Jātakamālā 1-15 · Chapter 14

tad evaṃ tīvraduḥkhāturāṇām api satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt svabhyastadharmasaṃjñatvāc ceti dhairye dharmābhyāse ca yogaḥ kārya iti //
unmādayantījātakaṃ trayodaśam //
14. Supāragajātakam
dharmāśrayaṃ satyavacanam apy āpadaṃ nudati prāg eva tatphalam iti dharmānuvartinā bhavitavyam //
tadyathānuśrūyate / bodhisattvaḥ kila mahāsattvaḥ paramanipuṇamatir nausārathir babhūva / dharmatā hy eṣā bodhisattvānāṃ prakṛtimedhāvitvād yad uta yaṃ yaṃ śāstrātiśayaṃ jijñāsante kalāviśeṣaṃ vā tasmiṃs tasminn adhikā bhavanti medhāvino jagataḥ // atha sa mahātmā viditajyotirgatitvād digvibhāgeṣv asaṃmūḍhamatiḥ parividitaniyatāgantukautpātikanimittaḥ kālākālakramakuśalo mīnatoyavarṇabhaumaprakāraśakuniparvatādibhiś cihnaiḥ sūpalakṣitasamudrapradeśaḥ smṛtimān vijitatandrīnidraḥ śītoṣṇavarṣādiparikhedasahiṣṇur apramādī dhṛtimān āharaṇāpasaraṇādikuśalatvād īpsitaṃ deśaṃ prāpayitā vaṇijām āsīt / tasya paramasiddhayātratvāt supāraga ity eva nāma babhūva / tadadhyuṣitaṃ ca pattanaṃ supāragam ity eva khyātam āsīt / yad etarhi śūrpārakam iti jñāyate // so 'timaṅgalasaṃmatatvād vṛddhatve 'pi sāṃyātrikair yātrāsiddhikāmair vahanam abhyarthanasatkārapuraḥsaram āropyate sma // atha kadā cid bharukacchād abhiprayātāḥ suvarṇabhūmiṃ vaṇijo yātrāsiddhikāmāḥ supāragaṃ pattanam upetya taṃ mahāsattvaṃ vahanārohaṇārtham abhyarthayām āsuḥ / sa tān uvāca /
jarājñayā saṃhriyamāṇadarśane śramābhipātaiḥ pratanūkṛtasmṛtau /
svadehakṛtye 'py avasannavikrame sahāyatā kā pariśaṅkyate mayi

vaṇija ūcuḥ / viditeyam asmākaṃ yuṣmaccharīrāvasthā / saty api ca vaḥ parākramasahatve naiva vayaṃ karmaviniyogena yuṣmān āyāsayitum icchāmaḥ / kiṃ tarhi /
tvatpādapaṅkajasamāśrayasatkṛtena maṅgalyatām upagatā rajasā tv iyaṃ nauḥ /
durge mahaty api ca toyanidhāv amuṣmin svasti vrajed iti bhavantam upāgatāḥ smaḥ

atha sa mahātmā teṣām anukampayā jarāśithilaśarīro 'pi tadvahanam āruroha / tadadhirohaṇāc ca pramuditamanasaḥ sarva eva te vaṇijo babhūvur niyatam asmākam uttamā yātrāsiddhir iti / krameṇa cāvajagāhire vividhamīnakulavicaritam anibhṛtajalakalakalārāvam anilavilāsapravicalitataraṅgaṃ bahuvidharatnair bhūmiviśeṣair arpitaraṅgaṃ phenāvalīkusumadāmavicitram asuravarabhujagavarabhavanaṃ durāpapātālam aprameyatoyaṃ mahāsamudram /
athendranīlaprakarābhinīlaṃ sūryāṃśutāpād iva khaṃ vilīnam /
samantato 'ntarhitatīralekham agādham ambhonidhimadhyam īyuḥ

teṣāṃ tatrānuprāptānāṃ sāyāhnasamaye mṛdūbhūtakiraṇacakraprabhāve savitari mahad autpātikaṃ paramabhīṣaṇaṃ prādurabhūt /
vibhidyamānormivikīrṇaphenaś caṇḍānilāsphālanabhīmanādaḥ /
naibhṛtyanirmuktasamagratoyaḥ kṣaṇena raudraḥ samabhūt samudraḥ

utpātavātākalitair mahadbhis toyasthalair bhīmarayair bhramadbhiḥ /
yugāntakālapracalācaleva bhūmir babhūvogravapuḥ samudraḥ

