જાતકમાલા · અધ્યાય 10

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શક્રસ્ તત્રૈવાન્તર્દધે । શક્રાનુભાવાચ્ ચ સ બ્રાહ્મણો બોધિસત્ત્વતનયૌ શિબિવિષયમ્ એવ સંપ્રાપયામ્ આસ । અથ શિબયઃ સંજયશ્ ચ શિબિરાજસ્ તદ્ અતિકરુણમ્ અતિદુષ્કરં બોધિસત્ત્વસ્ય કર્મ શ્રુત્વા સમાક્લેદિતહૃદયા બ્રાહ્મણહસ્તાન્ નિષ્ક્રીય બોધિસત્ત્વતનયૌ પ્રસાદ્યાનીય ચ વિશ્વંતરં રાજ્ય એવ પ્રતિષ્ઠાપયામ્ આસુઃ ॥
તદ્ એવમ્ અત્યદ્ભુતા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ તદુન્મુખેષુ સત્ત્વવિશેષેષુ નાવજ્ઞા પ્રતીઘાતો વા કરણીયઃ । તથાગતવર્ણે સત્કૃત્ય ધર્મશ્રવણે ચોપનેયમ્ ॥
વિશ્વંતરજાતકં નવમમ્ ॥
10. યજ્ઞજાતકમ્
ન કલ્યાણાશયાઃ પાપપ્રતારણામ્ અનુવિધીયન્ત ઇત્ય્ આશયશુદ્ધૌ યતિતવ્યમ્ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે । બોધિસત્ત્વઃ કિલ સ્વપુણ્યપ્રભાવોપનતામ્ આનતસર્વસામન્તાં પ્રશાન્તસ્વપરચક્રાદ્યુપદ્રવત્વાદ્ અકણ્ટકામ્ અસપત્નામ્ એકાતપત્રાં દાયાદ્યક્રમાગતાં પૃથિવીં પાલયામ્ આસ ।
નાથઃ પૃથિવ્યાઃ સ જિતેન્દ્રિયારિર્ ભુક્તાવગીતેષુ ફલેષ્વ્ અસક્તઃ ।
પ્રજાહિતેષ્વ્ આહિતસર્વભાવો ધર્મૈકકાર્યો મુનિવદ્ બભૂવ

વિવેદ લોકસ્ય હિ સ સ્વભાવં પ્રધાનચર્યાનુકૃતિપ્રધાનમ્ ।
શ્રેયઃ સમાધિત્સુર્ અતઃ પ્રજાસુ વિશેષતો ધર્મવિધૌ સસઞ્જે

દદૌ ધનં શીલવિધિં સમાદદે ક્ષમાં સિષેવે જગદર્થમ્ ઐહત ।
પ્રજાહિતાધ્યાશયસૌમ્યદર્શનઃ સ મૂર્તિમાન્ ધર્મ ઇવ વ્યરોચત

અથ કદા ચિત્ તદ્ભુજાભિગુપ્તમ્ અપિ તં વિષયં સત્ત્વાનાં કર્મવૈગુણ્યાત્ પ્રમાદવશગત્વાચ્ ચ વર્ષકર્માધિકૃતાનાં દેવપુત્રાણાં દુર્વૃષ્ટિપર્યાકુલતા ક્વ ચિત્ ક્વ ચિદ્ અભિદુદ્રાવ ॥ અથ સ રાજા વ્યક્તમ્ અયં મમ પ્રજાનાં વા ધર્માપચારાત્ સમુપનતો ઽનર્થ ઇતિ નિશ્ચિતમતિઃ સંરૂઢહિતાધ્યાશયત્વાત્ પ્રજાસુ તદ્દુઃખમ્ અમૃષ્યમાણો ધર્મતત્ત્વજ્ઞસંમતાન્ પુરોહિતપ્રમુખાન્ બ્રાહ્મણવૃદ્ધાન્ મતિસચિવાંશ્ ચ તદુદ્ધરણોપાયં પપ્રચ્છ । અથ તે વેદવિહિતમ્ અનેકપ્રાણિશતવધારમ્ભભીષણં યજ્ઞવિધિં સુવૃષ્ટિહેતું મન્યમાનાસ્ તમ્ અસ્મૈ સંવર્ણયામ્ આસુઃ । વિદિતવૃત્તાન્તસ્ તુ સ રાજા યજ્ઞવિહિતાનાં પ્રાણિવૈશસાનાં કરુણાત્મકત્વાન્ ન તેષાં તદ્ વચનં ભાવેનાભ્યનન્દત્ । વિનયાનુવૃત્ત્યા ચૈનાન્ પ્રત્યાખ્યાનરૂક્ષાક્ષરમ્ અનુક્ત્વા પ્રસ્તાવાન્તરેણૈષાં તાં કથાં તિરશ્ચકાર । તે પુનર્ અપિ તં રાજાનં ધર્મસંકથાપ્રસ્તાવલબ્ધાવસરા ગામ્ભીર્યગૂઢં તસ્ય ભાવમ્ અજાનાના યજ્ઞપ્રવૃત્તયે સમનુશશાસુઃ ।
કાર્યાણિ રાજ્ઞાં નિયતાનિ યાનિ લાભે પૃથિવ્યાઃ પરિપાલને ચ ।
નાત્યેતિ કાલસ્ તવ તાનિ નિત્યં તેષાં ક્રમો ધર્મસુખાનિ યદ્વત્

