Jātakamālā 1-15 · Chapter 10
ity uktvā śakras tatraivāntardadhe / śakrānubhāvāc ca sa brāhmaṇo bodhisattvatanayau śibiviṣayam eva saṃprāpayām āsa / atha śibayaḥ saṃjayaś ca śibirājas tad atikaruṇam atiduṣkaraṃ bodhisattvasya karma śrutvā samākleditahṛdayā brāhmaṇahastān niṣkrīya bodhisattvatanayau prasādyānīya ca viśvaṃtaraṃ rājya eva pratiṣṭhāpayām āsuḥ //
tad evam atyadbhutā bodhisattvacaryeti tadunmukheṣu sattvaviśeṣeṣu nāvajñā pratīghāto vā karaṇīyaḥ / tathāgatavarṇe satkṛtya dharmaśravaṇe copaneyam //
viśvaṃtarajātakaṃ navamam //
10. Yajñajātakam
na kalyāṇāśayāḥ pāpapratāraṇām anuvidhīyanta ity āśayaśuddhau yatitavyam //
tadyathānuśrūyate / bodhisattvaḥ kila svapuṇyaprabhāvopanatām ānatasarvasāmantāṃ praśāntasvaparacakrādyupadravatvād akaṇṭakām asapatnām ekātapatrāṃ dāyādyakramāgatāṃ pṛthivīṃ pālayām āsa /
nāthaḥ pṛthivyāḥ sa jitendriyārir bhuktāvagīteṣu phaleṣv asaktaḥ /
prajāhiteṣv āhitasarvabhāvo dharmaikakāryo munivad babhūva
viveda lokasya hi sa svabhāvaṃ pradhānacaryānukṛtipradhānam /
śreyaḥ samādhitsur ataḥ prajāsu viśeṣato dharmavidhau sasañje
dadau dhanaṃ śīlavidhiṃ samādade kṣamāṃ siṣeve jagadartham aihata /
prajāhitādhyāśayasaumyadarśanaḥ sa mūrtimān dharma iva vyarocata
atha kadā cit tadbhujābhiguptam api taṃ viṣayaṃ sattvānāṃ karmavaiguṇyāt pramādavaśagatvāc ca varṣakarmādhikṛtānāṃ devaputrāṇāṃ durvṛṣṭiparyākulatā kva cit kva cid abhidudrāva // atha sa rājā vyaktam ayaṃ mama prajānāṃ vā dharmāpacārāt samupanato 'nartha iti niścitamatiḥ saṃrūḍhahitādhyāśayatvāt prajāsu tadduḥkham amṛṣyamāṇo dharmatattvajñasaṃmatān purohitapramukhān brāhmaṇavṛddhān matisacivāṃś ca taduddharaṇopāyaṃ papraccha / atha te vedavihitam anekaprāṇiśatavadhārambhabhīṣaṇaṃ yajñavidhiṃ suvṛṣṭihetuṃ manyamānās tam asmai saṃvarṇayām āsuḥ / viditavṛttāntas tu sa rājā yajñavihitānāṃ prāṇivaiśasānāṃ karuṇātmakatvān na teṣāṃ tad vacanaṃ bhāvenābhyanandat / vinayānuvṛttyā cainān pratyākhyānarūkṣākṣaram anuktvā prastāvāntareṇaiṣāṃ tāṃ kathāṃ tiraścakāra / te punar api taṃ rājānaṃ dharmasaṃkathāprastāvalabdhāvasarā gāmbhīryagūḍhaṃ tasya bhāvam ajānānā yajñapravṛttaye samanuśaśāsuḥ /
kāryāṇi rājñāṃ niyatāni yāni lābhe pṛthivyāḥ paripālane ca /
nātyeti kālas tava tāni nityaṃ teṣāṃ kramo dharmasukhāni yadvat
trivargasevānipuṇasya tasya prajāhitārthaṃ dhṛtakārmukasya /
yajñābhidhāne suralokasetau pramādatantreva kathaṃ matis te
bhṛtyair ivājñā bahumanyate te sākṣād iyaṃ siddhir iti kṣitīśaiḥ /
