Jātakamālā 1-15 · Chapter 9

ity abhipraśasyainaṃ śakro devendraḥ sadyaḥkṣatarohaṇasamarthair divyamānuṣyakair auṣadhaviśeṣair nirvedanaṃ yathāpaurāṇaṃ śarīraṃ kṛtvā dākṣiṇyavinayopacāramadhuraṃ pratipūjitas tena rājñā svam āvāsaṃ pratijagāma //
tad evaṃ paraduḥkhāturā nātmasukham avekṣante mahākāruṇikā iti
ko nāma dhanamātrake 'py avekṣāṃ notsraṣṭum arhatīti dāyakajanasamuttejanāyāṃ vācyaṃ karuṇāvarṇe 'pi tathāgatamāhātmye satkṛtya dharmaśravaṇe ca / yac coktaṃ bhagavatā bahukarāḥ khalv ete pañcakā bhikṣava iti syād etad abhisaṃdhāya / tena hi samayena te pañca yakṣā babhūvuḥ / teṣāṃ bhagavatā yathāpratijñātam eva prathamaṃ dharmāmṛtasaṃvibhāgaḥ kṛta iti //
maitrībalajātakam aṣṭamam //
9. Viśvaṃtarajātakam
na bodhisattvacaritaṃ sukham anumoditum apy alpasattvaiḥ prāg evācaritum //
tadyathānuśrūyate / sātmībhūtendriyajayaḥ parākramanayavinayasaṃpadā samadhigatavijayaśrīr vṛddhopāsananiyamāt trayyānvīkṣikyor upalabdhārthatattvaḥ svadharmakarmānuraktābhir anudvignasukhocitābhir anuraktābhiḥ prakṛtibhiḥ prakāśyamānadaṇḍanītiśobhaḥ samyakpravṛttavārttāvidhiḥ saṃjayo nāma śibīnāṃ rājā babhūva /
guṇodayair yasya nibaddhabhāvā kulāṅganevāsa narādhipaśrīḥ /
atarkaṇīyānyamahīpatīnāṃ siṃhābhigupteva guhā mṛgāṇām

tapaḥsu vidyāsu kalāsu caiva kṛtaśramā yasya sado 'bhyupetāḥ /
viśeṣayuktaṃ bahumānam īyuḥ pūjābhir āviṣkriyamāṇasārāḥ

tasya rājño rājyapratipattyanantaraḥ prathitaguṇagaṇanirantaro viśvaṃtaro nāma putro yuvarājo babhūva / ayam eva sa bhagavāṃs chākyamunis tena samayena /
yuvāpi vṛddhopaśamābhirāmas tejasvy api kṣāntisukhasvabhāvaḥ /
vidvān api jñānamadānabhijñaḥ śriyā samṛddho 'py avalepaśūnyaḥ

dṛṣṭaprayāmāsu ca dikṣu tasya vyāpte ca lokatritaye yaśobhiḥ /
babhūva naivānyayaśolavānāṃ prasartum utsāha ivāvakāśaḥ

amṛṣyamāṇaḥ sa jagadgatānāṃ duḥkhodayānāṃ prabhutāvalepam /
dāneṣuvarṣī karuṇorucāpas tair yuddhasaṃrambham ivājagāma

sa pratyaham abhigatam arthijanam abhilaṣitādhikair akliṣṭair arthavisargaiḥ priyavacanopacāramanoharair atīva prahlādayām āsa / parvadivaseṣu ca poṣadhaniyamapraśamavibhūṣaṇaḥ śiraḥsnātaḥ śuklakṣaumavāsā himagiriśikharasaṃnikāśaṃ madalekhābhyalaṃkṛtamukhaṃ lakṣaṇavinayajavasattvasaṃpannaṃ gandhahastinaṃ samājñātam aupavāhyaṃ dviradavaram abhiruhya samantato nagarasyābhiniviṣṭāny arthijananipānabhūtāni svāni sattrāgārāṇi pratyavekṣate sma / tathā ca prītiviśeṣam adhijagāma /
na hi tāṃ kurute prītiṃ vibhūtir bhavanāśritā /
saṃkrāmyamāṇārthijane saiva dānapriyasya yām

atha kadā cit tasyaivaṃvidhaṃ dānaprasaṅgaṃ pramuditahṛdayair arthibhiḥ samantato vikīryamāṇam upalabhyānyatamo bhūmyanantaras tasya rājā śakyo 'yam atisaṃdhātuṃ dānānurāgavaśagatvād iti pratarkya dviradavarāpaharaṇārthaṃ brāhmaṇāṃs tatra praṇidadhe // atha te brāhmaṇā viśvaṃtarasya svāni sattrāgārāṇi pratyavekṣamāṇasya pramodād adhikataranayanavadanaśobhasya jayāśīrvādamukharāḥ samucchritābhiprasāritadakṣiṇāgrapāṇayaḥ purastāt samatiṣṭhanta / sa taṃ vinigṛhya dviradavaram upacārapuraḥsaram abhigamanaprayojanam enān paryapṛcchad ājñāpyatāṃ kenārtha iti // brāhmaṇā ūcuḥ /
amuṣya tava nāgasya gatilīlāvilambinaḥ /
guṇair arthitvam āyātā dānaśauryāc ca te vayam