vidyullatodbhāsuralolajihvā nīlā bhujaṃgā iva naikaśīrṣāḥ /
āvavrur ādityapathaṃ payodāḥ prasaktabhīmastanitānunādāḥ

ghanair ghanair āvṛtaraśmijālaḥ sūryaḥ krameṇāstam upāruroha /
dināntalabdhaprasaraṃ samantāt tamo ghanībhāvam ivājagāma

dhārāśarair ācchuritormicakre mahodadhāv utpatatīva roṣāt /
bhīteva naur abhyadhikaṃ cakampe viṣādayantī hṛdayāni teṣām

te trāsadīnāś ca viṣādamūkā dhīrāḥ pratīkārasasaṃbhramāś ca /
svadevatāyācanatatparāś ca bhāvān yathāsattvaguṇaṃ vivavruḥ

atha te sāṃyātrikāḥ pavanasalilavegavaśagayā nāvā paribhrāmyamāṇā bahubhir apy ahobhir naiva kutaś cit tīraṃ dadṛśur na ca yathepsitāni samudracihnāni / apūrvair eva tu samudracihnair abhivardhamānavaimanasyā bhayaviṣādavyākulatām upajagmuḥ // athainān supārago bodhisattvo vyavasthāpayann uvāca / anāścaryaḥ khalu samudram avagāḍhānām autpātikakṣobhaparikleśaḥ / tad alam atrabhavatāṃ viṣādānuvṛttyā /
nāpatpratīkāravidhir viṣādas tasmād alaṃ dainyaparigraheṇa /
dhairyāt tu kāryapratipattidakṣāḥ kṛcchrāṇy akṛcchreṇa samuttaranti

viṣādadainyaṃ vyavadhūya tasmāt kāryāvakāśaṃ kriyayā bhajadhvam /
prājñasya dhairyajvalitaṃ hi tejaḥ sarvārthasiddhigrahaṇāgrahastaḥ

iti te sāṃyātrikās tena mahātmanā dhīrīkṛtamanasaḥ kūlasaṃdarśanotsukamatayaḥ samudram avalokayanto dadṛśuḥ puruṣavigrahān āmuktarūpyakavacān ivonmajjato nimajjataś ca / samyak caiṣām ākṛtinimittam avadhārya savismayāḥ supāragāya nyavedayanta / apūrvaṃ khalv idam iha samudre cihnam upalabhyate / ete khalu
āmuktarūpyakavacā iva daityayodhā ghorekṣaṇāḥ kṣuranikāśavirūpaghoṇāḥ /
unmajjanāvataraṇasphuraṇaprasaṅgāt kṛīḍām ivārṇavajale 'nubhavanti ke 'pi

supāraga uvāca / naite mānuṣā amānuṣā vā / mīnāḥ khalv ete yato na bhetavyam ebhyaḥ / kiṃ tu /
sudūram apakṛṣṭāḥ smaḥ pattanadvitayād api /
kṣuramālī samudro 'yaṃ tad yatadhvaṃ nivartitum

caṇḍavegavāhinā tu salilanivahenaikāntahareṇa ca pāścātyena vāyunā samākṣiptayā nāvā na te sāṃyātrikāḥ śekur vinivartitum // athāvagāhamānāḥ krameṇa rūpyaprabhāvabhāsitasitasalilaṃ phenanicayapāṇḍaram aparaṃ samudram ālokya savismayāḥ supāragam ūcuḥ /
svaphenamagnair iva ko 'yam ambubhir mahārṇavaḥ śukladukūlavān iva /
dravān ivendoḥ kiraṇān samudvahan samantato hāsa iva prasarpati

supāraga uvāca / kaṣṭam / atidūraṃ khalv avagāhyate /
kṣīrārṇava iti khyāta udadhir dadhimāly asau /
kṣamaṃ nātaḥ paraṃ gantuṃ śakyate cen nivartitum

vaṇija ūcuḥ / na khalu śakyate vilambayitum api vahanaṃ kuta eva nivartayitum atiśīghravāhitvād vahanasya pratikūlatvāc ca mārutasyeti // atha vyatītya tam api samudraṃ suvarṇaprabhānurañjitapracalormimālam agnijvālākapilasalilam aparaṃ samudram ālokya savismayakautūhalās te vaṇijaḥ supāragaṃ papracchuḥ /
bālārkalakṣmyeva kṛtāṅgarāgaiḥ samunnamadbhiḥ salilair anīlaiḥ /
jvalan mahān agnir ivāvabhāti ko nāma kasmāc ca mahārṇavo 'yam

