જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 4.2

ગ્રહણવાક્યે ઽચતુર્જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિઽ ઇત્યત્ર યથા ચતુઃસંખ્યાવિશિષ્ટમેકં હવિર્ગ્રહણં વિહિતમ્, તથૈવ ઽઅષ્ટાવુપભૃતિઽ ઇત્યત્રાપ્યષ્ટસંખ્યાવિશિષ્ટમેકં હવિગ્રહણં વિધાતવ્યમ્ઽ ન તુ ચતુર્ગૃહીતદ્વયમ્ ।
તથા સત્યષ્ટશ્રુતેર્મુખ્યત્વાવગમાત્ ।
અષ્ટસંખ્યાવયવભૂતયોર્દ્વયોશ્ચતુઃસંખ્યયોર્વિધાને સત્યષ્ટશબ્દસ્યાવયવલક્ષણા પ્રસજ્યેત- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- પ્રસજ્યતાં નામ લક્ષણ ।
મુખ્યાર્થસ્વીકારે હોમવાક્યવિરોધાપત્તેઃ ।
ઽચતુર્ગૃહીતં જુહ્રોતિઽ ઇત્યનારભ્ય શ્રુતં વાક્યં હોમમાત્રોદ્દેશેન ચતુર્ગૃહીતં વિદધાતિ ।
યદ્યપ્યેતત્સર્વહોમવિષયતયા સામાન્યરૂપમ્, ઔપભૃતં તુ પ્રયાજાનુયાજવિષયતયા વિશેષરૂપમ્, તથાપિ હોમસ્ય ફલવત્ત્વેન પ્રાધાન્યાત્, ગ્રહણસ્ય હોમાર્થત્વેનોપસર્જનત્વાત્, પ્રધાનાનુસારેણ ચતુર્ગૃહીતમેવ યુક્તમ્, ન તૂપસર્જનાનુસારેણાષ્ટગૃહીતમ્ ।
તસ્માત્- ઉપભૃતિ ચતુર્ગૃહીતદ્વયં વિધીયતે ।
તત્રૈકં ચતુર્ગૃહીતં હવિશ્ચતુર્થપઞ્ચમપ્રયાજાર્થમ્ ।
અપરં ત્વનુયાજાર્થમ્ ।
નન્વેવં તર્હિ ચતુર્ગૃહીતસ્યૈવ હવિષ્ટ્વાત્ ઽચતુરુપભૃતિઽ ઇત્યેવ વિધાતવ્યમ્, ન તુ ઽઅષ્ટાવુપભૃતિઽ ઇતિ વિધિર્યુક્તઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યનુયાજાર્થ દ્વિતીયં ચતુર્ગૃહીતં ન સિધ્યેત્ ।
અથ તદપિ વાક્યાન્તરેણ વિધીયતે, તદાનીમુપભૃતઃ પ્રથમેન ચતુર્ગૃહીતેનાવરુદ્ધત્વાદ્દ્વિતીયસ્મૈ પાત્રાન્તરમન્વિષ્યેત ।
યદિ ઽઉપભૃતિઽ ઇત્યેવ દ્વિતીયમપિ ચતુર્ગૃહીતં વિધીયતે, તદા ચતુર્ગૃહીતદ્વયસ્ય પૃથગેવાનુષ્ઠાનાદુપભૃત્યેકપ્રયત્નેનાઽનયનં ન સિધ્યેત્ ।
અત ઉભયસ્ય સમીપભૂમ્યાનયનાર્થમ્ ઽઅષ્ટાવુપભૃતિઽ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્માત્સાહિત્યાર્થમષ્ટશબ્દપ્રયોગે ઽપિ ઇવિષ્ટ્વસિદ્ધયે ચતુર્ગૃહીતે અત્ર વિધીયેતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.35-36 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે સ્વરોશ્ર્છેદનાદ્યપ્રયોજકતાધિકરણે સૂત્રાણિ 1-6)
સ્વરુસ્ ત્વ્ અનેકનિષ્પત્તિઃ સ્વકર્મશબ્દત્વાત્ । જૈમ્_4,2.1 ।
જાત્યન્તરાચ્ ચ શઙ્કતે । જૈમ્_4,2.2 ।
તદેકદેશો વા સ્વરુત્વસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_4,2.3 ।
શકલશ્રુતેશ્ ચ । જૈમ્_4,2.4 ।
પ્રતિયૂપં ચ દર્શનાત્ । જૈમ્_4,2.5 ।
આદાને કરોતિશબ્દઃ । જૈમ્_4,2.6 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.1-2
દ્વિતીયે પાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
સ્વરું કુરુત ઇત્યત્ર સ્વરુર્યૂપાત્પૃથક્છિદામ્ ।
પ્રયોજયોન્ન વાઽદ્યો ઽસ્તુ વિશિષ્ટસ્ય વિધાનતઃ

