Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 4.2
grahaṇavākye 'caturjuhvāṃ gṛhṇāti' ityatra yathā catuḥsaṃkhyāviśiṣṭamekaṃ havirgrahaṇaṃ vihitam, tathaiva 'aṣṭāvupabhṛti' ityatrāpyaṣṭasaṃkhyāviśiṣṭamekaṃ havigrahaṇaṃ vidhātavyam' na tu caturgṛhītadvayam |
tathā satyaṣṭaśrutermukhyatvāvagamāt |
aṣṭasaṃkhyāvayavabhūtayordvayoścatuḥsaṃkhyayorvidhāne satyaṣṭaśabdasyāvayavalakṣaṇā prasajyeta- iti prāpte-
brūmaḥ- prasajyatāṃ nāma lakṣaṇa |
mukhyārthasvīkāre homavākyavirodhāpatteḥ |
'caturgṛhītaṃ juhroti' ityanārabhya śrutaṃ vākyaṃ homamātroddeśena caturgṛhītaṃ vidadhāti |
yadyapyetatsarvahomaviṣayatayā sāmānyarūpam, aupabhṛtaṃ tu prayājānuyājaviṣayatayā viśeṣarūpam, tathāpi homasya phalavattvena prādhānyāt, grahaṇasya homārthatvenopasarjanatvāt, pradhānānusāreṇa caturgṛhītameva yuktam, na tūpasarjanānusāreṇāṣṭagṛhītam |
tasmāt- upabhṛti caturgṛhītadvayaṃ vidhīyate |
tatraikaṃ caturgṛhītaṃ haviścaturthapañcamaprayājārtham |
aparaṃ tvanuyājārtham |
nanvevaṃ tarhi caturgṛhītasyaiva haviṣṭvāt 'caturupabhṛti' ityeva vidhātavyam, na tu 'aṣṭāvupabhṛti' iti vidhiryuktaḥ- iti cet |
maivam |
tathā satyanuyājārtha dvitīyaṃ caturgṛhītaṃ na sidhyet |
atha tadapi vākyāntareṇa vidhīyate, tadānīmupabhṛtaḥ prathamena caturgṛhītenāvaruddhatvāddvitīyasmai pātrāntaramanviṣyeta |
yadi 'upabhṛti' ityeva dvitīyamapi caturgṛhītaṃ vidhīyate, tadā caturgṛhītadvayasya pṛthagevānuṣṭhānādupabhṛtyekaprayatnenā'nayanaṃ na sidhyet |
ata ubhayasya samīpabhūmyānayanārtham 'aṣṭāvupabhṛti' ityucyate |
tasmātsāhityārthamaṣṭaśabdaprayoge 'pi iviṣṭvasiddhaye caturgṛhīte atra vidhīyete || MJaiNyC_4,1.35-36 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare caturthādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
atha caturthādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ /
(prathame svarośrchedanādyaprayojakatādhikaraṇe sūtrāṇi 1-6)
svarus tv anekaniṣpattiḥ svakarmaśabdatvāt / Jaim_4,2.1 /
jātyantarāc ca śaṅkate / Jaim_4,2.2 /
tadekadeśo vā svarutvasya tannimittatvāt / Jaim_4,2.3 /
śakalaśruteś ca / Jaim_4,2.4 /
pratiyūpaṃ ca darśanāt / Jaim_4,2.5 /
ādāne karotiśabdaḥ / Jaim_4,2.6 /
START MJaiNy 4,2.1-2
dvitīye pāde prathamādhikaraṇamāracayati-
svaruṃ kuruta ityatra svaruryūpātpṛthakchidām /
prayojayonna vā'dyo 'stu viśiṣṭasya vidhānataḥ
ādyasya yūpakhaṇḍasya svarutvākhyaviśeṣaṇe /
vihite lāghavaṃ tasmādanuniṣpanna eva saḥ
agnīṣomīyapaśau śrūyate- 'yūpasya svaruṃ karoti' iti |
tatra yūpo yathā chedanasya prayojakaḥ, tathā svarurapi cchedanaṃ prayojayati |