supāraga uvāca /
agnimālīti vikhyātaḥ samudro 'yaṃ prakāśate /
atīva khalu sādhu syān nivartemahi yady ataḥ

iti sa mahātmā nāmamātram akathayat tasya saritpater na toyavaivarṇyakāraṇaṃ dīrghadarśitvāt // atha te sāṃyātrikās tam api samudram atītya puṣparāgendranīlaprabhoddyotitasalilaṃ paripakvakuśaparṇanikāśavarṇam aparaṃ samudram ālokya kautūhalajātāḥ supāragaṃ papracchuḥ /
pariṇatakuśaparṇavarṇatoyaḥ salilanidhiḥ katamo nv ayaṃ vibhāti /
sakusuma iva phenabhakticitrair anilajavākalitais taraṅgabhaṅgaiḥ

supāraga uvāca / bhoḥ sārthavāhā nivartanaṃ prati yatnaḥ kriyatām / na khalv ataḥ paraṃ kṣamate gantum /
kuśamālī samudro 'yam atyaṅkuśa iva dvipaḥ /
prasahyāsahyasalilo haran harati no ratim

atha te vāṇijakāḥ pareṇāpi yatnena vahanaṃ nivartayitum aśaknuvantas tam api samudram atītya vaṃśarāgavaiḍūryaprabhāvyatikaraharitasalilam aparaṃ samudram ālokya supāragam apṛcchan /
marakataharitaprabhair jalair vahati navām iva śādvalaśriyam /
kumudaruciraphenabhūṣaṇaḥ salilanidhiḥ katamo 'yam īkṣyate

atha sa mahātmā tena tasya vaṇigjanasya vyasanopanipātena paridahyamānahṛdayo dīrgham uṣṇam abhiniśvasya śanakair uvāca /
atidūram upetāḥ smaḥ duḥkham asmān nivartitum /
paryanta iva lokasya nalamāly eṣa sāgaraḥ

tac chrutvā te vāṇijakā viṣādoparudhyamānamanaso visrasyamānagātrotsāhā niśvasitamātraparāyaṇās tatraiva niṣeduḥ / vyatītya tam api samudraṃ sāyāhnasamaye vilambamānamandaraśmimaṇḍale salilanidhim iva praveṣṭukāme divasakare samudvartamānasyeva salilanidher aśanīnām iva ca saṃpatatāṃ veṇuvanānām iva cāgniparigatānāṃ visphuṭatāṃ tumulam atibhīṣaṇaṃ śrutihṛdayavidāraṇaṃ samudradhvanim aśrauṣuḥ / śrutvā ca saṃtrāsavaśagāḥ sphuranmanasaḥ sahasaivotthāya samantato 'nuvilokayanto dadṛśuḥ prapāta iva śvabhra iva ca mahāntaṃ tam udakaughaṃ nipatantam </> dṛṣṭvā ca paramabhayavihvalāḥ supāragam upetyocuḥ /
nirbhindann iva naḥ śrutīḥ pratibhayaś cetāṃsi mathnann iva kruddhasyeva saritpater dhvanir ayaṃ dūrād api śrūyate /
bhīme śvabhra ivāgrataś ca nipataty etat samagraṃ jalaṃ tat ko 'sāv udadhiḥ kim atra ca paraṃ kṛtyaṃ bhavān manyate

atha sa mahātmā sasaṃbhramaḥ kaṣṭaṃ kaṣṭam ity uktvā samudram ālokayann uvāca /
yat prāpya na nivartante mṛtyor mukham ivāmukham /
aśivaṃ samupetāḥ smas tad etad vaḍabāmukham

tad upaśrutya te vāṇijakā vaḍabāmukham upetā vayam iti tyaktajīvitāśā maraṇabhayaviklavībhūtamanasaḥ
sasvaraṃ ruruduḥ ke cid vilepur atha cukruśuḥ /
na kiṃ cit pratyapadyanta ke cit trāsavicetasaḥ

viśeṣataḥ ke cid abhipraṇemur devendram ārtiprahitair manobhiḥ /
ādityarudrāśvimarudvasūṃś ca prapedire sāgaram eva cānye

jepuś ca mantrān apare vicitrān anye tu devīṃ vidhivat praṇemuḥ /
supāragaṃ ke cid upetya tat tad viceṣṭamānāḥ karuṇaṃ vilepuḥ

