Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 4.1

4.1.1

ṣaṭtriṃśatsu saṃvatsareṣvanuṣṭheyaṃ śākyāyanam |
tatra śrūyate - saṃsthito 'hani gṛhapatirmṛgayāṃ yāti, sa yānmṛgānhanti, teṣāṃ tarasāḥ savamīyāḥ puroḍāśā bhavanti' iti |
tatra- yathā navanītaṃ sarveṣvaṅgeṣu niviṣṭam, tathā māṃsatvamapi sarveṣu puroḍāśeṣu niviśate - iti cet |
maivam |
tadā hi 'ye puroḍāśāste tarasāḥ' iti vacanavyaktau vyavahitānvayaḥ syāt |
tarasaśabdapuroḍāśaśabdayormadhye savanīyaśabdena vyavadhānāt |
iha tu 'tarasāḥ savanīyāḥ' ityanayoḥ saṃnidhiḥ śrūyate |
tathā sati 'ye savanīyāste tarasāḥ' ityanena saṃnidhyanugṛhītena vākyena māṃsatvaṃ savanīyapuroḍāśeṣveva niyamyate || MJaiNyC_3,8.33-34 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare tṛtīyādhyāyasyāṣṭamaḥ pādaḥ
samāptaścāyaṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ
atha caturthādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ /
START MJaiNy 4,1.1
śeṣaśeṣitvasiddhau kiṃ prayojyaṃ kiṃ prayojakam /
ityapekṣodayādvakti caturtha tapratyuktaye

4.1.1

anena tṛtīya- caturthayoradhyāyayoḥ pūrvottarabhāva upapāditaḥ

4.1.2

(prathame pratijñādhikaraṇe sūtram-)
athātaḥ kratvarthapuruṣārthayor jijñāsā / Jaim_4,1.1 /
START MJaiNy 4,1.2-3
caturthādhyāyasya prathamapāde prathamādhikaraṇamāracayati-
cintā na kāryā kāryā vā kratvarthapuruṣārthayoḥ /
aphalatvānna kartavyā prayuktaukriyatāmiyam

4.1.3

kvacidetadvicāreṇa kvacitphalavidhervaśāt /
kvacitsākṣādihādhyāye prayuktirbahudhocyate

4.1.4

'kratvartho 'yam, puruṣārtho 'yam' iti vivekasya prayojanaṃ kimapi na paśyāmaḥ |
tasmāt- kākadantavicāravadayaṃ vicāra upekṣaṇīyaḥ- iti cet |
maivam |
tena vicāreṇa prayukterjñātuṃ śakyatvāt |
sākṣādvā paramparayā vā prayuktinirṇayopayuktaṃ sarvamiha cintanīyam || MJaiNyC_4,1.2-3 ||
(dvitīye kratvarthapuruṣārthalakṣaṇādhikaraṇe sūtram-)
yasmin prītiḥ puruṣasya tasya lipsārthalakṣaṇāvibhaktatvāt / Jaim_4,1.2 /
START MJaiNy 4,1.4
dvitīyādhikaraṇe prathamavarṇakamāracayati-
kratvarthādernāsti vāsti lakṣma nāstyanirūpaṇāt /
kratave yastadartho 'sāviti tasya nirūpaṇam

4.1.4

'kratāvanuṣṭheyaḥ kratvarthaḥ' ityukte godohanādāvativyāptiḥ |
'puruṣeṇārthyamānaḥ puruṣārthaḥ' ityukte prayājādīnāmapyanuṣṭheyatayā puruṣeṇārthyamānatvādativyāptiḥ |
tasmāt- tayoradruṣṭaṃ lakṣaṇaṃ durnirūpama- iti cet |
maivam |
ṛtusvarūpapauṣkalyāyaiva yo vidhīyate sa kratvarthaḥ |
prayājādayastādṛśāḥ |
nahi prayājādimiḥ puruṣasya kaścitprītiviśeṣa utpadyate, yenaite puruṣārthā bhaveyuḥ |
darśapūrṇamāsakratustu taiḥ prayājādibhiḥ phalajananasāmarthyalakṣaṇaṃ pauṣkalyaṃ prāpnoti |
tasmāt- te kratvarthāḥ |
puruṣaprītaye vidhīyamānaḥ puruṣārthaḥ |
darśapūrṇamāsādayo godohanādayaśca tādṛśāḥ |
na hi darśapūrṇamāsābhyā kasyacitkratoḥ pauṣkasyaṃ bhavati |
trayoreva kratutvāt |
nāpi godohanaṃ kratvartham |
tadabhāve 'pi camasena kratupauṣkalyasiddhiḥ |
tasmāt- sunirūpaṇaṃ tadubhayalakṣaṇam

4.1.5

START MJaiNy 4,1.5
dvitīyavarṇakamāracayati-
phalaṃ vidheyaṃ no vā'dyo bhāvanāṃśatvato 'nyavat /
na bhāvyāṃśo vidheyaḥ syādrāgāttatra pravartanāt

4.1.5

'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti svargaḥ phalatvena śrūyate |
tatra-vimataṃ phalaṃ vidheyam, bhāvanāṃśatvāt, karaṇavat, itikartavyatāvacca - iti cet |
maivam |
apravṛttapravartanaṃ hi vidhānam |
phalaṃ tu puruṣaḥ saundarya jāmansvayaṃ rāgādeva pravṛttaḥ- iti vyarthastatra vidhiḥ