kailāsaśikharābhasya pradānād asya dantinaḥ /
kuruṣva tāval lokānāṃ vismayaikarasaṃ manaḥ

ity ukte bodhisattvaḥ prītyā samāpūryamāṇahṛdayaś cintām āpede / cirasya khalūdārapraṇayasumukham arthijanaṃ paśyāmi / kaḥ punar artha evaṃvidhena dviradapatinaiṣāṃ brāhmaṇānām / vyaktam ayaṃ lobherṣyādoṣaparyākulamanasaḥ kasyāpi rājñaḥ kārpaṇyaprayogaḥ /
āśāvighātadīnatvaṃ tan mā bhūd asya bhūpateḥ /
anādṛtya yaśodharmau yo 'smaddhita ivodyataḥ

iti viniścitya sa mahātmā tvaritam avatīrya dviradavarāt pratigṛhyatām iti samudyatakāñcanabhṛṅgāras teṣāṃ purato 'vatasthe //
tataḥ sa vidvān api rājaśāstram arthānuvṛttyā gatadharmamārgam /
dharmānurāgeṇa dadau gajendraṃ nītivyalīkena na saṃcakampe

taṃ hemajālarucirābharaṇaṃ gajendraṃ vidyutpinaddham iva śāradam abhrarāśim /
dattvā parāṃ mudam avāpa narendrasūnuḥ saṃcukṣubhe tu nagaraṃ nayapakṣapātāt

atha dviradapatipradānaśravaṇāt samudīrṇakrodhasaṃrambhāḥ śibayo brāhmaṇavṛddhā mantriṇo yodhāḥ pauramukhyāś ca kolāhalaṃ samupajanayantaḥ saṃjayaṃ rājānam abhigamya sasaṃbhramāmarṣasaṃrambhāt pariśithilopacārayantraṇam ūcuḥ / kim iyaṃ deva rājyaśrīr vilupyamānaivam apy upekṣyate / nārhati devaḥ svarājyopaplavam evam abhivardhamānaṃ marṣayitum / kim etad iti ca sāvegam uktā rājñā punar enam ūcuḥ / kasmād devo na jānīte /
niṣevya mattabhramaropagītaṃ yasyānanaṃ dānasugandhi vāyuḥ /
madāvalepaṃ paravāraṇānām āyāsaduḥkhena vinā pramārṣṭi

yattejasākrāntabalaprabhāvāḥ saṃsuptadarpā iva vidviṣas te /
viśvaṃtareṇaiṣa gajaḥ sa datto rūpī jayas te hriyate 'nyadeśam

gāvaḥ suvarṇaṃ vasanāni bhojyam iti dvijebhyo nṛpa deyarūpam /
yasmiñ jayaśrīr niyatā dvipendre deyaḥ sa nāmety atidānaśauryam

nayotpathenainam iti vrajantaṃ kathaṃ samanveṣyati rājalakṣmīḥ /
nopekṣaṇaṃ deva tavātra yuktaṃ purāyam ānandayati dviṣas te

tac chrutvā sa rājā putrapriyatvāt kiṃ cit tān eva praty aprītamanāḥ kāryānurodhāt sāvegavad evam ity uktvā samanuneṣyañ chibīn uvāca / jāne dānaprasaṅgavyasanitāṃ nītikramānapekṣāṃ viśvaṃtarasya na caiṣa kramo rājyadhuri saṃniyuktasya / dattaṃ tv anena svaṃ hastinaṃ vāntakalpaṃ kaḥ pratyāhariṣyati / api tu tathāham enaṃ kariṣye yathā dāne mātrāṃ jñāsyati / tad alam atra vaḥ saṃrambheṇeti // śibaya ūcuḥ / na khalu mahārāja paribhāṣaṇāmātrasādhyo 'sminn arthe viśvaṃtara iti // saṃjaya uvāca / atha kim anyad atra mayā śakyaṃ kartum /
doṣapravṛtter vimukhasya yasya guṇaprasaṅgā vyasanīkriyante /
bandho vadho vātmasutasya tasya kiṃ niṣkrayaḥ syād dviradasya tasya

tad alam atra vaḥ saṃrambheṇa / nivārayiṣyāmy aham ato viśvaṃtaram iti // atha śibayaḥ samudīrṇamanyavo rājānam ūcuḥ /
ko vā vadhaṃ bandhanatāḍanaṃ vā sutasya te rocayate narendra /
dharmātmakas tv eṣa na rājyabhārakṣobhasya soḍhā karuṇātmakatvāt

