જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 4.3

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽયદાતિથ્યાયાં બર્હિઃ, તદુપસદામ્, તદગ્નીષોમીયસ્ય ચઽ ઇતિ ।
ક્રીતં સોમં શકટે ઽવસ્થાપ્યપ્રાચીનવંશં પ્રત્યાનયને ઽભિમુખો યામિષ્ટિં નિર્વપતિ સેયમાતિથ્યા ।
તત ઊર્ધ્વ ત્રિષુ દિનેષ્વનુષ્ઠીયમાના ઉપસદઃ ।
ઔપવસથ્યે દિને ઽનુષ્ઠેયો ઽગ્નીષોભીયઃ ।
તત્ર- આતિથ્યેષ્ટૌ વિહિતં યદ્બર્હિઃ, તદ્યદિ તસ્યા ઇષ્ટેરાચ્છિદ્યોપસત્સુ વિધીયેત, તદાનીમાતિથ્યાયાં વિધાનમનર્થકં સ્યાત્ ।
યદિ ચ તત્રોપયુક્તમિતરત્ર વિધીયેત, તદા વિનિયુક્તવિનિયોગરૂપો વિરોધઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્- આતિથ્યાબર્હિષો યે ધર્મા અશ્વબાલત્વાદયઃ, તે ધર્મા ઉપસત્સૂપસંહ્રિયન્તે- ઇત્યતિદેશપરં વાક્યમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- બર્હિઃ શબ્દસ્ય ધર્માતિદેશત્વે લક્ષણા પ્રસજ્યેત ।
શ્રુત્યા તુ બર્હિષ આતિથ્યોપસદગ્નીષોમીયેષ્યેકત્વં પ્રતિભાતિ ।
અતઃ સાધારણ્યમત્ર વિધેયમ્ ।
આતિથ્યાર્થ યદ્બર્હિરુપાદીયતે તન્ન કેવલમાતિથ્યાર્થમ્, કિંતૂપસદર્થમગ્નીષોમીયાર્થ ચોપાદેયમિતિ વિધિવાક્યસ્યાર્થઃ ।
તસ્માત્- આતિથ્યોપસદગ્નીષોમીયાસ્ત્રયો ઽપ્યસ્ય બર્હિષઃ પ્રયોજકાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.24-25 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે ચતુર્તાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે દ્રવ્યસંસ્કારકર્મણાં ક્રત્વર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ - 1-3)
દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ ફલશ્રુતિર્ અર્થવાદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,3.1 ।
ઉત્પત્તેશ્ ચાતત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_4,3.2 ।
ફલં તુ તત્પ્રધાનાયામ્ । જૈમ્_4,3.3 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.1-2
તૃતીયપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
જુહ્વાઃ પર્ણમયીત્વેન ન પાપશ્રુતિરઞ્જનાત્ ।
વૈરિદૃગ્વૃઞ્જનં, વર્મ પ્રયાજૈઃ, પુરુષાય કિમ્

ક્રતવે વાગ્રિમો માનાત્ફલસ્ય ન હિ સાધ્યતા ।
વિભાતિ ક્રતવે તસ્માદર્થવાદઃ ફલં ભવેત્

ઇદમામ્નાયતે- ઽયસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિઽ ઽયદાઙ્ક્તે ચક્ષુરેવ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તેઽ ઽયત્પ્રયાજાનુયાજા ઇજ્યન્તે વર્મ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે, વર્મ યજમાનસ્ય ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈઽ ઇતિ ।
તત્ર- યજ્જુહૂપ્રકૃતિભૂતં પર્ણદ્રવ્યમ્, યશ્ચાઞ્જનેન ચક્ષુષઃ સંસ્કારઃ, યચ્ચ પ્રયાજાનુયાજરૂપં વર્મ તચ્ચિ દ્વયં પુરુષાર્થત્વેન વિધીયતે ।
કુતઃ ।
પાપશ્લોકશ્રવણાદિરાહિત્યાદેઃ પુરુષસંબન્ધિફલસ્ય પ્રતિભાનાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ફલં હિ સાધ્યં ભવતિ ।
ન ચાત્ર સાધ્યતા પ્રતિભાસતે ।
ઽન શૃણોતિ વૃઙ્ક્તે, વર્મ ક્રિયતે, ઇતિ વર્તમાનત્વનિર્દેશાત્ ।
અતઃ ક્રત્વર્થા એતે વિધવઃ ।
તત્ર પર્ણમયીત્વસ્યાનારભ્યાધીતસ્યાપિ વાક્યેન ક્રતુસંબન્ધઃ ।
સંસ્કારવર્મણોસ્તુ પ્રકરણેન ક્રત્વર્થાનાં તુ ક્રતુનિષ્પાદનવ્યતિરેકેણ ફલાકાઙ્ક્ષાયા અભાવાદ્વર્તમાનનિર્દેશસ્વ વિપરિણામં કૃત્વાપિ ફલં કલ્પયિતું ન શક્યમ્ ।
તસ્માત્- ફલવત્ત્વભ્રમહેતુઃ પાપશ્લોકશ્રવણરાહિત્યાદિરર્થવાદઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.1-2 ॥
(દ્વિતીયે નૈમિત્તિકાનામનિત્યાર્થત્વાધિકરણે સૂત્રમ્-)
નૈમિત્તિકે વિકારત્વાત્ ક્રતુપ્રધાનમ્ અન્યત્ સ્યાત્ । જૈમ્_4,3.4 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.3-4
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
મૃન્મયે પ્રણયેત્કામી નિત્યે ઽપ્યેતદુતેતરત્ ।
આકાઙ્ક્ષા સંનિધિશ્ચાસ્તિ તસ્માન્નિત્યે ઽપિ મૃન્મયમ્

કામાર્થત્વાદયોગ્યત્વં સામાન્યવિહિતેન ચ ।
આકાઙ્ક્ષાયા નિવૃત્તત્વાન્નિત્યાર્થમિતરદ્ભવેત્

