Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 4.3
jyotiṣṭome śrūyate- 'yadātithyāyāṃ barhiḥ, tadupasadām, tadagnīṣomīyasya ca' iti |
krītaṃ somaṃ śakaṭe 'vasthāpyaprācīnavaṃśaṃ pratyānayane 'bhimukho yāmiṣṭiṃ nirvapati seyamātithyā |
tata ūrdhva triṣu dineṣvanuṣṭhīyamānā upasadaḥ |
aupavasathye dine 'nuṣṭheyo 'gnīṣobhīyaḥ |
tatra- ātithyeṣṭau vihitaṃ yadbarhiḥ, tadyadi tasyā iṣṭerācchidyopasatsu vidhīyeta, tadānīmātithyāyāṃ vidhānamanarthakaṃ syāt |
yadi ca tatropayuktamitaratra vidhīyeta, tadā viniyuktaviniyogarūpo virodhaḥ syāt |
tasmāt- ātithyābarhiṣo ye dharmā aśvabālatvādayaḥ, te dharmā upasatsūpasaṃhriyante- ityatideśaparaṃ vākyam- iti prāpte, -
brūmaḥ- barhiḥ śabdasya dharmātideśatve lakṣaṇā prasajyeta |
śrutyā tu barhiṣa ātithyopasadagnīṣomīyeṣyekatvaṃ pratibhāti |
ataḥ sādhāraṇyamatra vidheyam |
ātithyārtha yadbarhirupādīyate tanna kevalamātithyārtham, kiṃtūpasadarthamagnīṣomīyārtha copādeyamiti vidhivākyasyārthaḥ |
tasmāt- ātithyopasadagnīṣomīyāstrayo 'pyasya barhiṣaḥ prayojakāḥ || MJaiNyC_4,2.24-25 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare caturtādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
atha caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ /
(prathame dravyasaṃskārakarmaṇāṃ kratvarthatādhikaraṇe sūtrāṇi - 1-3)
dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutir arthavādaḥ syāt / Jaim_4,3.1 /
utpatteś cātatpradhānatvāt / Jaim_4,3.2 /
phalaṃ tu tatpradhānāyām / Jaim_4,3.3 /
START MJaiNy 4,3.1-2
tṛtīyapāde prathamādhikaraṇamāracayati-
juhvāḥ parṇamayītvena na pāpaśrutirañjanāt /
vairidṛgvṛñjanaṃ, varma prayājaiḥ, puruṣāya kim
kratave vāgrimo mānātphalasya na hi sādhyatā /
vibhāti kratave tasmādarthavādaḥ phalaṃ bhavet
idamāmnāyate- 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' 'yadāṅkte cakṣureva bhrātṛvyasya vṛṅkte' 'yatprayājānuyājā ijyante varma vā etadyajñasya kriyate, varma yajamānasya bhrātṛvyābhibhūtyai' iti |
tatra- yajjuhūprakṛtibhūtaṃ parṇadravyam, yaścāñjanena cakṣuṣaḥ saṃskāraḥ, yacca prayājānuyājarūpaṃ varma tacci dvayaṃ puruṣārthatvena vidhīyate |
kutaḥ |
pāpaślokaśravaṇādirāhityādeḥ puruṣasaṃbandhiphalasya pratibhānāt- iti cet |
maivam |
phalaṃ hi sādhyaṃ bhavati |
na cātra sādhyatā pratibhāsate |
'na śṛṇoti vṛṅkte, varma kriyate, iti vartamānatvanirdeśāt |
ataḥ kratvarthā ete vidhavaḥ |
tatra parṇamayītvasyānārabhyādhītasyāpi vākyena kratusaṃbandhaḥ |
saṃskāravarmaṇostu prakaraṇena kratvarthānāṃ tu kratuniṣpādanavyatirekeṇa phalākāṅkṣāyā abhāvādvartamānanirdeśasva vipariṇāmaṃ kṛtvāpi phalaṃ kalpayituṃ na śakyam |
tasmāt- phalavattvabhramahetuḥ pāpaślokaśravaṇarāhityādirarthavādaḥ || MJaiNyC_4,3.1-2 ||
(dvitīye naimittikānāmanityārthatvādhikaraṇe sūtram-)
naimittike vikāratvāt kratupradhānam anyat syāt / Jaim_4,3.4 /
