Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35 · Chapter 12

śīlaṃ paripālayatā trātāḥ sattvā mayūrabhūtena /
prāṇabhayād yena purā kas tatra na ropayed bhaktim //

mayūravaram utpādya taṃ vicitratanūruham
vismitā iva paśyanto babhūvuḥ karmaśilpinaḥ //

meghārambhe jātanṛtyānurāgaṃ paśyantīnāṃ taṃ mayūrādhirājam
stokoddyotā hrīmatīnām ivāsan mandā vidyullāsikānāṃ vilāsāḥ //

mṛdaṅgavad dhvānini vārinirjhare dvirephavīṇāsu kalasvanāsu ca
latāvanāntargṛhake manohare nanarta citraṃ sa mayūralāsakaḥ //

parisphuraccandrakaratnamaṇḍalas taṭāntam āruhya yadā nanarta saḥ
samīraṇādhūtavano himācalas tadā vibhāti sma kirīṭavān iva //

kāntaṃ vitanvati kalāpam anaṅgavadhvā citre viśeṣaka ivālikhite dharitryām
tatra sthitā śikhini siddhavilāsinīnāṃ gāḍhaṃ kutūhalavaśān na tatarpa dṛṣṭiḥ //

āpāṇḍumeghapaṭalāvṛtadiṅmukhānte muktāmalāmbhasi śaratsamaye 'bhyupete
yasyāṃ sa candrakamaṇīn asṛjat kalāpī bhūr indranīlaśakalair iva sā babhāse //

kānte viceruṣi śanair apulākapakṣe yūthānuyātagamane kuśalaikapakṣe
tasmin mahīdharavarasya mayūrarāja indrāyudhaiḥ śabaliteva mahī rarāja //

vada kasya dhvanir ayaṃ tāras tārādhipānana
yena pratāryamāṇena mama prahlāditaṃ manaḥ //

puruṣāṇāṃ tiraścāṃ vā guṇā eva prakāśakāḥ
bhinnāndhakāranivahā maṇīnām iva raśmayaḥ //

mayūrākṛtim āsthāya ko 'pi kenāpi hetunā
nayanotsavabhūto 'sau sthito gaurīguror vane //

śikhiyūthādhipatinā tenālaṃkṛtagahvaraḥ
nāthavantam ivātmānaṃ manyate tuhinācalaḥ //

garjitena prayacchantaḥ sādhuvādam ivāmbudāḥ
baddhanṛttaṃ tam īkṣante sphuradbhis taḍidīkṣaṇaiḥ //

ghanasamayanāṭakādāv āhūtā barhisūtradhāreṇa /
sahasā taḍid ātmānaṃ darśayati naṭīva savilāsam //

antaḥpuramadhyagatasphuṭa candrakadhāriṇā mayūreṇa
vividhamaṇikarṇapūreva tena no gṛhamahī bhavatu //

sṛjataḥ surabhīn madāmbubindūn balino 'pi dviradān vaśaṃ nayanti
puruṣāḥ paṭuvīryabuddhyupāyāḥ kim uta svalpabalodayān vihaṅgān //

hriyate baḍiśena vārimadhyāt pṛthuromā nayanādhvanaś cyuto 'pi
kim upāyavatām asādhyam asti vyavasāye hi sati kriyāḥ phalanti //

bhavato 'sti matir viśeṣapaṭvī bahavaḥ santi vipaścitaḥ sahāyāḥ
saphalīkriyate na cen mamecchā bhavatā snehaparāṅmukho 'si nūnam //

śāvān kulāyakagatān paripātukāmā nadyāḥ pragṛhya tanupakṣapuṭena toyam
dāvānalaṃ kila siṣeca muhuḥ kapotī snigdho jano na khalu cintayati svapīḍām //

vilāsinīnāṃ madanānukarṣiṇā vilāsapāśena nibaddhamānasaḥ
śubhāśubhānveṣaṇasuptacetanaḥ prayāty anighno 'pi hi nighnatāṃ janaḥ //

amartyatejo'vayavān avāpya yā tilottameti prathitā surāṅganā
trilokanātho 'pi tayātmaśobhayā caturmukhatvaṃ gamitas trilocanaḥ //

taponidhiṃ gādhisutaṃ tapovane mahādhiyaṃ menakayā hṛtendriyam
avajñayākṛṣya mṛṇālakārmukaṃ śareṇa vivyādha hasan manobhavaḥ //

yad edhate lāghavahetur arthitā patanti yan mūrdhni nikārapāṃsavaḥ
spṛśanty adhikṣepaśarāś ca yan manas tad aṅganābhiḥ kriyate śarīriṇām //

