જાતકમાલા · અધ્યાય 20

અપહૃતદંષ્ટ્ર ઇવાહિઃક્ષામ્યતિ શક્ત્યા વિના સરોષો ઽપિ ।
સતિ સામર્થ્યે નોજ્ઝતિ યઃ ક્ષાન્તિં સ ક્ષમી જ્ઞેયઃ ॥

ભુજવીર્યપરાજિતં જિતારેઃ પરદેશં બલિનો બલાનિ યસ્ય
અભિસસ્રુર્ ઉદીર્ણતુઙ્ગવૃદ્ધેઃ સલિલાનીવ તટાન્તમ્ અમ્બુરાશેઃ ॥

અપરસ્પરડિણ્ડિમૈઃ સ્વનદ્ભિઃ કરિણો યસ્ય વિતન્યમાનકોપાઃ
વશગાઃ પરિતઃ પ્રયાણકાલે કથમ્ અપ્ય્ અઙ્કુશધારિણાં બભૂવુઃ ॥

મનોહરાવ્ આર્દ્રમધૂકપાણ્ડૂ સમુદ્ગિરન્તાવ્ ઇવ કાન્તિમ્ ઇન્દોઃ
કસ્યાશ્ચિદ્ આદર્શનિબદ્ધદૃષ્ટેઃ સપત્ત્રલેખાવ્ અકરોત્ કપોલૌ ॥

અપશ્યદ્ અન્યાં સ્તિમિતાયતાક્ષીં સ્મિતેન કિંચિચ્ચલિતાધરાગ્રામ્
નવોત્પલાવસ્થિતમ્ ઉત્પલેન તિરોદધાનાં ચકિતં દ્વિરેફમ્ ॥

પરાઙ્મુખીં કાંચિદ્ અધિષ્ઠિતાસનાં મનોહરાલેખ્યપટાવલોકિનીમ્
ઉપેત્ય નિઃશબ્દપદં સ ભૂપતિશ્ ચકાર હસ્તદ્વયસંવૃતેક્ષણામ્ ॥

વિધુન્વતીં પાણિમ્ અલં મયેતિ ભિયાસ્વનામ્ અસ્ફુરિતાભિધાનામ્
સ્તનૌ દુકૂલેન તિરોદધાનાં જગ્રાહ દૂતીમ્ અપિ વેપિતાઙ્ગીમ્ ॥

ત્વમ્ એવ મે ભાવિનિ જીવિતં પરં નિધેહિ દૃષ્ટિં મયિ વલ્ગુહાસિનિ
ઇતિ બ્રુવન્ કાંચિદ્ અવાઙ્મુખીં સ્થિતાં પ્રસાદયામાસ કથંચિદ્ અઙ્ગનામ્ ॥

કિંચિચ્ચલન્મુખરનૂપુરભૂષણેન પાદેન કુટ્ટિમતલં લિખતીં સલીલમ્
કર્ણે જગાદ કિમ્ અપિ પ્રમદાં હસન્તીં લક્ષ્યીકૃતો ઽન્યવનિતાનયનેષુપાતૈઃ ॥

પરિહાસકાલચલિતોન્નતભ્રુવઃ સ્મિતચન્દ્રિકાપરિગતાનનેન્દવઃ
ત્રિવલીવિજિહ્મતનુરોમરાજયો ન મનો હરન્તિ વદ કસ્ય યોષિતઃ ॥

સ્ફુરિતપ્રકાશદશનાવલીરુચઃ પરિતઃ ક્ષરન્ત્ય ઇવ કાન્તિમ્ ઐન્દવીમ્
ન હરન્તિ કં નુ લવલીસુગન્ધયઃ પ્રમદાજનસ્ય મદમણ્ડના ગિરઃ ॥

વદનેન્દવઃ શ્રવણરુદ્ધદૃષ્ટયઃ પરપુષ્ટકણ્ઠરુચયઃ શિરોરુહાઃ
પરિણામિતાલફલસંનિભાઃ સ્તના ન મનોહરં કિમ્ ઇવ નામ યોષિતામ્ ॥