આદ્યસ્ય યૂપખણ્ડસ્ય સ્વરુત્વાખ્યવિશેષણે ।
વિહિતે લાઘવં તસ્માદનુનિષ્પન્ન એવ સઃ

અગ્નીષોમીયપશૌ શ્રૂયતે- ઽયૂપસ્ય સ્વરું કરોતિઽ ઇતિ ।
તત્ર યૂપો યથા છેદનસ્ય પ્રયોજકઃ, તથા સ્વરુરપિ ચ્છેદનં પ્રયોજયતિ ।
કુતઃ- ઽકરોતિઽ ઇત્યનેન વિશિષ્ટવિધિપ્રતીતેઃ ।
કરોતિધાતોર્હિ ભાવના મુખ્યોર્ઽથઃ ।
તત્ર યૂપશબ્દોપલક્ષિતઃ સ્વાદિરવૃક્ષઃ કરણમ્ ।
છેદનાદિરિતિકર્તવ્યતા, ઽછિમ્નેન વૃક્ષેણ સ્વરુરુત્પાદનીયઃઽ ઇતિ વિશિષ્ટવિધિઃ ।
ઉત્પન્નસ્ય સ્વરોર્વિનિયોગ એવમામ્નાતઃ- ઽસ્વરુણા પશુમનક્તિઽ ઇતિ ।
તસ્માત્- સ્વરુશ્છેદનસ્ય પ્રયોજકઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- ઽછિદ્યમાનસ્ય યૂપસ્ય યઃ પ્રથમં પત્તિતઃ શકલઃ સ સ્વરુઃઽ ઇતિ સ્વરુત્વનામમાત્રવિધૌ લાઘવાદ્યૂપવત્સ્વરુર્નચ્છેદનસ્ય પ્રયોજકઃ ।
કિંતુ યૂપપ્રયુક્તે છેદને સ્વયમનુનિષ્પદ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.1-2 ॥
(દ્વિતીયે શાખાયા આહાર્યતાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
શાખાયાં તત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_4,2.7 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.3
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
પ્રાચીમાહરતીત્યત્ર દિક્શાખા વાસ્તુ દિક્શ્રુતૈઃ ।
આહાર્યત્વં દિશો નાસ્તિ શાખા તેનોપલક્ષ્યતે

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ઽયત્પલાશશાખયા વત્સાનવાકરોતિઽ ઇતિ પલાશશાખાં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽયત્પ્રાચીમાહરેત્, દેવલોકમભિજયેત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર પ્રાચીશબ્દસ્ય દિગ્વાચિત્વાદ્દિગાહરણં વિધીયત ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અશક્યત્વાત્ ।
અતો વૃક્ષસ્ય પ્રાચી શાખાત્રોપલક્ષ્યતે ।
તથા સતિ પ્રકૃતાનુગ્રહો ભવતિ

(તૃતીયે છેદનસ્ય શાખાપ્રયુક્તતાધિકરણે સૂત્રે 8-9)
શાખાયાં તત્પ્રધાનત્વાદ્ ઉપવેષેણ વિભાગઃ સ્યાદ્ વૈષમ્યં તત્ । જૈમ્_4,2.8 ।
શ્રુત્યપાયાચ્ ચ । જૈમ્_4,2.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.4-6
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
શાખાં છિત્ત્વોપવેષં ચ મૂલે કુર્વીત શાખયા ।
નુદેદ્વત્સામ્કપાલાનિ સ્થાપયેદુપવેષતઃ