ત્રિવર્ગસેવાનિપુણસ્ય તસ્ય પ્રજાહિતાર્થં ધૃતકાર્મુકસ્ય ।
યજ્ઞાભિધાને સુરલોકસેતૌ પ્રમાદતન્ત્રેવ કથં મતિસ્ તે

ભૃત્યૈર્ ઇવાજ્ઞા બહુમન્યતે તે સાક્ષાદ્ ઇયં સિદ્ધિર્ ઇતિ ક્ષિતીશૈઃ ।
શ્રેયાંસિ કીર્તિજ્વલિતાનિ ચેતું યજ્ઞૈર્ અયં તે રિપુકાલ કાલઃ

કામં સદા દીક્ષિત એવ ચ ત્વં દાનપ્રસઙ્ગાન્ નિયમાદરાચ્ ચ ।
વેદપ્રસિદ્ધૈઃ ક્રતુભિસ્ તથાપિ યુક્તં ભવેન્ મોક્તુમ્ ઋણં સુરાણામ્

સ્વિષ્ટ્યાભિતુષ્ટાનિ હિ દૈવતાનિ ભૂતાનિ વૃષ્ટ્યા પ્રતિમાનયન્તિ ।
ઇતિ પ્રજાનાં હિતમ્ આત્મનશ્ ચ યશસ્કરં યજ્ઞવિધિં જુષસ્વ

તસ્ય ચિન્તા પ્રાદુરભવત્ । અતિદુર્ન્યસ્તો બતાયં પરપ્રત્યયહાર્યપેલવમતિર્ અમીમાંસકો ધર્મપ્રિયશ્રદ્દધાનો જનો યત્ર હિ નામ
ય એવ લોકેષુ શરણ્યસંમતાસ્ ત એવ હિંસામ્ અપિ ધર્મતો ગતાઃ ।
વિવર્તતે કષ્ટમ્ અપાયસંકટે જનસ્ તદાદેશિતકાપથાનુગઃ

કો હિ નામાભિસંબન્ધો ધર્મસ્ય પશુહિંસયા ।
સુરલોકાધિવાસસ્ય દૈવતપ્રીણનસ્ય વા

વિશસ્યમાનઃ કિલ મન્ત્રશક્તિભિઃ પશુર્ દિવં ગચ્છતિ તેન તદ્વધઃ ।
ઉપૈતિ ધર્મત્વમ્ ઇતીદમ્ અપ્ય્ અસત્ પરૈઃ કૃતં કો હિ પરત્ર લપ્સ્યતે

અસત્પ્રવૃત્તેર્ અનિવૃત્તમાનસઃ શુભેષુ કર્મસ્વ્ અવિરૂઢનિશ્ચયઃ ।
પશુર્ દિવં યાસ્યતિ કેન હેતુના હતો ઽપિ યજ્ઞે સ્વકૃતાશ્રયં વિના

હતશ્ ચ યજ્ઞે ત્રિદિવં યદિ વ્રજેન્ નનુ વ્રજેયુઃ પશુતાં સ્વયં દ્વિજાઃ ।
યતસ્ તુ નાયં વિધિર્ ઈક્ષ્યતે ક્વ ચિદ્ વચસ્ તદ્ એષાં ક ઇવ ગ્રહીષ્યતિ

અતુલ્યગન્ધર્દ્ધિરસૌજસં શુભાં સુધાં કિલોત્સૃજ્ય વરાપ્સરોધૃતામ્ ।
મુદં પ્રયાસ્યન્તિ વપાદિકારણાદ્ વધેન શોચ્યસ્ય પશોર્ દિવૌકસઃ