4.1.6

START MJaiNy 4,1.6
tṛtīyavarṇakamāracayati-
godohanaṃ dvayārtha syāmna vā bhānāddvayārthatā /
anyathāpi kratoḥ siddhiḥkevalaṃ puruṣāya tat

4.1.6

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'camasenāpaḥ praṇayedgodohanena paśukāmasya' iti |
tatra- godohanasya kratvarthatvaṃ puruṣārthatvaṃ ca, ityākāradvayamasti paśuphalajanamena puruṣaprītirbhāti, apāṃ praṇayanena kratupauṣkalyamapi bhāti- iti cet |
maivam |
godohanamantareṇa phalāsiddhirbhavatu puruṣārthatvam |
kratustu tadabhāve 'pi camasena sidhyatīti na kratvarthatā

4.1.7

START MJaiNy 4,1.7
caturthavarṇakamāracayati -
dravyārṇanaṃ syātkratvartha pumartha vā kratāvidam /
niyatatvātpumarthatvaṃ dṛṣṭaṃ kratvarthatā'rthikī

4.1.7

brāhmaṇasya dravyārjane pratigrahayājanādhyāpanānyeva niyatāni tatra tatra śrutāni, rājanyasya jayādikam, vaiśyasya kṛṣyādikam, śūdrasya sevādikam |
tacca yadetaddravyasaṃpādanaṃ tadetatkratvartham |
kutaḥ |
arjanopāyānāṃ niyatatvāt |
puruṣaprītestu yena kenāpi dravyeṇa siddhatvādarjanopāyaniyamastatra nirarthakaḥ |
kratau tu niyamāpūrva paramāpūrvāpayogīti sārthako niyamaḥ- iti prāpte |
brūmaḥ- dravyārjane rāgaḥ pravartako dṛṣṭa iti na vidhirapekṣyate |
phalaṃ ca kṣunnivṛttyādirūpaṃ dṛṣṭameva |
ata eva smaryate-
'ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā |
yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ || ita |
kratvarthatve tu jīvanābhāvātkratureva na sidhyet |
puruṣārthatāyāṃ svaihikaprītikāribhojanādivatkratorāmuṣmikaprītikāritayā puruṣārthaṣvantarbhāvātkratvarthatāpyārthikī sidhyati |
upāyaniyamastūpāyāntareṣu pratyavāyavivakṣayopapadyate |
tasmāt- dravyārjanaṃ puruṣārtham

4.1.8

(tṛtīye prajāpativratānāṃ puruṣārthatādhikaraṇe sūtrāṇi 3-6)
tadutsarge karmāṇi puruṣārthāya śāstrasyānatiśaṅkyatvān na ca dravyaṃ cikīrṣyate tenārthenābhisambandhāt kriyāyāṃ puruṣaśrutiḥ / Jaim_4,1.3 /
aviśeṣāt tu śāstrasya yathāśruti phalāni syuḥ / Jaim_4,1.4 /
api vā kāraṇāgrahaṇe tadartham arthasyānabhisaṃbandhāt / Jaim_4,1.5 /
tathā ca lokabhūteṣu / Jaim_4,1.6 /
START MJaiNy 4,1.8-9
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
nekṣetodyantamādityaṃ kratvartha tanna vāgrimaḥ /
phalasyākalpanīyatvātkratau prāptaṃ niṣidhyate

4.1.9

vratoktyā paryudāsatve saṃkalpo 'nīkṣaṇe 'tra saḥ /
na kratvaṅgasamānatvātpumarthaḥ pāpahānaye

