Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 4.4

'agniṃ citvā sautrāmaṇyā yajeta' 'vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta' ityatra sautrāmaṇībṛhaspatisavayāreṅgatvaṃ pūrvamuktam |
taccāṅgamaṅgikāle 'ṅginā saha prayoktavyam |
itareṣāmaṅgānāṃ tathā prayujyamānatvāt- iti cet |
maivam |
ktvāpratyayena pūrvakālavācinā sāṅge cayanādau nirvṛtte sati paścātkarmāntaratvena sautrāmaṇyādervihitatvāt |
yadi-aṅginā sahaikaprayogaḥ syāt, tadā ktvāpratyayaprāpitaḥ pūrvottarakālavibhāgo bādhyeta |
na hi- aṅginā saha prayoktavyānāmukhāsaṃbharaṇādīnāṃ cayane nirvṛtte paścādvidhānaṃ śrutam - tataḥ pṛthagprayoge 'vaśyabhāvini sati svasvacodakaprapite tadanuṣṭhānaṃ yuktam |
sautrāmaṇyā iṣṭiprakṛtikatvātparvakālaścedakaprāptaḥ |
cayanena sahaikaprayoge tu parvaṇyukhāsaṃbharaṇādividhānādanyasmindana sautrāmaṇī vrasajyeta |
tathā bṛhaspatisavasya jyotiṣṭomavikṛtitvāt, vasantakālaścodakaprāptaḥ |
vājapeyena saha prayogaikye śaradi vājapeyasya vihitatvādbṛhaspatisavo 'pi śaradi prasajyeta |
tasmāt- atidiṣṭe parvaṇi vasante ca tadanuṣṭhānam |
nanu sarvatrāṅgāpūrvaiḥ pradhānāpūrva janayitavyam, iha tu pūrvakālīnena sāṅgapradhānānuṣṭhānena phalāpūrvasya niṣpannatvāduttarakālīnapraṅgaṃ nirarthakam- iti cet |
na |
tasyaivāpūrvasyānenāṅgena prābalyadaśāyāḥ kalpanīyatvāt |
tasmāt- nāṅginaḥ kāle 'nuṣṭhānam, kiṃtu svakāle- iti sthitam || MJaiNyC_4,3.31-32 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ
atha caturthādhyāyasya caturtha pādaḥ /
(prathame rājasūyejyānāṃ devanādyaṅgakatvādhikaraṇe sūtre 1-2)
prakaraṇaśabdasāmānyāc codanānām anaṅgatvam / Jaim_4,4.1 /
api vāṅgamanijyāḥ syus tato viśiṣṭatvāt / Jaim_4,4.2 /
START MJaiNy 4,4.1-2
caturthapāde prathamādhikaraṇamāracayati-
rājasūye 'numatyādi devanādi ca te ubhe /
mukhye utaikamukhyatvaṃ syādādyaḥ prakriyaikyataḥ

yāgānāṃ rājasūyatvādaṅgitvaṃ phalavattvataḥ /
devanādyaphalaṃ yattadaṅgaṃ phalavato yajeḥ