ન ગતાસ્ ત એવ લઘુતાં જગત્ત્રયે સુખિનસ્ ત એવ સુધિયસ્ ત એવ ચ
બહુદોષસર્પનિચિતાનિ સંશ્રિતા ન વિલાસિનીવિષલતાવનાનિ યે ॥

તસ્યા ગુણનિધૌ વૃદ્ધિં યાતે ગર્ભે દિને દિને
અગ્રયોઃ સંભૃતક્ષીરૌ જગ્મતુઃ શ્યામતાં સ્તનૌ ॥

જાનુનોર્ ઉપરિ ન્યસ્ય પાણી પલ્લવકોમલૌ
દૃષ્ટ્વા ભર્તારમ્ ઉત્તસ્થૌ સા કથંચિદ્ ઇવાસનાત્ ॥

અદ્ય પ્રસવિની સ્યાન્ નુ શ્વો વેતિ સકુતૂહલઃ
પુત્રાર્થી ભૂપતિઃ સ્નિગ્ધં તામ્ અપશ્યત્ પુનઃ પુનઃ ॥

શરીરપ્રભયા ચાન્દ્રીં સ જહાર યતઃ પ્રભામ્
તસ્યાકારિ તતો નામ ચન્દ્ર ઇત્ય્ એવ બન્ધુભિઃ ॥

જાયન્તે ગુણબાન્ધવાઃ સુમતયઃ શ્લાઘ્યં ગરિમ્ણાં પદં રૂઢં લાઘવદોષ એવ મહતાં કેષાંચિદ્ આ જન્મનઃ
દૃશ્યન્તે હિ નરા મહત્ય્ અપિ કુલે જાતાઃ સમાનાઃ શુના કિં નોદન્વત ઇદ્ધરત્નનિચયાચ્ છમ્બૂક ઉત્પદ્યતે ॥

સમાના નીલતા સત્યં શિખિચન્દ્રેન્દ્રનીલયોઃ
સા તુ રત્નગતા શ્લાઘ્યા કલ્યાણં હિ સદાશ્રયઃ ॥

વિદ્યન્તે ન ગુણાઃ પુંસિ ક્વચિદ્ આકૃતિમત્ય્ અપિ
ઇન્દ્રનીલાકૃતિં કાચો વહન્ન્ અપિ ન તદ્ગુણઃ ॥

લઘીયઃ પ્રાજ્યં વા ફલમ્ અભિમતં પ્રાપ્તુમનસા નિરીહેણ સ્થાતું ક્ષણમ્ અપિ ન યુક્તં મતિમતા
કુલાલો દણ્ડેન ભ્રમયતિ ન ચેચ્ ચક્રમ્ અનિશં શરાવઃ કુમ્ભો વા ન હિ ભવતિ સત્યામ્ અપિ મૃદિ ॥

સ્વપ્ને કિલાદ્ય પુરમ્ એતદ્ અશેષમ્ અન્ત્રૈર્ આવેષ્ટિતં પરિવિધૂસરદીનલોકમ્
બદ્ધ્વા નિપીડિતતનુઃ કુનયેન ચાહં ક્ષિપ્તશ્ ચિતાભુવિ કડેવરસંકુલાયામ્ ॥

રાજ્યાદ્ વા મહતો ભ્રંશં સ્વપ્નસ્ તત્ સૂચયત્ય્ અયમ્
માસદ્વયેન ગન્તવ્યં દિષ્ટાન્તમ્ અથવા ત્વયા ॥

શ્રુત્વા વચસ્ તસ્ય સ ભૂમિપાલો વિપ્રસ્ય વિપ્રોષિતકાન્તિશોભઃ
મર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આગતસાધ્વસત્વાન્ નોદ્યાનભૂમૌ ન ગૃહે ઽભિરેમે ॥

વિચિન્ત્યમાનં મરણં પ્રકૃત્યા કરોતિ દૂરે ઽપિ મનોવિષાદમ્
સમુત્ફણાશીવિષદુર્નિરીક્ષ્યં શરીરિણાં કિં પુનર્ અત્યુપોઢમ્ ॥