START MJaiNy 4,3.3-4
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
mṛnmaye praṇayetkāmī nitye 'pyetadutetarat /
ākāṅkṣā saṃnidhiścāsti tasmānnitye 'pi mṛnmayam
kāmārthatvādayogyatvaṃ sāmānyavihitena ca /
ākāṅkṣāyā nivṛttatvānnityārthamitaradbhavet
'apaḥ praṇayati' iti praṇayanasya nityapyoge 'pi mṛnmayapātrameva sādhanam |
kṛtaḥ |
nitye 'pi pātratvā'phaṅkṣitatvāt |
na ca lokasidhdaṃ kiṃcitpātramupādīyate-iti vācyam |
aupte karmaṇyatyantamaśrutācchrutasya saṃnihitatvāt- iti prāpte-
brūmaḥ- kāmārtha mṛnmayamāmnātam |
tacca sati kāme yogyam |
na hi pākṣikaṃ kāmaṃ nimittīkṛtya pravṛttaṃ nityasya yogyaṃ bhavati |
pātrākāṅkṣā tu sāmānyato vihitena nivartate |
'apaḥ praṇayati'iti hi pātraviśeṣamanupanyasya vihitam |
vañcānyathānuparpannaṃ tatpātraṃ kiṃcitsāmānyena kalpayati |
tasmānnityaprayoge tatkāmyaṃ mṛnmartha nānveti, kiṃtvitaratpātraṃ yatkiṃcidupādeyam |
-'camasenāpaḥ praṇayet iti nitye pātraṃ vidhīyate-iti vidhīyate |
iti cet |
tarhi kṛtvācintāstu || MJaiNyC_4,3.3-4 ||
(tṛtīye-saṃyogapṛthaktvanyāye,dadhyādernityanaimitti-
kobhayārthatādhikaraṇe sūtrāṇi5-7)
ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam / Jaim_4,3.5 /
śeṣa iti cet / Jaim_4,3.6 /
nārthapṛthaktvāt / Jaim_4,3.7 /
START MJaiNy 4,3.5
tṛtīyādhikaraṇamācarayati-
daghnā tvindriyakāmasya nitye 'nyaduta taddadhi /
anyatsyātpūrvavanmaivaṃ saṃyogasya pṛthaktvataḥ
agnihotre śrūyate- 'dadhnendriyakāmasya juhuyāt' iti |
tatra- dadhnaḥ kānyatvānnitye 'gnihotre pūrvanyāyena taddadhi na prayoktavyam |
kiṃtvanyadeva kiṃciddravyam- iti cet |
maivam |
'dadhnā juhoti' ityasminvākyāntare kāmasaṃyogamupanyasya nityahomasaṃyogena dadhividhānāt |
tasmāt- ekasyāpi dadhno vākyadvayena nityatvaṃ kāmyatvaṃ cāviruddham |
evamagnīṣomīyapaśau- 'khādire badhnāti' 'khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ |
kurvīta' ityudāharaṇīyam
(caturthe payovratādīnāṃ kratudharmatādhikaraṇe sūtre 8-9)
dravyāṇāṃ tu kriyārthānāṃ saṃskāraḥ kratudharmaḥ syāt / Jaim_4,3.8 /
pṛthaktvādvyavatiṣṭheta / Jaim_4,3.9 /
START MJaiNy 4,3.6
caturthādhikaraṇamāracayati-
payo vrataṃ brāhmaṇasya puṃse tatkratave 'thavā /
puṃyogādabrimo maivaṃ naiṣphalyātkratuśeṣatā
jyotiṣṭome dīkṣitasyānnabhojanābhāve vratamāmnāyate- 'payo vrataṃ brāhmaṇatva, yavāgū rājanyasya, āmikṣā vaiśyasya' iti |
tatra- brāhmaṇādipuruṣasaṃyogādetadvrataṃ puruṣārtham- iti cet-
maivam |
indriyavīryādivatphalasyātrānuktatvāt |
kratuśeṣatvaṃ tu prakaraṇādavagamyate |
brāhmaṇādipuruṣā dravyaviśeṣavyavasthāyai nimittatvenopanyasyante
(pañcame viśvajinnyāyāntargate viśvajidādīnāṃ saphalatvādhikaraṇe sūtrāṇi 10-12)
codanāyāṃ phalāśruteḥ karmamātraṃ vidhīyeta na hy aśabdaṃ pratīyate / Jaim_4,3.10 /