દ્વયં પ્રયોજકં છિત્તેર્વત્સાપાકૃતિરેવ વા ।
આદ્યો ઽગ્રમૂલયોરત્ર વિભજ્ય વિનિયોગતઃ

ઉપવેષં કરોતીતિ સાકાઙ્ક્ષો ઽન્યાર્થમૂલતઃ ।
પૂર્યતે ઽતો ઽનુનિષ્પાદી સ તસ્માદ્યુજ્યતે ઽન્તિમઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽમૂલતઃ શાખાં પરિવાસ્યોપવેષં કરોતિઽ ઇતિ ।
યેયં પલાશશાખાં છિત્ત્વા વક્ષાદાહૃતા, તાં પુનશ્છિત્ત્વા મૂલભાગઃ પ્રાદેશપરિમિત ઉપવેષઃ કાર્યઃ ।
તયોરગ્રમૂલયોઃ શાખાભાગયોઃ પૃથગ્વિનિયોગ આમ્નાતઃ- ઽશાખયા વત્સાનપાકરોતિ ।
ઉપવેષેણ કપાલાન્યુપદધાતિઽ ઇતિ ।
તદિદં કાર્યદ્વયં વૃક્ષચ્છેદેન સમાહૃતયા શાખયા નિષ્પદ્યતે ।
તસ્માત્- ઉભયમપિ ચ્છેદનાહરણાદેઃ પ્રયોજકમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽઉપવેષં કરોતિઽ ઇત્યુક્તે ઽકેન દ્રવ્યેણ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં ઽમૂલતઃઽ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
પુનરપિ ઽકસ્ય મૂલમ્ઽ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં ઽવત્સાપાકરણાર્થ છિન્નાયાઃ પલાશશાખાયા મૂલમ્ઽ ઇત્યાકાઙ્ક્ષા પૂરણીયા ।
તસ્માચ્છેદને વત્સાપાકરણમેવ પ્રયોજકમ્ ।
ઉપવેષસ્ત્વનુનિષ્પાદી ।
નનુ-આદ્યચ્છેદને તથાસ્તુ, દ્વિતીયચ્છેદનસ્યોપવેષઃ પ્રયોજકઃ ।
પરિવાસનસંપન્નેન મૂલેનોપવેષકર્તવ્યતાવિધાનાત્ ।
અન્યથા ઽપરિવાસ્યોપવેષં કરોતિઽ ઇતિ સમાનકર્તૃત્વપૂર્વકાલત્વવાચિનો સ્થપ્પ્રત્યયસ્યાનુપપત્તેઃ, ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પરિવાસનસ્યોપવેષસંબન્ધો વાક્યેન પ્રતીયતે ।
શાખાસંબન્ધસ્તુ ઽશાખામ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયાશ્રુત્યા ।
પૂર્વચ્છિન્નાયા અપિ શાખાયાઃ પુનર્મૂલાપાદાનકચશ્છેદો ઽપેક્ષિતઃ ।
અન્યથા સમૂલાં શાખાં હસ્તેનોદ્યમ્ય વત્સાપાકરણં દુઃશકં સ્યાત્ ।
અત એવ ઽમૂલતઃઽ ઇત્યપાદાને પઞ્ચમૌ શ્રુતા ।
તથા સતિ પ્રથમચ્છેદનાપાદાનભૂતો વૃક્ષો ઽસંસ્કૃતત્વાદ્યથા લૌકિકઃ, તથા દ્વિતીયચ્છેદનાપાદાનભૂતં મૂલમપિ લૌકિકકાષ્ઠમ્ ।
અવશ્યમઙ્ગારેષુ કપાલોપધાને કસ્યચિત્કાષ્ઠસ્યોપાદાનમર્થાત્પ્રાપ્તં તદેવાત્ર ઽઉપવેષં કરોતિઽ ઇત્યનૂદ્યતે ।
શાખાં પરિવાસ્ય પરિત્યક્તે મૂલે સંનિહિતે સતિ કપાલોપધાનાર્થ કાષ્ઠાન્તરાન્વેષણપ્રયાસો ન કર્તવ્યઃ- ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
એવં ચ સતિ દોહનરહિતાયાં પૌર્ણમાસ્યાં વત્સાપાકરણાર્થાયાઃ શાખાયા અભાવાદુપવેષાય શાખાછેદો ન કર્તવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.4-6 ॥
(ચતુર્થે શાખાપ્રહરણસ્ય પ્રતિપત્તિકર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 10-13)
હરણે તુ જુહોતિર્ યોગસામાન્યાદ્ દ્રવ્યાણાં ચાર્થશેષત્વાત્ । જૈમ્_4,2.10 ।
પ્રતિપત્તિર્ વા શબ્દસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_4,2.11 ।
અર્થે ઽપીતિ ચેત્ । જૈમ્_4,2.12 ।
ન તસ્યાનધિકારાદ્ અર્થસ્ય ચ કૃતત્વાત્ । જૈમ્_4,2.13 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.7-9
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
પ્રસ્તરં શાખયા સાર્ધ પ્રહરેત્પ્રહૃતિસ્ત્વિયમ્ ।
શાખાયા અર્થકર્મત્વં પ્રતિપત્તિરુતોચિતા

વિહિતઃ પ્રસ્તરે યાગઃ શાખાયાઃ સાહચર્યતઃ ।
તથાત્વાદર્થકર્મત્વે હૃતિઃ શાખાં પ્રયોજયેત્