ઽઅપઃ પ્રણયતિઽ ઇતિ પ્રણયનસ્ય નિત્યપ્યોગે ઽપિ મૃન્મયપાત્રમેવ સાધનમ્ ।
કૃતઃ ।
નિત્યે ઽપિ પાત્રત્વાઽફઙ્ક્ષિતત્વાત્ ।
ન ચ લોકસિધ્દં કિંચિત્પાત્રમુપાદીયતે-ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઔપ્તે કર્મણ્યત્યન્તમશ્રુતાચ્છ્રુતસ્ય સંનિહિતત્વાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- કામાર્થ મૃન્મયમામ્નાતમ્ ।
તચ્ચ સતિ કામે યોગ્યમ્ ।
ન હિ પાક્ષિકં કામં નિમિત્તીકૃત્ય પ્રવૃત્તં નિત્યસ્ય યોગ્યં ભવતિ ।
પાત્રાકાઙ્ક્ષા તુ સામાન્યતો વિહિતેન નિવર્તતે ।
ઽઅપઃ પ્રણયતિઽઇતિ હિ પાત્રવિશેષમનુપન્યસ્ય વિહિતમ્ ।
વઞ્ચાન્યથાનુપર્પન્નં તત્પાત્રં કિંચિત્સામાન્યેન કલ્પયતિ ।
તસ્માન્નિત્યપ્રયોગે તત્કામ્યં મૃન્મર્થ નાન્વેતિ, કિંત્વિતરત્પાત્રં યત્કિંચિદુપાદેયમ્ ।
-ઽચમસેનાપઃ પ્રણયેત્ ઇતિ નિત્યે પાત્રં વિધીયતે-ઇતિ વિધીયતે ।
ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ કૃત્વાચિન્તાસ્તુ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.3-4 ॥
(તૃતીયે-સંયોગપૃથક્ત્વન્યાયે,દધ્યાદેર્નિત્યનૈમિત્તિ-
કોભયાર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ5-7)
એકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ । જૈમ્_4,3.5 ।
શેષ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_4,3.6 ।
નાર્થપૃથક્ત્વાત્ । જૈમ્_4,3.7 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.5
તૃતીયાધિકરણમાચરયતિ-
દઘ્ના ત્વિન્દ્રિયકામસ્ય નિત્યે ઽન્યદુત તદ્દધિ ।
અન્યત્સ્યાત્પૂર્વવન્મૈવં સંયોગસ્ય પૃથક્ત્વતઃ

અગ્નિહોત્રે શ્રૂયતે- ઽદધ્નેન્દ્રિયકામસ્ય જુહુયાત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર- દધ્નઃ કાન્યત્વાન્નિત્યે ઽગ્નિહોત્રે પૂર્વન્યાયેન તદ્દધિ ન પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
કિંત્વન્યદેવ કિંચિદ્દ્રવ્યમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽદધ્ના જુહોતિઽ ઇત્યસ્મિન્વાક્યાન્તરે કામસંયોગમુપન્યસ્ય નિત્યહોમસંયોગેન દધિવિધાનાત્ ।
તસ્માત્- એકસ્યાપિ દધ્નો વાક્યદ્વયેન નિત્યત્વં કામ્યત્વં ચાવિરુદ્ધમ્ ।
એવમગ્નીષોમીયપશૌ- ઽખાદિરે બધ્નાતિઽ ઽખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં ।
કુર્વીતઽ ઇત્યુદાહરણીયમ્

(ચતુર્થે પયોવ્રતાદીનાં ક્રતુધર્મતાધિકરણે સૂત્રે 8-9)
દ્રવ્યાણાં તુ ક્રિયાર્થાનાં સંસ્કારઃ ક્રતુધર્મઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,3.8 ।
પૃથક્ત્વાદ્વ્યવતિષ્ઠેત । જૈમ્_4,3.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.6
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
પયો વ્રતં બ્રાહ્મણસ્ય પુંસે તત્ક્રતવે ઽથવા ।
પુંયોગાદબ્રિમો મૈવં નૈષ્ફલ્યાત્ક્રતુશેષતા

જ્યોતિષ્ટોમે દીક્ષિતસ્યાન્નભોજનાભાવે વ્રતમામ્નાયતે- ઽપયો વ્રતં બ્રાહ્મણત્વ, યવાગૂ રાજન્યસ્ય, આમિક્ષા વૈશ્યસ્યઽ ઇતિ ।
તત્ર- બ્રાહ્મણાદિપુરુષસંયોગાદેતદ્વ્રતં પુરુષાર્થમ્- ઇતિ ચેત્-
મૈવમ્ ।
ઇન્દ્રિયવીર્યાદિવત્ફલસ્યાત્રાનુક્તત્વાત્ ।
ક્રતુશેષત્વં તુ પ્રકરણાદવગમ્યતે ।
બ્રાહ્મણાદિપુરુષા દ્રવ્યવિશેષવ્યવસ્થાયૈ નિમિત્તત્વેનોપન્યસ્યન્તે

(પઞ્ચમે વિશ્વજિન્ન્યાયાન્તર્ગતે વિશ્વજિદાદીનાં સફલત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 10-12)
ચોદનાયાં ફલાશ્રુતેઃ કર્મમાત્રં વિધીયેત ન હ્ય્ અશબ્દં પ્રતીયતે । જૈમ્_4,3.10 ।
અપિ વામ્નાનસામર્થ્યાચ્ ચોદનાર્થેન ગમ્યેત, આર્થાનાં હ્ય્ અર્થવત્ત્વેન વચનાનિ પ્રતીયન્તે, અર્થતો હ્ય્ અસમર્થાનામ્ આનન્તર્યે ઽપ્ય્ અસંબન્ધસ્ તસ્માચ્ છ્રુત્યેકદેશઃ । જૈમ્_4,3.11 ।
વાક્યાર્થશ્ ચ ગુણાર્થવત્ । જૈમ્_4,3.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.7
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
નૈવાસ્તિ વિશ્વજિદ્યાગે ફલમસ્ત્યુત નાશ્રુતેઃ ।
ભાવ્યાપેક્ષાદ્વિધેઃ કલ્પ્યં ફલં પંસઃ પ્રવૃત્તયે