śreyāṃsi kīrtijvalitāni cetuṃ yajñair ayaṃ te ripukāla kālaḥ
kāmaṃ sadā dīkṣita eva ca tvaṃ dānaprasaṅgān niyamādarāc ca /
vedaprasiddhaiḥ kratubhis tathāpi yuktaṃ bhaven moktum ṛṇaṃ surāṇām
sviṣṭyābhituṣṭāni hi daivatāni bhūtāni vṛṣṭyā pratimānayanti /
iti prajānāṃ hitam ātmanaś ca yaśaskaraṃ yajñavidhiṃ juṣasva
tasya cintā prādurabhavat / atidurnyasto batāyaṃ parapratyayahāryapelavamatir amīmāṃsako dharmapriyaśraddadhāno jano yatra hi nāma
ya eva lokeṣu śaraṇyasaṃmatās ta eva hiṃsām api dharmato gatāḥ /
vivartate kaṣṭam apāyasaṃkaṭe janas tadādeśitakāpathānugaḥ
ko hi nāmābhisaṃbandho dharmasya paśuhiṃsayā /
suralokādhivāsasya daivataprīṇanasya vā
viśasyamānaḥ kila mantraśaktibhiḥ paśur divaṃ gacchati tena tadvadhaḥ /
upaiti dharmatvam itīdam apy asat paraiḥ kṛtaṃ ko hi paratra lapsyate
asatpravṛtter anivṛttamānasaḥ śubheṣu karmasv avirūḍhaniścayaḥ /
paśur divaṃ yāsyati kena hetunā hato 'pi yajñe svakṛtāśrayaṃ vinā
hataś ca yajñe tridivaṃ yadi vrajen nanu vrajeyuḥ paśutāṃ svayaṃ dvijāḥ /
yatas tu nāyaṃ vidhir īkṣyate kva cid vacas tad eṣāṃ ka iva grahīṣyati
atulyagandharddhirasaujasaṃ śubhāṃ sudhāṃ kilotsṛjya varāpsarodhṛtām /
mudaṃ prayāsyanti vapādikāraṇād vadhena śocyasya paśor divaukasaḥ
tad idam atra prāptakālam iti viniścitya sa rājā yajñārambhasamutsuka iva nāma tat teṣāṃ vacanaṃ pratigṛhyāvocad enān / sanāthaḥ khalv aham anugrahavāṃś ca yad evaṃ me hitāvahitamanaso 'trabhavantaḥ / tad icchāmi puruṣamedhasahasreṇa yaṣṭum / anuśiṣyantāṃ tadupayogyasaṃbhārasamudānayanārthaṃ yathādhikāram amātyāḥ / parīkṣyatāṃ sattrāgāraniveśayogyo bhūmipradeśas tadanuguṇaś ca tithikaraṇamuhūrtanakṣatrayoga iti // athainaṃ purohita uvāca / īpsitārthasaṃpattaye snātu tāvan mahārāja ekasya yajñasyāvabhṛthe / athottareṣām ārambhaḥ kariṣyate krameṇa / yugapat puruṣapaśavaḥ sahasraśo hi parigṛhyamāṇā vyaktam udvegadoṣāya prajānāṃ te syur iti // asty etad iti ca brāhmaṇair uktaḥ sa rājā tān uvāca / alam atrabhavatāṃ prakṛtikopāśaṅkayā / tathāhaṃ saṃvidhāsye yathodvegaṃ me prajā na prayāsyantīti // atha sa rājā paurajānapadān saṃnipātyābravīt / icchāmi puruṣamedhasahasreṇa yaṣṭum / na ca mayā śakyaḥ kaś cid akāmaḥ paśutve niyoktum aduṣṭaḥ / tad yaṃ yam aham itaḥ prabhṛti vo drakṣyāmi vyavadhūtapramādanidreṇa vimalena cāracakṣuṣā śīlamaryādātivartinam asmadājñāṃ paribhavantaṃ taṃ taṃ svakulapaṃsakaṃ deśakaṇṭakam ahaṃ paśunimittam ādāsyāmīty etad vo viditam astv iti // atha teṣāṃ mukhyatamāḥ prāñjalaya enam ūcuḥ /