siṃhāsanaṃ tejasi labdhaśabdās trivargasevānipuṇā bhajante /
dharmātirāgān nayanirvyapekṣas tapovanādhyāsanayogya eṣaḥ

phalanti kāmaṃ vasudhādhipānāṃ durnītidoṣās tadapāśriteṣu /
sahyās ta eṣāṃ tu tathāpi dṛṣṭā mūloparodhān na tu pārthivānām

kim atra vā bahv abhidhāya niścayas tv ayaṃ śibīnāṃ tvadabhūtyamarṣiṇām /
prayātu vaṅkaṃ tapaso 'bhivṛddhaye nṛpātmajaḥ siddhaniṣevitaṃ girim

atha sa rājā snehapraṇayaviśrambhavaśād anayāpāyadarśinā hitodyatena tena janena pariniṣṭhuram ity abhidhīyamānaḥ prakṛtikopād vrīḍāvanatavadanaḥ putraviyogacintāparigatahṛdayaḥ sāyāsam abhiniśvasya śibīn uvāca / yady eṣa bhavatāṃ nirbandhas tad ekam api tāvad ahorātram asya mṛṣyatām / prabhātāyāṃ rajanyām abhipretaṃ vo 'nuṣṭhātā viśvaṃtara iti / evam astv iti ca pratigṛhītānunayaḥ śibibhiḥ sa rājā kṣattāram uvāca / gacchemaṃ vṛttāntaṃ viśvaṃtarāya nivedayeti / sa tatheti pratiśrutya śokāśrupariṣiktavadano viśvaṃtaraṃ svabhavanagatam upetya śokaduḥkhāvegāt sasvaraṃ rudan pādayor asya nyapatat / api kuśalaṃ rājakulāyeti ca sasaṃbhramaṃ viśvaṃtareṇānuyuktaḥ samavasīdann aviśadapadākṣaram enam uvāca / kuśalaṃ rājakulāyeti / atha kasmād evam adhīro 'sīti ca punar anuyukto viśvaṃtareṇa kṣattā bāṣpavegoparudhyamānagadgadakaṇṭhaḥ śvāsaviskhalitalulitākṣaraṃ śanair ity uvāca /
sāntvagarbhām anādṛtya nṛpājñām apy adakṣiṇāḥ /
rāṣṭrāt pravrājayanti tvāṃ kupitāḥ śibayo nṛpa

viśvaṃtara uvāca / māṃ śibayaḥ pravrājayanti kupitā iti kaḥ saṃbandhaḥ /
rame na vinayonmārge dveṣmi cāhaṃ pramāditām /
kutra me śibayaḥ kruddhā yan na paśyāmi duṣkṛtam

kṣattovāca / atyudāratāyām /
alobhaśubhrā tvayi tuṣṭir āsīl lobhākulā yācakamānaseṣu /
datte tvayā mānada vāraṇendre dhairyāṇi kopas tv aharac chibīnām

ity atītāḥ svamaryādāṃ rabhasāḥ śibayas tvayi /
yena pravrājitā yānti pathā tena kila vraja

atha bodhisattvaḥ kṛpābhyāsarūḍhāṃ yācanakajanavatsalatāṃ dhairyātiśayasaṃpadaṃ ca svām udbhāvayann uvāca / capalasvabhāvāḥ khalu śibayo 'nabhijñā iva cāsmatsvabhāvasya /
dravyeṣu bāhyeṣu ka eva vādo dadyām ahaṃ sve nayane śiro vā /
imaṃ hi lokārtham ahaṃ bibharmi samucchrayaṃ kiṃ bata vastu bāhyam

yasya svagātrair api yācakānāṃ vacāṃsi saṃpūjayituṃ manīṣā /
bhayān na dadyāt sa iti pratarkaḥ prakāśanā bāliśacāpalasya

api ca / śibayas tvayaivaṃ vācyā madvacanena /
naivāham etad yaśase dadāmi na bhūtim icchañ chibayo na lobhāt /
nīcair anāsevita eṣa panthā dātavyam ity eva tato dadāmi // 26' //
kāmaṃ māṃ śibayaḥ sarve ghnantu pravrājayantu vā /
na tv evāhaṃ na dāsyāmi gacchāmy eṣa tapovanam

atha bodhisattvo vipriyaśravaṇaviklavamukhīṃ patnīm uvāca / śruto 'trabhavatyā śibīnāṃ niścayaḥ // madry uvāca / śruto deva // viśvaṃtara uvāca /
yad yad asti dhanaṃ kiṃ cid asmatto 'dhigataṃ tvayā /
nidhehi tad anindyāṅgi yac ca te paitṛkaṃ dhanam

madry uvāca / kutraitad deva nidadhāmīti // viśvaṃtara uvāca /
śīlavadbhyaḥ sadā dadyā dānaṃ satkāraśībharam /
tathā hi nihitaṃ dravyam ahāryam anugāmi ca