āpadgatatrāsaharasya nityaṃ parānukampāguṇasaṃbhṛtasya /
ayaṃ prabhāvātiśayasya tasya tavābhyupeto viniyogakālaḥ

ārtān anāthāñ charaṇāgatān nas tvaṃ trātum āvarjaya dhīra cetaḥ /
ayaṃ hi kopād vaḍabāmukhena cikīrṣati grāsam ivārṇavo 'smān

nopekṣituṃ yuktam ayaṃ janas te vipadyamānaḥ salilaughamadhye /
nājñāṃ tavātyeti mahāsamudras tad vāryatām apraśamo 'yam asya

atha sa mahātmā mahatyā karuṇayā samāpīḍyamānahṛdayas tān vāṇijakān vyavasthāpayann uvāca / asty atrāpi naḥ kaś cit pratīkāravidhiḥ pratibhāti / taṃ tāvat prayokṣye yato muhūrtaṃ dhīrās tāvad bhavantu bhavanta iti // atha te vāṇijakā asty atrāpi pratīkāra ity āśayā samupastambhitadhairyās tadavahitamanasas tūṣṇīṃbabhūvuḥ // atha supārago bodhisattva ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇena jānumaṇḍalenādhiṣṭhāya nāvaṃ samāvarjitasarvabhāvaḥ praṇamya tathāgatebhyas tān sāṃyātrikān āmantrayate sma / śṛṇvantv atrabhavantaḥ sāṃyātrikāḥ salilanidhivyomāśrayāś ca devatāviśeṣāḥ /
smarāmi yata ātmānaṃ yataḥ prāpto 'smi vijñatām /
nābhijānāmi saṃcintya prāṇinaṃ hiṃsituṃ kva cit

anena satyavākyena mama puṇyabalena ca /
vaḍabāmukham aprāpya svasti naur vinivartatām

atha tasya mahātmanaḥ satyādhiṣṭhānaprabhāvāt puṇyatejasā ca saha salilajavena sa māruto vyāvartamānas tāṃ nāvaṃ vinivartayām āsa / nivṛttāṃ tu tāṃ nāvam abhisamīkṣya te vāṇijakāḥ paramavismayapraharṣoddhatamānasā nivṛttā nivṛttā naur iti praṇāmasabhājanapuraḥsaraṃ supāragāya nyavedayanta // atha sa mahātmā tān vāṇijakān uvāca / sthirībhavantu bhavantaḥ / śīghram āropyantāṃ śītāni / iti ca tena samādiṣṭāḥ pramodād udbhūtabalotsāhās te tadadhikṛtās tathā cakruḥ /
atha muditajanaprahāsanādā pravitatapāṇḍaraśītacārupakṣā /
salilanidhigatā rarāja sā naur gatajalade nabhasīva rājahaṃsī

nivṛttāyāṃ tu tasyām anukūlasalilamārutāyāṃ vimānalīlayā svecchayaivābhiprayātāyāṃ nāvi nātiśyāmībhūtasaṃdhyāṅgarāgāsu pravitanyamānatamovitānāsv ālakṣyanakṣatrabhūṣaṇāsu dikṣu kiṃ cid avaśeṣaprabhe divasakaramārge pravṛtte kṣaṇadādhikāre supāragas tān vāṇijakān uvāca / bhoḥ sārthavāhā nalamāliprabhṛtibhyo yathādṛṣṭebhyaḥ samudrebhyo vālikāpāṣāṇā vahanam āropyantāṃ yāvat sahate / evam idaṃ yānapātraṃ nirghātabharākrāntaṃ na ca pārśvāni dāsyati / maṅgalasaṃmatāś caite vālikāpāṣāṇā niyataṃ lābhasiddhaye vo bhaviṣyantīti // te supāragapremabahumānāvarjitamatibhir devatābhir anupradarśitebhyaḥ sthalebhya ādāya vālikāpāṣāṇabuddhyā vaiḍūryādīni ratnāni vahanam āropayām āsuḥ // tenaiva caikarātreṇa sā naur bharukaccham upajagāma //
atha prabhāte rajatendranīlavaiḍūryahemapratipūrṇanaukāḥ /
svadeśatīrāntam upāgatās te prītyā tam ānarcur udīrṇaharṣāḥ