4.1.10

anārabhya śrūyate- 'nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ yantaṃ kadācana' iti |
atra nañpadamabhidhāvṛttyā pratiṣedhaṃ brūte, na tu paryudāsam |
pratiṣedhaśca prāptipūrvakaḥ |
prāptiśca vaidikasya nipedhasya vaidikī pratyāsannā |
tathā sati kratau yatrā'dityekṣaṇaṃ vihitam, tatrāyaṃ niṣedha udayāstamayoddeśena pravartate |
evaṃ ca sati phalaṃ na kalpanīyam |
paryudāsamāśritya puruṣārthatvāṅgīkāre 'dhikārasiddhaye phalaṃ kalpanīyaṃ syāt |
tasmāt- kratvartho niṣedhaḥ- iti prāpte-
brūmaḥ- 'tasya vratam' ityupaktamya 'nekṣetodyantamādityam' ityāmnātatvādanīkṣaṇarūpaṃ kiṃcidanuṣṭheyam |
tacca paryudāsatve satyavakalpate |
īkṣaṇasyābhāvaḥ pratiṣedhapakṣe nañarthaḥ |
paryudāsapakṣe tvīkṣaṇāditaraḥ saṃkalpo nañpadena lakṣyate |
sa ca saṃkalpo 'trānuṣṭheyavratatvena vidhīyate |
yadyapīkṣaṇāditare bahavo vyāpārā anuṣṭhānayogyāḥ santi, tathāpi kāyikavācikavyāpāraviśeṣasyāpratīyamānatvāt, mānasavyāpārasyāvarjanīyatvācca saṃkalpa eva pariśiṣyate |
saṃkalpanīyaścārthaḥ pratyāsattyā dhātvarthaniṣedhaḥ |
tathā sati'udyantam, astaṃ yantaṃ cā'dityaṃ nekṣiṣye' ityevaṃrūpaḥ saṃkalpo 'trānuṣṭheyatvena vidhīyate |
na ca tasya saṃkalpasya kratvaṅgatvam |
tadbodhakaśrutiliṅgādipramāṇābhāvāt |
na ca puruṣārthatve 'pi pramāṇābhāvaḥ |
'etāvatā hainasā mukto bhavati' ityanena vākyenekṣituḥ puruṣasya pratyavāyasaṃbandhamupanyasya tatpratyavāyanivāraṇaphalakasyānīkṣaṇasaṃkalpasya vidhānena puruṣārthatvāvagamāt |
kratvaṅgatvavivakṣāyāṃ tu kratuvaikalyarūpo vipakṣabādha upanyasyeta |
tasmāt- anīkṣaṇasaṃkalpādīni prajāpativratāni puruṣārthāni || MJaiNyC_4,1.8-9 ||
(caturthe yajñāyudhānāmanuvādatādhikaraṇe sūtrāṇi 7-10)
dravyāṇi tv aviśeṣeṇānarthakyāt pradīyeran / Jaim_4,1.7 /
svena tvarthena sambandho dravyāṇāṃ pṛthagarthatvāt tasmād yathāśruti syuḥ / Jaim_4,1.8 /
codyante cārthakathāsu / Jaim_4,1.9 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_4,1.10 /
START MJaiNy 4,1.10-11
caturthādhikaraṇamāracayati-
daśa yajñāyudhānīti haviṣṭvena vidhirna vā /
ādyo 'prāpteḥ puroḍāśe samuccayavikalpate

4.1.11

sārdhamutpattiśiṣṭena vikalpādirna yujyate /
sphyenoddhantīti yatprāptaṃ tadatrānūdya saṃstavaḥ

4.1.12

darśapūrṇamāsayoḥ- 'sphyaśca kapālāni ca-' ityādyupakramya 'etāni vai daśayajñāyudhāni' ityāmnātam |
tāni cātra haviṣṭvena vidhīyante |
kutaḥ |
mānāntarairaprāptatvenāpūrvārthatvāt |
yadi tatra puroḍāśo havirbhavat, tadā tena sahaiteṣāṃ samuccayo vikalpo vāstu- iti prāpte, |
brūmaḥ- 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityutpattiśiṣṭena puroḍāśena saha paścācchiṣṭānāmāyudhānāṃ vikalpaḥ samuccayo vā na saṃbhavati |
āyudhatvaṃ yajñasādhanatvam |
tacca 'sphyenoddhanti, kapāleṣu śrapayati' ityādiśāstrasiddhamevātrānūdya 'yajñāyudhāni saṃbharati' ityeṣa saṃbharaṇavidhiḥ stūyate |
tasmāt- nāsti haviṣṭvam || MJaiNyC_4,1.10-11 ||
(pañcame paśvekatvādhikaraṇe sūtrāṇi 11-16)
tatraikatvamayajñāṅgam arthasya guṇabhūtatvāt / Jaim_4,1.11 /
ekaśrutitvāc ca / Jaim_4,1.12 /
pratīyata iti cet / Jaim_4,1.13 /
nāśabdaṃ tatpramāṇatvāt pūrvavat / Jaim_4,1.14 /
śabdavat tūpalabhyate tadāgame hi taddṛśyate tasya jñānaṃ hi yathānyeṣām / Jaim_4,1.15 /
tadvac ca liṅgadarśanam / Jaim_4,1.16 /
START MJaiNy 4,1.12-13
pañcamādhikaraṇamāracayati-
paśurālabhya ityatra paśvaikye yajanāṅgatā /
nāstyasti vā'dyaḥ svapade śrutyā paśvaṅgatāgateḥ

4.1.13

ādau svapratyayopātta āsannatarakārake /
yogaḥ kratau paśau ceti krame yāgāṅgatocitā

4.1.14

'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta' ityatra paśorekatvaṃ yajanāṅgaṃ na bhavati |
tasya śrutyā paśusaṃbandhāvagamāt |
'paśum' ityetasminneva pade paśutadekatvayoḥ śravaṇātpadāntaranairapekṣyeṇa parasparasaṃbandho 'vagamyate |
yāgastu 'ālabheta' ityanena padāntareṇopāttaḥ |
tatra vākyena saṃbandhāvagatiḥ |
vākyācca śrutirbalīyasī |
tata ekatvasya yāgāṅgatvābhāvāddvābhyāṃ bahubhirvā yāgo 'nuṣṭhātuṃ śakyate- iti prāpte, brūmaḥ- 'paśum' iti padaṃ yadyapyekam, tathāpi prakṛtyā paśurmirdiṣṭaḥ |
pratyayena kārakatvam, ekatvaṃ ca, ityubhayaṃ nirdiṣṭam |
tata ekatvasyā'sannatare kārake prathamaṃ saṃbandho bhavati |
kārakatvaṃ nāma kriyāhetutvam |
tathā sati kārakadvārā kriyāyāmapi saṃbandhaḥ pratyayenaivāvagataḥ |
kriyāviśeṣaśca saṃnihitapadāntaropātto yāga iti yajanāṅgatvamekatvasya sidhyati |
taccaikatvaṃ svayamamūrtatayā yāgakriyāṃ niṣpādayitumasamartha sattatra samarthe paśudravyaṃ paścādavacchinatti |
tata ekatvasya yāgāṅgatvānna dvābhyāṃ tribhirvā yāgasiddhiḥ |
evam- 'anaḍvāhau yunakti' 'vasantāya kapiñjalānālabhate' ityatra dvitvabahutvayorvivakṣitatvaṃ draṣṭavyam || MJaiNyC_4,1.12-13 ||
(ṣaṣṭhe paśuliṅgavivakṣādhikaraṇe sūtram-)
tathā ca liṅgam / Jaim_4,1.17 /
START MJaiNy 4,1.14
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
na puṃliṅge vivakṣā vā vivakṣānupayogataḥ /
ādyo 'nuṣṭhityapekṣatvātsaṃkhyāvattadvivakṣyatām