rājasūyaprakaraṇe yāgarūpā anumatyādayo bahavaḥ śrutāḥ- 'anumatyai puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapati' 'naiṛtamekakapālam' 'ādityaṃ caru nirvapati' 'āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālam' ityādayaḥ |
yathaitā iṣṭayaḥ, tathā paśavo 'pi śrutāḥ- 'ādityāṃ malhāṃ garbhiṇīmālabhate, ' 'mārutīṃ pṛśrim' 'praṣṭhauhīmaśvibhyām' ityādi |
malhā maṇilā galastanayuktetyarthaḥ |
tasyā aditirdevatā |
pṛśriralpatanuḥ |
tasyā maruto devatā |
yāvatā vayasā varṣatrayarūpeṇa pṛṣṭhe bhāraṃ voḍhuṃ śaktirbhavati, tāvadvayaskā praṣṭhauhī |
tasyā āśvinau devatā |
evamabhiṣecanīyadaśapeyādayaḥ somayāgāḥ śrutāḥ |
tathā 'valmīkavapāyāṃ homaḥ' ityādayo darvihomāḥ |
yathaita iṣṭipaśusomadarvihomāścaturvidhā yāgarūpāḥ, evamayāgarūpā api dyūtādayaḥ śrutāḥ- 'praṣṭhauhīṃ dīvyati' 'akṣairdīvyati' 'rājanyaṃ jināti' 'śaunaḥ śepamā khyāpayati' ityādayaḥ |
tatra yāgā yathā mukhyāḥ, tathā devanādīnāmapi mukhyatvaṃ yuktam |
prakaraṇapāṭhasyobhayatra samānatvāt- iti prāpte, brūmaḥ- 'rājā svārājyakāmo rājasūyena yajeta' ityatrā'khyātavācyāyāṃ bhāvanāyāṃ dhātuvācyo yāgaḥ karaṇam |
rājasūyaśabdaścāprasiddhārthatvādyāgasāmānādhikaraṇyena tannāmadheyaṃ bhavati |
tathā sati 'rājasūyena yāgena svārājyaṃ bhāvayet' iti vākyārthaparyavasānādanumatyādīnāṃ yāgānāmeva phalavattvādaṅgitvam, tatsaṃnidhau śrūyamāṇamaphalaṃ devanādikaṃ yāgāṅgam || MJaiNyC_4,4.1-2 ||
(dvitīye devanasya kṛtsnarājasūyāṅgatādhikaraṇe sūtre 3-4)
madhyasthaṃ yasya tanmadhye / Jaim_4,4.3 /
sarvāsāṃ vā samatvāc codanātaḥ syān na hi tasya prakaraṇaṃ deśārtham ucyate madhye / Jaim_4,4.4 /
START MJaiNy 4,4.3
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
ekasyaivābhiṣecyasya tadaṅgaṃ nikhilasya vā /
rājasūyasyāpakarṣādādyaḥ prakriyayottaraḥ

yadetat-devanādikamaṅgam- ityuktam, tadetabhiṣecanīyasya somayāgasyaikasyaivāṅgam |
kutaḥ |
apakarṣāt |
yadyapi- abhiṣecanīyavidherūrdhve tatsaṃnidhau devanādayaḥ samāmnātāḥ, tathāpi- abhiṣecanīyamadhve te 'pakṛṣyante |
'māhendrasya stotraṃ pratyabhiṣicyate' iti vākyena rājño yajamānasyābhiṣeko mādhyaṃdinasavane stotrakāle 'pakṛṣyate |
tasminnapakṛṣṭe sati tataḥ pūrvamāmnātānāṃ devanādīnāmarthasiddho 'pakarṣaḥ |
tato māhendrastotrādivadabhiṣecanīyaprayogāntaḥ pātitvāddevanādikamabhiṣecanīya svaivāṅgam- iti prāpte,-
brūmaḥ- kiṃ tadaṅgatve saṃnidhiḥ pramāṇam, kiṃvā prayogaparikalpitamavāntara prakaraṇam |
ubhayathāpi pratyakṣasya mahāprakaraṇasya prabalatvāddevanādikaṃ rājasūyasyāṅgam |
rājasūyaśabdaścānumatyādīnsarvānyāgānabhidhatte |
tasmātsarveṣāmetadaṅgam |
anuṣṭhānaṃ tu rājasūyamadhye kvacidapekṣitamiti vacanabalādabhiṣecanīyagatamāhendrastotrakāle tadanuṣṭhīyate