હરતિર્યાગવાચી નો પ્રતિપત્તિસ્તતો ભવેત્ ।
પૌર્ણમાસ્યાં તતો નૈવ હૃતિઃ શાખાં પ્રયોજયેત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽસહ શાખયા પ્રસ્તરં પ્રહરતિઽ ઇતિ ।
તત્ર શાખાપ્રહરણમર્થકર્મ ।
કુતઃ ।
પ્રહૃતિશબ્દેન યાગસ્યાભિધાનાત્ ।
એતચ્ચ ઽસૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતિઽ ઇત્યેતદ્વાક્યમુદાહૃત્ય વિચારિતમ્ ।
પ્રસ્તરપ્રહરણસ્ય યાગત્વે તત્સાહચર્યાચ્છાખાપ્રહરણમપિ યાગ એવેત્યર્થકર્મ સ્યાત્ ।
અર્થાય ક્રતુસાફલ્યપ્રયોજનાય ક્રિયમાણમર્થકર્મ ।
તતઃ પ્રહરણેન પૌર્ણમાસ્યામપિ પલાશશાખા પ્રયુજ્યતે- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઽસૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતિઽ ઇત્યત્ર હરતિધાતોર્યાગવાચિત્વં નોક્તમ્ ।
કિંતુ માન્ત્રવર્ણિકદેવતામુપલભ્ય દ્રવ્યદેવતાભ્યાં યાગઃ કલ્પિતઃ ।
શાખાપ્રહરણે તુ નાસ્તિ દેવતા ।
તતો યાગસ્ય કલ્પયિતુમશક્યતયા હરતિધાતુરત્ર સ્વવાચ્યાર્થપરિત્યાગમેવાઽચષ્ટે ।
તથા સતિ વત્સાપાકરણ ઉપયુક્તાયાઃ પલાશશાખાયા ઉપયોગાન્તરાભાવાદ્યાગદેશે ઽવકાશલાભાય યત્ર ક્વાપ્યવસ્યં પરિત્યાગે પ્રાપ્તે શાસ્ત્રેણાઽહવનીય એવ ત્યાગો નિયમ્યતે ।
અનેન ચ શાસ્ત્રીયત્યાગેન શાખાયાઃ પ્રતિપત્તિર્ભવતિ ।
પ્રતિપત્તિર્નામ સંસ્કારરૂપો દૃષ્ટોર્ઽથઃ ।
યથા રાજ્ઞા ચર્વિતસ્ય ત્રામ્બૂલસ્ય સૌવર્ણે પતદ્ગ્રહે પ્રક્ષેપઃ, તદ્વત્ ।
તતઃ પ્રહરણં પ્રતિપત્તિકર્મ ।
તેને ચ તદભાવે ઽપિ ક્રતુવૈકલ્યાભાવાત્, પૌર્ણમાસ્યાં સ્વસિદ્ધિહેતુભૂતાં શાખાં ન પ્રયોજયતિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.7-9 ॥
(પઞ્ચમે નિનયનસ્ય પ્રતિપત્તિકર્મતાધિકરણે સૂત્રે 14-15)
ઉત્પત્ત્યસંયોગાત્ પ્રણીતાનામ્ આજ્યવદ્ વિભાગઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,2.14 ।
સંયવનાર્થાનાં વા પ્રતિપત્તિર્ ઇતરાસાં તત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_4,2.15 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.10-11
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
પ્રણીતાભિસ્તુ સંયૌતિ વેદ્યાં નિનયતીતિ કિમ્ ।
અપાં દ્વે પ્રાપકે કિંવા હવિઃસંયવનં તથા

અપઃ પ્રણયતીત્યુક્તેઃ સમત્વાદુભયાર્થતા ।
શ્રુત્યા સંયવનાર્થાસ્તા નિનીતેઃ પ્રતિપ્રત્તિતા