priyaṃ śvaśurayoḥ kuryāḥ putrayoḥ paripālanam /
dharma evāpramādaṃ ca śokaṃ madvirahāt tu mā

tac chrutvā madrī saṃtaptahṛdayāpi bhartur adhṛtiparihārārtham anādṛtya śokadainyam ity uvāca /
naiṣa dharmo mahārāja yad yāyā vanam ekakaḥ /
tenāham api yāsyāmi yena kṣatriya yāsyasi

tvadaṅkaparivartinyā mṛtyur utsava eva me /
mṛtyor duḥkhataraṃ tat syāj jīveyaṃ yat tvayā vinā

naiva ca khalu me deva vanavāso duḥkha iti pratibhāti / tathā hi /
nirdurjanāny anupabhuktasarittarūṇi nānāvihaṃgavirutāni mṛgākulāni /
vaiḍūryakuṭṭimamanoharaśādvalāni krīḍāvanādhikasukhāni tapovanāni

api ca deva /
alaṃkrtāv imau paśyan kumārau mālabhāriṇau /
krīḍantau vanagulmeṣu na rājyasya smariṣyasi

ṛtuprayatnaracitā vanaśobhā navā navā /
vane tvāṃ ramayiṣyanti saritkuñjāś ca sodakāḥ

citraṃ virutavāditraṃ pakṣiṇāṃ ratikāṅkṣiṇām /
madācāryopadiṣṭāni nṛttāni ca śikhaṇḍinām

mādhuryānavagītaṃ ca gītaṃ madhupayoṣitām /
vaneṣu kṛtasaṃgītaṃ harṣayiṣyanti te manaḥ

āstīryamāṇāni ca śarvarīṣu jyotsnādukūlena śilātalāni /
saṃbāhamāno vanamārutaś ca labdhādhivāsaḥ kusumadrumebhyaḥ

calopalapraskhalitodakānāṃ kalā virāvāś ca saridvadhūnām /
vibhūṣaṇānām iva saṃninādāḥ pramodayiṣyanti vane manas te

ity anunīyamānaḥ sa dayitayā vanaprayāṇaparyutsukamatir arthijanāvekṣayā mahāpradānaṃ dātum upacakrame // athemāṃ viśvaṃtarapravrājanapravṛttim upalabhya rājakule tumula ākrandaśabdaḥ prādurabhūt / śokaduḥkhāvegān mūrchāparigata iva cārthijano mattonmatta iva ca tat tad bahuvidhaṃ vilalāpa/
chāyātaroḥ svāduphalapradasya cchedārtham āgūrṇaparaśvadhānām /
dhātrī na lajjāṃ yad upaiti bhūmir vyaktaṃ tad asyā hatacetanatvam

śītāmalasvādujalaṃ nipānaṃ bibhitsatām asti na cen niṣeddhā /
vyarthābhidhānā bata lokapālā viproṣitā vā śrutimātrakaṃ vā

adharmo bata jāgarti dharmaḥ supto 'thavā mṛtaḥ /
yatra viśvaṃtaro rājā svasmād rājyān nirasyate

ko 'narthapaṭusāmarthyo yācñānūrjitavṛttiṣu /
asmāsv anaparādheṣu vadhābhyudyamaniṣṭhuraḥ

atha bodhisattvo naikaśatasahasrasaṃkhyaṃ maṇikanakarajataparipūrṇakośaṃ vividhadhanadhānyanicayavanti kośakoṣṭhāgārāṇi dāsīdāsayānavāhanavasanaparicchadādi ca sarvam arthibhyo yathārham atisṛjya śokaduḥkhābhibhūtadhairyayor mātāpitroś caraṇān abhipraṇamya saputradāraḥ syandanavaram abhiruhya puṇyāhaghoṣaṇayeva mahato janakāyasyākranditaśabdena puravarān niragacchat / anurāgavaśagam anuyāyinaṃ ca janaṃ śokāśrupariklinnavadanaṃ prayatnād vinivartya svayam eva pragrahān parigṛhya yena vaṅkaḥ parvatas tena prāyāt / vyatītya cāviklavamatir udyānavanaruciramālinaṃ puravaropacāram anupūrveṇa praviralacchāyādrumaṃ vicchidyamānajanasaṃpātaṃ pravicaritamṛgagaṇasaṃbādham asaṃbādhadigālokaṃ cīrīvirāvonnāditam araṇyaṃ pratyapadyata // athainaṃ yadṛcchayābhigatā brāhmaṇā rathavāhāṃs turagān ayācanta //
sa vartamāno 'dhvani naikayojane sahāyahīno 'pi kalatravān api /
pradānaharṣād anapekṣitāyatir dadau dvijebhyaś caturas turaṃgamān