ઇદમામ્નાયતે- ઽવિશ્વજિતા યજેતઽ ઇતિ ।
તત્ર- ફલસ્યાશ્રુતત્વાન્નાસ્તિ વિશ્વજિદ્યાગે ફલમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ફલસ્ય કલ્પનીયત્વાત્ ।
ઽવિશ્વજિન્નામ્ના યાગેન કુર્યાત્ઽ ઇત્યુક્તા ભાવના ભાવ્યમપેક્ષતે ।
ઽકિં કુર્યાત્ઽ ઇત્યાઙ્કાક્ષાયા અનિવૃત્તેઃ ।
અતો વાક્યપૂરણાય કિંચિત્ફલમવશ્યમધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
અધ્યાહૃતે ચ તત્કામિનઃ પુરુષસ્યાત્ર પ્રવૃત્ત્યા યાગામુષ્ઠાનં સિધ્યતિ ।
અન્યથા નિરધિકારત્વાદનુષ્ઠાને વિધિર્નિરર્થકઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્- ફલં કલ્પનીયમ્

(ષષ્ઠે વિશ્વજિન્ન્યાયાન્તર્ગતે વિશ્વજિદાદીનામેકફલતાધિ-
કરણે સૂત્રે 13-14)
તત્સર્વાર્થમ્ અનાદેશાત્ । જૈમ્_4,3.13 ।
એકં વા ચોદનૈકત્વાત્ । જૈમ્_4,3.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.8
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
સર્વ ફલમુતૈકં સ્યાત્સર્વમસ્ત્વવિશેષતઃ ।
એકેન તન્નિરાઙ્ક્ષમતો ઽનેકં ન કલ્પ્યતે

તસ્મિન્વિશ્વજિતિ પશુપુત્રવીર્યેન્દ્રિયાદિકં સર્વ ફલત્વેન કલ્પનીયમ્ ।
કુતઃ ।
ઽએતદેવાસ્ય ફલમ્ઽ ઇત્યત્ર વિશેષહેતોરભાવાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
લાઘવસ્યૈવ વિશેષહેતુત્વાત્

(સપ્તમે વિશ્વજન્ન્યાયાન્તર્ગતે વિશ્વજિદાદીનાં સ્વર્ગફલતાધિકરણે સૂત્રે 15-16)
સ સ્વર્ગઃ સ્યાત્ સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્ । જૈમ્_4,3.15 ।
પ્રત્યયાચ્ ચ । જૈમ્_4,3.16 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.9
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
એકં યત્કિંચિદથવા નિયતં ન નિયામકમ્ ।
તસ્માદાદ્યઃ સર્વપુંસામિષ્ટત્વાત્સ્વર્ગ એવ તત્

વિશ્વજિતિ કલ્પ્યમાનં યદેકં ફલં તત્ ઽઇનમેવઽ ઇતિ નિયામકં નાસ્તિ ।
તસ્માદિચ્છયા કેનચિત્કસ્મિંશ્ચિત્ફલે કલ્પ્યમાનેર્ઽથાત્સર્વફલત્વે ગૌરવમેવ સ્યાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સ્વર્ગસ્ય પશ્વાદિફલવદ્દુઃખમિશ્રિતત્વાભાવાત્, નિરતિશયસુખત્વાચ્ચ સર્વપુરુષાણામિષ્ટત્વાત્સ્વર્ગ એવ વિશ્વજિતઃ ફલમ્

(અષ્ટમે રાત્રિસત્રન્યાયે રાત્રિસત્રસ્યાર્ઽઽથવાદિકફલકતાધિકરણે સૂત્રાણિ 17-19)
ક્રતૌ ફલાર્થવાદમઙ્ગવત્ કાર્ષ્ણાજિનિઃ । જૈમ્_4,3.17 ।
ફલમાત્રેયો નિર્દેશાદ્ અશ્રુતૌ હ્ય્ અનુમાનં સ્યાત્ । જૈમ્_4,3.18 ।
અઙ્ગેષુ સ્તુતિઃ પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_4,3.19 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.10
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ-
સ્વર્ગાય વા પ્રતિષ્ઠાયૈ રાત્રિસત્રમિહાઽદિમઃ ।
પૂર્વવત્સ્યાત્પ્રતિષ્ઠા ચ શ્રુતા તેનાશ્રુતાદ્વરમ્

સત્રકાણ્ડે પ્રત્યેકં શ્રૂયતે- ઽપ્રતિતિષ્ઠન્તિ હ વા એતે, ય એતા રાત્રીરુપયન્તિઽ ઇતિ, ઽબ્રહ્મવર્ચસ્વિનો ઽન્નાદા ભવન્તિ, ય એતા ઉપયન્તિઽ ઇતિ ચ ।
દ્વાદશાહાદૂર્ધ્વભાવિનસ્ત્રયોદશરાત્રચતુર્દશરાત્રાદયઃ સર્વે સત્રવિશેષાઃ ।
ત્રયોદશસંખાયાકારાત્રયો યસ્મિન્સત્રવિશેષે સો ઽયં ત્રયોદશરાત્રાઃ, ઇતિ સમુદાયપ્રાધાન્યેનૈકવચનાન્તતયા પ્રાયેણ નિર્દેશો ભવતિ ।
ક્વચિત્તુ સમુદાધિનાં રાત્રિશબ્દેનાઽમ્નાયતે ।
તદ્યથા- ઽત એતા વિશતિં રાત્રીરપશ્યત્ઽ ઇતિ તાદૃશે રાત્રિસત્રે વિશ્વજિન્ન્યાયેન સ્વર્ગઃ ફલત્વેન કલ્પનીયઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- અસ્ય રાત્રિસત્રવિધેઃ સ્તાવકેર્ઽથવાદે પ્રતિષ્ઠા શ્રુતા ।
સા ચાસ્મિન્વાક્યે ઽત્યન્તમશ્રુતાત્સ્વર્ગાત્પ્રત્વાસન્ના ।
તસ્માત્- ઽપ્રતિષ્ઠાકામો રાત્રિસત્રં કુર્યાત્ઽ ઇત્યેવં પ્રતિષ્ઠૈવ ફલત્વેન કલ્પનીયા