4.1.14

'paśumālabheta' ityatra paśupade puṃliṅgamavivakṣitam |
kutaḥ |
śabdārthavicāre 'nuṣṭhānavicāre ca tadupayogādarśanāt |
aliṅge 'pi vṛkṣapadārthe puṃliṅgo vṛkṣaśabdaḥ prayujyate |
tathā puṃvyaktāvapi strīliṅgo makṣikāśabdaḥ prayuktaḥ |
tato na liṅgasya śabdārthatvena vivakṣāsti |
anuṣṭhānamapi puṃvyaktistrīvyaktyoḥ samānam |
ekatvāvacchinnapaśutve vaiṣamyābhāvāt |
tasmāt- avivakṣitaṃ liṅgam- iti prāpte,-
brūmaḥ- yathā paśutvajātiḥ, yathā vā -tadekatvam, vṛddhavyavahāre 'nvayavyatirekābhyāmananyathāsiddhābhyāṃ śabdārthaḥ, tathā liṅgasyāpi kutaḥ śabdārthatā na syāt |
vṛkṣamakṣikāśabdayostu na vayamarthataḥ sādhutāṃ brūmaḥ, kiṃtvabhiyuktaprayogamātrabalena sādhutvam |
na cānuṣṭhāne sāmyam |
apuṃspaśau viśeṣasadbhāvāt |
'vākta āpyāyatām' ityādibhirmantraistattadavayavānāmāpyāyamanakāle 'meḍhraṃ tu ādhyāyatām' iti mantreṇa tadavayavasyā'pyāyanaśravaṇāt |
tasmāt-ekatvavatpuṃliṅgamapi vivakṣitam

4.1.15

(saptame- āśrayiṇāmadṛṣṭārthatādhikaraṇe sūtrāṇi 18-20)
āśrayiṣv aviśeṣeṇa bhāvo 'rthaḥ pratīyeta / Jaim_4,1.18 /
codanāyāṃ tv anārambho vibhaktatvān na hy anyena vidhīyate / Jaim_4,1.19 /
syād vā dravyacikīrṣāyāṃ bhāvo 'rthe ca guṇabhūtatvāśrayād viguṇībhāvaḥ / Jaim_4,1.20 /
START MJaiNy 4,1.15-16
saptamādhikaraṇamāracayati-
sviṣṭakṛtsaṃskṛtau kṣīṇa utāpūrvopayogyapi /
prayojanaikyamekasminyuktaṃ karmaṇyataḥ kṣayaḥ

4.1.16

mantreṇa devasaṃskāraḥ prakṣepāṭhdravyasaṃskṛtiḥ /
tyāgādapūrvamutpannaṃ pradhānāpūrvagaṃ ca tat

4.1.17

yo 'yaṃ sviṣṭakṛdyāgaḥ so 'yamupayuktahaviḥsaṃskāraḥ- ityavivādam |
tatra saṃskārasya dṛṣṭaprayojanatvenāvaśyaṃbhāve sati tāvataivopakṣīṇaḥ sviṣṭakṛdyāgo nāpūrvasyopakaroti |
na hyekasminkarmaṇi prayojanadvayaṃ yuktam- iti prāpte, -
brūmaḥ- karmaṇa ekatve 'pyaṃśabhedātprayojanabhedo na virudhyate |
mantrapāṭhaḥ, dravyaprakṣepaḥ, devatoddeśena tyāgaśca, iti trayoṃ'śāḥ |
tatra tyāgena paramāpūrvopayuktamavāntarāpūrvamutpadyate |
tasmāt- sviṣṭakṛdubhayārthaḥ |
evam- antyaprayājapaśupuroḍāśāvapyudahāryai || MJaiNyC_4,1.15-16 ||
(aṣṭame prayuktivicārapratijñādhikaraṇe sūtram-)
arthe samavaiṣamyato dravyakarmaṇām / Jaim_4,1.21 /
START MJaiNy 4,1.17
aṣṭamādhikaraṇamāracayati-
śeṣatvamuparigranthe cintanīyamutetarat /
śeṣo mānānna tasyātra prayuktyākhyaphaleraṇāt