ābadhya vyavasāyavarma purato vinyasya tṛṣṇācamūm āropya prasabhaṃ nitāntakaṭhinaṃ nirvrīḍatākārmukam
arthitvāhavamadhyam etya vivaśāḥ sīmantinībhiḥ kṛtā nīcebhyo 'pi sahanta eva puruṣā bhrūbhaṅgabāṇavraṇam //

prāleyādres tuṅgasānor upaghne nyastaṃ yad yat tena śākuntikena
tenātyarthaṃ barhiṇā dṛṣṭamātraṃ tat tad dūrāc cicchide pāśajālam //

dṛṣṭyānena śrīmatā puṇyadhāmnā chinnāḥ pāśā gāḍhabandhā yatheme
sādhor asya prāptabodhes tathaiva prajñāśastraṃ chetsyati kleśapāśān //

prāṇavicchedabhītānāṃ śaraṇya śaraṇārthinām
śvetāpāṅgapate bhūyās tvam eva śaraṇaṃ hi naḥ //

dṛṣṭyā cchinnās tvayā pāśāḥ śaṅkhacchedasitāntayā
sa tvam īdṛkprabhāvaḥ san katham asmān na pāsyasi //

tam ālokayato dīnaṃ magnaṃ bandhum ivāpadi
āpupūre manas tasya duḥkhena karuṇātmanaḥ //

na trāsyate kathaṃ sattvān dhīro 'yaṃ vyasanād iti
śīlapāramitā tasmin niḥsaṃdigdheva tasthuṣī //

māṃ cen na saṃtyajasi bodhim avāptukāma etān mayūravara pāhi narendradaṇḍāt
taṃ śīlapāramitayā janitaprasādam itthaṃ kṛpā śikhinam uktavatīva sādhvī //

madhurasvaraḥ surucirāṅgaruho yadi nābhaviṣyam aham atra vane
na nareśvarād akaruṇaprakṛter bhayam āgamiṣyad iti śākunikān //

iti mannimittam ayam ārtamanā vyasanaṃ na yāvad upayāti janaḥ
paricoditaḥ kṣitibhujā maraṇāt paripālayāmi khalu tāvad imam //

akāraṇe vā sati vāpi kāraṇe sametya yan nāma paro vinaśyati
anekadhigvādaśarakṣatātmanā kim īdṛśā tasya janasya janmanā //

atha jālagavākṣavartinīnām abalānāṃ vadanair viśālanetraiḥ
śikhidarśanajātasaṃbhramāṇāṃ bahucandreva bhṛśaṃ purī rarāja //

kautūhalād anilavellitakākapakṣā raṃhasvino hariṇaśāvamanoharākṣāḥ
ālokitāḥ pramanasā jananījanena nirjagmur unnatamukhāḥ śiśavo gṛhebhyaḥ //

krīḍāṃ vihāya ca manoharakandukotthāṃ svedāvabaddhakaṇacārulalāṭadeśāḥ
kiṃcitkucodgamasamunnamitottarīyā niścakramuḥ pratanubāhulatāḥ kumāryaḥ //

ayam ayam iti barhī darśanapronnatābhiḥ sphuṭanakhamaṇibhābhiḥ padmapattrāruṇābhiḥ
smitaruciramukhīnāṃ rājasīmantinīnāṃ kisalayitam ivāsīd aṅgulībhiḥ puraṃ tat //

yugapad atha janānāṃ vidrumākāratuṇḍe śikhini gurukalāpe dṛṣṭayas tatra petuḥ
dadati dhanam udāre kṣipram āśāḥ samantād abhilaṣitaphalānām arthināṃ dātarīva //

rājā ca rājamahiṣī ca mayūrarājam ālokya taṃ tutuṣatuḥ samavāpya kāmam
lokasya durlabham avāpya hi vastu kiṃcit khinnaṃ pramodamudam udvahatīva cetaḥ //

jitvendriyāṇi balavanti balena buddher yuñjan muhuḥ praṇayināṃ praṇayaṃ phalena
etāṃ samudravasanāṃ vyasanāny apāsya bhupāla pālaya ciraṃ pṛthivīṃ nayena //

tava dharmamayāḥ kaccid edhante dharmasetavaḥ
agādhaṃ duḥkhajaladhiṃ yān ālambyottariṣyasi //

randhrāvalokibhiḥ krūrair durgṛhītair ivāhibhiḥ
kaccid dṛṣṭamahādoṣair viṣayair nātibādhyase //

bhṛtyeṣu ca vinīteṣu kalatreṣu suteṣu ca
kaccit te kuśalaṃ rājan dehe cātra yaśonidhau //