api vāmnānasāmarthyāc codanārthena gamyeta, ārthānāṃ hy arthavattvena vacanāni pratīyante, arthato hy asamarthānām ānantarye 'py asaṃbandhas tasmāc chrutyekadeśaḥ / Jaim_4,3.11 /
vākyārthaś ca guṇārthavat / Jaim_4,3.12 /
START MJaiNy 4,3.7
pañcamādhikaraṇamāracayati-
naivāsti viśvajidyāge phalamastyuta nāśruteḥ /
bhāvyāpekṣādvidheḥ kalpyaṃ phalaṃ paṃsaḥ pravṛttaye
idamāmnāyate- 'viśvajitā yajeta' iti |
tatra- phalasyāśrutatvānnāsti viśvajidyāge phalam- iti cet |
maivam |
phalasya kalpanīyatvāt |
'viśvajinnāmnā yāgena kuryāt' ityuktā bhāvanā bhāvyamapekṣate |
'kiṃ kuryāt' ityāṅkākṣāyā anivṛtteḥ |
ato vākyapūraṇāya kiṃcitphalamavaśyamadhyāhartavyam |
adhyāhṛte ca tatkāminaḥ puruṣasyātra pravṛttyā yāgāmuṣṭhānaṃ sidhyati |
anyathā niradhikāratvādanuṣṭhāne vidhirnirarthakaḥ syāt |
tasmāt- phalaṃ kalpanīyam
(ṣaṣṭhe viśvajinnyāyāntargate viśvajidādīnāmekaphalatādhi-
karaṇe sūtre 13-14)
tatsarvārtham anādeśāt / Jaim_4,3.13 /
ekaṃ vā codanaikatvāt / Jaim_4,3.14 /
START MJaiNy 4,3.8
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
sarva phalamutaikaṃ syātsarvamastvaviśeṣataḥ /
ekena tannirāṅkṣamato 'nekaṃ na kalpyate
tasminviśvajiti paśuputravīryendriyādikaṃ sarva phalatvena kalpanīyam |
kutaḥ |
'etadevāsya phalam' ityatra viśeṣahetorabhāvāt- iti cet |
maivam |
lāghavasyaiva viśeṣahetutvāt
(saptame viśvajannyāyāntargate viśvajidādīnāṃ svargaphalatādhikaraṇe sūtre 15-16)
sa svargaḥ syāt sarvān pratyaviśiṣṭatvāt / Jaim_4,3.15 /
pratyayāc ca / Jaim_4,3.16 /
START MJaiNy 4,3.9
saptamādhikaraṇamāracayati-
ekaṃ yatkiṃcidathavā niyataṃ na niyāmakam /
tasmādādyaḥ sarvapuṃsāmiṣṭatvātsvarga eva tat
viśvajiti kalpyamānaṃ yadekaṃ phalaṃ tat 'inameva' iti niyāmakaṃ nāsti |
tasmādicchayā kenacitkasmiṃścitphale kalpyamāner'thātsarvaphalatve gauravameva syāt- iti cet |
maivam |
svargasya paśvādiphalavadduḥkhamiśritatvābhāvāt, niratiśayasukhatvācca sarvapuruṣāṇāmiṣṭatvātsvarga eva viśvajitaḥ phalam
(aṣṭame rātrisatranyāye rātrisatrasyār''thavādikaphalakatādhikaraṇe sūtrāṇi 17-19)
kratau phalārthavādamaṅgavat kārṣṇājiniḥ / Jaim_4,3.17 /
phalamātreyo nirdeśād aśrutau hy anumānaṃ syāt / Jaim_4,3.18 /
aṅgeṣu stutiḥ parārthatvāt / Jaim_4,3.19 /
START MJaiNy 4,3.10
aṣṭamādhikaraṇamāracayati-
svargāya vā pratiṣṭhāyai rātrisatramihā'dimaḥ /
pūrvavatsyātpratiṣṭhā ca śrutā tenāśrutādvaram
satrakāṇḍe pratyekaṃ śrūyate- 'pratitiṣṭhanti ha vā ete, ya etā rātrīrupayanti' iti, 'brahmavarcasvino 'nnādā bhavanti, ya etā upayanti' iti ca |
dvādaśāhādūrdhvabhāvinastrayodaśarātracaturdaśarātrādayaḥ sarve satraviśeṣāḥ |
trayodaśasaṃkhāyākārātrayo yasminsatraviśeṣe so 'yaṃ trayodaśarātrāḥ, iti samudāyaprādhānyenaikavacanāntatayā prāyeṇa nirdeśo bhavati |
kvacittu samudādhināṃ rātriśabdenā'mnāyate |
tadyathā- 'ta etā viśatiṃ rātrīrapaśyat' iti tādṛśe rātrisatre viśvajinnyāyena svargaḥ phalatvena kalpanīyaḥ- iti prāpte-
