tu ratnagatā ślāghyā kalyāṇaṃ hi sadāśrayaḥ //

vidyante na guṇāḥ puṃsi kvacid ākṛtimaty api
indranīlākṛtiṃ kāco vahann api na tadguṇaḥ //

laghīyaḥ prājyaṃ vā phalam abhimataṃ prāptumanasā nirīheṇa sthātuṃ kṣaṇam api na yuktaṃ matimatā
kulālo daṇḍena bhramayati na cec cakram aniśaṃ śarāvaḥ kumbho vā na hi bhavati satyām api mṛdi //

svapne kilādya puram etad aśeṣam antrair āveṣṭitaṃ parividhūsaradīnalokam
baddhvā nipīḍitatanuḥ kunayena cāhaṃ kṣiptaś citābhuvi kaḍevarasaṃkulāyām //

rājyād vā mahato bhraṃśaṃ svapnas tat sūcayaty ayam
māsadvayena gantavyaṃ diṣṭāntam athavā tvayā //

śrutvā vacas tasya sa bhūmipālo viprasya viproṣitakāntiśobhaḥ
martavyam ity āgatasādhvasatvān nodyānabhūmau na gṛhe 'bhireme //

vicintyamānaṃ maraṇaṃ prakṛtyā karoti dūre 'pi manoviṣādam
samutphaṇāśīviṣadurnirīkṣyaṃ śarīriṇāṃ kiṃ punar atyupoḍham //

tallohitasya śukatuṇḍavilohitasya pūrṇāṃ vitānabhuvi puṣkariṇīṃ viśālām
bhūpāla yady avatariṣyasi tan na rājyād bhraṃśaṃ gamiṣyasi paretapater vaśaṃ vā //

tataḥ kumāreṣu bhṛśaṃ viṣādiṣu pravartite karmaṇi sāptatantave
mahībhujo jyeṣṭhasutād vinākulaḥ sa mantridhūrto nijagāda pārthivam //

nṛcandra candraḥ sa bhavaccharīrajo balāvalipto yadi nāgamiṣyati
tadā śubhadhvaṃsi vidhānam ādhvaraṃ bhaviṣyatīdaṃ na phalāya bhūyase //

praśāntaveṣe 'pi virūkṣamānase na durjane viśvasanīyam aṇv api
bako hi tiṣṭhann api niścalas taṭe parisphurantīṃ śapharīṃ na hanti kim //

upanayati viṣādaṃ dhairyam apy āśritānāṃ janayati parimohaṃ tāpam antar vidhatte
ahiviṣam iva daṃśaprāptam ekāntatīvraṃ caritam abhajanīyaṃ duḥsahaṃ durjanasya //

uttiṣṭhantaṃ yasya vairikṣayāya krodhavyālaṃ kṣāntividyā ruṇaddhi
śreyaḥprāpto baddhaśuddhāśayānāṃ labdhālokaḥ so 'graṇīḥ kṣāntibhājām //

tyakto 'smi yadi tātena svajīvitagaveṣiṇā
mama deham imaṃ yajña paśutām upakalpaya //

mayā tyakto 'si putreti bruvāṇasya mahīpateḥ
candrasyopari duḥkhena nipetur bāṣpabindavaḥ //

yadā ciram api sthitvā gantavyaṃ mṛtyugocaram
tadā paravināśena ko vāñched āyuṣaḥ sthitim //

iti bruvāṇam udgrīvāḥ khaṇḍadhāraṃ vyalokayan
kumārāḥ sukumārāṅgāḥ śārdūlaṃ hariṇā iva //

tvayi sthite bhrātari lokavatsale mahātmani jyāyasi tuṅgacetasi
paśūn ivāsmān katham eṣa nirghṛṇo yamakṣayaṃ neṣyati khaṇdadhārakaḥ //

samādhinā tasya viśuddhacetasaḥ samāhatānām ca samāhitātmanaḥ
bhujaṅganīlāni savismayātmanāṃ nṛpātmajānāṃ nigaḍāni pusphuṭuḥ //

udiyāya payoguruḥ payodaḥ pidadhad dyāṃ śitikaṇṭhakaṇṭhanīlaḥ
sphuritaprabhayā taḍidbhṛkuṭyā kupito rākṣasavaj jagarja coccaiḥ //

khagamuktavibhagnapādapāni dhvanimanti pracalacchilātalāni
śikharāṇi nipātayan girīṇāṃ pravavau vahnisakhaḥ pracaṇḍavegaḥ //

pramumoca tato ghanāghanaṃ tad ghanajālaṃ ghanam aśmanāṃ samūham
bhṛśam ākulacetasāṃ dvijānāṃ makhamadhye praṇavadhvaniḥ śaśāma //

paripāṭalayan payodharāṇām udarāṇi prabhayā payogurūṇi
drutam astam iyāya pārthivasya vyasanaṃ draṣṭum aśaknuvann ivārkaḥ //

kupitair iva śātakumbhakumbhāḥ kratubhūmau nihitāḥ pratāḍyamānāḥ
upalais tvaritaṃ divaḥ patadbhiḥ kṛtabhaṅgāḥ paricakvaṇuś calantaḥ //

