Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jātakamālā 1-15 · Chapter 2

2.1

tad evaṃ sarvasattveṣv akāraṇaparamavatsalasvabhāvaḥ sarvabhūtātmabhūtaḥ pūrvajanmasv api sa bhagavān iti buddhe bhagavati paraḥ prasādaḥ kāryaḥ /
jātaprasādaiś ca buddhe bhagavati prītir utpādayitavyā / evam āyatanagato naḥ prasāda ity evam apy upaneyam / tathā satkṛtya dharmaḥ śrotavyaḥ / evaṃ duṣkaraśatasamudānītatvāt karuṇāvarṇe 'pi vācyam evaṃ svabhāvātiśayaniṣpādikā parānugrahapravṛttihetuḥ karuṇeti //
bodhisattvāvadānamālāyāṃ vyāghrījātakaṃ prathamam //
2. Śibijātakam
duṣkaraśatasamudānīto 'yam asmadarthaṃ tena bhagavatā saddharma iti satkṛtya śrotavyaḥ //
tadyathānuśrūyate / bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavān aparimitakālābhyāsāt sātmībhūtopacitapuṇyakarmā kadā cic chibīnāṃ rājā babhūva / sa bālyāt prabhṛty eva vṛddhopāsanaratir vinayānurakto 'nuraktaprakṛtiḥ prakṛtimedhāvitvād anekavidyādhigamavimalataramatir utsāhamantraprabhāvaśaktidaivasaṃpannaḥ svā iva prajāḥ prajāḥ pālayati sma /
tasmiṃs trivargānuguṇā guṇaughāḥ saṃharṣayogād iva saṃniviṣṭāḥ /
samastarūpā vibabhur na cāsur virodhasaṃkṣobhavipannaśobhāḥ

2.2

viḍambanevāvinayoddhatānāṃ durmedhasām āpad ivātikaṣṭā /
alpātmanāṃ yā madireva lakṣmīr babhūva sā tatra yathārthanāmā

2.3

udārabhāvāt karuṇāguṇāc ca vittādhipatyāc ca sa rājavaryaḥ /
reme 'rthinām īpsitasiddhiharṣād akliṣṭaśobhāni mukhāni paśyan

2.4

atha sa rājā dānapriyatvāt samantato nagarasya sarvopakaraṇadhanadhānyasamṛddhā dānaśālāḥ kārayitvā svamāhātmyānurūpaṃ yathābhiprāyasaṃpāditaṃ sopacāramanoharam anatikrāntakālasubhagaṃ dānavarṣaṃ kṛtayugamegha iva vavarṣa / annam annārthibhyaḥ pānaṃ pānārthibhyaḥ śayanāsanavasanabhojanagandhamālyasuvarṇarajatādi tattadarthibhyaḥ // atha tasya rājñaḥ pradānaudāryaśravaṇād vismitapramuditahṛdayā nānādigabhilakṣitadeśanivāsinaḥ puruṣās taṃ deśam abhijagmuḥ /
parītya kṛtsnaṃ manasā nṛlokam anyeṣv alabdhapraṇayāvakāśāḥ /
tam arthinaḥ prītimukhāḥ samīyur mahāhradaṃ vanyagajā yathaiva

2.5

atha sa rājā samantataḥ samāpatato lābhāśāpramuditamanasaḥ pathikanepathyapracchāditaśobhasya vanīpakajanasya
viproṣitasyeva suhṛjjanasya saṃdarśanāt prītivijṛmbhitākṣaḥ /
yācñāṃ priyākhyānam ivābhyanandad dattvā ca tuṣṭyārthijanaṃ jigāya

2.6

dānodbhavaḥ kīrtimayaḥ sa gandhas tasyārthināṃ vāganilaprakīrṇaḥ /
madaṃ jahārānyanarādhipānāṃ gandhadvipasyeva paradvipānām

2.7

atha kadā cit sa rājā dānaśālāḥ samanuvicaraṃs tṛptatvād arthijanasya praviralaṃ yācanakajanasaṃpātam abhisamīkṣya dānadharmasyānutsarpaṇān na tuṣṭim upajagāma /
tarṣaṃ vininye 'rthijanas tam etya na tv arthinaḥ prāpya sa dānaśauṇḍaḥ /
na hy asya dānavyavasāyam arthī yācñāpramāṇena śaśāka jetum