(નવમે કામ્યાનાં યથોક્તકામ્યફલકત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 20-24)
કામ્યે કર્મણિ નિત્યઃ સ્વર્ગો યથા યજ્ઞાઙ્ગે ક્રત્વર્થઃ । જૈમ્_4,3.20 ।
વીતે ચ કારણે નિયમાત્ । જૈમ્_4,3.21 ।
કામો વા તત્સંયોગેન ચોદ્યતે । જૈમ્_4,3.22 ।
અઙ્ગે ગુણત્વાત્ । જૈમ્_4,3.23 ।
વીતે ચ નિયમસ્ તદર્થમ્ । જૈમ્_4,3.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.11
નવમાધિકરણમારચયતિ-
શ્રુતાશ્રુતે શ્રુતં વૈકં સૌર્યે સર્વપ્રવૃત્તયે ।
આદ્યો મૈવં શ્રુતેનૈવ ફલાકાઙ્ક્ષાનિવર્તનાત્

ઽસૌર્ય ચરું ર્નિવપેદ્બ્રહ્મવર્ચસકામઃઽ ઇત્યત્ર બ્રહ્મવર્ચસં ફલં શ્રુતમ્ ।
સ્વર્ગો ઽશ્રુતં ફલમ્ ।
તદુભયમપ્યભ્યુપેયમ્ ।
તથા સતિ સ્વર્ગસ્ય સર્વૈરપેક્ષ્યમાણત્વાત્સર્વેષાં તત્ર પ્રવૃત્તિર્લભ્યેત- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
શ્રુતેન બ્રહ્મવર્ચસફલેનૈવ નિરાકાઙ્ક્ષે વિધિવાક્યે વિશ્વજિન્ન્યાયેન સ્વર્ગફલકલ્પાનાયા અસંભવાત્ ।
તસ્માત્ - શ્રુતમેવ ફલમ્

(દશમે-દર્શપૂર્ણમાસન્યાયાન્તર્ગતે દર્શપૂર્ણ - માસાદીનાં સર્વકામાર્થતાધિકરણે સૂત્રે 25-26)
સર્વકામ્યમ્ અઙ્ગકામૈઃ પ્રકરણાત્ । જૈમ્_4,3.25 ।
ફલોપદેશો વા પ્રધાનશબ્દસંયોગાત્ । જૈમ્_4,3.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.12-13
દશમાધિકરણમારચયતિ-
દર્શાદિઃ સર્વકામેભ્યો ઽનુવાદો વા ફલે વિધિઃ ।
અઙ્ગોપાઙ્ગોદિતઃ કામો વિધ્યભાવાદનૂદ્યતે

ઉત્પત્તિચોદનાસિદ્ધિ આશ્રિત્ય વિધિભાવને ।
ફલસંયોગબોધેન ભવેદેષ ફલે વિધિઃ

ઇદમામ્નીયતે- ઽએકસ્મૈ વા અન્યા ઇષ્ટયઃ કામાયાઽહ્રિયન્તે, સર્વેભ્યો દર્શપૂર્ણમાસૌઽ ઇતિ ।
ઽએકસ્મૈ વા અન્યે યજ્ઞક્રતવઃ કામાયાઽહ્રિયન્તે, સર્વેભ્યો જ્યોતિષ્ટોમઃઽ ઇતિ ।
તત્ર- ઽસર્વેભ્યઃઽ ઇત્યનેન વાક્યેન દર્શપૂર્ણમાસયોર્ન ફલે વિધિઃ ।
વિધાયકસ્ય લિઙ્ઙાદેર્ભાવનાવાચિન આખ્યાતસ્ય ચાભાવાત્ ।
અનુવાદસ્તુ ભવિષ્યતિ ।
સર્વકામાનાં પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન ચ- ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ વિધાનાત્સ્વર્ગ એવ પ્રાપ્તો ન તુ કામાન્તરમ્- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અઙ્ગોપાઙ્ગકામાનામપિ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
સામિધેન્યો દર્શપૂર્ણમાસયોરઙ્ગમ્ ।
તત્ર કામાઃ શ્રૃયન્તે- ઽએકવિંશતિમનુબ્રૂયાત્પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય, ચતુર્વિંશતિમનુબ્રૂયાદ્બ્રહ્મવર્ચસકામસ્યઽ ઇતિ ।
તથા સાંનાય્યયાગસ્ય દોહનમઙ્ગમ્ ।
તત્સાધનં વત્સાપાકરણમુપાઙ્ગમ્ ।
તત્ર પલાશશાખાહરણે કામ આમ્નાતઃ- ઽયઃ કામયેત- પશુમાન્સ્યાત્- ઇતિ, બહુપર્ણા તસ્મૈ બહુશાખામાહરેત્ ।
પશુમન્તમેવૈનં કરોતિઽ ઇતિ ।
ત એતે સર્વે કામા અનૂદ્યન્તે- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- મા ભૂતામસ્મિન્વાક્યે વિધિભાવને ।
તથાપ્યુત્પત્તિવાક્યસિદ્ધિતે આશ્રિત્ય તાદર્થ્યવાચિન્યા ચતુર્થ્યા ફલસંયોગો બોધ્યતે ।
તસ્માત્- એષ ફલે વિધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.12-13 ॥
(એકાદશે દર્શપૂર્ણમાસન્યાયાન્તર્ગતે દર્શપૂર્ણમાસાદીનાં પ્રતિફલં પૃથગનુષ્ઠાનાધિકરણે, યોગસિદ્ધિન્યાયે ચ સૂત્રે 27-28)
તત્ર સર્વે ઽવિશેષાત્ । જૈમ્_4,3.27 ।
યોગસિદ્ધિર્ વાર્થસ્યોત્પત્યસંયોગિત્વાત્ । જૈમ્_4,3.28 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.14-15
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
જ્યોતિષ્ટોમશ્ચ સર્વાર્થઃ સર્વે સકૃદનુષ્ઠિતેઃ ।
દદ્યાત્પૃથક્પ્રયોગાદ્વા સકૃત્તસ્યાવિશેષતઃ