praśaśāma bhayād ivādhvarāgniḥ paritaḥ prasphuritākulasphuliṅgaḥ
galitaślathapāṇḍudhūmajālo gaganād aśmabhir āhataḥ patadbhiḥ //

kariṇāṃ gurulohakośabaddhā radanāḥ śliṣṭamṛdas taṭābhighātāt
upalābhihatāḥ parikvaṇanto mumucuḥ prasphuritatviṣaḥ sphuliṅgān //

nipapāta śikhī nivāsayaṣṭeḥ kṛkavākur virasaṃ rarāsa bhītaḥ
upalābhihatāś ca lolanetrā viviśuś chekamṛgā gṛhodarāṇi //

śiśiraṃ jaladānilaṃ pipāsuḥ pṛthuvalmīkavinirgatārdhabhogaḥ
phaṇam āśu saphūtkṛtaṃ vitanya praviveśāśmabhir āhato bhujaṅgaḥ //

parihṛtya tu bodhisattvam ārāt sakumāraṃ nipatatsu vegavatsu
upaleṣu nṛpaḥ sakhaṇḍadhāro bhavanaṃ bhītajanākulaṃ pratasthe //

sacivasya mahīpateś ca yātos taḍiduddyotavibhāvite 'rdhamārge
aśaniḥ śirasī bibheda bheda cyutamastiṣkalavopadigdhakeśe //

mṛtam aśrumatī janān niśamya kṣitipālaṃ kṣitipālapūjitājñam
mṛducittatayātiduḥkhabhārāt sahasā jīvitam utsasarja devī //

atha bhītajanojjhitāntarālaṃ bhavanaṃ bhūmipateḥ sphuṭatkapāṭam
upalābhihataṃ papāta sadyaḥ kanakastambhavibhaṅgajātanādam //

mṛtau bhavetām atha kiṃ nu jīvitau śaṭhāśayau pārthivakhaṇḍadhārakau
iti sphuradbhiḥ paritaḥ payodharā ruṣeva vidyunnayanair vyalokayan //

māṃ putravṛkṣaṃ saṃvṛddhyai sā siktvā snehavāriṇā
anavāptaphalā mattaḥ kva yātā jananī mama //

pṛthivīṃ pṛthivīpālaḥ pālayitvā pitā mama
kva yātaḥ khaṇḍadhāreṇa saha khaṇḍitadharmaṇā //

smaraṇīyavibhūtīdaṃ patitastambhatoraṇam
śocantīva guroḥ sadma vicyutāḥ śālabhañjikāḥ //

imā viṣamasaṃpāta sphuṭitā galiteṣṭakāḥ
ātmānam iva śocanti dhūsarāś citrabhittayaḥ //

kiṃ nu saṃgītaśāleyam uta vāsagṛhaṃ bhavet
kṛcchrād ity anumīyante bhāgā bhagnasya veśmanaḥ //

āsīd iha gṛhaṃ sthāne śrīmat tasya mahīpateḥ
ity utsuko janaḥ śokād anyebhyaḥ kathayiṣyati //

niḥśrīkam upalāghāta paretaśukakokilam
idaṃ ca bhavanodyānaṃ dhyāyatīva mahīpateḥ //

aniṣṭhitasukhāśānāṃ vipattiṃ pratipālayan
itiśabdaḥ samāptyarthaḥ sotkaṇṭha iva tiṣṭhati //

puṃsām acchinnakṛtyānāṃ kariṣyati karoti ca
cakāra ca samāptyartham itiśabdam anityatā //

sthitāyāṃ mayy api vyoma nityam ity abhidhīyate
ity ūrdhvam iva paśyantī krodhāt tiṣṭhaty anityatā //

aparādhīnavṛttitvād upalabdhamanaḥśamāḥ
apāstabāndhavasnehā niḥsaṅgāḥ sukham āsate //

saṃkalpād viṣayābhilāṣiṇi jane tṛṣṇā karoty āspadaṃ tṛṣṇābaddhamanā nikāramalinaṃ badhnāti sevāñjalim
sevārtaḥ param ārirādhayiṣayā nighno bhavaty andhavan nighno duḥkhaparamparāparibhavakleśair adhiṣṭhīyate //

kṛcchrāl labdham api krameṇa bhavati prabhraṃśi bhūyaḥ sukhaṃ tadbhraṃśe paritāpam eti puruṣaś cittānalaṃ jvālayan
duḥkhasyāsya bhavānubandhajananī hetuḥ śaṭhā jālinī te 'tyantaṃ sukhino manaḥsu nihitā yaiḥ samyag alpecchatā //

tato 'haṃ rājyam utsṛjya bahuvyasanakaṇṭakam
śāntyai śāntipathasthānaṃ gamiṣyāmi tapovanam //

athābhiṣicyānujam āhitakriyaṃ dvijātibhir bhrātaram udyatāśiṣam
vihāya lakṣmīṃ tapaso vivṛddhaye vanāya vavrāja sa dhīramānasaḥ //