atha bodhisattvasya svayam eva rathadhuryatām upagantukāmasya gāḍhataraṃ parikaram abhisaṃyacchamānasya rohitamṛgarūpiṇaś catvāro yakṣakumārāḥ suvinītā iva sadaśvāḥ svayam eva rathayugaṃ skandhapradeśaiḥ pratyapadyanta / tāṃs tu dṛṣṭvā harṣavismayaviśālatarākṣīṃ madrīṃ bodhisattva uvāca /
tapodhanādhyāsanasatkṛtānāṃ paśya prabhāvātiśayaṃ vanānām /
yatraivam abhyāgatavatsalatvaṃ saṃrūḍhamūlaṃ mṛgapuṃgaveṣu

madry uvāca /
tavaivāham imaṃ manye prabhāvam atimānuṣam /
rūḍho 'pi hi guṇābhyāsaḥ sarvatra na samaḥ satām

toyeṣu tārāpratibimbaśobhā viśiṣyate yat kumudaprahāsaiḥ /
kautūhalābhiprasṛtā ivendor hetutvam atrāgrakarāḥ prayānti

iti teṣām anyonyānukūlyāt parasparaṃ priyaṃ vadatām adhvānaṃ gacchatām athāparo brāhmaṇaḥ samabhigamya bodhisattvaṃ rathavaram ayācata /
tataḥ svasukhaniḥsaṅgo yācakapriyabāndhavaḥ /
pūrayām āsa viprasya sa rathena manoratham

atha bodhisattvaḥ prītamanā rathād avatārya svajanaṃ niryātya rathavaraṃ brāhmaṇāya jālinaṃ kumāram aṅkenādāya padbhyām evādhvānaṃ pratyapadyata / avimanaskaiva ca madrī kṛṣṇājināṃ kumārīm aṅkena parigṛhya pṛṣṭhato 'nvagacchad enam //
nimantrayām āsur iva drumās taṃ hṛdyaiḥ phalair ānamitāgraśākhāḥ /
puṇyānubhāvād abhivīkṣamāṇāḥ śiṣyā vinītā iva ca praṇemuḥ

haṃsāṃsasaṃkṣobhitapaṅkajāni kiñjalkareṇusphuṭapiñjarāṇi prādurbabhūvuś ca sarāṃsi tasya tatraiva yatrābhicakāṅkṣa vāri

vitānaśobhāṃ dadhire payodāḥ sukhaḥ sugandhiḥ pravavau nabhasvān /
pariśramakleśam amṛṣyamāṇā yakṣāś ca saṃcikṣipur asya mārgam

iti bodhisattva udyānavanagata iva pādacāravinodanasukham anubhavan mārgaparikhedarasam anāsvādya saputradāraḥ prāpta eva tu vaṅkaparvatam apaśyat / tatra ca puṣpaphalapallavālaṃkṛtasnigdhavividharucirataruvaranicitaṃ madamuditavihagavividharutaninadaṃ pravṛttanṛttabarhigaṇopaśobhitaṃ pravicaritanaikamṛgakulaṃ kṛtaparikaram iva vimalanīlasalilayā saritā kusumarajo'ruṇasukhapavanaṃ tapovanaṃ vanacarakādeśitamārgaḥ praviśya viśvakarmaṇā śakrasaṃdeśāt svayam abhinirmitāṃ manojñadarśanāṃ sarvartusukhāṃ praviviktāṃ parṇaśālām adhyāvasat /
tasmin vane dayitayā paricaryamāṇaḥ śṛṇvann ayatnamadhurāṃś ca sutapralāpān /
udyānasaṃstha iva vismṛtarājyacintaḥ saṃvatsarārdham adhikaṃ sa tapaś cacāra

atha kadā cin mūlaphalārthaṃ gatāyāṃ rājaputryāṃ putrayoḥ paripālananimittam āśramapadam aśūnyaṃ kurvāṇe rājaputre mārgareṇuparuṣīkṛtacaraṇaprajaṅghaḥ pariśramakṣāmanayanavadano daṇḍakāṣṭhāvabaddhaskandhāvasaktakamaṇḍalur brāhmaṇaḥ patnyā paricārakānayanārthaṃ samarpitadṛḍhasaṃdeśas taṃ deśam abhijagāma / atha bodhisattvaś cirasyārthijanaṃ dṛṣṭvābhigataṃ manaḥpraharṣāt saṃjāyamānanayanavadanaprasādaḥ pratyudgamya svāgatādipriyavacanapuraḥsaraṃ praveśya cainam āśramapadaṃ kṛtātithisatkāram āgamanaprayojanam apṛcchat / atha sa brāhmaṇo bhāryānurāgād utsāritadhairyalajjaḥ pratigrahamātrasajja īdṛśam artham uvāca /
āloko bhavati yataḥ samaś ca mārgo loko 'yaṃ vrajati tato na durgameṇa /
prāyo 'smiñ jagati tu matsarāndhakāre nānyena praṇayapadāni me vahanti