(tṛtīye saumyādīnāmupasatkālakatvādhikaraṇe sūtre 5-6)
prakaraṇāvibhāge ca vipratiṣiddhaṃ hy ubhayam / Jaim_4,4.5 /
api vā kālamātraṃ syād adarśanād viśeśasya / Jaim_4,4.6 /
START MJaiNy 4,4.4-5
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
kiṃ purastādupasadāṃ saumyena pracarediti /
aṅgāṅgibhāvaḥ kālo vā vākyādādyaḥ pratīyate

purastāditi kālo 'tra bhāti kālavidhistataḥ /
nāṅgaṃ kasyāpi saumyādi pradhānamitareṣṭivat

rājasūye saṃsṛcchabdavācyānyāgneyāṣṭākapālādīni |
teṣvaṣṭamanavamadaśamāni saumya- tvāṣṭra-vaiṣṇavāni |
tadviṣayamidaṃ vākyamāmnāyate- 'purastādupasadāṃ saumyena pracaranti, antarā tvāṣṭreṇa, upariṣṭādvaiṣṇavena' iti |
yo 'yaṃ rājasūye somayāgaḥ, tasminnatidiṣṭānāmupasadāmādimadhyāvasāneṣu saumyādīnāṃ trayāṇāmanuṣṭhānamanena vākyena codyate |
tato vākyātsaumyādīnyupasadāmaṅgāni- iti prāpte, brūmaḥ- 'upasadām' iti ṣaṣṭhyāḥ kālavācinā 'purastāt' iti śabdenānvayāt |
saumyādīnāṃ kālaviśeṣasaṃbandhaparamidaṃ vākyam, na tvaṅgāṅgibhāvaparam |
tato na kasyāpyaṅgaṃ saumyādikam, kiṃtu- anumatyādivatpradhānam || MJaiNyC_4,4.4-5 ||
(caturthe- āmanahomānāṃ sāṃgrahaṇyaṅgatādhikaraṇe sūtram-)
phalavad voktahetutvād itarasya pradhānaṃ syāt / Jaim_4,4.7 /
START MJaiNy 4,4.6
caturthādhikaraṇamāracayati-
mukhyatā'manahomasya sāṃgrahaṇyaṅgatāthavā /
mukhyatvamaviruddhatvātphalāya syāttadaṅgatā

kāmyeṣṭikāṇḍe śrūyate- 'vaiśvadevīṃ sāṃgrahaṇīṃ nirvapedprāmakāyaḥ ' iti |
tatra- āmanahomāḥ śrutāḥ- 'āmanasya- āmanasya devāḥ- iti tistra āhutījuhoti' iti |
ta eta āmanahomāḥ sāṃgrahaṇyeṣṭyā saha samapradhānabhūtāḥ |
na hi teṣāṃ mukhyatve kaścidvirodho 'sti |
dṛṣṭaṃ hyāgneyādiṣvanumatyādiṣu ca bahūnāṃ mukhyatvam- iti cet |
maivam |
'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmaḥ' iti vākyena 'svārājyakāmo rājasūyena' iti vākyena ca yathā bahūnāṃ phalasaṃbandhāvagamaḥ, tathā'manahomānām |
phalasaṃbandhābhāve sati prādhānyāyogāt |
'sāṃgrahaṇīṃ nirvapedgrāmakāmaḥ' iti vākyaṃ tu sāṃgrahaṇyāḥ saṃnidhāvāmnātā aphalā āmanahomāstadaṅgam

(pañcame dadhigrahasya nityatādhikaraṇe sūtrāṇi 8-11)
dadhigraho naimittikaḥ śrutisaṃyogāt / Jaim_4,4.8 /
nityaś ca jyeṣṭhaśabdāt / Jaim_4,4.9 /
sārvarūpyāc ca / Jaim_4,4.10 /
nityo vā syād arthavādas tayoḥ karmaṇy asaṃbandhād bhaṅgitvāc cāntarāyasya / Jaim_4,4.11 /
START MJaiNy 4,4.7-8
pañcamādhikaraṇamāracayati-
nityanaimittikatve vā nityataiva dadhigrahe /
devāntarāyājjyaiṣṭhyācca syādasyobhayarūpatā

nimittatvadyotino 'tra yadiśabdādayo na hi /
ato 'sya na nimisatvaṃ kevalā nityatocitā