તદ્ ઇદમ્ અત્ર પ્રાપ્તકાલમ્ ઇતિ વિનિશ્ચિત્ય સ રાજા યજ્ઞારમ્ભસમુત્સુક ઇવ નામ તત્ તેષાં વચનં પ્રતિગૃહ્યાવોચદ્ એનાન્ । સનાથઃ ખલ્વ્ અહમ્ અનુગ્રહવાંશ્ ચ યદ્ એવં મે હિતાવહિતમનસો ઽત્રભવન્તઃ । તદ્ ઇચ્છામિ પુરુષમેધસહસ્રેણ યષ્ટુમ્ । અનુશિષ્યન્તાં તદુપયોગ્યસંભારસમુદાનયનાર્થં યથાધિકારમ્ અમાત્યાઃ । પરીક્ષ્યતાં સત્ત્રાગારનિવેશયોગ્યો ભૂમિપ્રદેશસ્ તદનુગુણશ્ ચ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રયોગ ઇતિ ॥ અથૈનં પુરોહિત ઉવાચ । ઈપ્સિતાર્થસંપત્તયે સ્નાતુ તાવન્ મહારાજ એકસ્ય યજ્ઞસ્યાવભૃથે । અથોત્તરેષામ્ આરમ્ભઃ કરિષ્યતે ક્રમેણ । યુગપત્ પુરુષપશવઃ સહસ્રશો હિ પરિગૃહ્યમાણા વ્યક્તમ્ ઉદ્વેગદોષાય પ્રજાનાં તે સ્યુર્ ઇતિ ॥ અસ્ત્ય્ એતદ્ ઇતિ ચ બ્રાહ્મણૈર્ ઉક્તઃ સ રાજા તાન્ ઉવાચ । અલમ્ અત્રભવતાં પ્રકૃતિકોપાશઙ્કયા । તથાહં સંવિધાસ્યે યથોદ્વેગં મે પ્રજા ન પ્રયાસ્યન્તીતિ ॥ અથ સ રાજા પૌરજાનપદાન્ સંનિપાત્યાબ્રવીત્ । ઇચ્છામિ પુરુષમેધસહસ્રેણ યષ્ટુમ્ । ન ચ મયા શક્યઃ કશ્ ચિદ્ અકામઃ પશુત્વે નિયોક્તુમ્ અદુષ્ટઃ । તદ્ યં યમ્ અહમ્ ઇતઃ પ્રભૃતિ વો દ્રક્ષ્યામિ વ્યવધૂતપ્રમાદનિદ્રેણ વિમલેન ચારચક્ષુષા શીલમર્યાદાતિવર્તિનમ્ અસ્મદાજ્ઞાં પરિભવન્તં તં તં સ્વકુલપંસકં દેશકણ્ટકમ્ અહં પશુનિમિત્તમ્ આદાસ્યામીત્ય્ એતદ્ વો વિદિતમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ॥ અથ તેષાં મુખ્યતમાઃ પ્રાઞ્જલય એનમ્ ઊચુઃ ।
સર્વાઃ ક્રિયાસ્ તવ હિતપ્રવણાઃ પ્રજાનાં તત્રાવમાનનવિધેર્ નરદેવ કો ઽર્થઃ ।
બ્રહ્માપિ તે ચરિતમ્ અભ્યનુમન્તુમ્ અર્હઃ સાધુપ્રમાણપરમ્ અત્રભવાન્ પ્રમાણમ્

પ્રિયં યદ્ એવ દેવસ્ય તદ્ અસ્માકમ્ અપિ પ્રિયમ્ ।
અસ્મત્પ્રિયહિતાદ્ અન્યદ્ દૃશ્યતે ન હિ તે પ્રિયમ્

ઇતિ પ્રતિગૃહીતવચનઃ પૌરજાનપદૈઃ સ રાજા મહતા જનપ્રકાશેનાડમ્બરેણ પ્રત્યયિતાન્ અમાત્યાન્ પાપજનોપગ્રહણાર્થં જનપદં નગરાણિ ચ પ્રેષયામ્ આસ । સમન્તતશ્ ચ પ્રત્યહમ્ ઇતિ ઘોષણાં કારયામ્ આસ ।
અભયમ્ અભયદો દદાતિ રાજા સ્થિરશુચિશીલધનાય સજ્જનાય ।
અવિનયનિરતૈઃ પ્રજાહિતાર્થં નરપશુભિસ્ તુ સહસ્રશો યિયક્ષુઃ