pradānaśauryorjitayā yaśaḥśriyā gataṃ ca gantavyam aśeṣatas tava /
ato 'smi yācñāśramam abhyupeyivān prayaccha tan me paricārakau sutau

ity ukte bodhisattvo mahāsattvaḥ
dānaprītau kṛtābhyāsaḥ pratyākhyātum aśikṣitaḥ /
dadāmīty avadad dhṛṣṭaṃ dayitau tanayāv api

svasty astu / tat kim idānīm āsyata iti ca brāhmaṇenābhihitaḥ sa mahāsattvaḥ pradānakathāśravaṇotpatitaviṣādaviplutākṣayoḥ sutayoḥ snehavegenāvalambyamānahṛdayo bodhisattva uvāca /
dattāv etau mayā tubhyaṃ kiṃ tu mātānayor gatā /
vanaṃ mūlaphalasyārthe sāyam adyāgamiṣyati

tayā dṛṣṭāv upāghrātau mālināv abhyalaṃkṛtau /
ihaikarātraṃ viśramya śvo netāsi sutau mama

brāhmaṇa uvāca / alam anenātrabhavato nirbandhena /
gauṇam etad dhi nārīṇāṃ nāma vāmā iti sthitam /
syāc caivaṃ dānavighnas te tena vāsaṃ na rocaye

bodhisattva uvāca / alaṃ dānavighnāśaṅkayā / sahadharmacāriṇī mama sā / yathā vātrabhavate rocate / api ca mahābrāhmaṇa
sukumāratayā bālyāt paricaryāsv akauśalāt /
kīdṛśīṃ nāma kuryātāṃ dāsaprītim imau tava

dṛṣṭvā tv itthaṃgatāv etau śibirājaḥ pitāmahaḥ /
addhā dadyād yad iṣṭaṃ te dhanaṃ niṣkrayam etayoḥ

yatas tadviṣayaṃ sādhu tvam imau netum arhasi /
evaṃ hy arthena mahatā dharmeṇa ca sameṣyasi

brāhmaṇa uvāca / na śakṣyāmy aham āśīviṣadurāsadaṃ vipriyopāyanena rājānam abhigantum /
ācchindyān mad imau rājā daṇḍaṃ vā praṇayen mayi /
yato neṣyāmy aham imau brāhmaṇyāḥ paricārakau

atha bodhisattvo yatheṣṭam idānīm ity aparisamāptārtham uktvā sānunayam anuśiṣya tanayau paricaryānukūlye pratigrahārtham abhiprasārite brāhmaṇasya pāṇau kamaṇḍalum āvarjayām āsa /
tasya yatnānurodhena papātāmbu kamaṇḍaloḥ /
padmapattrābhitāmrābhyāṃ netrābhyāṃ svayam eva tu

atha sa brāhmaṇo lābhātiharṣāt sasaṃbhramākulitamatir bodhisattvatanayāpaharaṇatvarayā saṃkṣiptapadam āśīrvacanam uktvā nirgamyatām ity ājñākarkaśena vacasā kumārāv āśramapadān niṣkrāmayitum ārebhe // atha kumārau viyogaduḥkhātibhāravyathitahṛdayau pitaram abhipraṇamya bāṣpoparudhyamānanayanāv ūcatuḥ /
ambā ca tāta niṣkrāntā tvaṃ ca nau dātum icchasi /
yāvat tām api paśyeva tato dāsyati nau bhavān

atha sa brāhmaṇaḥ purā mātānayor āgacchaty asya vā putrasnehāt paścāttāpaḥ saṃbhavatīti vicintya padmakalāpam ivānayor hastān ābadhya latayā saṃtarjayan viceṣṭamānau pitaraṃ prati vyāvartitavadanau prakṛtisukumārau kumārau pracakarṣa // atha kṛṣṇājinā kumārī tatpūrvaduḥkhopanipātāt sasvaraṃ rudatī pitaram uvāca /
ayaṃ māṃ brāhmaṇas tāta latayā hanti nirdayaḥ /
na cāyaṃ brāhmaṇo vyaktaṃ dhārmikā brāhmaṇāḥ kila

yakṣo 'yaṃ brāhmaṇacchadmā nūnaṃ harati khāditum /
nīyamānau piśācena tāta kiṃ nāv upekṣase

atha jālī kumāro mātaram anuśocann uvāca /
naivedaṃ me tathā duḥkhaṃ yad ayaṃ hanti māṃ dvijaḥ /
nāpaśyam ambāṃ yat tv adya tad vidārayatīva mām

rodiṣyati ciraṃ nūnam ambā śūnye tapovane /
putraśokena kṛpaṇā hataśāveva cātakī

asmadarthaṃ samāhṛtya vanān mūlaphalam bahu /
bhaviṣyati kathaṃ nv ambā dṛṣṭvā śūnyaṃ tapovanam