4.1.17

vakṣyamāṇeṣvadhikaraṇeṣu śeṣatvameva cintāviṣayaḥ |
yathā - atīteṣvadhikaraṇeṣu kratuśeṣo 'yam, puruṣaśeṣo 'yam, iti cintitam, tadvat |
kutaḥ |
uparitanagranthena tatra tatra parṇādīnāṃ śeṣatvavicārasya bhāsamānatvāt- iti cet |
maivam |
śeṣatvasya yatprayuktirūpaṃ phalaṃ tadeva prādhānyena vicāryate |
śeṣatvaṃ tu tadupayogitveneti na tadvicāraḥ pradhānabhūtaḥ

4.1.18

(navame- āmikṣāprayuktatādhikaraṇe (vājinanyāye) sūtrāṇi 22-24)
ekaniṣpatteḥ sarvaṃ samaṃ syāt / Jaim_4,1.22 /
saṃsargarasaniśpatterāmikṣā vā pradhānaṃ syāt / Jaim_4,1.23 /
mukhyaśabdābhisaṃstavāc ca / Jaim_4,1.24 /
START MJaiNy 4,1.18-19
navamādhikaraṇamāracayati-
āmikṣā vājinaṃ ca syāddadhyānīteḥ prayojakam /
utā'mikṣaiva sāmarthya dvayostulyaṃ tato 'gnimaḥ

4.1.19

āmakṣī paya evātra tacchabdānmantrato rasāt /
prayojikaikā pradhānyādanuniṣpādi vājinam

4.1.20

idamāmnāyate- 'tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājinam' iti |
tatra-payasi dadhiprakṣepādāmikṣādravyaṃ yathā niṣpadyate, tathā vājinadravyamapi' iti dadhyānayanasya janakatvasāmarthyamubhayadravyaviṣayaṃ tulyameva |
tasmāt- ubhayamapi prayojakam- iti prāpte,-
brūmaḥ- 'na dravyāntaramāmikṣā, kiṃ tu paya eva' iti tacchabdādibhiravagamyate |
'yasminpayasi dadhiprakṣepaḥ, sā'mikṣā' iti tacchabdena payaḥ parāmṛśyate |
āmikṣāyāgasya puronuvākyāyāmevamāmnātam- 'jupantāṃ yujyaṃ payaḥ' iti |
payorasaśca madhura āmikṣāyāmanuvartate, na tu vājine |
tataḥ- prādhānyena payaso vanībhāvāvasthāṃ janayituṃ dadhyānītam- ityāmikṣaiva prayojikā |
anuniṣpādyeva vājinam, na tu prayojakam || MJaiNyC_4,1.18-19 ||
(daśame gavānayanasya padakarmāprayuktatādhikaraṇe sūtram-)
padakarmāprayojakaṃ nayanasya parārthatvāt / Jaim_4,1.25 /
START MJaiNy 4,1.20-21
daśamādhikaraṇamāracayati-
somakrayaṇyānayane padakarma prayojakam /
na vā'dyo 'kṣāñjanasyāpi krayavatsaṃnikarṣataḥ

4.1.21

tṛtīyayā krayārthā gaustaddvārā'nayanasya ca /
tādarthyattatprayuktaṃ tanna prayojakatā pade

4.1.22

jyotiṣṭome somakraya āghnāyate- 'ekahāyanyā krīṇāti' iti |
sevamekahāyanī gauryadā somaṃ kretumānīyate, tadādhvaryustasyāḥ pṛṣṭhato 'nugacchati |
tadapyāmnātam- 'ṣaṭpadānyanuniṣkrāmati' iti |
tataḥ saptame pade hiraṇyaṃ nidhāya hutvā tatpadagataṃ rajo gṛhṇīyāt |
etadapi śrūyate- 'saptamaṃ padamadhvaryurañjalinā gṛhṇāti' iti |
tadetadrajaḥ saṃgṛhya havirdhānayoḥ śakaṭayorakṣe tena rajasāṃ saṃyuktamañjanaṃ prakṣipet |
etadapi śrutam-'yajñaṃ vā etatsaṃbharanti yatsomakrayaṇyai padam' iti prastutya 'yarhi havirdhāne prācī pravartayeyuḥ, tarhi tenākṣamupāñjyāt' iti |
tatra yathā krayaḥ saṃnikṛṣṭaḥ, tathaiva padakarmāpyakṣāñjanaṃ saṃnikṛṣṭam |
athocyeta-
dadhyānayanamāmikṣayā yathā saṃyuktam, na tathākṣāñjanaṃ somakrayaṇyānayanena saṃyuktam- iti |
tanna |
kraye 'pi tadasaṃyogasya tulyatvāt |
atha- asaṃyukto 'pi krayo gavānayanena niṣpadyate |
- tarhyakṣāñjanamapi tena niṣpadyate- iti samānatvāt |
krayavatpadakarmāpi somakrayaṇyānayanasya prayojakam- iti prāpte,-
brūmaḥ- 'ekahāyanyā krīṇāti' iti tṛtīyāśrutyā goḥ krayārthatā gamyate |
godvārā tadānayanamapi krayārthameveti kraya evā'nayane prayojakaḥ |
na ca padakarmārthatvaṃ gorvā tadānayanasya vā kvacicchrutam |
tasmāt- tadaprayojakam || MJaiNyC_4,1.20-21 ||
(ekādaśe kapālānāṃ tuṣopavāpāprayuktatādhikaraṇe sūtram / )
arthābhidhānakarma ca bhaviṣyatā saṃyogasya tannimittatvāt tadartho hi vidhīyate / Jaim_4,1.26 /
START MJaiNy 4,1.22-23
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
śrapaṇaṃ tuṣavāpaśca kapālasya prayojakau /
uta ścapaṇamevā'dyo vāpārthatvāttṛtīyayā