kutaḥ- 'karoti' ityanena viśiṣṭavidhipratīteḥ |
karotidhātorhi bhāvanā mukhyor'thaḥ |
tatra yūpaśabdopalakṣitaḥ svādiravṛkṣaḥ karaṇam |
chedanādiritikartavyatā, 'chimnena vṛkṣeṇa svarurutpādanīyaḥ' iti viśiṣṭavidhiḥ |
utpannasya svarorviniyoga evamāmnātaḥ- 'svaruṇā paśumanakti' iti |
tasmāt- svaruśchedanasya prayojakaḥ- iti prāpte-
brūmaḥ- 'chidyamānasya yūpasya yaḥ prathamaṃ pattitaḥ śakalaḥ sa svaruḥ' iti svarutvanāmamātravidhau lāghavādyūpavatsvarurnacchedanasya prayojakaḥ |
kiṃtu yūpaprayukte chedane svayamanuniṣpadyate || MJaiNyC_4,2.1-2 ||
(dvitīye śākhāyā āhāryatādhikaraṇe sūtram -)
śākhāyāṃ tatpradhānatvāt / Jaim_4,2.7 /
START MJaiNy 4,2.3
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
prācīmāharatītyatra dikśākhā vāstu dikśrutaiḥ /
āhāryatvaṃ diśo nāsti śākhā tenopalakṣyate
darśapūrṇamāsayoḥ 'yatpalāśaśākhayā vatsānavākaroti' iti palāśaśākhāṃ prakṛtya śrūyate- 'yatprācīmāharet, devalokamabhijayet' iti |
tatra prācīśabdasya digvācitvāddigāharaṇaṃ vidhīyata iti cet |
maivam |
aśakyatvāt |
ato vṛkṣasya prācī śākhātropalakṣyate |
tathā sati prakṛtānugraho bhavati
(tṛtīye chedanasya śākhāprayuktatādhikaraṇe sūtre 8-9)
śākhāyāṃ tatpradhānatvād upaveṣeṇa vibhāgaḥ syād vaiṣamyaṃ tat / Jaim_4,2.8 /
śrutyapāyāc ca / Jaim_4,2.9 /
START MJaiNy 4,2.4-6
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
śākhāṃ chittvopaveṣaṃ ca mūle kurvīta śākhayā /
nudedvatsāmkapālāni sthāpayedupaveṣataḥ
dvayaṃ prayojakaṃ chittervatsāpākṛtireva vā /
ādyo 'gramūlayoratra vibhajya viniyogataḥ
upaveṣaṃ karotīti sākāṅkṣo 'nyārthamūlataḥ /
pūryate 'to 'nuniṣpādī sa tasmādyujyate 'ntimaḥ
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'mūlataḥ śākhāṃ parivāsyopaveṣaṃ karoti' iti |
yeyaṃ palāśaśākhāṃ chittvā vakṣādāhṛtā, tāṃ punaśchittvā mūlabhāgaḥ prādeśaparimita upaveṣaḥ kāryaḥ |
tayoragramūlayoḥ śākhābhāgayoḥ pṛthagviniyoga āmnātaḥ- 'śākhayā vatsānapākaroti |
upaveṣeṇa kapālānyupadadhāti' iti |
tadidaṃ kāryadvayaṃ vṛkṣacchedena samāhṛtayā śākhayā niṣpadyate |
tasmāt- ubhayamapi cchedanāharaṇādeḥ prayojakam- iti cet |
maivam |
'upaveṣaṃ karoti' ityukte 'kena dravyeṇa ityākāṅkṣāyāṃ 'mūlataḥ' iti vaktavyam |
punarapi 'kasya mūlam' ityākāṅkṣāyāṃ 'vatsāpākaraṇārtha chinnāyāḥ palāśaśākhāyā mūlam' ityākāṅkṣā pūraṇīyā |
tasmācchedane vatsāpākaraṇameva prayojakam |
upaveṣastvanuniṣpādī |
nanu-ādyacchedane tathāstu, dvitīyacchedanasyopaveṣaḥ prayojakaḥ |
parivāsanasaṃpannena mūlenopaveṣakartavyatāvidhānāt |