તલ્લોહિતસ્ય શુકતુણ્ડવિલોહિતસ્ય પૂર્ણાં વિતાનભુવિ પુષ્કરિણીં વિશાલામ્
ભૂપાલ યદ્ય્ અવતરિષ્યસિ તન્ ન રાજ્યાદ્ ભ્રંશં ગમિષ્યસિ પરેતપતેર્ વશં વા ॥

તતઃ કુમારેષુ ભૃશં વિષાદિષુ પ્રવર્તિતે કર્મણિ સાપ્તતન્તવે
મહીભુજો જ્યેષ્ઠસુતાદ્ વિનાકુલઃ સ મન્ત્રિધૂર્તો નિજગાદ પાર્થિવમ્ ॥

નૃચન્દ્ર ચન્દ્રઃ સ ભવચ્છરીરજો બલાવલિપ્તો યદિ નાગમિષ્યતિ
તદા શુભધ્વંસિ વિધાનમ્ આધ્વરં ભવિષ્યતીદં ન ફલાય ભૂયસે ॥

પ્રશાન્તવેષે ઽપિ વિરૂક્ષમાનસે ન દુર્જને વિશ્વસનીયમ્ અણ્વ્ અપિ
બકો હિ તિષ્ઠન્ન્ અપિ નિશ્ચલસ્ તટે પરિસ્ફુરન્તીં શફરીં ન હન્તિ કિમ્ ॥

ઉપનયતિ વિષાદં ધૈર્યમ્ અપ્ય્ આશ્રિતાનાં જનયતિ પરિમોહં તાપમ્ અન્તર્ વિધત્તે
અહિવિષમ્ ઇવ દંશપ્રાપ્તમ્ એકાન્તતીવ્રં ચરિતમ્ અભજનીયં દુઃસહં દુર્જનસ્ય ॥

ઉત્તિષ્ઠન્તં યસ્ય વૈરિક્ષયાય ક્રોધવ્યાલં ક્ષાન્તિવિદ્યા રુણદ્ધિ
શ્રેયઃપ્રાપ્તો બદ્ધશુદ્ધાશયાનાં લબ્ધાલોકઃ સો ઽગ્રણીઃ ક્ષાન્તિભાજામ્ ॥

ત્યક્તો ઽસ્મિ યદિ તાતેન સ્વજીવિતગવેષિણા
મમ દેહમ્ ઇમં યજ્ઞ પશુતામ્ ઉપકલ્પય ॥

મયા ત્યક્તો ઽસિ પુત્રેતિ બ્રુવાણસ્ય મહીપતેઃ
ચન્દ્રસ્યોપરિ દુઃખેન નિપેતુર્ બાષ્પબિન્દવઃ ॥

યદા ચિરમ્ અપિ સ્થિત્વા ગન્તવ્યં મૃત્યુગોચરમ્
તદા પરવિનાશેન કો વાઞ્છેદ્ આયુષઃ સ્થિતિમ્ ॥

ઇતિ બ્રુવાણમ્ ઉદ્ગ્રીવાઃ ખણ્ડધારં વ્યલોકયન્
કુમારાઃ સુકુમારાઙ્ગાઃ શાર્દૂલં હરિણા ઇવ ॥

ત્વયિ સ્થિતે ભ્રાતરિ લોકવત્સલે મહાત્મનિ જ્યાયસિ તુઙ્ગચેતસિ
પશૂન્ ઇવાસ્માન્ કથમ્ એષ નિર્ઘૃણો યમક્ષયં નેષ્યતિ ખણ્દધારકઃ ॥

સમાધિના તસ્ય વિશુદ્ધચેતસઃ સમાહતાનામ્ ચ સમાહિતાત્મનઃ
ભુજઙ્ગનીલાનિ સવિસ્મયાત્મનાં નૃપાત્મજાનાં નિગડાનિ પુસ્ફુટુઃ ॥

ઉદિયાય પયોગુરુઃ પયોદઃ પિદધદ્ દ્યાં શિતિકણ્ઠકણ્ઠનીલઃ
સ્ફુરિતપ્રભયા તડિદ્ભૃકુટ્યા કુપિતો રાક્ષસવજ્ જગર્જ ચોચ્ચૈઃ ॥