jyotiṣṭome śrūyate- 'yāṃ vai kāṃcidadhvaryuyajamānaśca devatāmantarītaḥ, tasyā āvṛścyete |
yatprājāpatyaṃ dadhigrahaṃ gṛhṇāti, śamayatyevainām' iti so 'yaṃ dadhigraho nityo naimittikaścetyubhayātmakaḥ |
kutaḥ |
ākāradvayasādhakasadbhāvāt |
devatāntarāyeṇa taddevatākṣobhanupanyasya graheṇa śamanābhidhānāt |
antarāyo nimittam, graho naimittika iti pratibhāti |
tathā jyeṣṭhatvamāmnātam- 'jyeṣṭho vā eṣa grahāṇām' iti |
jyeṣṭhatvaṃ nāma paśastatvam |
tacca nityatve satyupapadyate |
naimittikasya pākṣikatvādapraśastatvam |
tasmāt- hetudvayabalādubhayātmakaḥ- iti cet |
maivam |
devatāntarāyasya nimittatvābhāvāt |
nimittatve yadiśabda upabadhyeta, saptamī vā śrūyate |
yacchabdo vāntarāyakartroradhvaryuyajamānayoḥ sāmānādhikaraṇyena prayujyeta |
'yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syādaindravāyavāgrāngarahāngṛhṇīyāt' 'bhinne juhoti, yo vai saṃvatsaramukhyamabhṛtvāgniṃ cinute' ityādiṣu saṃpratipannanimitteṣu taddarśanāt |
tasmāt- kevalanityatvameva dadhigrahasyocitam |
devatāstrobhatatsamādhānopanyāso vidheyadadhigrahastutayer'thavādaḥ || MJaiNyC_4,4.7-8 ||
(ṣaṣṭhe vaiśvānarasya naimittikatvādhikaraṇe sūtre 12-13)
vaiśvānaraś ca nityaḥ syān nityaiḥ samānasaṃkhyatvāt / Jaim_4,4.12 /
pakṣe votpannasaṃyogāt / Jaim_4,4.13 /
START MJaiNy 4,4.9
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
nityo naumittiko vā syādyāgo vaiśvānaraścitau /
nityaḥ pureva yacchabdādavirodhācca paścimaḥ

agnicayane śrūyate-'yo vai saṃvatsaramukhyamabhṛtvāgniṃ cinute |
yathā sāminarbho vipadyate, tādṛgeva tadārtimārchet |
vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ purastānnirvapet' iti |
ukhā piṭharaḥ |
tāmukhām 'yañjānaḥ prathamaṃ manaḥ' ityādiprapāṭhakāmnātairmantraiḥ saṃpādya, tasyāmukhāyāmagniṃ nidhāya, ṣaḍudyāme dvādaśodyāme vā śikye tāmukhāmavasthāpya, tacchikyaṃ svakaṇṭhe baddhvā, tamukhyamagniṃ saṃvatsaraṃ bhṛtvā paścādiṣṭakābhiragniścetavyaḥ |
abharaṇe tvapūrṇagarbhapātavadvināśaḥ syāt |
tato vaiśvānareṣṭiṃ cayanātprāgeva kuryāt, ityarthaḥ |
atrāpyantarāyavākyavadabharaṇavākyasyārthavādatvānnityā vaiśvānareṣṭiḥ- iti cet |
maivam |
'yaḥ pumānabhṛtvāgniṃ cinute, sa nivapet' iti kartṛsamānādhikṛtayacchabdabalādabharaṇeṣṭayornimittanaimittika bhāvābabhāsāt |
kiṃca dadhigrahasya nitvasya pākṣikatvarūpaṃ naimittikatvaṃ viruddham |
iha tu nityatve pramāṇabhāvādekameva naimittikatvamitvavirodhaḥ

(saptame ṣaṣṭhāciternaimittikatvādhikaraṇe sūtrāṇi 14-18)
ṣaṭcitiḥ pūrvavattvāt / Jaim_4,4.14 /
tābhiś ca tulyasaṃkhyānāt / Jaim_4,4.15 /
arthavādopapatteś ca / Jaim_4,4.16 /
ekacitir vā syād apavṛkte hi codyate nimittena / Jaim_4,4.17 /
vipratiṣedhāt tābhiḥ samānasaṃkhyam / Jaim_4,4.18 /
START MJaiNy 4,4.10
saptamādhikaraṇamāracayati-
nityā ṣaṣṭhī citirno vā pañcāpekṣatvato 'gnimaḥ /
apavṛktāvapratiṣṭhānimittīkṛtito 'ntimaḥ