anyathā 'parivāsyopaveṣaṃ karoti' iti samānakartṛtvapūrvakālatvavācino sthappratyayasyānupapatteḥ, iti cet |
maivam |
parivāsanasyopaveṣasaṃbandho vākyena pratīyate |
śākhāsaṃbandhastu 'śākhām' iti dvitīyāśrutyā |
pūrvacchinnāyā api śākhāyāḥ punarmūlāpādānakacaśchedo 'pekṣitaḥ |
anyathā samūlāṃ śākhāṃ hastenodyamya vatsāpākaraṇaṃ duḥśakaṃ syāt |
ata eva 'mūlataḥ' ityapādāne pañcamau śrutā |
tathā sati prathamacchedanāpādānabhūto vṛkṣo 'saṃskṛtatvādyathā laukikaḥ, tathā dvitīyacchedanāpādānabhūtaṃ mūlamapi laukikakāṣṭham |
avaśyamaṅgāreṣu kapālopadhāne kasyacitkāṣṭhasyopādānamarthātprāptaṃ tadevātra 'upaveṣaṃ karoti' ityanūdyate |
śākhāṃ parivāsya parityakte mūle saṃnihite sati kapālopadhānārtha kāṣṭhāntarānveṣaṇaprayāso na kartavyaḥ- iti vākyārthaḥ |
evaṃ ca sati dohanarahitāyāṃ paurṇamāsyāṃ vatsāpākaraṇārthāyāḥ śākhāyā abhāvādupaveṣāya śākhāchedo na kartavyaḥ || MJaiNyC_4,2.4-6 ||
(caturthe śākhāpraharaṇasya pratipattikarmatādhikaraṇe sūtrāṇi 10-13)
haraṇe tu juhotir yogasāmānyād dravyāṇāṃ cārthaśeṣatvāt / Jaim_4,2.10 /
pratipattir vā śabdasya tatpradhānatvāt / Jaim_4,2.11 /
arthe 'pīti cet / Jaim_4,2.12 /
na tasyānadhikārād arthasya ca kṛtatvāt / Jaim_4,2.13 /
START MJaiNy 4,2.7-9
caturthādhikaraṇamāracayati-
prastaraṃ śākhayā sārdha praharetprahṛtistviyam /
śākhāyā arthakarmatvaṃ pratipattirutocitā
vihitaḥ prastare yāgaḥ śākhāyāḥ sāhacaryataḥ /
tathātvādarthakarmatve hṛtiḥ śākhāṃ prayojayet
haratiryāgavācī no pratipattistato bhavet /
paurṇamāsyāṃ tato naiva hṛtiḥ śākhāṃ prayojayet
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'saha śākhayā prastaraṃ praharati' iti |
tatra śākhāpraharaṇamarthakarma |
kutaḥ |
prahṛtiśabdena yāgasyābhidhānāt |
etacca 'sūktavākena prastaraṃ praharati' ityetadvākyamudāhṛtya vicāritam |
prastarapraharaṇasya yāgatve tatsāhacaryācchākhāpraharaṇamapi yāga evetyarthakarma syāt |
arthāya kratusāphalyaprayojanāya kriyamāṇamarthakarma |
tataḥ praharaṇena paurṇamāsyāmapi palāśaśākhā prayujyate- iti prāpte, brūmaḥ- 'sūktavākena prastaraṃ praharati' ityatra haratidhātoryāgavācitvaṃ noktam |
kiṃtu māntravarṇikadevatāmupalabhya dravyadevatābhyāṃ yāgaḥ kalpitaḥ |
śākhāpraharaṇe tu nāsti devatā |
tato yāgasya kalpayitumaśakyatayā haratidhāturatra svavācyārthaparityāgamevā'caṣṭe |
tathā sati vatsāpākaraṇa upayuktāyāḥ palāśaśākhāyā upayogāntarābhāvādyāgadeśe 'vakāśalābhāya yatra kvāpyavasyaṃ parityāge prāpte śāstreṇā'havanīya eva tyāgo niyamyate |
anena ca śāstrīyatyāgena śākhāyāḥ pratipattirbhavati |