ખગમુક્તવિભગ્નપાદપાનિ ધ્વનિમન્તિ પ્રચલચ્છિલાતલાનિ
શિખરાણિ નિપાતયન્ ગિરીણાં પ્રવવૌ વહ્નિસખઃ પ્રચણ્ડવેગઃ ॥

પ્રમુમોચ તતો ઘનાઘનં તદ્ ઘનજાલં ઘનમ્ અશ્મનાં સમૂહમ્
ભૃશમ્ આકુલચેતસાં દ્વિજાનાં મખમધ્યે પ્રણવધ્વનિઃ શશામ ॥

પરિપાટલયન્ પયોધરાણામ્ ઉદરાણિ પ્રભયા પયોગુરૂણિ
દ્રુતમ્ અસ્તમ્ ઇયાય પાર્થિવસ્ય વ્યસનં દ્રષ્ટુમ્ અશક્નુવન્ન્ ઇવાર્કઃ ॥

કુપિતૈર્ ઇવ શાતકુમ્ભકુમ્ભાઃ ક્રતુભૂમૌ નિહિતાઃ પ્રતાડ્યમાનાઃ
ઉપલૈસ્ ત્વરિતં દિવઃ પતદ્ભિઃ કૃતભઙ્ગાઃ પરિચક્વણુશ્ ચલન્તઃ ॥

પ્રશશામ ભયાદ્ ઇવાધ્વરાગ્નિઃ પરિતઃ પ્રસ્ફુરિતાકુલસ્ફુલિઙ્ગઃ
ગલિતશ્લથપાણ્ડુધૂમજાલો ગગનાદ્ અશ્મભિર્ આહતઃ પતદ્ભિઃ ॥

કરિણાં ગુરુલોહકોશબદ્ધા રદનાઃ શ્લિષ્ટમૃદસ્ તટાભિઘાતાત્
ઉપલાભિહતાઃ પરિક્વણન્તો મુમુચુઃ પ્રસ્ફુરિતત્વિષઃ સ્ફુલિઙ્ગાન્ ॥

નિપપાત શિખી નિવાસયષ્ટેઃ કૃકવાકુર્ વિરસં રરાસ ભીતઃ
ઉપલાભિહતાશ્ ચ લોલનેત્રા વિવિશુશ્ છેકમૃગા ગૃહોદરાણિ ॥

શિશિરં જલદાનિલં પિપાસુઃ પૃથુવલ્મીકવિનિર્ગતાર્ધભોગઃ
ફણમ્ આશુ સફૂત્કૃતં વિતન્ય પ્રવિવેશાશ્મભિર્ આહતો ભુજઙ્ગઃ ॥

પરિહૃત્ય તુ બોધિસત્ત્વમ્ આરાત્ સકુમારં નિપતત્સુ વેગવત્સુ
ઉપલેષુ નૃપઃ સખણ્ડધારો ભવનં ભીતજનાકુલં પ્રતસ્થે ॥

સચિવસ્ય મહીપતેશ્ ચ યાતોસ્ તડિદુદ્દ્યોતવિભાવિતે ઽર્ધમાર્ગે
અશનિઃ શિરસી બિભેદ ભેદ ચ્યુતમસ્તિષ્કલવોપદિગ્ધકેશે ॥

મૃતમ્ અશ્રુમતી જનાન્ નિશમ્ય ક્ષિતિપાલં ક્ષિતિપાલપૂજિતાજ્ઞમ્
મૃદુચિત્તતયાતિદુઃખભારાત્ સહસા જીવિતમ્ ઉત્સસર્જ દેવી ॥

અથ ભીતજનોજ્ઝિતાન્તરાલં ભવનં ભૂમિપતેઃ સ્ફુટત્કપાટમ્
ઉપલાભિહતં પપાત સદ્યઃ કનકસ્તમ્ભવિભઙ્ગજાતનાદમ્ ॥

મૃતૌ ભવેતામ્ અથ કિં નુ જીવિતૌ શઠાશયૌ પાર્થિવખણ્ડધારકૌ
ઇતિ સ્ફુરદ્ભિઃ પરિતઃ પયોધરા રુષેવ વિદ્યુન્નયનૈર્ વ્યલોકયન્ ॥

માં પુત્રવૃક્ષં સંવૃદ્ધ્યૈ સા સિક્ત્વા સ્નેહવારિણા
અનવાપ્તફલા મત્તઃ ક્વ યાતા જનની મમ ॥

પૃથિવીં પૃથિવીપાલઃ પાલયિત્વા પિતા મમ
ક્વ યાતઃ ખણ્ડધારેણ સહ ખણ્ડિતધર્મણા ॥

સ્મરણીયવિભૂતીદં પતિતસ્તમ્ભતોરણમ્
શોચન્તીવ ગુરોઃ સદ્મ વિચ્યુતાઃ શાલભઞ્જિકાઃ ॥

ઇમા વિષમસંપાત સ્ફુટિતા ગલિતેષ્ટકાઃ
આત્માનમ્ ઇવ શોચન્તિ ધૂસરાશ્ ચિત્રભિત્તયઃ ॥

કિં નુ સંગીતશાલેયમ્ ઉત વાસગૃહં ભવેત્
કૃચ્છ્રાદ્ ઇત્ય્ અનુમીયન્તે ભાગા ભગ્નસ્ય વેશ્મનઃ ॥

આસીદ્ ઇહ ગૃહં સ્થાને શ્રીમત્ તસ્ય મહીપતેઃ
ઇત્ય્ ઉત્સુકો જનઃ શોકાદ્ અન્યેભ્યઃ કથયિષ્યતિ ॥

નિઃશ્રીકમ્ ઉપલાઘાત પરેતશુકકોકિલમ્
ઇદં ચ ભવનોદ્યાનં ધ્યાયતીવ મહીપતેઃ ॥

અનિષ્ઠિતસુખાશાનાં વિપત્તિં પ્રતિપાલયન્
ઇતિશબ્દઃ સમાપ્ત્યર્થઃ સોત્કણ્ઠ ઇવ તિષ્ઠતિ ॥

પુંસામ્ અચ્છિન્નકૃત્યાનાં કરિષ્યતિ કરોતિ ચ
ચકાર ચ સમાપ્ત્યર્થમ્ ઇતિશબ્દમ્ અનિત્યતા ॥

સ્થિતાયાં મય્ય્ અપિ વ્યોમ નિત્યમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે
ઇત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ ઇવ પશ્યન્તી ક્રોધાત્ તિષ્ઠત્ય્ અનિત્યતા ॥

અપરાધીનવૃત્તિત્વાદ્ ઉપલબ્ધમનઃશમાઃ
અપાસ્તબાન્ધવસ્નેહા નિઃસઙ્ગાઃ સુખમ્ આસતે ॥

સંકલ્પાદ્ વિષયાભિલાષિણિ જને તૃષ્ણા કરોત્ય્ આસ્પદં તૃષ્ણાબદ્ધમના નિકારમલિનં બધ્નાતિ સેવાઞ્જલિમ્
સેવાર્તઃ પરમ્ આરિરાધયિષયા નિઘ્નો ભવત્ય્ અન્ધવન્ નિઘ્નો દુઃખપરમ્પરાપરિભવક્લેશૈર્ અધિષ્ઠીયતે ॥

કૃચ્છ્રાલ્ લબ્ધમ્ અપિ ક્રમેણ ભવતિ પ્રભ્રંશિ ભૂયઃ સુખં તદ્ભ્રંશે પરિતાપમ્ એતિ પુરુષશ્ ચિત્તાનલં જ્વાલયન્
દુઃખસ્યાસ્ય ભવાનુબન્ધજનની હેતુઃ શઠા જાલિની તે ઽત્યન્તં સુખિનો મનઃસુ નિહિતા યૈઃ સમ્યગ્ અલ્પેચ્છતા ॥

તતો ઽહં રાજ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય બહુવ્યસનકણ્ટકમ્
શાન્ત્યૈ શાન્તિપથસ્થાનં ગમિષ્યામિ તપોવનમ્ ॥

અથાભિષિચ્યાનુજમ્ આહિતક્રિયં દ્વિજાતિભિર્ ભ્રાતરમ્ ઉદ્યતાશિષમ્
વિહાય લક્ષ્મીં તપસો વિવૃદ્ધયે વનાય વવ્રાજ સ ધીરમાનસઃ ॥