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽઅપઃ પ્રણયતિઽ ઇતિ ।
ચમસેન પાત્રેણ પ્રણીતાનાં તાસામપાં ।
પ્રયોજનમેવં શ્રૂયતે- ઽપ્રણીતાભિર્હવીંષિ સંયૌતિઽ ઇતિ, ઽઅન્તર્વેદિ પ્રણીતા ભિનયતિઽ ઇતિ ચ ।
હવીંષિ પુરોડાશાર્થાનિ પિષ્ઠાનિ ।
તત્ર હવિઃસંયવનં વેદ્યાં નિનયનં ચેત્યતદુભયમપાં પ્રણયનસ્ય પ્રયોજકમ્ ।
કુતઃ ।
ઽઅપઃ વ્રજયતિઽ ઇત્યસ્ય પ્રમયનોત્પત્તિવાક્યસ્યોભયત્ર સમાનત્વાત્ ।
ન હ્યસ્મિન્વાક્યે સંયવનસ્ય કશ્ચિદ્વિશેષસંબન્ધઃ પ્રતીયતે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વિનિયોગવાક્યે ઽપ્રણીતાભિઃઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા સંયવનસાધનત્વાવગમાત્, સંયવનમેવ પ્રયોજકમ્ ।
નિનયનવાક્યે તુ ઽપ્રણીતાઃઽ ઇત્યનયા દ્વિતીયયા સંસ્કાર્યત્વાવગમાન્નિનયનં પ્રતિપત્તિરૂપઃ સંસ્કાર ઇતિ ન પ્રણયનસ્ય પ્રયોજકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.10-11 ॥
(ષષ્ઠે દણ્ડદાનસ્યાર્થકર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 16-18)
પ્રાસનવન્ મૈત્રાવરુણાય દણ્ડપ્રદાનં કૃતાર્થત્વાત્ । જૈમ્_4,2.16 ।
અર્થકર્મ વા કર્તૃસંયોગાત્ સ્રગ્વત્ । જૈમ્_4,2.17 ।
કર્મયુક્તે ચ દર્શનાત્ । જૈમ્_4,2.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.12-13
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
મૈત્રાવરુણકે દણ્ડદાનસ્ય પ્રતિપત્તિતા ।
ઉતાર્થકર્મતાઽદ્યો ઽસ્તુ ધારણે કૃતકૃત્યતઃ

યુક્તોપયુક્તસંસ્કારાદુપયોક્તવ્યસંસ્ક્રિયા ।
સ્થિત્વા પ્રૈષાનુવચને દણ્ડો ઽપેક્ષ્યોર્ઽથકર્મ તત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽક્રીતે સોમે મૈત્રાવરુણાય દણ્ડં પ્રયચ્છતિઽ ઇતિ ।
તદેતદ્દણ્ડદાનં પ્રતિપત્તિકર્મ ।
કુતઃ ।
દણ્ડસ્ય યજમાનધારણેન કૃતકૃત્યત્વાત્ ।
યજમાનો હ્યધ્વર્યુણા દીક્ષાસિદ્ધયર્થ દત્તં દણ્ડમાસોમક્રયાદ્ધારયતિ ।
અત એવાઽમ્નાતમ્- ઽદણ્ડેન દીક્ષયતિઽ ઇતિ, ઽયદ્દીક્ષિતાય દણ્ડં પ્રયચ્છતિઽ ઇતિ ચ ।
તસ્માદુપયુક્તસ્ય દણ્ડસ્ય દાનં પ્રતિપત્તિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દણ્ડે ભવિષ્યદુપયોગસ્યાપિ સદ્ભાવાત્ ।
યદા મૈત્રાવરુણઃ સ્થિત્વા પ્રૈષાનનુવદતિ, તદાનીમવલમ્બનાય દણ્ડો ઽપેક્ષિતઃ ।
અત એવાઽમ્નાતમ્- ઽદણ્ડીપ્રૈષાનન્વાહઽ ઇતિ ।
તથા સતિ પ્રતિપત્તિકર્મરૂપાદુપયુક્તસંસ્કારાદર્થકર્મરૂપ ઉપયોક્ષ્યમાણસંસ્કારઃ પ્રશસ્તઃ ।
ઉપયોજયિતુમેવ હિ સર્વત્ર સંસ્કારસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
ઉપયુક્તે તુ પ્રતિપત્તિરૂપસ્ય સંસ્કારસ્યાક્ષરમાત્રપર્યવસાયિત્વેન કાર્યે પર્યવસાનાભાવાદપ્રશસ્તત્વમ્ ।
તસ્માત્- મૈત્રાવરુણસંસ્કારાય દણ્ડદાનમર્થકર્મ ।
તથા સતિ નિરૂઢપશાવસત્યપિ દીક્ષિતે દણ્ડસંપાદનસ્યૈતદ્દાનં પ્રયોજકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.12-13 ॥
(સપ્તમે પ્રાસનસ્ય પ્રતિપત્તિકર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્)
ઉત્પત્તૌ યેન સંયુક્તં તદર્થં તત્, શ્રુતિહેતુત્વાત્ તસ્યાર્થાન્તરગમને શેષત્વાત્ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,2.19 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.14
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
ચાત્વાલે કૃષ્ણશૃઙ્ગસ્ય પ્રાસો યઃ સોર્ઽથકર્મ વા ।
પ્રતિપત્તિઃ સાર્થકત્વાદાદ્યો ઽન્ત્યો ઽન્ત્યો ઽસ્તૂપયોગતઃ