bhavaty akuśalaṃ tāvan mayūrādhipa dehinām
parārthapaṭunā yāvat saṃgamo na bhavādṛśā //

saṃcaranmurajameghanisvanaṃ nartakītaḍidalaṃkṛtāntaram
tvām avāpya śikhirāja mandiraṃ vārivāhasamayāyate mama //

kāntāmukhasya tilako nabhasaḥ śaśāṅkaḥ svacchaprabhasya maṇir ābharaṇasya śuddhaḥ
jātaś cirābhilaṣito 'sya mayūranātha madveśmanaś ca mahatas tvam alaṃkariṣṇuḥ //

sātha kṣitīśamahiṣī mahiṣīviṣāṇa dhūmrālakākulamukhī paripāṇḍurāṅgī
vātāyanaprasṛtam āyatapakṣmalekhaṃ cakṣuś ciraṃ vrajati dhūrtaviṭe babandha //

dṛṣṭvā ca tāṃ sunayanāṃ nayanābhirāmāṃ bhitteḥ samīpam agamad viṭapuṅgavo 'sau
pārśvāni vīkṣya cakitā ca punaḥ punaḥ sā karṇotpalaṃ surabhi tasya mumoca gātre //

ādāya tat kuvalayaṃ vikasatpalāśam āghrāya mūrdhni ca niveśya sa jṛmbhamāṇaḥ
astaṃ vivasvati gate vivaśaḥ kathaṃcit tasyāḥ krameṇa nayanānugataḥ pratasthe //

gatvā tataḥ sa gaṇikābhavanaṃ vilāsī gāḍhaṃ vitānahṛdayaḥ śayane niviśya
niśvāsasūcitamanobhavabāṇapātas tasyāḥ prakāmam udakaṇṭhata vītadhairyaḥ //

ūce viṭo gaṇikayā parihāsapūrvaṃ paśyāmi śūnyam iva sāṃpratam āryaputram
dhūrtas tataḥ sa nijagāda nigūḍhabhāvo dyūte jito 'ham iti tena vitānatā me //

vātāyanaṃ samavalambya vilāsavatyā hāsasphuraddaśanaratnamayūkhabhāsā
nāmnā tayānupamayotpalam utpalākṣyā rūpeṇa cānupamayopari me vimuktam //

sā vātayānamukhasaṃgatacandravaktrā candraprabhāṃ daśanaratnarucā harantī
bhrūkārmukeṇa savilāsam udīritena cakṣuḥśaraṃ mayi vimuktavatī kṛśāṅgī //

vinītanidrākulalocanotpalā pravepitāṅgī jaghanacyutāmbarā
sasādhvasā ko 'yam iti prabhāṣiṇī bhaviṣyati vyāghrabhayān mṛgīva sā //

puṣpāyudhapratinidhe bhavanāntagāmī dṛṣṭo yadānupamayāsi narendrapatnyā
sā me sakhī karatalārpitavaktrapadmā kārśyaṃ tadāprabhṛti pāṇḍuratāṃ ca dhatte //

tanutaram amṛṇālapaṅkapāṇḍu cyutadhṛti sāṃpratam aṅgam udvahantyāḥ
manasi manasijaḥ śarān aśeṣān aviratam asyati me vayasya sakhyāḥ //

kusumaśayanam ūṣmaṇāṅgajena pratidivasaṃ vitapaty anaṅgatanvī
upavanam api cāru vīkṣamāṇā na ca ramate hariṇīva yūthamuktā //

iti kusumadhanuḥśarāhatāṅgīm avirataniśvasitasphuratkapolām
avanamitamukhīṃ hriyā sugātrāṃ ramaya sakhīṃ vacasāpi tāvad adya //

upari mamotpalam asitaṃ karṇād ādāya yat tvayā muktam /
jīvitam iva tad dayitaṃ mlānam api na saṃtyajāmy etat //

śikhine viṣasaṃpṛktam āhāram udakaṃ ca sā
dadāv asvavaśībhūtā rāgeṇa ca bhayena ca //

apetakaulīnabhayaḥ sukhāśayā vimohitaḥ puṇyasapatnabhūtayā
anātmavān kiṃ na karoty asāṃprataṃ gatatrapo rāgaparāyaṇo janaḥ //

etau strīpuṃsau jātarāgāndhabuddhī yāvad vādhūkyaṃ sāṃprataṃ nopayātaḥ
dharmyāṃ kurvāṇaḥ saṃkathāṃ kāpathaghnīṃ tāvad vairāgyaṃ netum enau yatiṣye //

aho hāsyajyotsnāparicayamanojño mukhaśaśī salīlaprasthānaṃ stanayugalam ucchrāyi subhagam
narasyetthaṃ mohāt parayuvatirūpaṃ kalayataḥ prasaṃkhyānābhāvāt kusumadhanur antaḥ praviśati //

nirundhānā hastaṃ mama rahasi nīvīśithilinaṃ bhaviṣyaty evaṃ sā prathamataralajjānatamukhī
iti strīsaṅgārthaṃ bahuvidhavikalpāndhamanasaḥ śarīraṃ randhrekṣī pratidinam anaṅgaḥ kraśayati //