તદ્ યઃ કશ્ ચિદ્ ઇતઃ પ્રભૃત્ય્ અવિનયશ્લાઘાનુવૃત્ત્યુદ્ધવાત્ સામન્તક્ષિતિપાર્ચિતામ્ અપિ નૃપસ્યાજ્ઞામ્ અવજ્ઞાસ્યતિ ।
સ સ્વૈર્ એવ વિષહ્ય યજ્ઞપશુતામ્ આપાદિતઃ કર્મભિર્ યૂપાબદ્ધતનુર્ વિષાદકૃપણઃ શુષ્યઞ્ જનૈર્ દ્રક્ષ્યતે

અથ તદ્વિષયનિવાસિનઃ પુરુષા યજ્ઞપશુનિમિત્તં દુઃશીલપુરુષાન્વેષણાદરમ્ અવેક્ષ્ય રાજ્ઞસ્ તાં ચ ઘોષણામ્ અતિભીષણાં પ્રત્યહમ્ ઉપશૃણ્વન્તઃ પાપજનોપગ્રહાવહિતાંશ્ ચ રાજપુરુષાન્ સમન્તતઃ સમાપતતો ઽભિવીક્ષ્ય ત્યક્તદૌઃશીલ્યાનુરાગાઃ શીલસંવરસમાદાનપરા વૈરપ્રસઙ્ગપરાઙ્મુખાઃ પરસ્પરપ્રેમગૌરવસુમુખાઃ પ્રશાન્તવિગ્રહવિવાદા ગુરુજનવચનાનુવર્તિનઃ સંવિભાગવિશારદાઃ પ્રિયાતિથયો વિનયનૈભૃત્યશ્લાઘિનઃ કૃતયુગ ઇવ બભૂવુઃ ।
ભયેન મૃત્યોઃ પરલોકચિન્તયા કુલાભિમાનેન યશોઽનુરક્ષયા ।
સુશુક્લભાવાચ્ ચ વિરૂઢયા હ્રિયા જનઃ સ્વશીલામલભૂષણો ઽભવત્

યથા યથા ધર્મપરો ઽભવજ્ જનસ્ તથા તથા રક્ષિજનો વિશેષતઃ ।
ચકાર દુઃશીલજનાભિમાર્ગણામ્ અતશ્ ચ ધર્માન્ ન ચચાલ કશ્ ચ ન

સ્વદેશવૃત્તાન્તમ્ અથોપશુશ્રુવાન્ ઇમં નૃપઃ પ્રીતિવિશેષભૂષણઃ ।
ચરાન્ પ્રિયાખ્યાનકદાનવિસ્તરૈઃ સ તર્પયિત્વા સચિવાન્ સમન્વશાત્

પરા મનીષા મમ રક્ષિતું પ્રજા ગતાશ્ ચ તાઃ સંપ્રતિ દક્ષિણીયતામ્ ।
ઇદં ચ યજ્ઞાય ધનં પ્રકલ્પિતં યિયક્ષુર્ અસ્મીતિ યથાપ્રતર્કિતમ્

યદ્ ઈપ્સિતં યસ્ય સુખેન્ધનં ધનં પ્રકામમ્ આપ્નોતુ સ તન્ મદન્તિકાત્ ।
ઇતીયમ્ અસ્મદ્વિષયોપતાપિની દરિદ્રતા નિર્વિષયી ભવેદ્ યથા

મયિ પ્રજારક્ષણનિશ્ચયસ્થિતે સહાયસંપત્પરિવૃદ્ધસાધને ।
ઇયં જનાર્તિર્ મદમર્ષદીપની મુહુર્ મુહુર્ મે જ્વલતીવ ચેતસિ

અથ તે તસ્ય રાજ્ઞઃ સચિવાઃ પરમ્ ઇતિ પ્રતિગૃહ્ય તદ્વચનં સર્વેષુ ગ્રામનગરનિગમેષુ માર્ગવિશ્રામપ્રદેશેષુ ચ દાનશાલાઃ કારયિત્વા યથાસંદિષ્ટં રાજ્ઞા પ્રત્યહમ્ અર્થિજનમ્ અભિલષિતૈર્ અર્થૈઃ સંતર્પયામ્ આસુઃ ।
અથ વિહાય જનઃ સ દરિદ્રતાં સમમ્ અવાપ્તવસુર્ વસુધાધિપાત્ ।
વિવિધચિત્રપરિચ્છદભૂષણઃ પ્રવિતતોત્સવશોભ ઇવાભવત્

પ્રમુદિતાર્થિજનસ્તુતિવિસ્તૃતં પ્રવિતતાન નૃપસ્ય દિશો યશઃ ।
તનુતરંગવિવર્ધિતવિસ્તરં સર ઇવામ્બુજકેસરજં રજઃ