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽપ્રત્તાસુ દક્ષિણાસુ ચાત્વાલે કૃષ્ણવિષાણાં પ્રાસ્યતિઽ ઇતિ ।
યજમાનેન દસા દક્ષિણા ઋત્વિગ્ભિર્યદા નીતાઃ, તદા યજમાનઃ સ્વહસ્તે ધૃતં કૃષ્ણમૃગસ્ય શૃઙ્ગં ચાત્વાલનામકે ગર્તે પરિત્યજેત્ ।
સો ઽયં પરિત્યાગોર્ઽથકર્મ ।
કુતઃ ।
સપ્રયોજનત્વાત્ ।
પ્રતિપત્તિતયાપૂર્વાભાવેન નિરર્થકઃ સ્યાત્ ।
અતો ઽપૂર્વલાભાયાર્થકર્મત્વમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽકૃષ્ણવિષાણયા કાણ્ડૂયતેઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા યજમાનશિરઃકણ્ડૂતાવુપયુક્તસ્ય વિષાણસ્ય પ્રતિપશ્યપેક્ષત્વાત્ ।
ન ચ પ્રતિપત્તાવત્યન્તમપૂર્વાભાવઃ ।
ઽચાત્વાલ એવ પ્રાસનમ્ઽ ઇત્યેવંવિધસ્ય નિયમસ્ય વૈધત્વેન પ્રાસનક્રિયાપ્રયુક્તાપૂર્વાભાવે ઽપિ નિયમાપૂર્વસદ્ભાવાત્ ।
તસ્માત્- પ્રાસનં પ્રતિપત્તિકર્મ

(અષ્ટમે- અવભૃયગમનસ્ય પ્રતિપત્તિકર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 20-22)
સૌમિકે ચ કૃતાર્થત્વાત્ । જૈમ્_4,2.20 ।
અર્થકર્મ વાભિધાનસંયોગાત્ । જૈમ્_4,2.21 ।
પ્રતિપત્તિર્ વા તન્ન્યાયત્વાદ્ દેશાર્થાવભૃથશ્રુતિઃ । જૈમ્_4,2.22 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.15-16
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ-
પાત્રસ્યાવમૃથે સોમલિપ્તસ્ય નયનં તુ કિમ્ ।
સાધનં પ્રતિપત્તિર્વા યન્તિ તેનેત્યતઃ શ્રુતેઃ

પ્રાપ્તા સાધનતા મૈવં પુરોડાશહબિષ્ટ્વતઃ ।
પાત્રસ્ય તદસંબન્ધાત્પ્રક્ષેપઃ પ્રતિપત્તયે

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽચતુર્ગૃહીતં વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદૃજીષમ્, યદ્ગ્રાવાણઃ, યદૌદુમ્વરી, યદધિષવણફલકે, તસ્માદ્યત્કિંચિત્સોમલિપ્તં દ્રષ્યમ્, તેનાવભૃદ્યં યન્તિઽ ઇતિ ।
નિષ્પીડિતસ્ય સોમસ્ય નીરસો ભાગ ઋજીષમ્ ।
તદેતદૃજીષગ્રાવાદિકં સોમાભિષવાદૌ સોમેન લિપ્યતે ।
તસ્ય લિપ્સસ્ય સર્વસ્યાવભૃથસાધનત્વમભ્યુપેયમ્ ।
કુતઃ ।
ઽતેનાવમૃથં યન્તિઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યાવભૃથસાધનત્વાવગમાત્ ।
તસ્માત્સોમલિપ્તં દ્રવ્યમવભૃદ્યે હવિષ્ટ્વેન નીયતે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽવારુણેનકપાલેનાવભૃથમવયન્તિઽ ઇત્યનેનોત્પત્તિવાક્યશિષ્ઠપુરોડાશહવિષાવરુદ્ધિઽવભૃથે સોમલિપ્તપાત્રસ્ય હવિષ્ટ્વેન સંબન્ધાસંભવાત્ ।
તથા સત્યવભૃથશબ્દેન તદર્થ દેશં લક્ષયિત્વા તસ્મિન્દેશે સોમલિપ્તસ્ય પાત્રસ્ય નયનમત્ર વિધીયતે ।
તચ્ચ નયનં પ્રતિપત્તયે ભવતિ ।
પાત્રસ્ય પૂર્વમુપયુક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્- એતત્પ્રતિપત્તિકર્મ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.15-16 ॥
(નવમે કર્તૃદેશકાલવિધીનાં નિયમાર્થતાધિકરણે સૂત્રે 23-24)
કર્તૃદેશકાલાનામ્ અચોદનં પ્રયોગે નિત્યસમવાયાત્ । જૈમ્_4,2.23 ।
નિયમાર્થા વા શ્રુતિઃ । જૈમ્_4,2.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.17-18
નવમાધિકરણમારચયતિ-
સમે યજેત દેશાદેરનુવાદો ઽથવા વિધિઃ ।
પ્રયોગાનુપપસ્યૈવ પ્રાપ્તત્વાદનુવાદતા