એકૈકસ્યાનપેક્ષસ્ય ફલસ્યૈવ હિ સાધનમ્ ।
ચોદિતં તેન કામાસ્તે પર્યાયેણ ભવન્ત્યમી

યથા દર્શપૂર્ણમાસૌ સર્વકામાર્થૌ, તથા જ્યોતિષ્ટોમશ્ચ સર્વકામાર્થ ઇતિ પૂર્વાધિકરણેનૈવ સિદ્ધમ્ ।
તત્રોભયત્ર કામા નૈમિત્તિકાઃ ।
જ્યોતિષ્ટોમાદિસ્વરૂપં નિચિત્તમ્ ।
તચ્ચ સર્વેષુ કામેષ્વવિશિષ્ટમ્ ।
ન હિ નિમિત્તસાધારણ્યે સતિ નૈમિત્તિકાનાં પર્યાયો ભવતિ ।
વહ્નિસામીપ્યે સતિ દાહપ્રકાશયોઃ પર્યાયાદર્શનાત્ ।
તસ્માજ્યોતિષ્ટોમે સકૃદનુષ્ઠિતે સત્યેકં ફલં યથા નિષ્પદ્યતે, તથા ફલાન્તરાણામપિ વારયિતુમશક્યત્વાદ્યુગપત્સર્વફલસિદ્ધિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- નહિ જ્યોતિષ્ટોયં નિમિત્તીકૃત્ય કામા વિધીયન્તે ।
કામાનામનનુષ્ઠેયત્વાત્ ।
કિં તર્હિ- પુરુષસ્ય સ્વત એવ પ્રાપ્તાન્કામાનુદ્દિશ્ય તત્સાધનત્વેનૈવ જ્યોતિષ્ટોમો વિધીયતે ।
યદ્યપિ ઽસર્વેભ્યઃ કામેભ્યઃઽ ઇતિ સ્વર્ગપશ્વાદિફલાનામેકેનૈવ શબ્દેનોદ્દિશ્યમાનત્વાત્સાહિત્યં પ્રતિભાતિ, તથાપિ ન તદસ્યિ ।
ઉદ્દેશ્યગતત્વેન સાહિત્યસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
ન ચ શબ્દતઃ સાહિત્યનિયમાભાવે ઽપ્યેકકર્મફલત્વાદર્થતઃ સાહિત્યમ્- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
સ્વર્ગપશ્વાદીનાં પરસ્પરનિરપેક્ષાણામેવ ફલત્વાત્ ।
તસ્માદેકૈકસ્ય ફલસ્ય સાધનત્વેન કર્મ ચોદ્યતે ।
અત એવ ઽસર્વેભ્યઃઽ ઇતિ નિર્દેશોપપત્તિઃ ।
અન્યથા હિ સાહિત્યનિયમાન્મિલિતમિદમેકમેવ ફલં સંપન્નમિતિ સર્વશબ્દો નોપપદ્યતે ।
તસ્માદ્યદા યત્ફલં કામ્યમ્, તદા તત્સિદ્ધ્યે જ્યોતિષ્ટોમઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
એકમપિ સદ્વૃષ્ટ્યાદિફલં યદા યદા કામ્યતે, તદા તદા કારીરીષ્ટિઃ પુનઃ પુનઃ પ્રયુજ્યતિ ।
કિમુ વક્તવ્યમ્- ફલભેદે પ્રયોગભેદઃ- ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રતિફલં પૃથક્પ્રયોગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.14-15 ॥
દ્વાદશે-દ્ગકામ્યાનામૈહિકામુષ્મિકફલવત્ત્વા-દ્ઘસૂત્રે 27-28)
અધિકરણે વર્ણકાન્તરેણ તે એવ તત્ર સર્વે ઽવિશેષાત્

યોગસિદ્ધિર્વાર્ઽથસ્યોત્પત્ત્યસંયોગિત્વાત્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.16-17
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
ચિત્રયા પશવો ઽમુષ્મિન્નેવ સ્યુર્નિયતા ન વા ।
આદ્યઃ સ્વર્ગેણ તુત્યત્વાદ્દેહસ્યોત્પાદકત્વતઃ

ચિત્રોત્પત્તૌ તુ નિયમો ન શ્રતો નાપિ કલ્પનમ્ ।
પુંસ્પ્રવૃત્ત્યાદિનાપેતે પ્રતિબન્ધે ભવેત્ફલમ્