brūmaḥ- asya rātrisatravidheḥ stāvaker'thavāde pratiṣṭhā śrutā |
sā cāsminvākye 'tyantamaśrutātsvargātpratvāsannā |
tasmāt- 'pratiṣṭhākāmo rātrisatraṃ kuryāt' ityevaṃ pratiṣṭhaiva phalatvena kalpanīyā
(navame kāmyānāṃ yathoktakāmyaphalakatvādhikaraṇe sūtrāṇi 20-24)
kāmye karmaṇi nityaḥ svargo yathā yajñāṅge kratvarthaḥ / Jaim_4,3.20 /
vīte ca kāraṇe niyamāt / Jaim_4,3.21 /
kāmo vā tatsaṃyogena codyate / Jaim_4,3.22 /
aṅge guṇatvāt / Jaim_4,3.23 /
vīte ca niyamas tadartham / Jaim_4,3.24 /
START MJaiNy 4,3.11
navamādhikaraṇamāracayati-
śrutāśrute śrutaṃ vaikaṃ saurye sarvapravṛttaye /
ādyo maivaṃ śrutenaiva phalākāṅkṣānivartanāt
'saurya caruṃ rnivapedbrahmavarcasakāmaḥ' ityatra brahmavarcasaṃ phalaṃ śrutam |
svargo 'śrutaṃ phalam |
tadubhayamapyabhyupeyam |
tathā sati svargasya sarvairapekṣyamāṇatvātsarveṣāṃ tatra pravṛttirlabhyeta- iti cet |
maivam |
śrutena brahmavarcasaphalenaiva nirākāṅkṣe vidhivākye viśvajinnyāyena svargaphalakalpānāyā asaṃbhavāt |
tasmāt - śrutameva phalam
(daśame-darśapūrṇamāsanyāyāntargate darśapūrṇa - māsādīnāṃ sarvakāmārthatādhikaraṇe sūtre 25-26)
sarvakāmyam aṅgakāmaiḥ prakaraṇāt / Jaim_4,3.25 /
phalopadeśo vā pradhānaśabdasaṃyogāt / Jaim_4,3.26 /
START MJaiNy 4,3.12-13
daśamādhikaraṇamāracayati-
darśādiḥ sarvakāmebhyo 'nuvādo vā phale vidhiḥ /
aṅgopāṅgoditaḥ kāmo vidhyabhāvādanūdyate
utpatticodanāsiddhi āśritya vidhibhāvane /
phalasaṃyogabodhena bhavedeṣa phale vidhiḥ
idamāmnīyate- 'ekasmai vā anyā iṣṭayaḥ kāmāyā'hriyante, sarvebhyo darśapūrṇamāsau' iti |
'ekasmai vā anye yajñakratavaḥ kāmāyā'hriyante, sarvebhyo jyotiṣṭomaḥ' iti |
tatra- 'sarvebhyaḥ' ityanena vākyena darśapūrṇamāsayorna phale vidhiḥ |
vidhāyakasya liṅṅāderbhāvanāvācina ākhyātasya cābhāvāt |
anuvādastu bhaviṣyati |
sarvakāmānāṃ prāptatvāt |
na ca- 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti vidhānātsvarga eva prāpto na tu kāmāntaram- iti vācyam |
aṅgopāṅgakāmānāmapi prāptatvāt |
sāmidhenyo darśapūrṇamāsayoraṅgam |
tatra kāmāḥ śrṛyante- 'ekaviṃśatimanubrūyātpratiṣṭhākāmasya, caturviṃśatimanubrūyādbrahmavarcasakāmasya' iti |
tathā sāṃnāyyayāgasya dohanamaṅgam |
tatsādhanaṃ vatsāpākaraṇamupāṅgam |
tatra palāśaśākhāharaṇe kāma āmnātaḥ- 'yaḥ kāmayeta- paśumānsyāt- iti, bahuparṇā tasmai bahuśākhāmāharet |
paśumantamevainaṃ karoti' iti |
ta ete sarve kāmā anūdyante- iti prāpte, brūmaḥ- mā bhūtāmasminvākye vidhibhāvane |
tathāpyutpattivākyasiddhite āśritya tādarthyavācinyā caturthyā phalasaṃyogo bodhyate |
tasmāt- eṣa phale vidhiḥ || MJaiNyC_4,3.12-13 ||
(ekādaśe darśapūrṇamāsanyāyāntargate darśapūrṇamāsādīnāṃ pratiphalaṃ pṛthaganuṣṭhānādhikaraṇe, yogasiddhinyāye ca sūtre 27-28)
tatra sarve 'viśeṣāt / Jaim_4,3.27 /
yogasiddhir vārthasyotpatyasaṃyogitvāt / Jaim_4,3.28 /
START MJaiNy 4,3.14-15
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
jyotiṣṭomaśca sarvārthaḥ sarve sakṛdanuṣṭhiteḥ /
dadyātpṛthakprayogādvā sakṛttasyāviśeṣataḥ
ekaikasyānapekṣasya phalasyaiva hi sādhanam /
coditaṃ tena kāmāste paryāyeṇa bhavantyamī
yathā darśapūrṇamāsau sarvakāmārthau, tathā jyotiṣṭomaśca sarvakāmārtha iti pūrvādhikaraṇenaiva siddham |
tatrobhayatra kāmā naimittikāḥ |
jyotiṣṭomādisvarūpaṃ nicittam |
tacca sarveṣu kāmeṣvaviśiṣṭam |
na hi nimittasādhāraṇye sati naimittikānāṃ paryāyo bhavati |
vahnisāmīpye sati dāhaprakāśayoḥ paryāyādarśanāt |
tasmājyotiṣṭome sakṛdanuṣṭhite satyekaṃ phalaṃ yathā niṣpadyate, tathā phalāntarāṇāmapi vārayitumaśakyatvādyugapatsarvaphalasiddhiḥ- iti prāpte-
brūmaḥ- nahi jyotiṣṭoyaṃ nimittīkṛtya kāmā vidhīyante |
kāmānāmananuṣṭheyatvāt |
kiṃ tarhi- puruṣasya svata eva prāptānkāmānuddiśya tatsādhanatvenaiva jyotiṣṭomo vidhīyate |
yadyapi 'sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ' iti svargapaśvādiphalānāmekenaiva śabdenoddiśyamānatvātsāhityaṃ pratibhāti, tathāpi na tadasyi |
uddeśyagatatvena sāhityasyāvivakṣitatvāt |
na ca śabdataḥ sāhityaniyamābhāve 'pyekakarmaphalatvādarthataḥ sāhityam- iti vācyam |
svargapaśvādīnāṃ parasparanirapekṣāṇāmeva phalatvāt |
tasmādekaikasya phalasya sādhanatvena karma codyate |
ata eva 'sarvebhyaḥ' iti nirdeśopapattiḥ |
anyathā hi sāhityaniyamānmilitamidamekameva phalaṃ saṃpannamiti sarvaśabdo nopapadyate |
tasmādyadā yatphalaṃ kāmyam, tadā tatsiddhye jyotiṣṭomaḥ prayoktavyaḥ |
ekamapi sadvṛṣṭyādiphalaṃ yadā yadā kāmyate, tadā tadā kārīrīṣṭiḥ punaḥ punaḥ prayujyati |
kimu vaktavyam- phalabhede prayogabhedaḥ- iti |
tasmātpratiphalaṃ pṛthakprayogaḥ || MJaiNyC_4,3.14-15 ||
dvādaśe-dgakāmyānāmaihikāmuṣmikaphalavattvā-dghasūtre 27-28)
adhikaraṇe varṇakāntareṇa te eva tatra sarve 'viśeṣāt
yogasiddhirvār'thasyotpattyasaṃyogitvāt
START MJaiNy 4,3.16-17
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
citrayā paśavo 'muṣminneva syurniyatā na vā /
ādyaḥ svargeṇa tutyatvāddehasyotpādakatvataḥ
citrotpattau tu niyamo na śrato nāpi kalpanam /
puṃspravṛttyādināpete pratibandhe bhavetphalam
kāmyakarmāṇyevaṃ śrūyante - 'citrayā yajeta paśukāmaḥ' aindramekādaśakapālaṃ nivapetprajākāmaḥ' iti |
tatra-yathā svargaphalasyā'muṣmikatvaṃ niyatam, evaṃ paśvādiphalasyāpi |
yadi svargaheturjyotiṣṭomo dehāntarasyotpādakaḥ, tarhi citrādirapi tathāstu iti cet |
maivam |
vaiṣamyāt |
asmindehe svargasya bhoktupraśakyatvādaśrutāpyanyadehospattirarthāpattyā kalpyate |
'citrayā tvanyadeho 'vaśyamutpādyate' iti niyamo na śrutaḥ, nāpi kiṃcittasya kalpakamasti |
anenāpi dehena paśvādiphalasya bhoktuṃ śakyatvāt |
asmindehe pratigrahādidṛṣṭopāyamantareṇa paśvādyalābhādvaidhacitrādiphalamāmuṣmikameva- iti cet |
na |
pratigrahādeḥ pratibandhanivṛttāvupayuktatvāt |
tasmāt- asati pratibandhe phalamaihikam, sati tvāmuṣmikam || MJaiNyC_4,3.16-17 //
(trayodaśe sautrāmaṇyādīnāṃ cayanādyaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 29-31)
samavāye codanāsaṃyogasyārthavatvāt / Jaim_4,3.29 /
kālaśrutau kāla iti cet / Jaim_4,3.30 /
nāsamavāyātprayojanena syāt / Jaim_4,3.31 /
START MJaiNy 4,3.18-19
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
iṣṭravā tu vājapeyena bṛhaspatisavaṃ yajet /
kālaṃ vā bodhayedvākyamutāṅmatvasya bodhakam
ktvāśrutyā bhāti kālo 'tra maivamaṅgatvabodhanam /
śrutermukhyaṃ prakriyā ca tathā satyanugṛhyate
idamāmnāyate- 'vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta' iti |
'āgniṃ citvāsautrāmaṇyā yajeta' iti |
tatra- 'iṣṭvā' iti ktvāpratyayo vājapeyasya pūrvakālīnatāṃ brūte |
tasmādvākyamidaṃ bṛhaspatisavasya vājapeyottarakālīnatāṃ bodhayati- iti prāpte, -
brūmaḥ- bṛhaspatisavastha vājapeyāṅgatvabodhanameva ktvāśrutermukhyor'thaḥ, |
'samānakartṛkayoḥ pūrvakāle' (3 | 4 | 21) iti (pāṇini) sūtreṇa kriyādvayasyaikakartṛkatāyāṃ tadvidhānāt |
yadyapi sūtre 'pūrvakāle' ityuktam, tathāpi tanna niyatam |
'mukhaṃ vyādāya śrvapiti' ityatra kālaikye 'pi prayogāt |
vājapeyaprakaraṇamapyaṅgatve 'nugṛhyate |
anyathā tvaprakṛte bṛhaspatitame kālavidhānātprakaraṇaṃ bādhyeta |
aṅgatve karmāntaratvena prasiddhabṛhaspatisabandhābhāvāttacchabdo 'nupapannaḥ- iti cet |
na |
māsāgnihotranyāyena taddharmātideśārthatvāt |
tasmāt- vākyamidamaṅgatvabodhakam |
'agniṃcitvā' - ityatrāpyevaṃ yojanīyam || MJaiNyC_4,3.18-19 ||
(caturdaśe baimṛdhādeḥ paurṇamāsyādyaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 32-35)
ubhayārthām iti cet / Jaim_4,3.32 /
na śabdaikatvāt / Jaim_4,3.33 /
prakaraṇād iti cet / Jaim_4,3.34 /
notpattisaṃyogāt / Jaim_4,3.35 /
START MJaiNy 4,3.20-21
caturdaśādhikaraṇamāracayati-
saṃsthāpya paurṇamāsīṃ tāmanu vaimṛdha īritaḥ /
dvayoraṅgamutaikasya dvayoḥ syātprakriyāvaśāt
utpattivākyataḥ pūrṇamāsaṃ saṃyogabhāsanāt /
tasyaivāṅgaṃ na darśasya prakriyā vākyabādhitā
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'saṃsthāpya paurṇamāsīṃ vaimṛdhamanunirvapati' iti |
tatra-iyaṃ baimṛdhoṣṭiḥ prakaraṇabalātprayājādivaddarśapūrṇamāsayorubhayorapyaṅgam- iti cet |
na |
vākyasya prabalatvāt |
na ca- 'saṃsthāpya' iti paurṇamāsyāḥ samāptyabhidhānāttadaṅgatvamayuktam- iti vācyam |
darśasādhāraṇāṅgasamāptyabhiprāyeṇa tadupapatteḥ |
tasmāt- utpattivākyāt, ekakartṛkatvavāciktvāpratyayācca pūrṇamāsasyaivāṅgam || MJaiNyC_4,3.20-21 ||
(pañcadaśe - anuyājādīnāmāgnimārutordhvakālatādhikaraṇe sūtram)
anutpattau tu kālaḥ syāt prayojanena saṃbandhāt / Jaim_4,3.36 /
START MJaiNy 4,3.22-23
pañcadaśādhikaraṇamāracayati-
kimāgnimārutādūrdhvamanuyājaiśrvarediti /
aṅgaṃ kālo 'thavāṅgaṃ syādatipārārthyamanyathā
purāgnimārutasyāsya jñātā somārthatā tathā /
anuyājāśrva paśvarthāḥ saṃyogaḥ kālasiddhaye
jyotiṣṭome śrūyate -'āgnimārutādūrdhvamanuyājaiścarati' iti |
āgnimārutaṃ nāma kiṃcicchastram |
anuyājāḥ 'devaṃ barhiḥ'- ityādibhiḥ pāśukahautrakāṇḍapaṭhitairekādaśabhirmantraiḥ sādhyā homāḥ |
tatra-'āgnimārutaśastrasyānuyājā aṅgam' ityevamaṅgāṅgibhāvabodhanāyāyaṃ saṃyogaḥ |
yadi-anuyājānāmayaṃ kālopadeśaḥ syāt,tadānīmāgnimārutopanyāsasya svārtho na kaścit- ityatyantapārārthya syāt |
tasmāt- bṛhaspatisavavat, vaimṛdhavacca, anuyājā aṅgam- iti prāpte-
brūmaḥ- itarastotraśastravadāgnimārutaśastrasya somāṅgatvaṃ pūrvamevāvagatam |
agnīṣomīyavikṛtau savanīyapaśāvatideśataḥ prāptānāmekādaśānāmanuyājānāmapi pradhāṇavatpaśvaṅgatvamavagatam |
tataḥ parasparamaṅgāṅgibhāvāsaṃbhavātkālopadeśārtho 'yaṃ saṃyogaḥ || MJaiNyC_4,3.22-23 ||
(ṣoḍaśe - somādīnāṃ darśapūrṇamāsottarakālatādyadhikaraṇe sūtram)
utpattikālaviśaye kālaḥ syād vākyasya tatpradhānatvāt / Jaim_4,3.37 /
START MJaiNy 4,3.24-25
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati-
kiṃ darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭavā somena yāgakaḥ /
aṅgāṅgibhāvaḥ kālo vā hyapārārthyāya cāṅgatā
darśādilakṣite kāle somayāgo vidhīyate /
svatantraphalavatvena na yuktāṅgāṅgitā tayoḥ
idamāmnāyate- 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somana yajeta' iti |
tatra- ubhayorāgnimārutānuyājavadanyādhīnatvābhāvāddarśapūrṇamāsokteḥ pārārdhyaparihārāya somasya darśapūrṇamāsāṅgatvabodhako 'yaṃ saṃyogaḥ - iti cet |
maivam |
svatantraphalavataḥ somasyāṅgatvāsaṃbhavāt |
phalavatsaṃnidhāvaphalaṃ tadaṅgaṃ bhavati, iti nyāyāt |
na ca- atra bṛhaspatisabanyāyena somadharmakarmaphalaṃ karmāntaraṃ vidhīyate- iti śakyaṃ vaktum |
somaśabdasya bṛhaspatisavaśabdavaśvāmatvābhāvena dharmātideśakatvābhāvāt |
ktvāpratyayastvasatyapyaṅgāṅgibhāve kartraikyamātreṇopapadyate |
tasmāddarśapūrṇamāsaśabdasya pārārthyamabhyupetyāpi tadiṣṭyupalakṣita uttarakāle somavidhirayam |
etadevābhipretya rathatvarūpamasyā'mnāyate- 'eṣa vai devaratho yaddarśapūrṇamāsau |
yo darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānāmavasyami' iti |
avasani niścite |
vare mārge |
'yathā rathena kṣuṇṇe mārge gantuḥ kaṇṭakapāṣaṇādibādhārāhityena sukhaṃ bhavati, tathā prathamaṃ darśapūrṇamāsāviṣṭavata uttarakāle tadiṣṭivikṛtiṣu somāṅgabhūtadīkṣaṇīyaprāyaṇīyādiṣu dharmānuṣṭhānaṃ sukaraṃ bhavati' ityarthaḥ |
tasmātkālārthaḥ saṃyogaḥ || MJaiNyC_4,3.24-25 ||
(saptadaśe jāteṣṭinyāyāntargate vaiśvānareṣṭeḥ putragataphalakatvādhikaraṇe sūtre 38-39)
phalasaṃyogas tv acodite na syād aśeṣabhūtatvāt / Jaim_4,3.38 /
aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthaḥ / Jaim_4,3.39 /
START MJaiNy 4,3.26-27
saptadaśādhikaraṇamāracayati-
paiśvānareṣṭyā pūtatvaṃ pituḥ putrasya vāgrimaḥ /
kartureva phalaṃ yuktaṃ kartṛtvaṃ pitureva hi
jāte yasminniṣṭimetāṃ nirvapettasya pūtata /
taccepsitaṃ pitustena pitā tatra pravartate
kāmyoṣṭikāṇḍe 'vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nivaṣetputre jāte' iti prakṛtya śrūyate- 'yasminjāta etāmiṣṭiṃ nirvapati pūta eva tejakhyannāda indriyāvī paśunānbhavati' iti |
tatra- pituḥ prabuddhasya kartṛtvam, na tu mugdhasya putrasya |
tato 'nuṣṭhānaphalayorvaiyadhikaraṇyaparihārāya pitureva pūtatvādi phalam- iti cet |
maivam |
'yasmiñjāte nirvapati sa pūtaḥ' iti vākyena phalasya putrasaṃbandhāvagamāt |
na ca- atra niṣphalasya piturapravṛttiḥ- iti vācyam |
putraniṣṭhapūtatvāderīpsitatvena svaphalabuddhyāpravṛttisaṃbhavāt |
tasmāt- putrasya pūtatvādikam || MJaiNyC_4,3.26-27 ||
(aṣṭādaśe jāteṣṭinyāyāntargate vaiśvānareṣṭerjātakarmottarakālatā-
dhikaraṇe varṇakāntareṇoktameva sūtram-)
aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthāḥ
START MJaiNy 4,3.28-29
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati-
janmānantarameveṣṭirjātakarmaṇi vā kṛte /
nimittānantaraṃ kārya naimittikamato 'grimaḥ
jātakarmaṇi nirvṛtte stanaprāśanadarśanāt /
prāgeveṣṭau kumārasya vipatterūrdhvamastu sā
putrajanmano vaiśvānareṣṭinimittitvāt, naimittikasya kālavilambāyogāt, janmānantaramevoṣṭiḥ- iti cet |
maivam |
stanaprāśanaṃ tāvajjātakarmānantaraṃ vihitam |
yadi jātakarmaṇaḥ prāgeva vaiśvānareṣṭirnirupyeta, tadā stanaprāśanasyātyantavilambātputro vipadyeta |
tathā sati pūtatvādikamiṣṭiphalaṃ kasya syāt |
tasmāt- na janmānantaram, kiṃtu jātakarmaṇa ūrdhva streṣṭhiḥ || MJaiNyC_4,3.28-29 ||
(ekonaviṃśe-jāteṣṭinyāyāntargate vaiśvānareṣṭerāśaucāpagamo-
ttarakālātādhikaraṇe varṇakāntareṇoktameva sūtram- )
aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthaḥ
START MJaiNy 4,3.30
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati-
jātakarmānantaraṃ syādāśauce 'pagate 'thavā /
nimittasanidherādyaḥ kartṛśuddhyarthamuttaraḥ
yadyapi jātakarmānantarameva tadanuṣṭhāne nimittabhūtaṃ janma saṃnihitaṃ bhavati, tathāpyaśudhinā pitrānuṣṭhoyamānamaṅgavikalaṃ bhavet |
jātakarmaṇi tu vipattiparihārāya tātkālikī śuddhiḥśāstreṇaiva darśitā |
tato mukhyasaṃnidheravaśyaṃ vādhikatvācchuddhilakṣaṇāṅgavaikalyaṃ vārayitumāśaucādūrdhvamiṣṭiṃ kuryāt
(viṃśe sautrāmaṇyādyaṅnānāṃ svakālakartavyatādhikaraṇe sūtre 40-41)
pradhānenābhisaṃyogād aṅgānāṃ mukhyakālatvam / Jaim_4,3.40 /
apravṛtte tu codanā tatsāmānyāt svakāle syāt / Jaim_4,3.41 /
START MJaiNy 4,3.31-32
viṃśādhikaraṇamāracayati-
agniṃ citvā yajetsautrāmaṇyetyaṅgeṣṭirīdṛśī /
aṅgikāle svakāle vā syādādyo 'nyāṅgavanmataḥ
nirvṛtte cayanādau tu karmāntaravidhānataḥ /
svakāle codakaprāpte tadanuṣṭhānamāsthitam
Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0