pratipattirnāma saṃskārarūpo dṛṣṭor'thaḥ |
yathā rājñā carvitasya trāmbūlasya sauvarṇe patadgrahe prakṣepaḥ, tadvat |
tataḥ praharaṇaṃ pratipattikarma |
tene ca tadabhāve 'pi kratuvaikalyābhāvāt, paurṇamāsyāṃ svasiddhihetubhūtāṃ śākhāṃ na prayojayati || MJaiNyC_4,2.7-9 ||
(pañcame ninayanasya pratipattikarmatādhikaraṇe sūtre 14-15)
utpattyasaṃyogāt praṇītānām ājyavad vibhāgaḥ syāt / Jaim_4,2.14 /
saṃyavanārthānāṃ vā pratipattir itarāsāṃ tatpradhānatvāt / Jaim_4,2.15 /
START MJaiNy 4,2.10-11
pañcamādhikaraṇamāracayati-
praṇītābhistu saṃyauti vedyāṃ ninayatīti kim /
apāṃ dve prāpake kiṃvā haviḥsaṃyavanaṃ tathā
apaḥ praṇayatītyukteḥ samatvādubhayārthatā /
śrutyā saṃyavanārthāstā ninīteḥ pratiprattitā
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'apaḥ praṇayati' iti |
camasena pātreṇa praṇītānāṃ tāsāmapāṃ |
prayojanamevaṃ śrūyate- 'praṇītābhirhavīṃṣi saṃyauti' iti, 'antarvedi praṇītā bhinayati' iti ca |
havīṃṣi puroḍāśārthāni piṣṭhāni |
tatra haviḥsaṃyavanaṃ vedyāṃ ninayanaṃ cetyatadubhayamapāṃ praṇayanasya prayojakam |
kutaḥ |
'apaḥ vrajayati' ityasya pramayanotpattivākyasyobhayatra samānatvāt |
na hyasminvākye saṃyavanasya kaścidviśeṣasaṃbandhaḥ pratīyate- iti cet |
maivam |
viniyogavākye 'praṇītābhiḥ' iti tṛtīyāśrutyā saṃyavanasādhanatvāvagamāt, saṃyavanameva prayojakam |
ninayanavākye tu 'praṇītāḥ' ityanayā dvitīyayā saṃskāryatvāvagamānninayanaṃ pratipattirūpaḥ saṃskāra iti na praṇayanasya prayojakam || MJaiNyC_4,2.10-11 ||
(ṣaṣṭhe daṇḍadānasyārthakarmatādhikaraṇe sūtrāṇi 16-18)
prāsanavan maitrāvaruṇāya daṇḍapradānaṃ kṛtārthatvāt / Jaim_4,2.16 /
arthakarma vā kartṛsaṃyogāt sragvat / Jaim_4,2.17 /
karmayukte ca darśanāt / Jaim_4,2.18 /
START MJaiNy 4,2.12-13
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
maitrāvaruṇake daṇḍadānasya pratipattitā /
utārthakarmatā'dyo 'stu dhāraṇe kṛtakṛtyataḥ
yuktopayuktasaṃskārādupayoktavyasaṃskriyā /
sthitvā praiṣānuvacane daṇḍo 'pekṣyor'thakarma tat
jyotiṣṭome śrūyate- 'krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati' iti |
tadetaddaṇḍadānaṃ pratipattikarma |
kutaḥ |
daṇḍasya yajamānadhāraṇena kṛtakṛtyatvāt |
yajamāno hyadhvaryuṇā dīkṣāsiddhayartha dattaṃ daṇḍamāsomakrayāddhārayati |
ata evā'mnātam- 'daṇḍena dīkṣayati' iti, 'yaddīkṣitāya daṇḍaṃ prayacchati' iti ca |
tasmādupayuktasya daṇḍasya dānaṃ pratipattiḥ- iti cet |
maivam |
daṇḍe bhaviṣyadupayogasyāpi sadbhāvāt |
yadā maitrāvaruṇaḥ sthitvā praiṣānanuvadati, tadānīmavalambanāya daṇḍo 'pekṣitaḥ |
ata evā'mnātam- 'daṇḍīpraiṣānanvāha' iti |
tathā sati pratipattikarmarūpādupayuktasaṃskārādarthakarmarūpa upayokṣyamāṇasaṃskāraḥ praśastaḥ |
upayojayitumeva hi sarvatra saṃskārasya pravṛttiḥ |
upayukte tu pratipattirūpasya saṃskārasyākṣaramātraparyavasāyitvena kārye paryavasānābhāvādapraśastatvam |
tasmāt- maitrāvaruṇasaṃskārāya daṇḍadānamarthakarma |
tathā sati nirūḍhapaśāvasatyapi dīkṣite daṇḍasaṃpādanasyaitaddānaṃ prayojakam || MJaiNyC_4,2.12-13 ||
(saptame prāsanasya pratipattikarmatādhikaraṇe sūtram)
utpattau yena saṃyuktaṃ tadarthaṃ tat, śrutihetutvāt tasyārthāntaragamane śeṣatvāt pratipattiḥ syāt / Jaim_4,2.19 /
START MJaiNy 4,2.14
saptamādhikaraṇamāracayati-
cātvāle kṛṣṇaśṛṅgasya prāso yaḥ sor'thakarma vā /
pratipattiḥ sārthakatvādādyo 'ntyo 'ntyo 'stūpayogataḥ
jyotiṣṭome śrūyate- 'prattāsu dakṣiṇāsu cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyati' iti |
yajamānena dasā dakṣiṇā ṛtvigbhiryadā nītāḥ, tadā yajamānaḥ svahaste dhṛtaṃ kṛṣṇamṛgasya śṛṅgaṃ cātvālanāmake garte parityajet |
so 'yaṃ parityāgor'thakarma |
kutaḥ |
saprayojanatvāt |
pratipattitayāpūrvābhāvena nirarthakaḥ syāt |
ato 'pūrvalābhāyārthakarmatvam- iti cet |
maivam |
'kṛṣṇaviṣāṇayā kāṇḍūyate' iti tṛtīyāśrutyā yajamānaśiraḥkaṇḍūtāvupayuktasya viṣāṇasya pratipaśyapekṣatvāt |
na ca pratipattāvatyantamapūrvābhāvaḥ |
'cātvāla eva prāsanam' ityevaṃvidhasya niyamasya vaidhatvena prāsanakriyāprayuktāpūrvābhāve 'pi niyamāpūrvasadbhāvāt |
tasmāt- prāsanaṃ pratipattikarma
(aṣṭame- avabhṛyagamanasya pratipattikarmatādhikaraṇe sūtrāṇi 20-22)
saumike ca kṛtārthatvāt / Jaim_4,2.20 /
arthakarma vābhidhānasaṃyogāt / Jaim_4,2.21 /
pratipattir vā tannyāyatvād deśārthāvabhṛthaśrutiḥ / Jaim_4,2.22 /
START MJaiNy 4,2.15-16
aṣṭamādhikaraṇamāracayati-
pātrasyāvamṛthe somaliptasya nayanaṃ tu kim /
sādhanaṃ pratipattirvā yanti tenetyataḥ śruteḥ
prāptā sādhanatā maivaṃ puroḍāśahabiṣṭvataḥ /
pātrasya tadasaṃbandhātprakṣepaḥ pratipattaye
jyotiṣṭome śrūyate- 'caturgṛhītaṃ vā etadyajñasya yadṛjīṣam, yadgrāvāṇaḥ, yadaudumvarī, yadadhiṣavaṇaphalake, tasmādyatkiṃcitsomaliptaṃ draṣyam, tenāvabhṛdyaṃ yanti' iti |
niṣpīḍitasya somasya nīraso bhāga ṛjīṣam |
tadetadṛjīṣagrāvādikaṃ somābhiṣavādau somena lipyate |
tasya lipsasya sarvasyāvabhṛthasādhanatvamabhyupeyam |
kutaḥ |
'tenāvamṛthaṃ yanti' iti tṛtīyāśrutyāvabhṛthasādhanatvāvagamāt |
tasmātsomaliptaṃ dravyamavabhṛdye haviṣṭvena nīyate- iti cet |
maivam |
'vāruṇenakapālenāvabhṛthamavayanti' ityanenotpattivākyaśiṣṭhapuroḍāśahaviṣāvaruddhi'vabhṛthe somaliptapātrasya haviṣṭvena saṃbandhāsaṃbhavāt |
tathā satyavabhṛthaśabdena tadartha deśaṃ lakṣayitvā tasmindeśe somaliptasya pātrasya nayanamatra vidhīyate |
tacca nayanaṃ pratipattaye bhavati |
pātrasya pūrvamupayuktatvāt |
tasmāt- etatpratipattikarma || MJaiNyC_4,2.15-16 ||
(navame kartṛdeśakālavidhīnāṃ niyamārthatādhikaraṇe sūtre 23-24)
kartṛdeśakālānām acodanaṃ prayoge nityasamavāyāt / Jaim_4,2.23 /
niyamārthā vā śrutiḥ / Jaim_4,2.24 /
START MJaiNy 4,2.17-18
navamādhikaraṇamāracayati-
same yajeta deśāderanuvādo 'thavā vidhiḥ /
prayogānupapasyaiva prāptatvādanuvādatā
same vā viṣame veti pākṣikatvanivṛttaye /
aprāptāṃśānupātena niyamo 'tra vidhīyate
idamāmnāyate- 'same darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta', 'prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta' 'paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta' 'amāvāsyāyāmamāvāsyayā yajeta' 'paśubandhasya yajñakratoḥ ṣaḍṛtvijaḥ' 'darśapūrṇamāsayoryajñakratvoścatvāra ṛtvijaḥ' 'cāturmāsyānāṃ yajñakratūnāṃ pañcartvijaḥ' 'agnihotrasya yajñakratoreka ṛtvik' 'saumyasyādhvarasya yajñakratoḥsaptadarśītvajaḥ' 'somena yajeta' iti |
kratuśabde mānasa upāsane 'pi vartate |
'sa kratuṃ kurkṣīta manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' ityatra kratuśabdena dhyānavidhānāt |
tadvyāvṛttaye 'yajñakratoḥ' iti viśeṣyate |
tatra deśakālakartṛdravyāṇi na vidhīyante, kiṃtvanuśrūyante |
kutaḥ |
prāptatvāt |
na hi deśādibhirvinā prayogaḥ saṃbhavati |
ator'thāpattyā tatprāptiḥ- iti cet |
maivam |
arthāpattyā pākṣikī samadeśādiprāptiḥ |
viṣamadeśādīnāmapi saṃbhavāt |
tato yasminpakṣe prāptirnāsti tasminpakṣe samadeśādayo vidhīyante || MJaiNyC_4,2.17-18 ||
(daśame dravyaguṇavidhānasya niyamārthatādhikaraṇe sūtram-)
tathā dravyeṣu guṇaśrutir utpattisaṃyogāt / Jaim_4,2.25 /
START MJaiNy 4,2.19
daśamādhikaraṇamāracayati-
śvetālambho 'nuvādo vā śvaityasya vidhiragrimaḥ /
dravyadvāreṇa tatprapteḥ pūrvavattanniyamyate
idamāmnāyate- 'vāyavyaṃ śvaitamālabheta bhūtikāmaḥ' iti |
tatra śvaityaguṇasya dravyanirapekṣasya kriyānvayābhāvāddravyasahitasya tadanvaye dravyanirapekṣasya kriyānvayābhāvāddravyasahitasya tadanvaye dravyavidhinaivā'varjanīyatayā tatprāpteranuvādaḥ śvaityasya- iti cet |
maivam |
pūrvanyāyena pākṣikatvanivṛttaye niyamavidhitvāṅgīkārāt
(ekādaśe- avadhātādisaṃskāravidhānasya niyamārthatādhikaraṇe sūtram)
saṃskāre ca tatpradhānatvāt / Jaim_4,2.26 /
START MJaiNy 4,2.20
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
avaghāte 'pi niyamo deśādāviva tena saḥ /
pradhānena prayuktaḥ syātsaṃbandhaḥ prakriyoktitaḥ
yathā deśakālakartṛdravyāṇāṃ pakṣe prāptau niyamo vihitaḥ, evamavaghāto 'pi taṇḍulaniṣpattyartha lokataḥ prāpte 'pi pākṣikanakhavidalanādivyāvṛttaye niyamyate |
sati cāvadhatasya vidhau pradhānenā'gneyādiyāgenāsau prayujyate |
na cātra saṃbandhābhāvādaprayuktiriti vācyam |
pradhānayāgaprakaraṇapaṭhitatvena saṃbandhasiddhiḥ |
tasmāt- avaghātādayo vidhīyante pradhānena prayujyante ca
(dvādaśe yāgahomasvarūpanirūpaṇādhikaraṇe sūtre 27-28)
yajati codanādravyadevatākriyaṃ samudāye kṛtārthatvāt / Jaim_4,2.27 /
tadukte śravaṇāj juhotir āsecanādhikaḥ syāt / Jaim_4,2.28 /
START MJaiNy 4,2.21-23
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
anirūpyā nirūpyā vā yāgahomadadātayaḥ /
tyāgādādyo yajistyāgaḥ prakṣepo homa iṣyate
ākāṅkṣā yāgaśabdasya tyāgenaiva nivartate /
yāgasyopari homasya vidheḥ kṣepāvasānatā
svīyaṃ dravyaṃ parityajya parakīyaṃ yathā bhavet /
tathā saṃpādanaṃ dānaṃ tyāge 'pyeṣāmiyaṃ bhidā
idamāmnāyate- 'somena yajeta' agnihotraṃ juhoti' 'hiraṇyamātreyāya dadāti' iti |
tatra yāga-homa-dāna-śabdānāmarthā na nirūpayituṃ śakyante |
triṣvapi dravyatyāgasya sadbhāvāt |
tato vidheyānāmarthānāṃ pradhānabhūtānāmanirṇayāt, itaratra vidhyanuvādavivekaḥ pūrvokto vyarthaḥ- iti cet |
maivam |
devatāmuddiśya dravyatyāgo yāgaḥ |
tyaktasya vahnau prakṣepo homaḥ |
svakīyadravyasya svatvanivṛttipūrvakaṃ parasvatvāpādanaṃ dānam |
iti sunirūpā ete padārthāḥ |
'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' itivihitasya yāgasyopari 'caturavattaṃ juhoti' iti homasya vidhānāt 'tyāgamātrātmako yāgaḥ, prakṣepādhiko homaḥ' ityavagamyate |
yatra tu yajatyādipadaṃ na śrutam, kiṃtu 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityetāvadave śrutam, tatrāpyuddeśyāyā devatāyāstvajanīyadravyasya ca śrutatvāduddeśatvāgarūpo yāgo 'thasiddhaḥ |
tasmāt- pradhānavidheyānāṃ yāgādīnāṃ sunirūpitatvādvidhiviveko na vyarthaḥ || MJaiNyC_4,2.21-23 ||
(trayodaśe barhiṣa ātithyādisādhāraṇyādhikaraṇe sūtre 29-30)
vidheḥ karmāpavargitvād arthāntare vidhipradeśaḥ syāt / Jaim_4,2.29 /
api votpattisaṃyogād arthasaṃbandho 'viśiṣṭānāṃ prayogaikatvahetuḥ syāt / Jaim_4,2.30 /
START MJaiNy 4,2.24-25
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
yadātithyābarhiretadupasatsvatideśanam /
sādhāraṇyavidhirvā'dyastadīyasyopasaṃhṛteḥ
varhiḥ śrutyaikatābhānānnātideśasya lakṣaṇā /
ātithyayopasadbhiśva barhiretatprayujyate
Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0