કામ્યકર્માણ્યેવં શ્રૂયન્તે - ઽચિત્રયા યજેત પશુકામઃઽ ઐન્દ્રમેકાદશકપાલં નિવપેત્પ્રજાકામઃઽ ઇતિ ।
તત્ર-યથા સ્વર્ગફલસ્યાઽમુષ્મિકત્વં નિયતમ્, એવં પશ્વાદિફલસ્યાપિ ।
યદિ સ્વર્ગહેતુર્જ્યોતિષ્ટોમો દેહાન્તરસ્યોત્પાદકઃ, તર્હિ ચિત્રાદિરપિ તથાસ્તુ ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
અસ્મિન્દેહે સ્વર્ગસ્ય ભોક્તુપ્રશક્યત્વાદશ્રુતાપ્યન્યદેહોસ્પત્તિરર્થાપત્ત્યા કલ્પ્યતે ।
ઽચિત્રયા ત્વન્યદેહો ઽવશ્યમુત્પાદ્યતેઽ ઇતિ નિયમો ન શ્રુતઃ, નાપિ કિંચિત્તસ્ય કલ્પકમસ્તિ ।
અનેનાપિ દેહેન પશ્વાદિફલસ્ય ભોક્તું શક્યત્વાત્ ।
અસ્મિન્દેહે પ્રતિગ્રહાદિદૃષ્ટોપાયમન્તરેણ પશ્વાદ્યલાભાદ્વૈધચિત્રાદિફલમામુષ્મિકમેવ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રતિગ્રહાદેઃ પ્રતિબન્ધનિવૃત્તાવુપયુક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્- અસતિ પ્રતિબન્ધે ફલમૈહિકમ્, સતિ ત્વામુષ્મિકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.16-17 ॥
(ત્રયોદશે સૌત્રામણ્યાદીનાં ચયનાદ્યઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 29-31)
સમવાયે ચોદનાસંયોગસ્યાર્થવત્વાત્ । જૈમ્_4,3.29 ।
કાલશ્રુતૌ કાલ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_4,3.30 ।
નાસમવાયાત્પ્રયોજનેન સ્યાત્ । જૈમ્_4,3.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.18-19
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
ઇષ્ટ્રવા તુ વાજપેયેન બૃહસ્પતિસવં યજેત્ ।
કાલં વા બોધયેદ્વાક્યમુતાઙ્મત્વસ્ય બોધકમ્

ક્ત્વાશ્રુત્યા ભાતિ કાલો ઽત્ર મૈવમઙ્ગત્વબોધનમ્ ।
શ્રુતેર્મુખ્યં પ્રક્રિયા ચ તથા સત્યનુગૃહ્યતે

ઇદમામ્નાયતે- ઽવાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽ ઇતિ ।
ઽઆગ્નિં ચિત્વાસૌત્રામણ્યા યજેતઽ ઇતિ ।
તત્ર- ઽઇષ્ટ્વાઽ ઇતિ ક્ત્વાપ્રત્યયો વાજપેયસ્ય પૂર્વકાલીનતાં બ્રૂતે ।
તસ્માદ્વાક્યમિદં બૃહસ્પતિસવસ્ય વાજપેયોત્તરકાલીનતાં બોધયતિ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- બૃહસ્પતિસવસ્થ વાજપેયાઙ્ગત્વબોધનમેવ ક્ત્વાશ્રુતેર્મુખ્યોર્ઽથઃ, ।
ઽસમાનકર્તૃકયોઃ પૂર્વકાલેઽ (3 । 4 । 21) ઇતિ (પાણિનિ) સૂત્રેણ ક્રિયાદ્વયસ્યૈકકર્તૃકતાયાં તદ્વિધાનાત્ ।
યદ્યપિ સૂત્રે ઽપૂર્વકાલેઽ ઇત્યુક્તમ્, તથાપિ તન્ન નિયતમ્ ।
ઽમુખં વ્યાદાય શ્ર્વપિતિઽ ઇત્યત્ર કાલૈક્યે ઽપિ પ્રયોગાત્ ।
વાજપેયપ્રકરણમપ્યઙ્ગત્વે ઽનુગૃહ્યતે ।
અન્યથા ત્વપ્રકૃતે બૃહસ્પતિતમે કાલવિધાનાત્પ્રકરણં બાધ્યેત ।
અઙ્ગત્વે કર્માન્તરત્વેન પ્રસિદ્ધબૃહસ્પતિસબન્ધાભાવાત્તચ્છબ્દો ઽનુપપન્નઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
માસાગ્નિહોત્રન્યાયેન તદ્ધર્માતિદેશાર્થત્વાત્ ।
તસ્માત્- વાક્યમિદમઙ્ગત્વબોધકમ્ ।
ઽઅગ્નિંચિત્વાઽ - ઇત્યત્રાપ્યેવં યોજનીયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.18-19 ॥
(ચતુર્દશે બૈમૃધાદેઃ પૌર્ણમાસ્યાદ્યઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 32-35)
ઉભયાર્થામ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_4,3.32 ।
ન શબ્દૈકત્વાત્ । જૈમ્_4,3.33 ।
પ્રકરણાદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_4,3.34 ।
નોત્પત્તિસંયોગાત્ । જૈમ્_4,3.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.20-21
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
સંસ્થાપ્ય પૌર્ણમાસીં તામનુ વૈમૃધ ઈરિતઃ ।
દ્વયોરઙ્ગમુતૈકસ્ય દ્વયોઃ સ્યાત્પ્રક્રિયાવશાત્

ઉત્પત્તિવાક્યતઃ પૂર્ણમાસં સંયોગભાસનાત્ ।
તસ્યૈવાઙ્ગં ન દર્શસ્ય પ્રક્રિયા વાક્યબાધિતા

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે- ઽસંસ્થાપ્ય પૌર્ણમાસીં વૈમૃધમનુનિર્વપતિઽ ઇતિ ।
તત્ર-ઇયં બૈમૃધોષ્ટિઃ પ્રકરણબલાત્પ્રયાજાદિવદ્દર્શપૂર્ણમાસયોરુભયોરપ્યઙ્ગમ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વાક્યસ્ય પ્રબલત્વાત્ ।
ન ચ- ઽસંસ્થાપ્યઽ ઇતિ પૌર્ણમાસ્યાઃ સમાપ્ત્યભિધાનાત્તદઙ્ગત્વમયુક્તમ્- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
દર્શસાધારણાઙ્ગસમાપ્ત્યભિપ્રાયેણ તદુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્- ઉત્પત્તિવાક્યાત્, એકકર્તૃકત્વવાચિક્ત્વાપ્રત્યયાચ્ચ પૂર્ણમાસસ્યૈવાઙ્ગમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.20-21 ॥
(પઞ્ચદશે - અનુયાજાદીનામાગ્નિમારુતોર્ધ્વકાલતાધિકરણે સૂત્રમ્)
અનુત્પત્તૌ તુ કાલઃ સ્યાત્ પ્રયોજનેન સંબન્ધાત્ । જૈમ્_4,3.36 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.22-23
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
કિમાગ્નિમારુતાદૂર્ધ્વમનુયાજૈશ્ર્વરેદિતિ ।
અઙ્ગં કાલો ઽથવાઙ્ગં સ્યાદતિપારાર્થ્યમન્યથા