sarvāḥ kriyās tava hitapravaṇāḥ prajānāṃ tatrāvamānanavidher naradeva ko 'rthaḥ /
brahmāpi te caritam abhyanumantum arhaḥ sādhupramāṇaparam atrabhavān pramāṇam
priyaṃ yad eva devasya tad asmākam api priyam /
asmatpriyahitād anyad dṛśyate na hi te priyam
iti pratigṛhītavacanaḥ paurajānapadaiḥ sa rājā mahatā janaprakāśenāḍambareṇa pratyayitān amātyān pāpajanopagrahaṇārthaṃ janapadaṃ nagarāṇi ca preṣayām āsa / samantataś ca pratyaham iti ghoṣaṇāṃ kārayām āsa /
abhayam abhayado dadāti rājā sthiraśuciśīladhanāya sajjanāya /
avinayanirataiḥ prajāhitārthaṃ narapaśubhis tu sahasraśo yiyakṣuḥ
tad yaḥ kaś cid itaḥ prabhṛty avinayaślāghānuvṛttyuddhavāt sāmantakṣitipārcitām api nṛpasyājñām avajñāsyati /
sa svair eva viṣahya yajñapaśutām āpāditaḥ karmabhir yūpābaddhatanur viṣādakṛpaṇaḥ śuṣyañ janair drakṣyate
atha tadviṣayanivāsinaḥ puruṣā yajñapaśunimittaṃ duḥśīlapuruṣānveṣaṇādaram avekṣya rājñas tāṃ ca ghoṣaṇām atibhīṣaṇāṃ pratyaham upaśṛṇvantaḥ pāpajanopagrahāvahitāṃś ca rājapuruṣān samantataḥ samāpatato 'bhivīkṣya tyaktadauḥśīlyānurāgāḥ śīlasaṃvarasamādānaparā vairaprasaṅgaparāṅmukhāḥ parasparapremagauravasumukhāḥ praśāntavigrahavivādā gurujanavacanānuvartinaḥ saṃvibhāgaviśāradāḥ priyātithayo vinayanaibhṛtyaślāghinaḥ kṛtayuga iva babhūvuḥ /
bhayena mṛtyoḥ paralokacintayā kulābhimānena yaśo'nurakṣayā /
suśuklabhāvāc ca virūḍhayā hriyā janaḥ svaśīlāmalabhūṣaṇo 'bhavat
yathā yathā dharmaparo 'bhavaj janas tathā tathā rakṣijano viśeṣataḥ /
cakāra duḥśīlajanābhimārgaṇām ataś ca dharmān na cacāla kaś ca na
svadeśavṛttāntam athopaśuśruvān imaṃ nṛpaḥ prītiviśeṣabhūṣaṇaḥ /
carān priyākhyānakadānavistaraiḥ sa tarpayitvā sacivān samanvaśāt
parā manīṣā mama rakṣituṃ prajā gatāś ca tāḥ saṃprati dakṣiṇīyatām /
idaṃ ca yajñāya dhanaṃ prakalpitaṃ yiyakṣur asmīti yathāpratarkitam
yad īpsitaṃ yasya sukhendhanaṃ dhanaṃ prakāmam āpnotu sa tan madantikāt /
itīyam asmadviṣayopatāpinī daridratā nirviṣayī bhaved yathā
mayi prajārakṣaṇaniścayasthite sahāyasaṃpatparivṛddhasādhane /
iyaṃ janārtir madamarṣadīpanī muhur muhur me jvalatīva cetasi
atha te tasya rājñaḥ sacivāḥ param iti pratigṛhya tadvacanaṃ sarveṣu grāmanagaranigameṣu mārgaviśrāmapradeśeṣu ca dānaśālāḥ kārayitvā yathāsaṃdiṣṭaṃ rājñā pratyaham arthijanam abhilaṣitair arthaiḥ saṃtarpayām āsuḥ /
atha vihāya janaḥ sa daridratāṃ samam avāptavasur vasudhādhipāt /
vividhacitraparicchadabhūṣaṇaḥ pravitatotsavaśobha ivābhavat