ime nāv aśvakās tāta hastikā rathakāś ca ye /
ato 'rdhaṃ deyam ambāyai śokaṃ tena vineṣyati

vandyāsmadvacanād ambā vāryā śokāc ca sarvathā /
durlabhaṃ hi punas tāta tava tasyāś ca darśanam

ehi kṛṣṇe mariṣyāvaḥ ko nv artho jīvitena nau /
dattāv āvāṃ janitrāsmai brāhmaṇāya dhanaiṣiṇe

ity uktvā jagmatuḥ // atha bodhisattvas tenātikaruṇena tanayapralāpenākampitamatir api ka idānīṃ dattvānutāpaṃ kariṣyatīti niṣpratīkāreṇa śokāgninā nirdahyamānahṛdayo viṣavegamūrchāparigata iva samuparudhyamānacetās tatraiva niṣasāda / śītānilavyajanapratilabdhasaṃjñaś ca niṣkūjam ivāśramapadaṃ tanayaśūnyam abhivīkṣya bāṣpagadgadasaṃnirudhyamānakaṇṭha ity ātmagatam uvāca /
putrābhidhāne hṛdaye samakṣaṃ praharan mama /
nāśaṅkata kathaṃ nāma dhig alajjo bata dvijaḥ

pattikāv anupānatkau saukumāryāt klamāsahau /
yāsyataḥ katham adhvānaṃ tasya ca preṣyatāṃ gatau

mārgaśramaparimlānau ko 'dya viśrāmayiṣyati /
kṣuttarṣaduḥkābhihatau yāciṣyete kam etya vā

mama tāvad idaṃ duḥkhaṃ dhīratāṃ kartum icchataḥ /
kā nv avasthā mama tayoḥ sutayoḥ sukhavṛddhayoḥ

aho putraviyogāgnir nirdahaty eva me manaḥ /
satāṃ tu dharmaṃ saṃsmṛtya ko 'nutāpaṃ kariṣyati

atha madrī vipriyopanipātāśaṃsibhir aniṣṭair nimittair upajanitavaimanasyā mūlaphalāny ādāya kṣiprataram āgantukāmāpi vyāḍamṛgoparudhyamānamārgā ciratareṇāśramapadam upajagāma / ucitāyāṃ ca pratyudgamanabhūmāv ākrīḍasthāneṣu ca tanayāv apaśyantī bhṛśataram arativaśam agāt //
anīpsitāśaṅkitajātasaṃbhramā tataḥ sutānveṣaṇacañcalekṣaṇā /
prasaktam āhvānam asaṃpratigrahaṃ tayor viditvā vyalapac chucāturā

samājavad yat pratibhāti me purā sutapralāpapratināditaṃ vanam /
adarśanād adya tayos tad eva me prayāti kāntāram ivāśaraṇyatām

kiṃ nu khalu tau kumārau
krīḍāprasaṅgaśramajātanidrau suptau nu naṣṭau gahane vane vā /
cirān madabhyāgamanād atuṣṭau syātāṃ kva cid bālatayā nilīnau

ruvanti kasmāc ca na pakṣiṇo 'py amī samākulās tadvadhasākṣiṇo yadi /
taraṃgabhaṅgair avinītakopayā hṛtau nu kiṃ nimnagayātivegayā

apīdānīṃ me vitathā mithyāvikalpā bhaveyuḥ / api rājaputrāya saputrāya svasti syāt / apy aniṣṭanivedināṃ nimittānāṃ maccharīra eva vipāko bhavet / kiṃ nu khalv idaṃ a nimittāpavṛttapraharṣam aratitamisrayāvacchādyamānaṃ vidravatīva me hṛdayam / visrasyanta iva me gātrāṇi / vyākulā iva digvibhāgāḥ / bhramatīva cedaṃ paridhvastalakṣmīkaṃ vanam iti // athānupraviśyāśramapadam ekānte nikṣipya mūlaphalam upacārapuraḥsaraṃ bhartāram abhigamya kva dārakāv iti papraccha / atha bodhisattvo jānānaḥ snehadurbalatāṃ mātṛhṛdayasya durnivedyatvāc ca vipriyasya naināṃ kiṃ cid vaktuṃ śaśāka /
janasya hi priyārhasya vipriyākhyānavahninā upetya hi manastāpaḥ saghṛṇena suduṣkaraḥ

atha madrī vyaktam akuśalaṃ me putrayor yad ayam evaṃ tūṣṇīṃbhūtaḥ śokadainyānuvṛttyety avadhārya samantataḥ kṣiptacitteva vicintyāśramapadaṃ tanayāv apaśyantī sabāṣpagadgadaṃ punar uvāca /
dārakau ca na paśyāmi tvaṃ ca māṃ nābhibhāṣase /
hatā khalv asmi kṛpaṇā vipriyaṃ hi na kathyate