āgacchet punar adya sā gurubhayāt tasyāḥ kuto 'bhyāgamaḥ śarvaryām athavāham eva cakitaṃ gacchāmi supte jane
dūtyāpy adya ciraṃ kṛtaṃ kim u manas tasyā nivṛttaṃ bhaved ity ārūḍhavikalpanākuladhiyaḥ kiṃ tat sukhaṃ kāminaḥ //

prabhavaty anaṅgadahanas tāpas tato jāyate saṃtāpād aratiḥ smṛteḥ pramathanī smṛtyā vinā hrīḥ kutaḥ
hrībhaṅgād vacanīyatāparibhavaḥ kleśeṣuviddhātmanoḥ syātām ādhimatoḥ kadā nu sukhinī strīpuṃsayoś cetasī //

akṣāṇāṃ vaśam āgataḥ sukham iti vyāmohitaś cintayā kāmārtaḥ parayoṣite spṛhayati vrīḍāvihīno janaḥ
śliṣyantīṃ striyam āyasīṃ hutavahajvālāsphuliṅgākulāṃ soḍhuṃ śakṣyati tāṃ kathaṃ nu narake prādurbhavadvepathuḥ //

iti paradārāsaṅgaṃ bahudoṣam avetya dhairyam ālambya /
bhaginīsaṃjñāṃ kṛtvā tasmāt prājño nivarteta //

aho tvad enāṃ narakopavarṇanāṃ prakāmam ākarṇya muhur bhayaṃkarīm
udarciṣaṃ nārakajātavedasaṃ vilokayāmīva samutthitadhvanim //

tad adyārabhya rāgāndha janacittāpahāriṇe
namo 'stu paradārāya sugatidvārarodhine //

śubhāśubhapathākhyāna vyaktīkṛtaviniścayaḥ
ācāryam iva paśyāmi bhavantam anuśāsakam //

imāṃ ca rājamahiṣīm akhaṇḍitapativratām
apetarāgatimiro manye 'haṃ bhaginīm iva //

maitrīmantreṇa me nityaṃ śarīram abhimantritam
naiva hālāhalenāpi viṣenāyāti vikriyām //

devi mā sma gamaḥ śaṅkāṃ madapāyakṛtām iti
na cāhaṃ kathayiṣyāmi kiṃcid īdṛṅ mahībhuje //

mama virahaviṣādadīnacittaṃ na pibati vāri phalaṃ na cāpi bhuṅkte
jaladharasamaye 'pi vītanṛttaṃ śikhikulam ākulatāṃ dhruvaṃ prayātam //

iti naravara pālaya tvam enāṃ bhuvam akhilāṃ vijitendriyārivargaḥ
aham api himavantam indugauraṃ tvadanumataḥ śikhipālanāya yāmi //

iti tam abhidadhānam indranīla cchavigalam āyatacārubarhabhāram
katham api gamanāya yūthanāthaṃ nagaravarād anumanyate sma rājā //

nṛpatinātha samutsukacetasā purajanena ca tena vilokitaḥ
abhajatāmbaram ambudasaṃvṛtaṃ śikhivaraḥ śikhināṃ hitakāmyayā //

atha vilokya manoharam ambare śikhinam āyatabarhabharālasam
amucad utsukatāṃ samupāgataṃ nayanavārikaṇān avarodhanam //

tīvre manodhṛtibhidi priyaviprayoge rūḍhaṃ yad aśru matilocanasaṃnirodhe
tan mūrtiman niyatam ādhihutāśatāpād duḥkhaṃ dravībhavati saṅgavato janasya //

dṛṣṭvā tataś calakalāpaśirodharaṃ taṃ dūrān mayūravṛṣabhaṃ nabhasā vrajantam
pratyudyayuś calitapakṣapuṭāḥ pratītāḥ kekāḥ kalāḥ kalagiraḥ śikhinaḥ sṛjantaḥ //

atha śikhini samete tatra bhūpālapārśvād guṇavati suhṛdīva prāptasarvābhilāṣe
tuhinagirir udagraṃ prītim āviścakāra pravisṛtahimahāsaḥ śaṣparomodgamena //