ઇતિ નૃપસ્ય સુનીતિગુણાશ્રયાત્ સુચરિતાભિમુખે નિખિલે જને સમભિભૂતબલાઃ કુશલોચ્છ્રયૈર્ વિલયમ્ ઈયુર્ અસઙ્ગમ્ ઉપદ્રવાઃ

અવિષમત્વસુખા ઋતવો ઽભવન્ નવનૃપા ઇવ ધર્મપરાયણાઃ ।
વિવિધસસ્યધરા ચ વસુંધરા સકમલામલનીલજલાશયા

ન જનમ્ અભ્યરુજન્ પ્રબલા રુજઃ પટુતરં ગુણમ્ ઓષધયો દધુઃ ।
ઋતુવશેન વવૌ નિયતો ઽનિલઃ પરિયયુશ્ ચ શુભેન પથા ગ્રહાઃ

ન પરચક્રકૃતં સમભૂદ્ ભયં ન ચ પરસ્પરજં ન ચ દૈવિકમ્ ।
નિયમધર્મપરે નિભૃતે જને કૃતમ્ ઇવાત્ર યુગં સમપદ્યત

અથૈવં પ્રવૃત્તેન ધર્મયજ્ઞેન રાજ્ઞા પ્રશમિતેષ્વ્ અર્થિજનદુઃખેષુ સાર્ધમ્ ઉપદ્રવૈઃ પ્રમુદિતજનસંબાધાયામ્ અભ્યુદયરમ્યદર્શનાયાં ચ વસુંધરાયાં નૃપતેર્ આશીર્વચનાધ્યયનસવ્યાપારે લોકે વિતન્યમાને સમન્તતો રાજયશસિ પ્રસાદાવર્જિતમતિઃ કશ્ ચિદ્ અમાત્યમુખ્યો રાજાનમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ । સુષ્ઠુ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં કાર્યાણાં નિત્યદર્શનાત્ ।
ઉપર્ય્ ઉપરિ બુદ્ધીનાં ચરન્તીશ્વરબુદ્ધયઃ

ઇતિ દેવેન હિ પશુવૈશસવાચ્યદોષવિરહિતેન ધર્મયજ્ઞેન પ્રજાનામ્ ઉભયલોકહિતં સંપાદિતમ્ ઉપદ્રવાશ્ ચ પ્રશમિતા દારિદ્ર્યદુઃખાનિ ચ । કિં બહુના । સભાગ્યાસ્ તાઃ પ્રજાઃ ।
લક્ષ્મેવ ક્ષણદાકરસ્ય વિતતં ગાત્રે ન કૃષ્ણાજિનં દીક્ષાયન્ત્રણયા નિસર્ગલલિતાશ્ ચેષ્ટા ન મન્દોદ્યમાઃ ।
મૂર્ધ્નશ્ છત્ત્રનિભસ્ય કેશરચનાશોભા તથૈવાથ ચ ત્યાગૈસ્ તે શતયજ્વનો ઽપ્ય્ અપહૃતઃ કીર્ત્યાશ્રયો વિસ્મયઃ

હિંસાવિષક્તઃ કૃપણઃ ફલેપ્સોઃ પ્રાયેણ લોકસ્ય નયજ્ઞ યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞસ્ તુ કીર્ત્યાભરણઃ સમસ્ તે શીલસ્ય નિર્દોષમનોહરસ્ય

અહો પ્રજાનાં ભાગ્યાનિ યાસાં ગોપાયિતા ભવાન્ ।
પ્રજાનામ્ અપિ હિ વ્યક્તં નૈવં સ્યાદ્ ગોપિતા પિતા

અપર ઉવાચ ।
દાનં નામ ધનોદયે સતિ જનો દત્તે તદાશાવશઃ સ્યાચ્ છીલે ઽપિ ચ લોકપક્ત્યભિમુખઃ સ્વર્ગે ચ જાતસ્પૃહઃ ।
યા ત્વ્ એષા પરકાર્યદક્ષિણતયા ત્વદ્વત્ પ્રવૃત્તિસ્ તયોર્ નાવિદ્વત્સુ ન સત્ત્વયોગવિધુરેષ્વ્ એષા સમાલક્ષ્યતે

તદ્ એવં ન કલ્યાણાશયાઃ પાપપ્રતારણામ્ અનુવિધીયન્ત ઇત્ય્ આશયશુદ્ધૌ યતિતવ્યમ્ ॥
ઇતિ પ્રજાહિતોદ્યોગઃ શ્રેયઃકીર્તિસુખાવહઃ ।
યન્ નૃપાણામ્ અતો નાલં તમ્ અનાદૃત્ય વર્તિતુમ્