સમે વા વિષમે વેતિ પાક્ષિકત્વનિવૃત્તયે ।
અપ્રાપ્તાંશાનુપાતેન નિયમો ઽત્ર વિધીયતે

ઇદમામ્નાયતે- ઽસમે દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતઽ, ઽપ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેતઽ ઽપૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેતઽ ઽઅમાવાસ્યાયામમાવાસ્યયા યજેતઽ ઽપશુબન્ધસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ ષડૃત્વિજઃઽ ઽદર્શપૂર્ણમાસયોર્યજ્ઞક્રત્વોશ્ચત્વાર ઋત્વિજઃઽ ઽચાતુર્માસ્યાનાં યજ્ઞક્રતૂનાં પઞ્ચર્ત્વિજઃઽ ઽઅગ્નિહોત્રસ્ય યજ્ઞક્રતોરેક ઋત્વિક્ઽ ઽસૌમ્યસ્યાધ્વરસ્ય યજ્ઞક્રતોઃસપ્તદર્શીત્વજઃઽ ઽસોમેન યજેતઽ ઇતિ ।
ક્રતુશબ્દે માનસ ઉપાસને ઽપિ વર્તતે ।
ઽસ ક્રતું કુર્ક્ષીત મનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇત્યત્ર ક્રતુશબ્દેન ધ્યાનવિધાનાત્ ।
તદ્વ્યાવૃત્તયે ઽયજ્ઞક્રતોઃઽ ઇતિ વિશેષ્યતે ।
તત્ર દેશકાલકર્તૃદ્રવ્યાણિ ન વિધીયન્તે, કિંત્વનુશ્રૂયન્તે ।
કુતઃ ।
પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન હિ દેશાદિભિર્વિના પ્રયોગઃ સંભવતિ ।
અતોર્ઽથાપત્ત્યા તત્પ્રાપ્તિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અર્થાપત્ત્યા પાક્ષિકી સમદેશાદિપ્રાપ્તિઃ ।
વિષમદેશાદીનામપિ સંભવાત્ ।
તતો યસ્મિન્પક્ષે પ્રાપ્તિર્નાસ્તિ તસ્મિન્પક્ષે સમદેશાદયો વિધીયન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.17-18 ॥
(દશમે દ્રવ્યગુણવિધાનસ્ય નિયમાર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
તથા દ્રવ્યેષુ ગુણશ્રુતિર્ ઉત્પત્તિસંયોગાત્ । જૈમ્_4,2.25 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.19
દશમાધિકરણમારચયતિ-
શ્વેતાલમ્ભો ઽનુવાદો વા શ્વૈત્યસ્ય વિધિરગ્રિમઃ ।
દ્રવ્યદ્વારેણ તત્પ્રપ્તેઃ પૂર્વવત્તન્નિયમ્યતે

ઇદમામ્નાયતે- ઽવાયવ્યં શ્વૈતમાલભેત ભૂતિકામઃઽ ઇતિ ।
તત્ર શ્વૈત્યગુણસ્ય દ્રવ્યનિરપેક્ષસ્ય ક્રિયાન્વયાભાવાદ્દ્રવ્યસહિતસ્ય તદન્વયે દ્રવ્યનિરપેક્ષસ્ય ક્રિયાન્વયાભાવાદ્દ્રવ્યસહિતસ્ય તદન્વયે દ્રવ્યવિધિનૈવાઽવર્જનીયતયા તત્પ્રાપ્તેરનુવાદઃ શ્વૈત્યસ્ય- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પૂર્વન્યાયેન પાક્ષિકત્વનિવૃત્તયે નિયમવિધિત્વાઙ્ગીકારાત્

(એકાદશે- અવધાતાદિસંસ્કારવિધાનસ્ય નિયમાર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્)
સંસ્કારે ચ તત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_4,2.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.20
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
અવઘાતે ઽપિ નિયમો દેશાદાવિવ તેન સઃ ।
પ્રધાનેન પ્રયુક્તઃ સ્યાત્સંબન્ધઃ પ્રક્રિયોક્તિતઃ