pramuditārthijanastutivistṛtaṃ pravitatāna nṛpasya diśo yaśaḥ /
tanutaraṃgavivardhitavistaraṃ sara ivāmbujakesarajaṃ rajaḥ
iti nṛpasya sunītiguṇāśrayāt sucaritābhimukhe nikhile jane samabhibhūtabalāḥ kuśalocchrayair vilayam īyur asaṅgam upadravāḥ
aviṣamatvasukhā ṛtavo 'bhavan navanṛpā iva dharmaparāyaṇāḥ /
vividhasasyadharā ca vasuṃdharā sakamalāmalanīlajalāśayā
na janam abhyarujan prabalā rujaḥ paṭutaraṃ guṇam oṣadhayo dadhuḥ /
ṛtuvaśena vavau niyato 'nilaḥ pariyayuś ca śubhena pathā grahāḥ
na paracakrakṛtaṃ samabhūd bhayaṃ na ca parasparajaṃ na ca daivikam /
niyamadharmapare nibhṛte jane kṛtam ivātra yugaṃ samapadyata
athaivaṃ pravṛttena dharmayajñena rājñā praśamiteṣv arthijanaduḥkheṣu sārdham upadravaiḥ pramuditajanasaṃbādhāyām abhyudayaramyadarśanāyāṃ ca vasuṃdharāyāṃ nṛpater āśīrvacanādhyayanasavyāpāre loke vitanyamāne samantato rājayaśasi prasādāvarjitamatiḥ kaś cid amātyamukhyo rājānam ity uvāca / suṣṭhu khalv idam ucyate /
uttamādhamamadhyānāṃ kāryāṇāṃ nityadarśanāt /
upary upari buddhīnāṃ carantīśvarabuddhayaḥ
iti devena hi paśuvaiśasavācyadoṣavirahitena dharmayajñena prajānām ubhayalokahitaṃ saṃpāditam upadravāś ca praśamitā dāridryaduḥkhāni ca / kiṃ bahunā / sabhāgyās tāḥ prajāḥ /
lakṣmeva kṣaṇadākarasya vitataṃ gātre na kṛṣṇājinaṃ dīkṣāyantraṇayā nisargalalitāś ceṣṭā na mandodyamāḥ /
mūrdhnaś chattranibhasya keśaracanāśobhā tathaivātha ca tyāgais te śatayajvano 'py apahṛtaḥ kīrtyāśrayo vismayaḥ
hiṃsāviṣaktaḥ kṛpaṇaḥ phalepsoḥ prāyeṇa lokasya nayajña yajñaḥ /
yajñas tu kīrtyābharaṇaḥ samas te śīlasya nirdoṣamanoharasya
aho prajānāṃ bhāgyāni yāsāṃ gopāyitā bhavān /
prajānām api hi vyaktaṃ naivaṃ syād gopitā pitā
apara uvāca /
dānaṃ nāma dhanodaye sati jano datte tadāśāvaśaḥ syāc chīle 'pi ca lokapaktyabhimukhaḥ svarge ca jātaspṛhaḥ /
yā tv eṣā parakāryadakṣiṇatayā tvadvat pravṛttis tayor nāvidvatsu na sattvayogavidhureṣv eṣā samālakṣyate
tad evaṃ na kalyāṇāśayāḥ pāpapratāraṇām anuvidhīyanta ity āśayaśuddhau yatitavyam //
iti prajāhitodyogaḥ śreyaḥkīrtisukhāvahaḥ /
yan nṛpāṇām ato nālaṃ tam anādṛtya vartitum
Original text: Jātakamālā 1-15 · Edition: Hanisch, Albrecht: Aryasuras Jatakamala. Philologische Untersuchungen zu den Legenden 1 bis 15. Teil 1: Einleitung, Textausgabe, Anhänge, Register. Marburg : 2005 (Indica et Tibetica 43/1) · Data entry Albrecht Hanisch Mitsuyo Demoto · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0