પુરાગ્નિમારુતસ્યાસ્ય જ્ઞાતા સોમાર્થતા તથા ।
અનુયાજાશ્ર્વ પશ્વર્થાઃ સંયોગઃ કાલસિદ્ધયે

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે -ઽઆગ્નિમારુતાદૂર્ધ્વમનુયાજૈશ્ચરતિઽ ઇતિ ।
આગ્નિમારુતં નામ કિંચિચ્છસ્ત્રમ્ ।
અનુયાજાઃ ઽદેવં બર્હિઃઽ- ઇત્યાદિભિઃ પાશુકહૌત્રકાણ્ડપઠિતૈરેકાદશભિર્મન્ત્રૈઃ સાધ્યા હોમાઃ ।
તત્ર-ઽઆગ્નિમારુતશસ્ત્રસ્યાનુયાજા અઙ્ગમ્ઽ ઇત્યેવમઙ્ગાઙ્ગિભાવબોધનાયાયં સંયોગઃ ।
યદિ-અનુયાજાનામયં કાલોપદેશઃ સ્યાત્,તદાનીમાગ્નિમારુતોપન્યાસસ્ય સ્વાર્થો ન કશ્ચિત્- ઇત્યત્યન્તપારાર્થ્ય સ્યાત્ ।
તસ્માત્- બૃહસ્પતિસવવત્, વૈમૃધવચ્ચ, અનુયાજા અઙ્ગમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- ઇતરસ્તોત્રશસ્ત્રવદાગ્નિમારુતશસ્ત્રસ્ય સોમાઙ્ગત્વં પૂર્વમેવાવગતમ્ ।
અગ્નીષોમીયવિકૃતૌ સવનીયપશાવતિદેશતઃ પ્રાપ્તાનામેકાદશાનામનુયાજાનામપિ પ્રધાણવત્પશ્વઙ્ગત્વમવગતમ્ ।
તતઃ પરસ્પરમઙ્ગાઙ્ગિભાવાસંભવાત્કાલોપદેશાર્થો ઽયં સંયોગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.22-23 ॥
(ષોડશે - સોમાદીનાં દર્શપૂર્ણમાસોત્તરકાલતાદ્યધિકરણે સૂત્રમ્)
ઉત્પત્તિકાલવિશયે કાલઃ સ્યાદ્ વાક્યસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_4,3.37 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.24-25
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
કિં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટવા સોમેન યાગકઃ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ કાલો વા હ્યપારાર્થ્યાય ચાઙ્ગતા

દર્શાદિલક્ષિતે કાલે સોમયાગો વિધીયતે ।
સ્વતન્ત્રફલવત્વેન ન યુક્તાઙ્ગાઙ્ગિતા તયોઃ

ઇદમામ્નાયતે- ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમન યજેતઽ ઇતિ ।
તત્ર- ઉભયોરાગ્નિમારુતાનુયાજવદન્યાધીનત્વાભાવાદ્દર્શપૂર્ણમાસોક્તેઃ પારાર્ધ્યપરિહારાય સોમસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગત્વબોધકો ઽયં સંયોગઃ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સ્વતન્ત્રફલવતઃ સોમસ્યાઙ્ગત્વાસંભવાત્ ।
ફલવત્સંનિધાવફલં તદઙ્ગં ભવતિ, ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ન ચ- અત્ર બૃહસ્પતિસબન્યાયેન સોમધર્મકર્મફલં કર્માન્તરં વિધીયતે- ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
સોમશબ્દસ્ય બૃહસ્પતિસવશબ્દવશ્વામત્વાભાવેન ધર્માતિદેશકત્વાભાવાત્ ।
ક્ત્વાપ્રત્યયસ્ત્વસત્યપ્યઙ્ગાઙ્ગિભાવે કર્ત્રૈક્યમાત્રેણોપપદ્યતે ।
તસ્માદ્દર્શપૂર્ણમાસશબ્દસ્ય પારાર્થ્યમભ્યુપેત્યાપિ તદિષ્ટ્યુપલક્ષિત ઉત્તરકાલે સોમવિધિરયમ્ ।
એતદેવાભિપ્રેત્ય રથત્વરૂપમસ્યાઽમ્નાયતે- ઽએષ વૈ દેવરથો યદ્દર્શપૂર્ણમાસૌ ।
યો દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજતે રથસ્પષ્ટ એવાવસાને વરે દેવાનામવસ્યમિઽ ઇતિ ।
અવસનિ નિશ્ચિતે ।
વરે માર્ગે ।
ઽયથા રથેન ક્ષુણ્ણે માર્ગે ગન્તુઃ કણ્ટકપાષણાદિબાધારાહિત્યેન સુખં ભવતિ, તથા પ્રથમં દર્શપૂર્ણમાસાવિષ્ટવત ઉત્તરકાલે તદિષ્ટિવિકૃતિષુ સોમાઙ્ગભૂતદીક્ષણીયપ્રાયણીયાદિષુ ધર્માનુષ્ઠાનં સુકરં ભવતિઽ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્કાલાર્થઃ સંયોગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.24-25 ॥
(સપ્તદશે જાતેષ્ટિન્યાયાન્તર્ગતે વૈશ્વાનરેષ્ટેઃ પુત્રગતફલકત્વાધિકરણે સૂત્રે 38-39)
ફલસંયોગસ્ ત્વ્ અચોદિતે ન સ્યાદ્ અશેષભૂતત્વાત્ । જૈમ્_4,3.38 ।
અઙ્ગાનાં તૂપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થઃ । જૈમ્_4,3.39 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.26-27
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ-
પૈશ્વાનરેષ્ટ્યા પૂતત્વં પિતુઃ પુત્રસ્ય વાગ્રિમઃ ।
કર્તુરેવ ફલં યુક્તં કર્તૃત્વં પિતુરેવ હિ