4.1.23

puroḍāśakapāletināmnā syācchrapaṇārthatā /
prayuktasya prayuktirno tasya vāpe prasañjanam

4.1.24

'kapāleṣu śrapayati' iti śrapaṇaṃ puroḍāśasya śrutam |
tathā- 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' iti kapāle tuṣadhāraṇaṃ śrutam |
te ca tuṣāḥ sakapālāḥ 'rakṣasāṃ bhāgo 'si' iti mantreṇa naiṛtyāṃ diśyavasthāpanīyāḥ |
tatra śrapaṇaṃ yathā kapālasaṃpādasya prayojakam, tathā tuṣavāpo 'pi prayojakaḥ |
'ekahāyamyā' iti tṛtīyayaikahāyanīnayanasya yathā krayārthatvāvagamaḥ tathā 'kapālena' iti tṛtīyayā kapālasya tuṣavāpārthatvāvagamāt-
iti cet |
maivam |
nātra kapālamātrasya tuṣopavāpasādhanatvaṃ śrutam |
kiṃ tarhi yatkapālaṃ puroḍāśaśrapaṇāyopāttamāsāditaṃ ca, tasya kapālasya sādhanatvam |
etacca 'puroḍāśakapālena' iti saviśeṣaṇanāmnā tadvidhānādavagamyate |
tathā sati pratham śrapaṇena kapālaṃ prayujyane |
na ca prayuktasya punastuṣavāpena prayuktiḥ saṃbhavati |
tasmāt- śrapaṇenaiva prayuktaṃ kapālaṃ tuṣopavāpe 'pi prasaṅgātsidhyati |
īdṛśamevāṅgatvaṃ tṛtīyāśrutyā bodhyate || MJaiNyC_4,1.22-23 ||
(dvādaśe śakṛllohitayoḥ paśāvaprayoktṛtādhikaraṇe sūtram-)
paśāv anālambhāl lohitaśakṛtor akarmatvam / Jaim_4,1.27 /
START MJaiNy 4,1.24-25
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
hṛdādiḥ śakṛdādiśca paśvālambhaprayojakaḥ /
hṛdādireva vā'dyo 'stu prakṛtatvena sāmyataḥ

4.1.25

haviṣo vāgaśeṣatvāddhṛdāderhavirātmanaḥ /
prayojakatvaṃ tasyaiva netarasyātathātvataḥ

4.1.26

agnīṣomīyapaśau śrutam-"hṛdayasyāgre 'vadyati, atha jihvāyāḥ, atha vakṣasaḥ,"iti |
tathānyadapi śrutam- 'śakṛtsaṃpravidhyati' 'lohitaṃ nirasyati' iti |
tatra hṛdayādīnāṃ śakṛdādīnāṃ ca prakaraṇapāṭhasāmyātpaśusādhyatvasāmyāñca hṛdayādivacchakṛdādikamapi paśvālambhasya prayojakam- iti cet |
maivam |
paśuyāgo hi haviḥsādhyaḥ |
haviṣṭvaṃ cāttuṃ yogyatvāddhṛdayādīnāmeva, natvayogyayoḥ śakṛllohitayoḥ |
tasmāt- hṛdayādireva prayojakaḥ |
śakṛtsaṃprabedho lohitanirasanaṃ cetyetadubhayaṃ śeṣapratipattimātram || MJaiNyC_4,1.24-25 ||
(trayodaśe puroḍāśasya sviṣṭakṛdaprayuktatādhikaraṇe sutrāṇi 28-32)
ekadeśadravyaś cotpattau vidyamānasaṃyogāt / Jaim_4,1.28 /
nirdeśāt tasyānyad arthād iti cet / Jaim_4,1.29 /
na śeṣasaṃnidhānāt / Jaim_4,1.30 /
karmakāryāt / Jaim_4,1.31 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_4,1.32 /
START MJaiNy 4,1.26-27
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
prayojakaḥ sviṣṭakṛtkiṃ puroḍāśottarārdhayoḥ /
yadvā prayuktopajīvī syādādyaḥ svasya siddhaye

4.1.27

uttarārdhetiśabdasya prakṛtākāṅkṣaṇe sati /
agnyādyartha puroḍāśamupajīvyaiṣa vartatām