ity uktvā śokāgninā parigatahṛdayā chinnamūleva latā nipapāta / patantīm eva caināṃ parigṛhya bodhisattvas tṛṇaśayanam ānīya śītābhir adbhiḥ pariṣicya pratyāgataprāṇāṃ samāśvāsayann uvāca /
sahasaiva na te madri duḥkham ākhyātavān aham /
na hi saṃbhāvyate dhairyaṃ manasi snehadurbale

jarādāridryaduḥkhārto brāhmaṇo mām upāgamat /
tasmai dattau mayā putrau samāśvasihi mā śucaḥ

māṃ paśya madri mā putrau paridevīś ca devi mā /
putraśokasaśalye me prahārṣīr iva mā hṛdi

yācitena kathaṃ śakyaṃ na dātum api jīvitam /
anumodasva tad bhadre putradānam idaṃ mama

tac chrutvā madrī putravināśaśaṅkāvyathitahṛdayā putrayor jīvitapravṛttiśravaṇāt pratanūbhūtaśokā patyur adhṛtiparihārārthaṃ pramṛjya nayane savismayam udīkṣamāṇā bhartāram uvāca / āścaryam / kiṃ bahunā /
nūnaṃ vismayavaktavyacetaso 'pi divaukasaḥ /
yad ity alabdhaprasaras tava cetasi matsaraḥ

tathā hi dikṣu prasṛtapratisvanaiḥ samantato daivatadundubhisvanaiḥ /
prasaktavispaṣṭapadākṣaraṃ nabhas tavaiva kīrtiprathanādarād abhūt

prakampiśailendrapayodharā dharā madād ivābhūd abhivṛddhavepathuḥ /
divaḥ patadbhiḥ kusumaiś ca kāñcanaiḥ savidyududdyotam ivābhavan nabhaḥ

tad alaṃ śokadainyena dattvā cittaṃ prasādaya /
nipānabhūto lokānāṃ dātaiva ca punar bhava

atha śakro devendraḥ kṣititalacalanād ākampite sumerau parvatarāje kim idam iti samutpannavimarśo vismayotphullanayanebhyo lokapālebhyaḥ pṛthivīkampakāraṇaṃ viśvaṃtaraputradānam upalabhya praharṣavismayāghūrṇitamanāḥ prabhātāyāṃ tasyāṃ rajanyāṃ brāhmaṇarūpī viśvaṃtaram arthivad abhyagacchat / kṛtātithisatkāraś ca bodhisattvena kenārtha ity upanimantrito bhāryām enam ayācata /
mahāhradeṣv ambha ivopaśoṣaṃ na dānadharmaḥ samupaiti satsu /
yāce tatas tvāṃ surasaṃnibhāryāṃ bhāryām imām arhasi naḥ pradātum

avimanā eva tu bodhisattvas tathety asmai pratiśuśrāva /
tataḥ sa vāmena kareṇa madrīm ādāya savyena kamaṇḍaluṃ ca /
nyapātayat tasya jalaṃ karāgre manobhuvaś cetasi śokavahnim

cukopa madrī na tu no ruroda viveda sā tasya hi taṃ svabhāvam /
apūrvaduḥkhātibharāturā tu taṃ prekṣamāṇā likhiteva tasthau

tad dṛṣṭvā paramavismayākrāntahṛdayaḥ śakro devānām indras taṃ mahāsattvam abhiṣṭuvann uvāca /
aho vikṛṣṭāntaratā sadasaddharmayor yathā /
śraddhātum api karmedaṃ kā śaktir akṛtātmanām

avītarāgeṇa satā putradāram atipriyam /
niḥsaṅgam iti dātavyaṃ kā nāmeyam udāttatā

asaṃśayaṃ tvadguṇaraktasaṃkathaiḥ prakīryamāṇeṣu yaśaḥsu dikṣu te /
tirobhaviṣyanty aparā yaśaḥśriyaḥ pataṃgatejaḥsu yathānyadīptayaḥ

tasya te 'bhyanumodante karmedam atimānuṣam /
yakṣagandharvabhujagās tridaśāś ca savāsavāḥ

ity uktvā śakraḥ svam eva vapur abhijvalad āsthāya śakro 'ham asmīti ca nivedyātmānaṃ bodhisattvam uvāca /
tubhyam eva prayacchāmi madrīṃ bhāryām imām aham /
vyatītya na hi śītāṃśuṃ candrikā sthātum arhati

dattāpi ca śṛgālasya siṃhabhāryā kim asya sā /
siṃhasyaiva hi sā bhāryā dhīrā yacchanti yācitāḥ

viśiṣṭamadhyahīnānāṃ samacittā jināṅkurāḥ /
tasmād anumatā loke [......]na tu karmaṇā

tan mā cintāṃ putrayor viprayogād rājyabhraṃśān mā ca saṃtāpam āgāḥ /
sārdhaṃ tābhyām abhyupetaḥ pitā te kartā rājyaṃ tvatsanāthaṃ sanātham