2.8

tasya buddhir abhavat / atisabhāgyās te satpuruṣaviśeṣā ye viśrambhaniryantraṇapraṇayam arthibhiḥ svagātrāṇy api yācyante / mama punaḥ pratyākhyānarūkṣākṣaravacanasaṃtarjita ivārthijano dhanamātrake 'py apragalbhapraṇayaḥ saṃvṛtta iti //
atha kṣitīśasya tam atyudāraṃ gātreṣv api sveṣu nivṛttasaṅgam /
vijñāya dānāśrayiṇaṃ vitarkaṃ patipriyā strīva mahī cakampe

2.9

atha śakro devānām indraḥ kṣititalacalanād ākampite vividha ratnaprabhodbhāsini sumerau parvatarāje kim idam iti samutpatitavitarkas tasya rājña imaṃ vitarkātiśayaṃ dharaṇicalananimittam avetya vismayāvarjitahṛdayaś cintām āpede /
dānātiharṣoddhatamānasena vitarkitaṃ kiṃ svid idaṃ nṛpeṇa /
ābadhya dānavyavasāyakakṣyāṃ svagātradānasthiraniścayena

2.10

tan mīmāṃsiṣye tāvad enam iti // atha tasya rājñaḥ pariṣadi niṣannasyāmātyagaṇaparivṛtasya samucitāyāṃ kṛtāyām arthijanasya kaḥ kim icchatīty āhvānaghoṣaṇāyāṃ samudghāṭyamāneṣu kośādhyakṣādhiṣṭhiteṣu maṇikanakarajatadhananicayeṣu viśliṣyamāṇapuṭāsu vividhavasanaparipūrṇagarbhāsu vastrapeḍāsu samupavartyamāneṣu vinītavividhavāhanaskandhapratiṣṭhitayugeṣu vicitreṣu yānaviśeṣeṣu pravṛtte 'rthijanasaṃpāte śakro devānām indro vṛddham andhaṃ brāhmaṇarūpam abhinirmāya rājñaś cakṣuḥpathe prādurabhavat / atha sa rājñā kāruṇyamaitrīparibhāvitayā dhīraprasannasaumyayā pratyudgata iva pariṣvakta iva ca dṛṣṭyā kenārtha ity upanimantryamāṇaḥ kṣitipānucarair nṛpatisamīpam upetya jayāśīrvacanapuraḥsaraṃ rājānam ity uvāca /
dūrād apaśyan sthaviro 'bhyupetas tvaccakṣuṣo 'rthī kṣitipapradhāna /
ekekṣaṇenāpi hi paṅkajākṣa gamyeta lokādhipa lokayātrā

2.11

atha bodhisattvaḥ samabhilaṣitamanorathaprasiddhyā paraṃ prītyutsavam anubhavan kiṃ svid idaṃ satyam evoktaṃ brāhmaṇena syād uta vikalpābhyāsān mayaivam upadhāritam iti jātapratyavamarśaś cakṣuryācñāpriyavacanaśravaṇatṛṣitamatis taṃ cakṣuryācanakam uvāca /
kenānuśiṣṭas tvam ihābhyupeto māṃ yācituṃ brāhmaṇamukhya cakṣuḥ /
sudustyajaṃ cakṣur iti pravādasaṃbhāvanā kasya mayi vyatītā

2.12

atha sa brāhmaṇaveṣadhārī śakras tasya rājña āśayaṃ viditvovāca /
śakrasya śakrapratimānuśiṣṭyā tvāṃ yācituṃ cakṣur ihāgato 'smi /
saṃbhāvanāṃ tasya mamāpi cāśāṃ cakṣuḥpradānāt saphalīkuruṣva

2.13

atha sa rājā śakrasaṃkīrtanān nūnam asya brāhmaṇasya bhavitrī devatānubhāvād anena vidhinā cakṣuḥsaṃpad iti matvā pramodaviśadākṣaram enam uvāca /
yenābhyupeto 'si manorathena tam eṣa te brāhmaṇa pūrayāmi /
ākāṅkṣamāṇāya mad ekam akṣi dadāmi cakṣurdvayam apy ahaṃ te

2.14

sa tvaṃ vibuddhanayanotpalaśobhitāsyaḥ saṃpaśyato vraja yathābhimataṃ janasya /
syāt kiṃ nu so 'yam uta neti vicāradolālolasya so 'yam iti cotthitavismayasya

2.15

atha tasya rājño 'mātyāś cakṣuḥpradānavyavasāyam avetya sasaṃbhramāvegaviṣādavyathitamanaso rājānam ūcuḥ /
dānātiharṣād anayam asamīkṣyāhitodayam /
prasīda deva mā maivaṃ na cakṣur dātum arhasi

2.16

ekasyārthe dvijasyāsya mā naḥ sarvān parākṛthāḥ /
alaṃ śokāgninā dagdhuṃ sukhasaṃvardhitāḥ prajāḥ

2.17

dhanāni lakṣmīpratibodhanāni śrīmanti ratnāni payasvinīr gāḥ /
rathān vinītāśvayujaḥ prayaccha madorjitaśrīlalitān dvipāṃś ca

2.18

samuccarannūpuranisvanāni śaratpayodābhyadhikadyutīni /
gṛhāṇi sarvartusukhāni dehi mā dāḥ svacakṣur jagadekacakṣuḥ

2.19

vimṛśyatām api ca tāvan mahārāja /
anyadīyaṃ kathaṃ nāma cakṣur anyatra yojyate /
atha daivaprabhāvo 'yaṃ tvaccakṣuḥ kim apekṣate

2.20

api ca deva /
cakṣuṣā kiṃ daridrasya parābhyudayasākṣiṇā /
dhanam eva yato dehi deva mā sāhasaṃ kṛthāḥ

2.21

atha sa rājā tān amātyān sānunayamadhurākṣaram ity uvāca /
adāne kurute buddhiṃ dāsyāmīty abhidhāya yaḥ /
sa lobhapāśaṃ prabhraṣṭam ātmani pratimuñcati

2.22

dāsyāmīti pratijñāya yo 'nyathā kurute manaḥ /
kārpaṇyāniścitamateḥ kaḥ syāt pāpataras tataḥ

2.23

sthirīkṛtyārthinām āśāṃ dāsyāmīti pratijñayā /
visaṃvādanarūkṣasya vacaso nāsti niṣkrayaḥ

2.24

yad api coktaṃ devatānubhāvād eva cakṣur asya kiṃ na saṃbhavatīty atrāpi śrūyatām /
naikakāraṇasādhyatvaṃ kāryāṇāṃ nanu dṛśyate /
kāraṇāntarasāpekṣaḥ syād daivo 'pi vidhir yataḥ

2.25

tan me dānātiśayavighnāya vyāyantuṃ nārhanti bhavanta iti // amātyā ūcuḥ / dhanadhānyaratnādi devo dātum arhati na svacakṣur iti vijñāpitam asmābhiḥ / tan na devaṃ vayam atīrthe pratārayāmaḥ // rājovāca /
yad eva yācyeta tad eva dadyān nānīpsitaṃ prīṇayatīha dattam /
kim uhyamānasya jalena toyair dāsyāmy ataḥ prārthitam artham asmai

2.26

atha tasya rājño rūḍhataraviśrambhapraṇayaḥ snehāvegād anapekṣitopacāro 'mātyamukhyas taṃ rājānam ity uvāca / mā tāvad bhoḥ /
yā nālpena tapaḥsamādhividhinā saṃprāpyate kena cid yām āsādya ca bhūribhir makhaśataiḥ kīrtiṃ divaṃ cāpnuyāt /
saṃprāptām atipatya tāṃ nṛpatitāṃ śakrarddhivispardhinīṃ kiṃ dṛṣṭvā nayane praditsati bhavān ko 'yaṃ kutastyo vidhiḥ

2.27

labdhāvakāśas tridaśeṣu yajñaiḥ kīrtyā samantād avabhāsamānaḥ /
narendracūḍādyutirañjitāṅghriḥ kiṃ lipsamāno nu dadāsi cakṣuḥ

2.28

atha sa rājā tam amātyaṃ sānunayam ity uvāca /
nāyaṃ yatnaḥ sārvabhaumatvam āptuṃ naiva svargaṃ nāpavargaṃ na kīrtim /
trātuṃ lokān ity ayaṃ tv ādaro me yācñākleśo mā ca bhūd asya moghaḥ

2.29

atha sa rājā nīlotpaladalarucirakānti nayanam ekaṃ vaidyaparidṛṣṭena vidhinā śanakair akṣatam utpāṭya parayā prītyā cakṣuryācanakāya prāyacchat / atha śakro devendras tādṛśam ṛddhyabhisaṃskāraṃ cakre yathā dadarśa sa rājā saparijanas tat tasya cakṣuś cakṣuḥsthāne pratiṣṭhitam / athonmiṣitaikacakṣuṣaṃ cakṣuryācanakam abhisamīkṣya sa rājā parameṇa harṣeṇāpūryamāṇahṛdayo dvitīyam apy asmai nayanaṃ prāyacchat //
tataḥ sa rājā nayane pradāya vipadmapadmākaratulyavaktraḥ /
paurair asādhāraṇatuṣṭir āsīt samagracakṣur dadṛśe dvijaś ca

2.30

antaḥpure 'tha manujādhipateḥ pure ca śokāśrubhir vasumatī siṣice samantāt /
śakras tu vismayam avāpa parāṃ ca tuṣṭiṃ saṃbodhaye nṛpam akampyamatiṃ samīkṣya

2.31

atha śakrasya vismayāvarjitahṛdayasyaitad ity abhavat /
aho dhṛtir aho sattvam aho sattvahitaiṣitā /
pratyakṣam api karmedaṃ karotīva vicāraṇām

2.32

tan nāyam āścaryasattvaś ciram imaṃ parikleśam anubhavitum arhati yataḥ prayatiṣye cakṣur asyopāyapradarśanād upapādayitum // atha tasya rājñaḥ kramāt saṃrūḍhanayanavraṇasyāvagītapratanūbhūtāntaḥpurapaurajānapadaśokasya pravivekakāmatvād udyānapuṣkariṇyās tīre kusumabhārānatataruvaranicite mṛdusurabhiśiśirasukhapavane madhukaragaṇopakūjite paryaṅkeṇa niṣaṇṇasya śakro devendraḥ purastāt prādurabhavat / ka eṣa iti ca rājñā paryanuyukto 'bravīt /
śakro 'ham asmi devendras tvatsamīpam upāgataḥ /
svāgatam / ājñāpyatāṃ kenārtha iti / sa upacārapuraḥsaram ukto rājānaṃ punar uvāca /
varaṃ vṛṇīṣva rājarṣe yad icchasi tad ucyatām

2.33

atha sa rājā pradānasamucitatvād anabhyastayācñākārpaṇyamārgo dhṛtyāvismayaśauṭīryam uvāca /
prabhūtaṃ me dhanaṃ śakra śaktimac ca mahad balam /
andhabhāvāt tv idānīṃ me mṛtyur evābhirocate

2.34

kṛtvāpi paryāptamanorathānāṃ prītiprasādādhikalocanāni /
mukhāni paśyāmi na yācakānāṃ yat tena mṛtyur dayito mamendra

2.35

śakra uvāca / alam anena te vyavasāyena / satpuruṣā evedṛśāny anuprāpnuvanti/ api ca pṛcchāmi tāvad bhavantam /
imām avasthāṃ gamitasya yācakaiḥ kathaṃ nu te saṃprati teṣu mānasam /
pracakṣva tat tāvad alaṃ nigūhituṃ vrajec ca saṃpratyayanīyatāṃ yathā

2.36

rājovāca / ko 'yam asmān vikatthayitum atrabhavato nirbandhaḥ / api ca devendra śrūyatām /
tadaiva caitarhi ca yācakānāṃ vacāṃsi yācñāniyatākṣarāṇi /
āśīrmayāṇīva mama priyāṇi yathā tathodetu mamaikam akṣi

2.37

atha tasya rājñaḥ satyādhiṣṭhānabalāt puṇyopacayaviśeṣāc ca vacanasamanantaram evendranīlaśakalākrāntamadhyam iva nīlotpaladalasadṛśam ekaṃ cakṣuḥ prādurabhūt / prādurbhūte ca tasmin nayanāścarye pramuditamanāḥ sa rājā punar api śakram uvāca /
yaś cāpi māṃ cakṣur ayācataikaṃ tasmai mudā dve nayane pradāya /
prītyutsavaikāgramatir yathāsaṃ dvitīyam apy akṣi tathā mamāstu

2.38

athābhivyāhārasamanantaram eva tasya rājño vispardhamānam iva tena nayanena dvitīyaṃ cakṣuḥ prādurabhūt /
tataś cakampe sadharādharā dharā vyatītya velāṃ prasasāra sāgaraḥ /
prasaktagambhīramanojñanisvanāḥ prasasvanur dundubhayo divaukasām

2.39

prasādaramyaṃ dadṛśe vapur diśāṃ rarāja śuddhyā śaradīva bhāskaraḥ /
paribhramac candanacūrṇarañjitaṃ papāta citraṃ kusumaṃ nabhastalāt

2.40

samāyayur vismayaphullalocanā divaukasas tatra sahāpsarogaṇāḥ /
vavau manojñātmaguṇaḥ samīraṇo manaḥsu harṣo jagatāṃ vyajṛmbhata

2.41

udīritā harṣaparītamānasair maharddhibhir bhūtagaṇaiḥ savismayaiḥ /
nṛpasya karmātiśayastavāśrayāḥ samantataḥ śuśruvire giraḥ śubhāḥ

2.42

aho bataudāryam aho kṛpālutā viśuddhatā paśya yathāsya cetasaḥ /
aho svasaukhyeṣu nirutsukā matir namo 'stu te 'tyadbhutadhairyavikrama

2.43

sanāthatāṃ sādhu jagad gataṃ tvayā punar vibuddhekṣaṇapaṅkajaśriyā /
amogharūpā bata puṇyasaṃcayāś cirasya dharmeṇa khalūrjitaṃ jitam

2.44

atha śakraḥ sādhu sādhv ity enam abhisaṃrādhya punar uvāca /
na no na vidito rājaṃs tava śuddhāśayāśayaḥ /
evaṃ tu pratidatte te mayeme nayane nṛpa

2.45

samantād yojanaśataṃ śailair api tiraskṛtam /
draṣṭum avyāhatā śaktir bhaviṣyaty anayoś ca te

2.46

ity uktvā śakras tatraivāntardadhe // atha bodhisattvo vismayapraharṣāpūrṇamanobhir mandamandanimeṣapravikasitanayanair amātyair anuyātaiḥ pauraiś cābhivīkṣyamāṇo jayāśīrvacanapuraḥsaraiś ca brāhmaṇair abhinandyamānaḥ puravaram ucchritadhvajavicitrapatākaṃ pravitanyamānābhyudayaśobham abhigamya parṣadi niṣaṇṇaḥ sabhājanārtham abhigatasyāmātyapramukh y asya brāhmaṇavṛddhapaurajanasyaivam ātmopanāyikaṃ dharmaṃ deśayām āsa /
ko nāma loke śithilādaraḥ syāt kartuṃ dhanair arthijanapriyāṇi /
divyaprabhāve nayane mameme pradānapuṇyopanate samīkṣya

2.47

anekaśailāntaritaṃ yojanānāṃ śatād api /
adūrasthitavispaṣṭaṃ dṛśyaṃ paśyāmi sarvataḥ

2.48

parānukampāvinayābhijātād dānāt paraḥ ko 'bhyudayābhyupāyaḥ /
yan mānuṣaṃ cakṣur ihaiva dattvā prāptaṃ mayāmānuṣadivyacakṣuḥ

2.49

etad viditvā śibayaḥ pradānair bhogena cārthān saphalīkurudhvam /
loke parasminn iha caiṣa panthāḥ kīrtipradhānasya sukhodayasya

2.50

dhanasya niḥsāralaghoḥ sa sāro yad dīyate lokahitonmukhena /
nidhānatāṃ yāti hi dīyamānam adīyamānaṃ nidhanaikaniṣṭham

Original text: Jātakamālā 1-15 · Edition: Hanisch, Albrecht: Aryasuras Jatakamala. Philologische Untersuchungen zu den Legenden 1 bis 15. Teil 1: Einleitung, Textausgabe, Anhänge, Register. Marburg : 2005 (Indica et Tibetica 43/1) · Data entry Albrecht Hanisch Mitsuyo Demoto · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc