Jātakamālā 1-15 · Chapter 13

tad evamātmalajjayaiva satpuruṣā nācāravelāṃ laṅghayantīti hrībalasamanvitenāryeṇa bhavitavyam /
evaṃ hrīparikhāsaṃpanna āryaśrāvako 'kuśalam prajahātītyevamādiṣu sūtrapadeṣūpaneyam / hrīvarṇapratisaṃyukteṣu sūtrānteṣu lokādhipateye ceti //
brāhmaṇajātakaṃ dvādaśamam //
13. Unmādayantījātakam
tīvraduḥkhāturāṇām api satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt //
tadyathānuśrūyate / satyatyāgopaśamaprajñādibhir guṇātiśayair lokahitārtham udyacchamānaḥ kila bodhisattvaḥ kadā cic chibīnāṃ rājā babhūva sākṣād dharma iva vinaya iva piteva ca prajānām upakārapravṛttaḥ /
doṣapravṛtter viniyamyamāno niveśyamānaś ca guṇābhijātye /
pitreva putraḥ kṣitipena tena nananda lokadvitaye 'pi lokaḥ

samasvabhāvā svajane jane ca dharmānugā tasya hi daṇḍanītiḥ /
adharmyam āvṛtya janasya mārgaṃ sopānamāleva divo babhūva

dharmānvayaṃ lokahitaṃ sa paśyaṃs tadekakāryo naralokapālaḥ /
sarvātmanā dharmapathe 'bhireme tasyopamardaṃ ca parair na sehe

tasya ca rājñaḥ pauramukhyasya duhitā śrīr iva vigrahavatī sākṣād ratir ivāpsarasām anyatameva ca paramayā rūpalāvaṇyasaṃpadopetā paramadarśanīyā strīratnasaṃmatā babhūva /
avītarāgasya janasya yāvat sā locanaprāpyavapur babhūva /
tāvat sa tadrūpaguṇāvabaddhāṃ na dṛṣṭim utkampayituṃ śaśāka

ataś ca tasyā unmādayantīty eva bāndhavā nāma cakruḥ // atha tasyāḥ pitā rājñaḥ saṃviditaṃ kārayām āsa / strīratnaṃ te deva viṣaye prādurbhūtaṃ yatas tatpratigrahaṃ visarjanaṃ vā prati devaḥ pramāṇam iti // atha sa rājā strīlakṣaṇavido brāhmaṇān samādideśa / paśyantv enām atrabhavanto yady asāv asmadyogyā na veti // atha tasyāḥ pitā tān brāhmaṇān svabhavanam abhinīyonmādayantīm uvāca / bhadre svayaṃ brāḥmaṇān pariveṣayeti / sā tatheti pratiśrutya yathākramaṃ brāhmaṇān pariveṣayitum upacakrame // atha te brāhmaṇāḥ
tadānanodvīkṣaṇaniścalākṣā manobhuvā saṃhriyamāṇadhairyāḥ /
anīśvarā locanamānasānām āsur madeneva viluptasaṃjñāḥ

yadā ca naiva śaknuvanti sma pratisaṃkhyānadhīranibhṛtam avasthātuṃ kuta eva bhoktum athaiṣāṃ cakṣuṣpathād utsārya svāṃ duhitaraṃ sa gṛhapatiḥ svayam eva brāhmaṇān pariveṣya visarjayām āsa // atha teṣāṃ buddhir abhavat </> kṛtyārūpam iva khalv idam atimanoharam asyā dārikāyā rūpacāturyaṃ yato naināṃ rājā draṣṭum apy arhati kutaḥ punaḥ patnītvaṃ gamayitum / anayā hi rūpaśobhayā niyatam asyonmāditahṛdayasya dharmārthakāryapravṛtter visrasyamānotsāhasya rājakāryakālātikramāḥ prajānāṃ hitasukhodayapatham upapīḍayantaḥ parābhavāya syuḥ /
iyaṃ hi saṃdarśanamātrakeṇa kuryān munīnām api siddhivighnam /
prāg eva bhāvārpitadṛṣṭidṛṣṭer yūnaḥ kṣitīśasya sukhe sthitasya

tasmād idam atra prāptakālam iti yathāprastāvam upetya rājñe nivedayām āsuḥ / dṛṣṭāsmābhir mahārāja sā kanyakā / asti cāsyā rūpacāturyamātrakam apalakṣaṇopaghātaniḥśrīkaṃ tu yato naināṃ draṣṭum apy arhati mahārājaḥ kiṃ punaḥ patnītvaṃ gamayitum /
kuladvayasyāpi hi ninditā strī yaśo vibhūtiṃ ca tiraskaroti /
nimagnacandreva niśā sameghā śobhāṃ vibhāgaṃ ca divaspṛthivyoḥ

iti śrutārthaḥ sa rājāpalakṣaṇā kilāsau na ca me kulānurūpeti tasyāṃ vinivṛttābhilāṣo babhūva / anarthitāṃ tu vijñāya rājñaḥ sa gṛhapatis tāṃ dārikāṃ tasyaiva rājño 'bhipāragāyāmātyāya prāyacchat // atha kadā cit sa rājā kramāgatāṃ kaumudīṃ svasmin puravare viṣaktaśobhāṃ draṣṭum utsukamanā rathavaragataḥ siktasaṃmṛṣṭarathyāntarāpaṇam ucchritacchattradhvajapatākaṃ samantataḥ puṣpopahāraśabalabhūmitalaṃ pravṛttanṛttagītahāsyalāsyavāditraṃ puṣpadhūpacūrṇavāsamālyāsavasnānānulepanāmodaprasṛtasurabhigandhi prasāritavividharucirapaṇyaṃ tuṣṭapuṣṭojjvalataraveṣapaurajanasaṃbādharājamārgaṃ puravaram anuvicaraṃs tasyāmātyasya bhavanasamīpam upajagāma / athonmādayanty apalakṣaṇā kilāham ity anena rājñāvadhūteti samutpannāmarṣā rājadarśanakutūhaleva nāma saṃdṛśyamānarūpaśobhā vidyud iva ghanaśikharaṃ harmyatalam avabhāsayantī vyatiṣṭhata / śaktir asyedānīm astv apalakṣaṇādarśanavicalitasmṛtim ātmānaṃ dhārayitum iti //
atha tasya rājñaḥ puravaravibhūṣādarśanaprasṛtā dṛṣṭir abhimukhasthitāyāṃ sahasaiva tasyām apatat / atha sa rājā
prakāmam antaḥpurasundarīṇāṃ vapurvilāsaiḥ kalitekṣaṇo 'pi /
anuddhato dharmapathānurāgād udyogavān indriyanirjaye 'pi

vipuladhṛtiguṇo 'py apatrapiṣṇuḥ parayuvatīkṣaṇaviklavekṣaṇo 'pi /
uditamadanavismayaḥ striyaṃ tāṃ ciram animeṣavilocano dadarśa

kaumudī kiṃ nv iyaṃ sākṣād bhavanasyāsya devatā /
svargastrī daityayoṣid vā na hy etan mānuṣaṃ vapuḥ

iti vicārayata eva tasya rājñas taddarśanāvitṛptanayanasya sa rathas taṃ deśam ativartamāno na manorathānukūlo babhūva / atha sa rājā śūnyahṛdaya iva tadgataikāgramanāḥ svabhavanam upetya manmathākṣiptadhṛtiḥ sunandaṃ sārathiṃ rahasi paryapṛcchat /
sitaprākārasaṃvītaṃ vetsi kasya nu tad gṛham /
kā sā tatra vyarociṣṭa vidyut sita ivāmbude

sārathir uvāca / asti devasyābhipārago nāmāmātyas tasya tad gṛhaṃ tasyaiva ca sā bhāryā kirīṭavatsaduhitonmādayantī nāmeti / tad upaśrutya sa rājā parabhāryeti vitānībhūtahṛdayaś cintāstimitanayano dīrgham uṣṇam abhiniśvasya tadarpitamanāḥ śanair ātmagatam uvāca /
anvartharamyākṣarasaukumāryam aho kṛtaṃ nāma yathedam asyāḥ /
unmādayantīti śucismitāyās tathā hi sonmādam ivākaron mām

vismartum enām icchāmi paśyāmīva ca cetasā /
sthitaṃ tasyāṃ nu me cetaḥ sā prabhutvena tatra vā

parasya nāma bhāryāyāṃ mamāpy evam adhīratā /
tad unmatto 'smi saṃtyakto lajjayevādya nidrayā

tasyā vapurvilasitasmitavīkṣiteṣu saṃrāganiścalamateḥ sahasā svanantī /
kāryāntarakramanivedanadhṛṣṭaśabdā vidveṣam uttudati cetasi nālikā me

iti sa rājā madanabalavicalitadhṛtir vyavasthāpayann apy ātmānam āpāṇḍukṛśatanuḥ pradhyānaniśvasitavijṛmbhaṇaparaḥ pravyaktamadanākāro babhūva /
dhṛtyā mahatyāpi niguhyamānaḥ sa bhūpates tasya manovikāraḥ /
mukhena cintāstimitekṣaṇena kārśyena ca vyaktim upājagāma

atheṅgitākāragrahaṇanipuṇamatir abhipārago 'mātyas taṃ rājño vṛttāntaṃ sakāraṇam upalabhya snehāt tadatyayāśaṅkī jānānaś cātibalatāṃ madanasya rahasi rājānaṃ viditaḥ samupetya kṛtābhyanujño vijñāpayām āsa /
adyārcayantaṃ naradeva devān sākṣād upetyāmburuhākṣa yakṣaḥ /
mām āha nāvaiṣi nṛpasya kasmād unmādayantyāṃ hṛdayaṃ niviṣṭam

ity evam uktvā sahasā tiro'bhūd vimarśavān ity aham abhyupetaḥ /
tac cet tathā deva kim etad evam asmāsu te niṣpraṇayatvamaunam

tat pratigrahītum enām arhati madanugrahārthaṃ deva iti / atha sa rājā pratyādeśāl lajjāvanatavadano madanavaśago 'pi svabhyastadharmasaṃjñatvād aviklavībhūtadhairyaḥ pratyākhyānaviśadākṣaram enam uvāca / naitad asti / kutaḥ /
puṇyāc cyutaḥ syām amaro na cāsmi vidyāc ca naḥ pāpam idaṃ jano 'pi /
tadviprayogāc ca manojvaras tvāṃ vahniḥ purā kakṣam iva kṣiṇoti

yac cobhayor ity ahitāvahaṃ syāl loke parasminn iha caiva karma /
tad yasya hetor abudhā bhajante tasyaiva hetor na budhā bhajante

abhipāraga uvāca / alam atra devasya dharmātikramaśaṅkayā /
dāne sāhāyyadānena dharma eva bhavet tava /
dānavighnāt tv adharmaḥ syāt tāṃ matto 'pratigṛhṇataḥ

kīrtyuparodhāvakāśam api cātra devasya na paśyāmi / kutaḥ /
āvābhyām idam anyaś ca ka eva jñātum arhati /
janāpavādād āśaṅkām ato manasi mā kṛthāḥ

anugrahaś caiṣa mama syān na pīḍā / kutaḥ /
svāmyarthacaryārjitayā hi tuṣṭyā nirantare cetasi ko vighātaḥ /
yataḥ sakāmaṃ kuru deva kāmam alaṃ madutpīḍanaśaṅkayā te

rājovāca / śāntaṃ pāpam /
vyaktam asmadatisnehān na tvayaitad avekṣitam /
yathā dāne na sarvasmin sācivyaṃ dharmasādhanam

yo 'smadartham atisnehāt svān prāṇān api nekṣate /
tasya bandhuviśiṣṭasya sakhyur bhāryā sakhī nanu

tad ayuktaṃ mām atra pratārayitum / yad api ceṣṭaṃ naitad anyaḥ kaś cij jñāsyatīti kim evam idam apāpaṃ syāt /
adṛśyamāno 'pi hi pāpam ācaran viṣaṃ niṣevyeva kathaṃ śam āpnuyāt /
na taṃ na paśyanti viśuddhacakṣuṣo divaukasaś caiva narāś ca yoginaḥ

kiṃ ca bhūyaḥ /
śraddadhīta ka etac ca yathāsau tava na priyā /
tāṃ parityajya sadyo vā vighātaṃ na samāpnuyāḥ

abhipāraga uvāca /
saputradāro dāso 'haṃ svāmī tvaṃ daivataṃ ca me /
dāsyām asyāṃ yato deva kas te dharmavyatikramaḥ

yad api ceṣṭaṃ priyā mameyam ity ataḥ kim /
mama priyā kāmada kāmam eṣā tenaiva ditsāmi ca tubhyam enām /
priyaṃ hi dattvā labhate paratra prakarṣaramyāṇi janaḥ priyāṇi

yataḥ pratigṛhṇātv evaināṃ deva iti // rājovāca / mā maivam / akrama eṣaḥ / kutaḥ /
ahaṃ hi śastraṃ niśitaṃ viśeyaṃ hutāśanaṃ visphuradarciṣaṃ vā /
na tv eva dharmād adhigamya lakṣmīṃ śakṣyāmi tatraiva punaḥ prahartum

abhipāraga uvāca / yady enāṃ madbhāryeti devo na pratigrahītum icchaty ayam aham asyāḥ sarvajanaprārthanāviruddhaṃ veśyāvratam ādiśāmi / tata enāṃ devaḥ pratigṛhṇīyād iti // rājovāca / kim unmatto 'si /
aduṣṭāṃ saṃtyajan bhāryāṃ matto daṇḍam avāpnuyāḥ /
sa dhigvādāspadībhūtaḥ paratreha ca dhakṣyase

tad alam akāryanirbandhitayā / nyāyābhiniveśī bhaveti // abhipāraga uvāca /
dharmātyayo me yadi kaś cid evaṃ janāpavādaḥ sukhaviplavo vā /
pratyudgamiṣyāmy urasā tu tat tat tvatsaukhyalabdhena manaḥsukhena

tvattaḥ paraṃ cāhavanīyam anyaṃ loke na paśyāmi mahīmahendra /
unmādayantīṃ mama puṇyavṛddhyai tvaṃ dakṣiṇām ṛtvig iva pratīccha

rājovāca / kāmam asmadatisnehād anavekṣitātmahitāhitakramo madarthacaryāsamudyogas tavāyam / ata eva tu tvāṃ viśeṣato nopekṣitum arhāmi / naiva khalu lokāpavādaniḥśaṅkena bhavitavyam / paśya /
lokasya yo nādriyate 'pavādaṃ dharmānapekṣaḥ parataḥ phalaṃ vā /
jano na viśvāsam upaiti tasminn atīva lakṣmyāpi vivarjyate saḥ

yatas tvāṃ bravīmi /
mā te rociṣṭa dharmasya jīvitārthe 'py atikramaḥ /
niḥsaṃdigdhamahādoṣaḥ sasaṃdehakṛśodayaḥ

kiṃ ca bhūyaḥ /
nindādiduḥkheṣu parān nipātya neṣṭā satām ātmasukhaprasiddhiḥ /
eko 'py anutpīḍya parān ato 'haṃ dharme sthitaḥ svārthadhuraṃ prapatsye

abhipāraga uvāca / svāmyarthaṃ bhaktivaśena carato mama tāvad atra ka evādharmāvakāśaḥ syād devasya vā dīyamānām enāṃ pratigṛhṇataḥ syād yataḥ sanaigamajānapadāḥ śibayaḥ kim atrādharma iti brūyuḥ / tat pratigṛhṇātv evaināṃ deva iti // rājovāca / addhā madarthacaryāpravaṇamatir bhavān / idaṃ tv atra cintayitavyam / sanaigamajānapadānāṃ śibīnāṃ tava mama vā ko 'smākaṃ dharmavittama iti // athābhipāragaḥ sasaṃbhramo rājānam uvāca /
vṛddhopasevāsu kṛtaśramatvāc chrutādhikārān matipāṭavāc ca /
trivargavidyātiśayārthatattvaṃ tvayi sthitaṃ deva bṛhaspatau ca

rājovāca / tena hi na mām atra pratārayitum arhasi / kutaḥ /
narādhipānāṃ cariteṣv adhīnaṃ lokasya yasmād ahitaṃ hitaṃ ca /
bhaktiṃ prajānām anucintya tasmāt kīrtikṣame satpatha eva raṃsye

jihmaṃ śubhaṃ vā vṛṣabhapracāraṃ gāvo 'nugā yadvad anuprayānti /
utkṣiptaśaṅkāṅkuśanirvighaṭṭaṃ prajās tathaiva kṣitipasya vṛttam

api ca paśyatu tāvad bhavān /
ātmānam api cec chaktir na syāt pālayituṃ mama /
kā nv avasthā janasya syān matto rakṣābhikāṅkṣiṇaḥ

iti prajānāṃ hitam īkṣamāṇaḥ svaṃ caiva dharmaṃ vimalaṃ yaśaś ca /
necchāmi cittasya vaśena gantum ahaṃ hi netā vṛṣavat prajānām

athābhipārago 'mātyas tena rājño 'vasthānena prasāditamanāḥ praṇamya rājānaṃ prāñjalir ity uvāca /
aho prajānām atibhāgyasaṃpad yāsāṃ tvam evaṃ naradeva goptā /
dharmānurāgo hi sukhānapekṣas tapovanastheṣv api mṛgya eva

mahacchabdo mahārāja tvayy evāyaṃ virājate /
viguṇeṣu guṇoktir hi kṣeparūkṣatarākṣarā

vismayo 'nibhṛtatvaṃ vā kiṃ mamaitāvatā tvayi /
samudra iva ratnānāṃ guṇānāṃ yas tvam ākaraḥ