agnau śrūyate- 'saṃvatsaro vā enaṃ pratiṣṭhāyai nudate, yo agniṃ citvā na pratitiṣṭhati, pañca pūrvāścitayo bhavanti, atha ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute' iti |
lāṅgalena kṛṣṭe vyāmamātre bhūpradeśe nānāvidhābhiriṣṭikābhiḥ pakṣyākāreṇa sthānaṃ niṣpādyate, seyaṃ citiḥ |
tādṛśyaḥ pañca citayaḥ pūrvāḥ kriyante |
tataḥ ṣaṣṭhī citiḥ |
tatra 'ṣaṇṇāṃ pūraṇī ṣaṣṭhī' iti vyutpattau pūrvāḥ pañca citūrapekṣatre |
anyathā ṣaṭsaṃkhyāpūrakatvāsaṃbhavāt |
tasmāt- ekaprayoganiyamāditaracitivannityā- iti cet |
maivam |
'agniṃ citvā' iti pūrvābhireva pañcamiścityasyāgnicayanasya samāptau stratyāṃ paścāt- 'yo 'tra na pratitiṣṭhati, asau ṣaṣṭhīṃ cinute' iti kartṛsamānādhikṛtena yacchabdenāpratiṣṭhāṃ nimittīkṛttya vidhānātṣaṣṭhī naimittikī |
tataḥ- pañcacitiko nityo 'gniḥ, naimittikastvekacitikaḥ, iti prayogaikyam |
pūraṇapratyayastvabhidhānāpekṣayopapadyate |
'pūrvāḥ pañca citayo 'bhihitāḥ |
athābhidhāsyamānāṃ ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute, iti vacanavyaktiḥ

(aṣṭame piṇḍapitṛyajñasyānaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 19-21)
pitṛyajñaḥ svakālatvād anaṅgaṃ syāt / Jaim_4,4.19 /
tulyavat prasaṅkhyānāt / Jaim_4,4.20 /
pratiṣiddhe ca darśanāt / Jaim_4,4.21 /
START MJaiNy 4,4.11
aṣṭamādhikaraṇamāracayati-
kratvaṅgaṃ syānna vā piṇḍapitṛyajñaḥ kratau hi saḥ /
amāṣāsyoktito maivaṃ tatkālokteḥ pumarthatā

idamāmnāyate- 'amāvāsyāyāmaparāhṇe piṇḍapitṛyaccena caranti' iti |
tatra-amāvāsyāśabdavācye karmaṇi vidhīyamānatvādayaṃ piṇḍapitṛyajñaḥ kratvaṅgam- iti cet |
maivam |
amāvāsyāśabdasya kālavācitvāt |
karmaṇi tvayaṃ śabdo lākṣaṇikaḥ |
na ca - vākyena ktatvaṅgatvābhāve 'pi prakaraṇena tadbhevat- iti vācyam |
tasyānārabhyādhītatvāt |
tasmāt- ayaṃ puruṣārthaḥ

(navame raśanāyā yūpāṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 22-24)
paśvaṅgaṃ raśanā syāt tadāgame vidhānāt / Jaim_4,4.22 /
yūpāṅgaṃ vā tatsaṃskārāt / Jaim_4,4.23 /
arthavādaś ca tadarthavat / Jaim_4,4.24 /
START MJaiNy 4,4.12
navamādhikaraṇamāracayati-
rajjurhitīyā paśvarthā yūpārthā vānvayātpaśau /
paśvarthā trivṛtrā yūpaṃ parivīyeti yūpagā

jyotiṣṭome śrūyate- 'āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyā'gneyaṃ sabanayiṃ paśumupākaroti' iti |
tatra- savanīyapaśoragnīṣomīyavikṛtitvāccodakaprāptaṃ yūpaparivyāṇaṃ kālopalakṣaṇārthamanūdya parivyāṇottarakāle trivṛdraśanopalakṣitapaśorupākaraṇaṃ vidhīyate |
tato 'tra raśanāyāḥ paśvanvayātpaśubandhanena paśoritastato 'pakramaṇanivāraṇarūpadṛṣṭārtha lābhācca paśvarthā raśanā- iti cet |
maivam |
'trivṛtā' iti tṛtīyayā 'yūpam' iti dvitīyayā ca śeṣaśeṣibhāvāvanamāt, avyavahitānvayalābhācca raśanā yūpārthā |
kālastu 'āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā ' ityanenaivopalakṣitaḥ |
paśvanapakramaṇavadyūpadārḍyamapi dṛṣṭameva prayojanam |
na ca- parivyāṇena dorḍhya codakādeva siddham - iti vācyam |
tasminsiddhisati puvarvidhānādeva dvitīyayā raśanayā parivyāṇāntarāṅgīkārāt |
tasmāt - iyaṃ dvitīyā raśanā yūpārthā

( daśame svaroḥ paśvaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 25-28)
svaruścāpy ekadeśatvāt / Jaim_4,4.25 /
niṣkrayaś ca tadaṅgavat / Jaim_4,4.26 /
paśvaṅgaṃ vā tadarthaḥ syāt / Jaim_4,4.27 /
bhaktyā niṣkrayavādaḥ syāt / Jaim_4,4.28 /
START MJaiNy 4,4.13
daśamādhikaraṇamāracayati-
svaruryūpe paśau vāṅgaṃ yūpasyetyuktito 'grimaḥ /
svaruṇā paśumañjyādityukteḥ paśvaṅgatā sphuṭā

agnīṣomīyapaśau śrūyate - 'yūpasya svaruṃ karoti' 'svaruṇā paśumanakti' iti |
tatra - svaroryūpasaṃbandhabhidhānādyūpāṅgatvam - iti cet |
maivam |
'svaruṇā paśum' iti tṛtīyayā dvitīyayā cāṅgāṅgibhāvāvagatau saṃvandhasāmānyavācinyāḥ ṣaṣṭhyā yūpīyacchedanajanyatvābhiprāyeṇāpi netuṃ śakyatvāt |
tasmāt- svaruḥ paśvaṅgam

(ekādaśe - āghārādīnāmaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 29-38)
darśapūrṇamāsayor ijyāḥ pradhānāny aviśeṣāt / Jaim_4,4.29 /
api vāṅgāni kānicid yeṣv aṅgatvena saṃstutiḥ sāmānyo hy abhisaṃbanhdaḥ / Jaim_4,4.30 /
tathā cānyārthadarśanam / Jaim_4,4.31 /
avaśiṣṭaṃ tu kāraṇaṃ pradhāneṣu guṇasya vidyamānatvāt / Jaim_4,4.32 /
nānukte 'nyārthadarśanaṃ parārthatvāt / Jaim_4,4.33 /
pṛthaktve tv abhidhānayor niveśaḥ śrutito vyapadeśāc ca tatpunarmukhyalakṣaṇaṃ yatphalavatvaṃ tatsaṃnidhāv asaṃyuktaṃ tadaṅgaṃ syād bhāgitvāt kāraṇasyāśrutaś cānyasaṃbandhaḥ / Jaim_4,4.34 /
guṇāś ca nāmasaṃyuktā vidhīyante nāṅgeṣūpapadyante / Jaim_4,4.35 /
tulyā ca kāraṇaśrutir anyair aṅgāṅgisaṃbandhaḥ / Jaim_4,4.36 /
utpattāv abhisaṃbandhas tasmād aṅgopadeśaḥ syāt / Jaim_4,4.37 /
tathā cānyārthadarśanam / Jaim_4,4.38 /
START MJaiNy 4,4.14
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
āghārādeśca mukhyatvaṃ na vā'gneyādivattu tat /
ṣaṇmukhyā nāmataḥ siddhāḥśeṣā anye 'ṅgasaṃstuteḥ

darśapūrṇa māsayorāghārājyabhāgaprayājānuyājādayaḥ kālasaṃyogamantareṇā'mnātāḥ |
āgneyādayaḥ ṣaḍyāgāḥ kālasaṃyogena coditāḥ |
tatra - āgneyādīnāṃ yathā prādhānyamaṅgīkṛtam, tathaivā'ghārādīnāmapyaṅgīkartavyam |
yathā rājasūye parasparavilakṣaṇānāmiṣṭipaśusomānāṃ bahūnāṃ samaprādhānyam, tadvat |
ekaprakaraṇapāṭhaścobhayatrāpi samānaḥ |
tasmāt - āghārādīnāmāgneyādīnāṃ ca samapradhānyam - iti prāpte -
brūmaḥ- 'rājā svārājyakāmo rājasūyena yajeta' ityatra rājasūyaśabdo rājasaṃbandhātpravartamāno rājakartṛkāṇāmekaprakaraṇa paṭhitānāṃ sarveṣāṃ yāgānāṃ nāmadheyaṃ bhavati |
darśapūrṇamāsaśabdau tu kālavācinau santau kālasaṃyogena vihitānāmevā'gneyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ yāgānāṃ nāmadheyatāṃ pratipadyete |
tataḥ 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti vākyena tannāmadheyavaśādāgneyādayaḥ ṣaḍeva yāgāḥ phalasaṃbandhitvena pratīyamānā mukhyāḥ |
anye tvājyabhāgāghārādayastannāmarahitā niṣphalā āgneyādīnāṃ śeṣāḥ |
evaṃ satyaṅgatvena stutirupapadyate |
'cakṣuṣī vā ete yajñasya, yadājyabhāgau' ityājyabhāgau yajñaśarīrasyāṅgino 'ṅgatvena stūyete |
'yatprayājānuyājā ijyante varma vā etaścajñāya kriyate' iti yajñaśarīropakārakavarmatvena prayājānuyājāḥ stūyante |
evamāghārādiṣūdāhāryam |
etacca sati sādṛśye saṃbhavati |
tasmāt - ādhārādīnāṃ nāsti mukhyatvam

(dvādaśe jyetiṣṭome dīkṣaṇīyādīnāmaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 39-41)
jyotiṣṭome tulyāny aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam / Jaim_4,4.39 /
guṇānāṃ tūtpattivākyena saṃbandhāt kāraṇaśrutis tasmāt somaḥ pradhānaṃ syāt / Jaim_4,4.40 /
tathā cānyārthadarśanam / Jaim_4,4.41 /
START MJaiNy 4,4.15
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
mukhyā na vā dīkṣaṇīyā mukhyā syātsomasāmyataḥ /
jyortiṣi yasya stomāḥ syuriti somaikamukhyatā

'jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta' ityasya prakaraṇe- aindravāyavagrahādayaḥ somayāgāḥ, dīkṣaṇīyādīṣṭayaḥ, agnīṣoyādi paśavaḥ, agnīṣoyādipaśavaḥ, āmnātāḥ |
tatra - āgneyādipakṣapātidarśapūrṇamāsanāmavajjyotiṣṭomanāmnaḥ somapakṣapāte hetvabhāvena rājasūyanāmavatprakṛtasarvayāgasādhāraṇatvāt, somasamānānāṃ dīkṣaṇīyādīnāmapyasti mukhyatvam- iti cet |
maivam |
somayāgapakṣapāte hetusadbhāvāt |
'jyortīṣi stomā yasya yajñasya so 'yaṃ jyotiṣṭomaḥ' iti hi tadvyutpattiḥ |
ata eva brāhmaṇam - 'trivṛt, pañcadaśaḥ, saptadaśaḥ, ekaviṃśaḥ, etāni vāya tāni jyotiṃṣi ya etasya stomāḥ' iti |
stomānāṃ jyotiṣṭvaṃ yajñaprakāśakatvam |
na ceṣṭayaḥ paśavo vā trivṛdādistomayuktāḥ pratibhāsante |
tasmāt - jyotiṣṭomanāmnā somayāgānāmeva phalasaṃbandhāvagamādaphalā iṣṭipaśavo na mukhyā iti somayāgānāmeva prādhānyam