યથા દેશકાલકર્તૃદ્રવ્યાણાં પક્ષે પ્રાપ્તૌ નિયમો વિહિતઃ, એવમવઘાતો ઽપિ તણ્ડુલનિષ્પત્ત્યર્થ લોકતઃ પ્રાપ્તે ઽપિ પાક્ષિકનખવિદલનાદિવ્યાવૃત્તયે નિયમ્યતે ।
સતિ ચાવધતસ્ય વિધૌ પ્રધાનેનાઽગ્નેયાદિયાગેનાસૌ પ્રયુજ્યતે ।
ન ચાત્ર સંબન્ધાભાવાદપ્રયુક્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રધાનયાગપ્રકરણપઠિતત્વેન સંબન્ધસિદ્ધિઃ ।
તસ્માત્- અવઘાતાદયો વિધીયન્તે પ્રધાનેન પ્રયુજ્યન્તે ચ

(દ્વાદશે યાગહોમસ્વરૂપનિરૂપણાધિકરણે સૂત્રે 27-28)
યજતિ ચોદનાદ્રવ્યદેવતાક્રિયં સમુદાયે કૃતાર્થત્વાત્ । જૈમ્_4,2.27 ।
તદુક્તે શ્રવણાજ્ જુહોતિર્ આસેચનાધિકઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,2.28 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.21-23
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
અનિરૂપ્યા નિરૂપ્યા વા યાગહોમદદાતયઃ ।
ત્યાગાદાદ્યો યજિસ્ત્યાગઃ પ્રક્ષેપો હોમ ઇષ્યતે

આકાઙ્ક્ષા યાગશબ્દસ્ય ત્યાગેનૈવ નિવર્તતે ।
યાગસ્યોપરિ હોમસ્ય વિધેઃ ક્ષેપાવસાનતા

સ્વીયં દ્રવ્યં પરિત્યજ્ય પરકીયં યથા ભવેત્ ।
તથા સંપાદનં દાનં ત્યાગે ઽપ્યેષામિયં ભિદા

ઇદમામ્નાયતે- ઽસોમેન યજેતઽ અગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઽહિરણ્યમાત્રેયાય દદાતિઽ ઇતિ ।
તત્ર યાગ-હોમ-દાન-શબ્દાનામર્થા ન નિરૂપયિતું શક્યન્તે ।
ત્રિષ્વપિ દ્રવ્યત્યાગસ્ય સદ્ભાવાત્ ।
તતો વિધેયાનામર્થાનાં પ્રધાનભૂતાનામનિર્ણયાત્, ઇતરત્ર વિધ્યનુવાદવિવેકઃ પૂર્વોક્તો વ્યર્થઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દેવતામુદ્દિશ્ય દ્રવ્યત્યાગો યાગઃ ।
ત્યક્તસ્ય વહ્નૌ પ્રક્ષેપો હોમઃ ।
સ્વકીયદ્રવ્યસ્ય સ્વત્વનિવૃત્તિપૂર્વકં પરસ્વત્વાપાદનં દાનમ્ ।
ઇતિ સુનિરૂપા એતે પદાર્થાઃ ।
ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિવિહિતસ્ય યાગસ્યોપરિ ઽચતુરવત્તં જુહોતિઽ ઇતિ હોમસ્ય વિધાનાત્ ઽત્યાગમાત્રાત્મકો યાગઃ, પ્રક્ષેપાધિકો હોમઃઽ ઇત્યવગમ્યતે ।
યત્ર તુ યજત્યાદિપદં ન શ્રુતમ્, કિંતુ ઽઆગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃઽ ઇત્યેતાવદવે શ્રુતમ્, તત્રાપ્યુદ્દેશ્યાયા દેવતાયાસ્ત્વજનીયદ્રવ્યસ્ય ચ શ્રુતત્વાદુદ્દેશત્વાગરૂપો યાગો ઽથસિદ્ધઃ ।
તસ્માત્- પ્રધાનવિધેયાનાં યાગાદીનાં સુનિરૂપિતત્વાદ્વિધિવિવેકો ન વ્યર્થઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,2.21-23 ॥
(ત્રયોદશે બર્હિષ આતિથ્યાદિસાધારણ્યાધિકરણે સૂત્રે 29-30)
વિધેઃ કર્માપવર્ગિત્વાદ્ અર્થાન્તરે વિધિપ્રદેશઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,2.29 ।
અપિ વોત્પત્તિસંયોગાદ્ અર્થસંબન્ધો ઽવિશિષ્ટાનાં પ્રયોગૈકત્વહેતુઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,2.30 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,2.24-25
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
યદાતિથ્યાબર્હિરેતદુપસત્સ્વતિદેશનમ્ ।
સાધારણ્યવિધિર્વાઽદ્યસ્તદીયસ્યોપસંહૃતેઃ

વર્હિઃ શ્રુત્યૈકતાભાનાન્નાતિદેશસ્ય લક્ષણા ।
આતિથ્યયોપસદ્ભિશ્વ બર્હિરેતત્પ્રયુજ્યતે