જાતે યસ્મિન્નિષ્ટિમેતાં નિર્વપેત્તસ્ય પૂતત ।
તચ્ચેપ્સિતં પિતુસ્તેન પિતા તત્ર પ્રવર્તતે

કામ્યોષ્ટિકાણ્ડે ઽવૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિવષેત્પુત્રે જાતેઽ ઇતિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽયસ્મિન્જાત એતામિષ્ટિં નિર્વપતિ પૂત એવ તેજખ્યન્નાદ ઇન્દ્રિયાવી પશુનાન્ભવતિઽ ઇતિ ।
તત્ર- પિતુઃ પ્રબુદ્ધસ્ય કર્તૃત્વમ્, ન તુ મુગ્ધસ્ય પુત્રસ્ય ।
તતો ઽનુષ્ઠાનફલયોર્વૈયધિકરણ્યપરિહારાય પિતુરેવ પૂતત્વાદિ ફલમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽયસ્મિઞ્જાતે નિર્વપતિ સ પૂતઃઽ ઇતિ વાક્યેન ફલસ્ય પુત્રસંબન્ધાવગમાત્ ।
ન ચ- અત્ર નિષ્ફલસ્ય પિતુરપ્રવૃત્તિઃ- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પુત્રનિષ્ઠપૂતત્વાદેરીપ્સિતત્વેન સ્વફલબુદ્ધ્યાપ્રવૃત્તિસંભવાત્ ।
તસ્માત્- પુત્રસ્ય પૂતત્વાદિકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.26-27 ॥
(અષ્ટાદશે જાતેષ્ટિન્યાયાન્તર્ગતે વૈશ્વાનરેષ્ટેર્જાતકર્મોત્તરકાલતા-
ધિકરણે વર્ણકાન્તરેણોક્તમેવ સૂત્રમ્-)
અઙ્ગાનાં તૂપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થાઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.28-29
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ-
જન્માનન્તરમેવેષ્ટિર્જાતકર્મણિ વા કૃતે ।
નિમિત્તાનન્તરં કાર્ય નૈમિત્તિકમતો ઽગ્રિમઃ

જાતકર્મણિ નિર્વૃત્તે સ્તનપ્રાશનદર્શનાત્ ।
પ્રાગેવેષ્ટૌ કુમારસ્ય વિપત્તેરૂર્ધ્વમસ્તુ સા

પુત્રજન્મનો વૈશ્વાનરેષ્ટિનિમિત્તિત્વાત્, નૈમિત્તિકસ્ય કાલવિલમ્બાયોગાત્, જન્માનન્તરમેવોષ્ટિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સ્તનપ્રાશનં તાવજ્જાતકર્માનન્તરં વિહિતમ્ ।
યદિ જાતકર્મણઃ પ્રાગેવ વૈશ્વાનરેષ્ટિર્નિરુપ્યેત, તદા સ્તનપ્રાશનસ્યાત્યન્તવિલમ્બાત્પુત્રો વિપદ્યેત ।
તથા સતિ પૂતત્વાદિકમિષ્ટિફલં કસ્ય સ્યાત્ ।
તસ્માત્- ન જન્માનન્તરમ્, કિંતુ જાતકર્મણ ઊર્ધ્વ સ્ત્રેષ્ઠિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.28-29 ॥
(એકોનવિંશે-જાતેષ્ટિન્યાયાન્તર્ગતે વૈશ્વાનરેષ્ટેરાશૌચાપગમો-
ત્તરકાલાતાધિકરણે વર્ણકાન્તરેણોક્તમેવ સૂત્રમ્- )
અઙ્ગાનાં તૂપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.30
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ-
જાતકર્માનન્તરં સ્યાદાશૌચે ઽપગતે ઽથવા ।
નિમિત્તસનિધેરાદ્યઃ કર્તૃશુદ્ધ્યર્થમુત્તરઃ

યદ્યપિ જાતકર્માનન્તરમેવ તદનુષ્ઠાને નિમિત્તભૂતં જન્મ સંનિહિતં ભવતિ, તથાપ્યશુધિના પિત્રાનુષ્ઠોયમાનમઙ્ગવિકલં ભવેત્ ।
જાતકર્મણિ તુ વિપત્તિપરિહારાય તાત્કાલિકી શુદ્ધિઃશાસ્ત્રેણૈવ દર્શિતા ।
તતો મુખ્યસંનિધેરવશ્યં વાધિકત્વાચ્છુદ્ધિલક્ષણાઙ્ગવૈકલ્યં વારયિતુમાશૌચાદૂર્ધ્વમિષ્ટિં કુર્યાત્

(વિંશે સૌત્રામણ્યાદ્યઙ્નાનાં સ્વકાલકર્તવ્યતાધિકરણે સૂત્રે 40-41)
પ્રધાનેનાભિસંયોગાદ્ અઙ્ગાનાં મુખ્યકાલત્વમ્ । જૈમ્_4,3.40 ।
અપ્રવૃત્તે તુ ચોદના તત્સામાન્યાત્ સ્વકાલે સ્યાત્ । જૈમ્_4,3.41 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,3.31-32
વિંશાધિકરણમારચયતિ-
અગ્નિં ચિત્વા યજેત્સૌત્રામણ્યેત્યઙ્ગેષ્ટિરીદૃશી ।
અઙ્ગિકાલે સ્વકાલે વા સ્યાદાદ્યો ઽન્યાઙ્ગવન્મતઃ

નિર્વૃત્તે ચયનાદૌ તુ કર્માન્તરવિધાનતઃ ।
સ્વકાલે ચોદકપ્રાપ્તે તદનુષ્ઠાનમાસ્થિતમ્