4.1.28

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'uttarārdhātsviṣṭakṛte samavadyati' iti |
so 'yaṃ sviṣṭakṛdyāgaḥ kasyacinnūtanasya taduttarārdhasya ca prayojakaḥ |
tadubhayābhāve svasiddhyabhāvāt- iti cet |
maivam |
uttaraśabdor'dhaśabdaśca sarvanāmatvādbhāgavācitvācca prakṛtaṃ kaṃcidbhāṇinamārābhkṣakaḥ |
agnyādidevatārthaḥ puroḍāśaḥ prakṛtā bhāgavāṃśca |
tasmāt- tamevopajīvya sviṣṭakṛdyāgaḥ pravartate |
na tvanyasya prayojakaḥ || MJaiNyC_4,1.26-27 ||
(caturdaśe- abhighāraṇe śeṣadhāraṇatatpātrayorananuṣṭhānādhikaraṇe sūtrāṇi 33-39)
abhighāraṇe viprakarṣād anuyājavat pātrabhedaḥ syāt / Jaim_4,1.33 /
na vāpātratvād apātratvaṃ tv ekadeśatvāt / Jaim_4,1.34 /
hetutvāc ca sahaprayogasya / Jaim_4,1.35 /
abhāvadarśanāc ca / Jaim_4,1.36 /
sati savyavacanam / Jaim_4,1.37 /
na tasyeti cet / Jaim_4,1.38 /
syāt tasya mukhyatvāt / Jaim_4,1.39 /
START MJaiNy 4,1.28-29
caturdaśādhikaraṇamāracayati-
abhighārya prayājānāṃ śeṣeṇa haviratra kim /
śeṣadhāraṇatatpātre kārye no vābhighāraṇam

4.1.29

nānyathā tena te kārye na kārye pratipattitaḥ /
prājāpatyavapāyāśca na ko 'pyartho 'bhidhāraṇāt

4.1.30

prakṛtau śrutam- 'prayājaśeṣeṇa havīṃṣyabhidhārayati' iti |
tadetadvikṛtāvatidiṣṭam |
vikṛtayaśca vājapeyagatāḥ paśavaḥ |
te ca dvividhāḥ- kratupaśavaḥ prājāpatyapaśavaśceti |
'āgneyaṃ paśumālabhate' ityādinā vihitāḥ kratupaśavaḥ |
itare tu 'saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate' iti vihitāḥ |
ete cobhayavidhāḥ paśavaḥ prātaḥsavane sahaivopakramyante |
tataḥ sarveṣāmarthe sakṛdeva prayājā anuṣṭhīyante |
tatra kratupaśūnāṃ prātaḥsavana evā'labdhavyatvāttadīyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇaṃ nirvighnameva sidhyati |
prājāpatyapaśūnāṃ paryagnikaraṇaparyantameva tadānīmanuṣṭhānam |
ālambhastu mādhyaṃdine savane, tatkālaviśeṣasya 'brahmasāmnyālabhate' iti vidhānāt |
teṣāṃ ca prājāpatyādīnāṃ haviṣāmabhidhāraṇārtha prātaḥkālīnaḥ prayājaśeṣo dhārayitavyaḥ |
na cātra juhvāṃ taddhāraṇaṃ saṃbhavati |
kratupaśvanuṣṭhāne juhvāyā vyāpṛtatvāt |
ataḥ pātrāntaraṃ saṃtādya tasminnayaṃ śeṣo dhārayitavyaḥ |
anyathā prājāpatyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇātsiddhiḥ |
tasmāt- śeṣadhāraṇatatpātre saṃpādanīye- iti prāpte-
brūmaḥ- te ubhe na kartavye |
kutaḥ |
abhidhāraṇasya śeṣapratipattirūpatvena haviḥsaṃskārakatvābhāvatt |
na hi dṛṣṭe pratipādane satyadṛṣṭārthaḥ saṃskāro yuktaḥ |
dṛṣṭaṃ ca juhvā riktīkaraṇam |
anyathā prayājaśeṣopetāyāṃ juhvāmājyabhāgārthatayā gṛhyamāṇaṃ saṃkīryeta |
tato riktīkaraṇarūpapapratipattyarthameva prakṛtau śeṣeṇābhidhāraṇam |
astu vā tatra haviḥsaṃskāro 'pi tathāpi prājāpatyavapāyāmabhidhāraṇaṃ vyartham |
rūkṣatvanivāraṇāya hyabhidhāryate |
na ca prājāpatyavapāyā rūkṣatāsti |
brahmasāmnaivatadrūkṣatāyā nivāritatvāt |
ata eva- śrūyate- 'śamyā vā etarhi vapā yarhyanabhidhṛtā |
brahma vai brahmasāma yadbrahmasāmnyālabhate |
tenāśamyāstenābhidhṛtāḥ iti |
śamyā rūkṣaityarthaḥ |
tasmāt- śeṣadhāraṇatatprātre na kartavye || MJaiNyC_4,1.28-29 ||
(pañcadaśe samānayanasyā'jyadharmaprayojakatādhikaraṇe sūtre 40-41)
samānayanaṃ tu mukhyaṃ syāl liṅgadarśanāt / Jaim_4,1.40 /
vacane hi hetvasāmarthye / Jaim_4,1.41 /
START MJaiNy 4,1.30-32
pañcadaśādhikaraṇamāracayati-
caturthasya prayājasya homāyaupabhṛtaṃ ghṛtam /
juhvāmānayatītyaupabhṛtaṃ naiṣāṃ prayojayet

4.1.31

prayojayedutā'nītiḥ prayājādyakhilārthatā /
śrutaupabhṛta ājye 'to jauhavena vikalpanāt

4.1.32

na prayojakatā maivaṃ niyatārtha tu jauhavam /
atihāyeḍa ityukte caturthe sā prayojayet

4.1.33

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate-'atihāyeḍo barhiḥ pratisamānayati juhvāmaupabhṛtam' iti |
asyāyamarthaḥ- 'pañcāmāṃ prayājānāṃ madhye tṛtīyaḥ prayāja iṭ śabdena bahuvacanāntenābhidhīyate |
taṃ tṛtīyaṃ prayojamatikramya barhirnāmakaṃ caturtha prayājaṃ hotumupabhṛtsaṃjñakāyāṃ struci sthitaṃ ghṛtaṃ juhvāmānetavyam' iti |
tadetadānayanamupabhṛtyājyagrahaṇasya na prayojakam |
tathā hi- juhūpabhṛddhruvāsu tisṛṣu strukṣvājyagrahaṇaprakārastadviniyogaścaivamāmnāyate- caturjuhvāṃ gṛhṇāti, aṣṭāvupabhṛti, ' 'catughruvāyāṃ,' yajjuhvāṃ gṛhṇāti, prayājebhyastat' ' yadupabhṛti prayājāmuyājebhyastat' 'sarvasmai vā etadyajñāya gṛhyate yaddhruvāyāmājyam' iti |
tatra- jauhavaṃ kevalaprayājārtham |
aupabhṛtaṃ tu prayājānuyājārthāmiti prayājeṣu jauhavamaupabhṛtaṃ ca vikalpate |
tathā sati yadā jauhavena prayājā ijyante tadānīmaupabhṛtasyā'nayanameva māsti, kuta ānayanasya prayojakatvam |
yadā tvaupabhṛtena prayājahomaḥ, tadānīmaupabhṛtasyardha pañcaprayājārtham, itaradanuyājārtham |
tayoḥ prayājasādhanamartha prathamaprayājakāla eva juhvāmānītamiti na tasya caturthaprayājaṃ prati samānayanaṃ vidhīyate |
yattvanuyājārthamitaradardhamupabhṛtyavaśiṣṭam, tanmadhye kiṃciccaturthaprayājaṃ prati samānetavyam |
tattvanuyājaireva prayuktamiti na tasyā'nayanaṃ prayojakam- iti prāpte-
brūmaḥ- 'yajjauhavaṃ tatprayājatritayārtham, yattvaupabhṛtaṃ tadavaśiṣṭaprayājadvayārthamanuyājārtha ca'- ityevaṃ vākyadvayasya vyavasthāyāṃ saṃbhavantyāmaṣṭadoṣagrasto vikalpo nā'śrayituṃ śakyaḥ |
yadā jauhavasvīkāraḥ, tadānīmaupabhṛtavākyasya prāptaṃ prāmāṇyaṃ parityajyeta, aprāptamaprāmāṇyaṃ svī kriyeta, punarapi kadācidaupabhṛtasvīkāre tyaktaṃ prāmāṇyaṃ svīkriyeta, svīkṛtamaprāmāṇyaṃ parityajyeta, ityaupabhṛtavākye catvāro doṣaḥ |
jauhavavākye 'pyevaṃ catvāraḥ, ityaṣṭau doṣāḥ |
yathoktavyavasthā ca 'atihāyeḍa' itivākyādadhyavasīyate |
tathā satyaupabhṛtasyānuyājā yathā prayojakāḥ, tathaiva caturthapañcamaprayājaniṣpādakamānayanamapi prayojakameva || MJaiNyC_4,1.30-32 ||
(ṣoḍaśe- aupabhṛtajauhavayoḥ krameṇobhayānubhayārthatādhikaraṇe sūtrāṇi 42-45)
tatrotpattir avibhaktā syāt / Jaim_4,1.42 /
tatra jauhavam anuyājapratiṣedhārtham / Jaim_4,1.43 /
aupabhṛtaṃ tatheti cet / Jaim_4,1.44 /
syāj juhūpratiṣedhān nityānuvādaḥ / Jaim_4,1.45 /
START MJaiNy 4,1.33-34
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati-
juhūpabhṛddhruvāsvājyaṃ sarvārtha vā vyavasthitiḥ /
sarvārthamaviśeṣātsyatprayājārtha hi jauhavam

4.1.34

prayājānuyājahetuḥ syādaupabhṛtabhājyakam /
dhrauvamagnyārthamityeṣā vyavasthā vacanairmatā

4.1.35

'caturjuhvāṃ gṛhṇāti' ityādiṣu grahaṇavākyeṣu 'etadartham' iti viśeṣaniyāmakasyāśravaṇātpātratrayagatamājyaṃ sarvārtham- iti cet |
maivam |
'yajjuhvāṃ gṛhṇāti prayājebhyastat' - ityādibhirvākyairvyavasthāvagamāt || MJaiNyC_4,1.33-34 ||
(saptadaśe- upabhṛti dvicaturgṛhītācaraṇādhikaraṇe sūtrāṇi 46-48)
tadaṣṭasaṃkhyaṃ śravaṇāt / Jaim_4,1.46 /
anugrahāc ca jauhavasya / Jaim_4,1.47 /
dvayos tu hetusāmarthayaṃ śravaṇaṃ ca samānayane / Jaim_4,1.48 /
START MJaiNy 4,1.35-36
saptadaśādhikaraṇamāracayati-
aṣṭāvupabhṛtītyatra kimaṣṭaikagrahe vidhiḥ /
caturdvayagrahe vā'dyaḥ syādaṣṭaśrutimukhyataḥ

4.1.36

caturgṛhītaṃ homāṅgaṃ phalavattvānna bādhyate /
caturdvitvaṃ lakṣyate 'taḥ sahānītyarthayaṣṭatā

Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc