Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 3.7

3.7.1

jyotiṣṭomaḥ- svayameko 'pi samāptibhedādbhidyate |
yajñāyajñiyastotreṇa samāptau 'agniṣṭomaḥ' ityucyate |
tasmādapi stotrādūrdhvamukthyastotreṇa samāptau 'ukthyaḥ' ityucyate |
evaṃ ṣoḍaśyādayo 'pi |
tādṛśasya saptasaṃsthāvato jyotiṣṭomasya prakaraṇe dīkṣaṇīyeṣṭiprāyaṇīyeṣṭyādīnāmaṅgānāṃ vidhirāmnātaḥ |
sa ca vidhirjyotiṣṭomasya prathamasaṃsthāviśeṣe 'gniṣṭome yathā pravṛttaḥ, tathaivokthyādiṣvapi pravartate |
kutaḥ |
prakaraṇasaṃbandhasya samānatvāt |
kiṃca- yathāgniṣṭomaḥ phalatvādaṅgavidhibhiḥ saṃyujyate, evamukthyādayo 'pi |
teṣāṃ ca phalamevamāmnāyate-'paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt' 'ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ stuvīta' 'atirātreṇa prajākāmaṃ yājayet' iti |
tasmāt - saptasvapi saṃsthāsu samāno 'ṅgavidhiḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- yadetadukthyādīnāṃ phalamudāhṛtam, tattu teṣāṃ vikāratvaṃ gamayati |
'kāmyo guṇaḥ śrūyamāṇo nityamartha vikṛtya niviśate' iti nyāyādyathā godohanaguṇo nityaṃ camasasādhanakamapāṃ praṇayanaṃ vikṛtya niviśate,evamukthyaguṇo nityāmagniṣṭomasya saṃsthāṃ vikṛtya saṃsthāntaratvaṃ gamayati |
tato 'gniṣṭomasya guṇavikārā ukthyādaya iti na sarvasaṃsthāsādhāraṇaṃ prakaraṇam, kiṃtu - agniṣṭomasyai vāsādhāraṇama |
nanu- 'jyotiṣṭomena yajeta' ityuktatvājjyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇam, na tvagniṣṭomasaṃsthāyāḥ- iti cet |
bāḍham |
asā jyotiṣṭomo na kadācidapyagniṣṭomaṃ vyabhicarati |
ukthyādīnāmapyantarbhāvitāgniṣṭomakatvāt |
ukthyādīṃstu vyabhicarati |
vināpi tairagniṣṭomaśśāyāṃ jyotiṣṭomatvasaṃbhavāt |
ato 'gniṣṭomasaṃsthasya jyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇaṃ sattatraiva dīkṣaṇīyādyaṅgavidhiṃ niveśayati |
ukthyādiṣu codakādaṅgānyatidiśyante || MJaiNyC_3,6.26-27 ||
iti śrīmādhavīye jauminīyanyāyamālāvistare tṛtīyādhyāyasya ṣaṣṭha pādaḥ
atha tṛtīyādhyāyasya saptamaḥ pādaḥ /
(prathame barhirādīnāṃ darśapaurṇamāsatadaṅgobhayāṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 1-5)
prakaraṇaviśeṣād asaṃyuktaṃ pradhānasya / Jaim_3,7.1 /
sarveṣāṃ vā śeṣatvasyātatprayuktatvāt / Jaim_3,7.2 /
ārādapīti cet / Jaim_3,7.3 /
na tadvākyaṃ hi tadarthatvāt / Jaim_3,7.4 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_3,7.5 /
saptamapādasya prathamādhikaraṇamāracayati -
START MJaiNy 3,7.1-2
mukhyāṅgataiva vedyādeḥ prayājādyaṅgato 'pi vā /
tadvākyaṃ prakriyāyuktaṃ mukhyāṅgatvasya bodhakam

3.7.2

mukhyāṅgasyāpi vedyādeḥ prayājādiṣu cāṅgatā /
mukhyārthatvātprayājādeḥ svāpūrvavyavadhānataḥ

3.7.3

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' 'barhiṣi havīṃṣyāsādayati' iti |
tathā taddharmāḥ śrūyante- 'vediṃ khanati' 'barhirlunāti' ityādayaḥ |
mukhyahavīṃṣyāgneyapuroḍāśādīni, amukhyahavīṃṣi tu prayājādyarthāni |
tatra-svasvadharmasahitāni vedyādīni prakaraṇabalānmukhyahaviṣā mevāṅgāni- 'vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' iti vākyātsarvahaviraṅgatā- iti cet |
na |
prakaraṇena vākyasya saṃkocanīyatvāt |
yadi vākyaṃ prakaraṇanairapekṣyeṇa svatantraṃ syāt, tadā sādanamātraparyavasānena yāgābhāve vaiyarthya syāt |
saumikahīvaṣāmapyetadvedyāsādanaṃ prasajyeta |
tasmāt- mukhyahaviraṅgaṃ vedyādikam- iti prāpte-
brūmaḥ- astu vaiyarthyātiprasaṅgaparihāreṇa prakṛtāpūrvasādhanabhūtahaviḥṣu vedyāderaṅgatvam |
prayājādihavīṃṣyapi svakīyāvāntarāpūrvadvārā mukhyāpūrvasādhanānyeveti tadaṅgatvamapi vedyāderyuktam |
evaṃ sati vākyasyātyantasaṃkoco na bhaviṣyati || MJaiNyC_3,7.1-2 ||
(dvitīye svāmisaṃskārāṇāṃ pradhānārthatādhikaraṇe sūtram)
phalasaṃyogāt tu svāmiyuktaṃ pradhānasya / Jaim_3,7.6 /
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
vapanādyupakāraḥ kiṃ dvayormukhāṅgayoruta /
mukhya eva dvayorastu kṛtsnakartṛgatatvataḥ

3.7.4

yuktaḥ śāstrīyasaṃskāro mukhyasya phalabhojinaḥ /
vināpi saṃsakṛtiṃ dṛṣṭaṃ kartṛtvaṃ tatra nāsti saḥ

3.7.5

jyotiṣṭome keśaśmaśruvapanapayovratādayo yajamānasaṃskārā āmnātāḥ |
grahaiḥ somahomo jyotiṣṭome mukhyaḥ |
agnīṣomīyapaśvādikamaṅgam |
tatra-dvayormukhyāṅgayorete vapanādaya upakurvanti |
kutaḥ |
kartṛdharmatvāt |
yajamāno hi kartṛtayā vapanādibhiḥ saṃskriyate |
kartṛtvaṃ ca yathā mukhyaṃ prati tasya vidyate, tathāṅgaṃ pratyapyasti |
tasmāt-ubhayorupakāraḥ- iti cet |
maivam |
dvau hi yajamānasyā'kārau- kriyākartṛtvam, phalabhoktṛtvaṃ ceti |
tayoradṛṣṭaḥ phalabhogaḥ, kriyāniṣpattiśca dṛṣṭā |
tathā sati- vapanādikṛtopakāratyāpyadṛṣṭatvādbhoktṛśeṣā vapanādayaḥ phalabhogasādhane mukhya eva paryavasyanti |
vapanādisaṃskārarahitairapyṛtvigbhiḥ kṛṣīvalādibhiśca kriyā niṣpādyamānā dṛśyate |
tatastatra kartṛtvākāre vapanādikṛtaḥ sa upakāro nāsti |
tasmāt-adṛṣṭa phalabhojino 'sya yajamānasya yo 'yamadṛṣṭarūpaḥ śāstrīyaḥ saṃskāraḥ so 'yaṃ mukhye karmaṇi yukto nāṅgeṣu |
nātra pūrvavadvākyamasti, yena paramparāphalasādhaneṣvaṅgeṣu vapanādyupakāraḥ śaṅkayeta |
prakaraṇaṃ tu mukhyasyaiva, na tvaṅgānām |
tasmāt- na teṣūpakāraḥ || MJaiNyC_3,7.3-4 ||
(tṛtīye saumikavedyādīnāmaṅgapradhānobhayāṅgatādhikaraṇe sūtre 7 / 9)
cikīrṣayā ca saṃyogāt / Jaim_3,7.7 /
tadyukte tu phalaśrutis tasmāt sarvacikīrṣā syāt / Jaim_3,7.9 /
START MJaiNy 3,7.5-6
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
mukhyārthā saumikī vedirubhayārthota mukhyagā /
cikīrṣitatvānmukhyasya vedyā tatkṛtisaṃbhavāt

3.7.6

mukhyapauṣkalyahetutvāttadaṅgaṃ ca cikīrṣitam /
mukhyavattena tadvediraṅgeṣvapyupakāriṇī

3.7.6

dārśikīṃ vediṃ madhye 'ntarbhāvya prācīnavaṃśo maṇḍapo 'vasthitaḥ |
tataḥ pūrvasyāṃ diśi sadohavirdhānādīnāṃ paryāpto bhūbhāgaviśeṣaḥ |
taiḥ sadaḥprabhṛtibhiḥ saha saumikī vedirityucyate |
seyaṃ mukhyasya somayāgasyaivopakāraṃ karoti, na tvamukhyānāmagnīṣomīyādyaṅgānām |
kutaḥ |
mukhyasya cikīrṣitatvāt |
na ca - aṅgānyapi cikīrṣitāni- iti vācyam |
cikīrṣāsvarūpasya vedenaivābhihitatvāt |
evaṃ śrūyate- 'ṣaṭtriṃśatprakramā prācī, caturviṃśatiragreṇa, triṃśajjaghanena, iyati śakṣyāmahe' iti |
asyāyamarthaḥ- śrūyamāṇenānena dairdhyapramāṇena tiryakpramāṇadvayena ca pramite bhūbhāge phalahetusomayāgaṃ kartu śakṣyāmahe' iti niścitya tathaiva kuryāta- iti |
seyaṃ cikīrṣā mukhyaviṣayā |
'iyati śakṣyāmahe' iti parimāṇasya śakteścopanyāsāt |
aṅgānāṃ tu paśūnāmiṣṭīnāṃ ca sadohavirdhānādi maṇṭapanirapekṣāṇāṃ yathoktaparimāṇamantareṇāpyanuṣṭhātuṃ śakyatvātsa upanyāsastatra nirarthakaḥ |
somasya tvanuṣṭhānaṃ yathoktavedyāmeva saṃbhavati, natvanyatra |
tasmāt- sā vedirmukhyasyaivopakaroti- iti prāpte, -
brūmaḥ- 'iyati śakṣyāmahe' ityatra sāṅgapradhānānuṣṭhāne śaktiruktā |
tādṛśasyaiva phalaṃ prati puṣkalahetutvāt |
ato mukhyāṅgayościkīrṣāyāstulyatvādvedirubhayārthā |
na ca- atra vapanādisāmyaṃ śaṅkanīyam |
dṛṣṭopayogābhāvasya tatroktatvāt |
iha tu- havirāsādanādirdṛṣṭa upayogaḥ |
sa ca mukhyāṅgayoḥ sama ityubhayārthatvam

3.7.7

(caturthe-amimarśanasyāṅgapradhānobhayāṅgatādhikaraṇe sūtra 8 / 10)
tathābhidhānena / Jaim_3,7.8 /
guṇābhidhānāt sarvārtham abhidhānam / Jaim_3,7.10 /
START MJaiNy 3,7.7-8
caturthādhikaraṇamāracayati-
caturhotrā paurṇamāsīṃ mṛśedājyādimarśane /
mantro mukhya utāṅge 'pi mukhye tadvāciśabdataḥ

3.7.8

śabdasya karmavācitvāttatra marśanavarjanāt /
vibhaktivyatyaye mantro mukhyāṅgahaviṣordvayoḥ

3.7.9

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'caturhotrā paurṇamāsīmabhimṛśet, pañcahotrābhāvāsyām' iti |
pṛthivī hotā'- ityādiko mantraścaturhotā |
tasminmantre yajñāṅgānāṃ caturṇā śrutatvāt |
athavā- tasya mantrasyābhimānitvenā'tmabhūtaḥ kaścitpuruṣaḥ prajāpatinā caturthāramāmantritaḥ pratvuttaramuvāceti sa puruṣaścaturhūtaḥ |
tadīyanāmnā mantro 'pi 'caturhūtaḥ' ityucyate |
'pūjyānāṃ pratyakṣanāmagrahaṇamayuktam' ityabhiprāyeṇa hūtaśabdasthāne hotṛśabdaḥ paṭhyate |
ayamarthaḥ sarvo 'pi taittirīyabrāhmaṇe śrūyate-
"ātmannātmannityāmantrayata |
tasmai caturhūtaḥ pratyaśṛṇot |
sa caturhūto 'bhavat |
caturhūto ha vai nāmaiṣaḥ |
taṃ vā etaṃ caturhūtaṃ santaṃ 'caturhotā' ityācakṣate parokṣeṇa |
parokṣapriyā iva hi devaḥ"iti |
'agnirhotā'- ityādiko mantraḥ pañcahotā |
tatrāpyuktaprakāro draṣṭavyaḥ |
- atra-yo 'yamājyādihaviṣa upasparśanārtho mantraḥ, asau mukhya eva haviṣi niviśate |
paurṇamāsyamāvāsyāśabdayormukhyahavirviṣaya tvāt-iti prāpte,-
brūmaḥ- paurṇamāsyabhāvāsyaśabdau karmavācinau, na tu havirvācinau |
na ca karmaṇorupasparśana saṃbhavaḥ |
atha kālavivakṣāyāṃ vibhaktivyatyayena saptamyartho vyākhyāyeta, tadā kālasaṃbandhasya mukhyāṅga yorubhayostulyatvādubhayavidhahavirupasparśane mantro viniyujyate || MJaiNyC_3,7.7-8 ||
(pañcame dīkṣādakṣiṇayoḥ pradhānārthatādhikaraṇe sūtre - 11-12)
dīkṣādakṣiṇaṃ tu vacanāt pradhānasya / Jaim_3,7.11 /
nivṛttidarśanāc ca / Jaim_3,7.12 /
START MJaiNy 3,7.9-10
pañcamādhikaraṇamāracayati-
daṇḍadīkṣā dakṣiṇā tu śataṃ dvādaśamiryutam /
dvayārthamuta mukhyārthe somasyetyuktisaṃbhavāt

3.7.10

mukhyāṅgadvayagaṃ maivaṃ pāramparyaviḍambanā /
vacanasya na yuktātaḥ pradhānārthamidaṃ sthitam

3.7.11

jyotiṣṭome dīkṣādakṣiṇaṃ śrūyate- 'daṇḍena dakṣiyati' iti, 'tasya dvādaśaśataṃ dakṣiṇā' iti ca |
tatra dīkṣā mukhyāṅgayorupakaroti, tathā dakṣiṇāpi |
na ca - dīkṣā somasya, dakṣiṇā somasya' iti vākye ṣaṣṭhyā mukhyasaṃbandha evāvagamyate, na tvaṅgasaṃbandhaḥ- iti vācyam |
dīkṣādakṣiṇe somanaiva sākṣātsaṃbadhnītām, sa somaḥ punaraṅgaiḥ saṃbaddhaiti paramparayā dīkṣādakṣiṇayoraṅgairapi saṃbandho 'sti |
tasmāt- ubhayārthe dīkṣādikam- iti prāpte,-
brūmaḥ- avyavahitasaṃbandha eva ṣaṣṭhyā abhidheyor'thaḥ |
tadasaṃbhave tu - paramparāsaṃbandhaḥ kathaṃcidgṛhyate |
iha tu tatsaṃbhavātpāramparya na yuktam |
tasmāt- pradhānārtha dīkṣādikam || MJaiNyC_3,7.9-10 ||
(ṣaṣṭhe - antavaideryūpānaṅgatādhikaraṇe sūtre 13-14)
tathā yūpasya vediḥ / Jaim_3,7.13 /
deśamātraṃ vā śiṣyenaikavākyatvāt / Jaim_3,7.14 /
START MJaiNy 3,7.11-12
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
antarvedi minotyardha yūpāṅgamuta lakṣayet /
deśaṃ yūpāṅgamāvena vedibhāgo 'tra codyate

3.7.12

bahirvedyardhamityetadvākyaṃ bhidyeta tadvidhau /
mīyamānasya yūpasya tāvāndeśo 'tra lakṣyate

3.7.13

agnīṣomīyapaśau 'yūpaṃ minoti' iti prakṛtya śrūyate- 'ardhamantarvedi minoti, ardha bahirvedi' iti |
'yūpaṃ sthāpayituṃ kiyadvistāravānavaṭo 'pekṣitaḥ' iti bubhutsāyāṃ tannirṇayāya yūpamūlasya sthaulyamaṅgulyādibhirmātavyam |
tasya ca pīyamānasya yūpasya vedyabhyantarabhāgo 'laṅgatvenaṃ vidhīyate- iti cet |
maivam |
yathā saṃskṛto vedyabhyantarabhāgaḥ 'ardhamantarvedi' ityanena vākyena vidhīyate, tadvada saṃskṛto bahirbhāgo 'bahirvedi'- ityanena vākyena vidhātavyaḥ |
tato vākyaṃ bhidyeta |
yadā tu vederabhyantarabāhyabhāgābhyāmupalakṣito 'saṃskṛto' laukikadeśa evātra yūpāṅgatvena vidhīyate, na tu saṃskṛtavedibhāgaḥ || MJaiNyC_3,7.11-12 ||
(saptame havirdhānasya sāmidhenyanaṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 15-17)
sāmidhenīs tad anvāhur iti havir dhānayor vacanāt sāmidhenīnām / Jaim_3,7.15 /
deśamātraṃ vā pratyakṣaṃ hy arthakarma somasya / Jaim_3,7.16 /
samākhyānaṃ ca tadvat / Jaim_3,7.17 /
START MJaiNy 3,7.13-14
saptamādhikaraṇamāracayati -
havirdhāne sthito brūyātsāmidhenīrihāṅgatā /
havirdhānasya tāsvāho taddeśo 'nena lakṣyate

3.7.14

vākyātsyādaṅgatā maivaṃ prakṛtyā paścime 'gnitaḥ /
deśaḥ prāpto lāghavena lakṣyaḥ śakaṭasaṃnidhiḥ

3.7.15

jyotiṣṭome śrūyate- 'uta yatsunvanti sāmidhenīstadanvāhuḥ' - iti |
havirdhānamaṇḍapagatayor dakṣiṇottarabhāgāvasthitayorhavirdhānanāmakayoḥ śakaṭayormadhye dakṣiṇaṃ śakaṭamatra yattacchabdābhyā mabhidhīyate |
tasya samīpe somasyābhiṣavaḥ |
'uta' ityayaṃ śabdo 'thabdārthe vartate |
'atha yasminhavirdhāne somamabhiṣuṇvanti, tasminsāmidhenīranubrūyuḥ' |
aiha dakṣiṇasya havirdhānasya sāmidhenīṣvaṅgatvaṃ pratīyate |
na cātra pūrvavadvākyabhedadoṣaḥ śaṅkyaḥ |
akavākyatāyāḥ spaṣṭaṃ pratibhāsāt- iti prāpte-
brūmaḥ- sāmidhenīnāmiṣṭyaṅgatayā darśapūrṇamāsāvatra prakṛtiḥ |
prakṛtau cā'havanīyāgneḥ paścimo deśaḥ sāmidhenīnāṃ sthānam |
ihottaravederāhavanīyatvāttadapekṣayā havirdhānasya paścimadeśāvasthānāt |
sa deśaścodakena prāptaḥ- iti na deśasya sāmidhenyaṅgatvaṃ vidhātavyam |
kiṃtu dakṣiṇottarahavirdhānasamīpa deśayoraniyamena prāptau- dakṣiṇasyaiva havirdhānasya samīpadeśaḥ- iti niyantuṃ havirdhānena saṃnidhirlakṣyate |
tathā sati niyamamātravidhānāllāghavaṃ bhavati |
tvatpakṣe tvabhiṣavopalakṣitasya dakṣiṇasya havirdhānasyā tyantamaprāptaṃ sāmidhenyaṅgatvaṃ vidhīyata iti gauravam |
tasmāddeśalakṣaṇā || MJaiNyC_3,7.13-14 ||
(aṣṭame- aṅgānāmanyadvārānuṣṭhānādhikaraṇe sūtrāṇi 18-20)
śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt tasmāt svayaṃ prayoge syāt / Jaim_3,7.18 /
utsarge tu pradhānatvāc cheṣakārī pradhānasya tasmād anyaḥ svayaṃ vā syāt / Jaim_3,7.19 /
anyo vā syāt parikrayāmnānād vipratiṣedhāt pratyag ātmani / Jaim_3,7.20 /
START MJaiNy 3,7.15-16
aṣṭamādhikaraṇamāracayati -
yajamānena kartavyaṃ nikhilaṃ tyāga eva vā /
kartṛgāmiphalaśrutyā yujyate sarvakartṛtā

3.7.16

prayojake 'pi kartṛtvamasti no cetkrayo vṛthā /
kārye tena tyāgamātramṛtvijo 'nyatra kartṛtā

3.7.17

'svargakāmo yajeta' iti svargabhokturyāgakartuśca sāmānādhikaraṇyādekatvaṃ gamyate |
pāṇiniśca 'svaritañitaḥ kartrabhiprāye krimāphale'[pā.sū.1.3.72 ]iti sūtreṇa kriyāphalasya kartṛgāmitve satyātmanepadaṃ vidadhāti |
ataḥ sāṅgakarmānuṣṭhānamantareṇa phalāsaṃbhavānnikhilaṃ yajamānena kartavyam- iti prāpte-
brūmaḥ- nikhilānuṣṭhānābhāve 'pi prayojakatayā yajamānasya sarvakartṛtvamasti |
'ṣahūbhirhalaiḥ karṣati' ityatra tathādarśanāt |
yadi svenaiva sarvamanuṣṭhīyeta, tadānīmṛtviṇāṃ parikrayo vṛthā syāt |
tasmāt -yajamānena tyāgamātraṃ kāryam |
anyatra sāṅgapradhāne krītasyartvijo 'nuṣṭhānam |
tathā sati sākṣātparamparayā ca sarvakartṛtvasya yajamāne saṃbhavāttasya phalaṃ na virudhyate || MJaiNyC_3,7.15-16 ||
(navame parikrītānāmṛtvijāṃ saṃkhyāviśeṣaniyamādhikaraṇe sūtrāṇi 21-24)
tatrārthāt kartṛparimāṇaṃ syād aniyamo 'viśeṣāt / Jaim_3,7.21 /
api vā śrutibhedāt pratināmadheyaṃ syuḥ / Jaim_3,7.22 /
ekasya karmabhedād iti cet / Jaim_3,7.23 /
notpattau hi / Jaim_3,7.24 /
START MJaiNy 3,7.17
navamādhikaraṇamāracayati -
na krītakartṛsaṃkhyāyā niyamo 'satyasti vā na hi /
aviśeṣādasti yāvatkārya tāvanta eva hi

3.7.17

ye yajamānena krītāḥ kartāra ṛtvijaḥ, teṣāṃ saṃkhyāviśeṣo yadyapi na śrutaḥ |
tathāpi kāryānusāreṇa so 'vagantavyaḥ |
te ca kāryaviśeṣāḥ kartṛsaṃyuktā evaṃ śrūyante- 'puro 'dhvaryurvibhajati, pratiprasthātā manthinaṃ juhoti, neṣṭhā patnīmudānayati, unnetā camasānunnayati, prastotā prastauti, udgātodgāyati, pratihartā pratiharati, subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayati, hotā prātaranuvākamanubrūte, maitrāvarūṇaḥ preṣyati, acchāvāko yajati, grāvastudgrāvastotrīyamanvāha' iti |
evaṃ brahmabrāhmaṇācchaṃ syāgnīdhrapotṝṇāṃ caturṇā karmāṇyudāhāryāṇi |
tasmāt-
yāvanti karyāṇi tāvanta ṛtvijo varītavyāḥ

3.7.18

(daśame camasādhvaryūṇāṃ pṛthaktvādhikaraṇe sūtram)
camasādhvaryavaś ca tair vyapadeśāt / Jaim_3,7.25 /
START MJaiNy 3,7.18
daśamādhikaraṇamāracayati -
camasādhvaryavo nānya ṛtvibhyo 'nye 'thavāgnimaḥ /
yaugikyā saṃjñayā maivaṃ ṣaṣṭhyā tebhyo vibhedanāt

3.7.18

jyotiṣṭome śrūyate- 'camasādhvaryūnvṛṇīte' iti |
ye pūrvatra kāryānusāreṇādhvaryupramukhā ṛtvija uktāḥ, tebhyo na vyatiriktāścamasādhvaryavaḥ |
kutaḥ |
yaugikasaṃjñayā tadabhedapratīteḥ |
ta(ya)thā devadatta eva pacikriyāyogātpācako bhavati, tathādhvaryupramukhā eva camasayogāccamasādhvaryavaḥ- iti cet |
maivam |
madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavaḥ, hotrakāṇāṃ, camasādhvaryava iti apaṭhyā bhedāvabhāsāt |
madhyataḥkāriṇor'dhvayuhotrādayaḥ |
hotrakāḥ pratiprasthātṛmautrāvaruṇādayaḥ |
tasmādṛtvigbhyo 'nye

3.7.19

(ekādaśe camasādhvaryūṇāṃ bahutvaniyamādhikaraṇe sūtram)
utpattau tu bahuśruteḥ / Jaim_3,7.26 /
START MJaiNy 3,7.19
ekādaśādhikaraṇamāracayati -
tānvṛṇīteti bahutā nāsti vāsti grahaikyavat /
neti cennātra vaiṣamyādutpattau bahutāśruteḥ

3.7.19

'camasādhvaryūnvṛṇīta' iti yadbahutvaṃ śrutam, tanna vivakṣitam |
grahaikatvavaduddeśyagatatvāt- iti cet |
maivam |
grahavaiṣamyāt |
'grahaṃ saṃmārṣṭi' ityetadgrahāṇāṃ notpattivākyam |
camasādhvaryūṇāṃ tvetadevotpattivākyam |
tatasteṣāmupādeyatvāttadgataṃ bahutvaṃ vivakṣitam

3.7.20

(dvādaśe camasādhvaryūṇāṃ daśasaṃkhyāniyamādhikaraṇe sūtram-)
daśatvaṃ liṅgadarśanāt / Jaim_3,7.27 /
START MJaiNy 3,7.20
dvādaśādhikaraṇamāracayati -
neyattāstyasti vā teṣāṃ na niyāmakavarjanāt /
camasānāṃ daśatvena camasādhvaryavo daśa

3.7.20

spaṣṭor'thaḥ

3.7.21

(trayodaśe śamiturapṛthaktvādhikaraṇe sūtre 28-29)
śamitā ca śabdabhedāt / Jaim_3,7.28 /
prakaraṇād votpattyasaṃyogāt / Jaim_3,7.29 /
START MJaiNy 3,7.21
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
tebhyo 'nyaḥ śamitānanyo vānyaḥ saṃjñāpṛthaktvataḥ /
varaṇābhāvato nānyaḥ saṃjñābhedastu yaugikaḥ

3.7.21

'śamitāra upeta na yajñam' ityasminmantre śrutāyāḥ śamitṛsaṃjñāyāḥ pṛthaktyāduktebhyo 'nyaḥ śamitā- iti cet |
maivam |
pṛthagvaraṇābhāvāt |
saṃjñābhedastu paśusaṃjñapanayogādupapadyate |
yadyapyayaṃ mantro 'dhvaryu kāṇḍe paṭhitaḥ, tathāpyadhvaryoḥ parāvṛttiśravaṇādadhvaryupuruṣāḥ pratiprasthātrādayaḥ śamitāraḥ |
ata eva śrūyate- 'parāvartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt' iti

3.7.22

(caturdaśe- upagasyāpṛthaktvādhikaraṇe sūtram-)
upagāś ca liṅgadarśanāt / Jaim_3,7.30 /
START MJaiNy 3,7.22
caturdaśādhikaraṇamāracayati-
anye syurupagātāra uditebhyo na vā yathā /
loke 'trāpi tathā maivaṃ nādhvaryuritiliṅgataḥ

3.7.22

yathā loke mukhyebhyo gāyakanāyakādibhyo 'nye pārśvasthā upagātāraḥ, tathātrāpi- iti cet |
maivam |
yadyuktebhyaḥ puruṣebhya upagātāro 'nye bhaveyuḥ, tadānīmadhvaryoḥ prasaktyabhāvāt 'nādhvaryurupagāyet' iti pratiṣedho 'narthakaḥ syāt |
tasmādukteṣveva yaugikaḥ saṃjñābhedaḥ

3.7.23

(pañcadaśe somavikretuḥ pṛthaktvādhikaraṇe sūtram-)
vikrayī tvanyaḥ karmaṇo 'coditatvāt / Jaim_3,7.31 /
START MJaiNy 3,7.23
pañcadaśādhikaraṇamāracayati-
somavikrayyeka eṣu na vā varaṇavarjanāt /
ekaḥ kratvarthatā nāsti vikrayasyeti bhidyate

3.7.23

kraya eva jyotiṣṭomāṅgatvena śrutaḥ, na vikrayaḥ |
na cāvihitamṛtvijaḥ kurvanti |
tasmādanyo vikretā

3.7.24

(ṣoḍaśe 'ṛtvik' iti nāmno 'sarvagāmitādhikaraṇe sūtrāṇi 32-35)
karmakāryāt sarveṣām ṛtviktvam aviśeṣāt / Jaim_3,7.32 /
na vā parisaṃkhyānāt / Jaim_3,7.33 /
pakṣeṇeti cet / Jaim_3,7.34 /
na sarveṣām adhikāraḥ / Jaim_3,7.35 /
START MJaiNy 3,7.24-25
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati-
kimṛtvignāma sarveṣu samānamuta keṣucit /
ṛtau yajanametiṣāṃ tulyamityasti nāma tat

3.7.25

saumyādhvarasya sapta syurdaśa cetyādisaṃkhyayā /
na sarveṣāṃ samaṃ nāma keṣāṃcidyogarūḍhitaḥ

3.7.26

ṛtvikśabdasya pravṛttinimittamṛtau yajanama |
tacca brahmādiṣviva canasādhvaryupvapyasti |
tasmāt- sarveṣāmṛtvignāma samānam- iti cet |
maivam |
saṃkhyāśrutivirodhāt |
'saumyasyādhvarasya yajñakratoḥ saptadaśartvijaḥ, iti śrūyate |
tasmāt- yogamanatikramya śāstrīyarūḍhimapyāśritya keṣucidevaitamnānetyavagantavyam || MJaiNyC_3,7.24-25 ||
(saptadaśe-dgadīkṣādakṣiṇāvākyoktabrahmādīnāmeva saptadaśartviktvādhikaraṇedgha-sūtre 36-37)
niyamas tu dakṣiṇābhiḥ śrutisaṃyogāt / Jaim_3,7.36 /
uktvā ca yajamānatvaṃ teṣāṃ dīkṣāvidhānāt / Jaim_3,7.37 /
START MJaiNy 3,7.26
saptadaśādhikaraṇamāracayati-
saṃkhyātā api ye kecinniyatā vāviśeṣataḥ /
ādyo na dakṣiṇādāne dīkṣāyāṃ ca viśeṣataḥ

3.7.26

ye saptadaśa saṃkhyātāḥ, te brahmādiṣu camasādhvaryuṣu ca ye kecidicchayā grahītavyāḥ |
viśeṣasyāśravaṇāt- iti cet |
maivam |
dakṣiṇāvākye dīkṣāvākye ca viśeṣaśravaṇāt |
'ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadāti' ityuktvā tadviśeṣaḥ śrūyate- 'agnīdhe dadāti' ' brahmaṇe dadāti' ityādinā |
dīkṣāvākyaṃ ca tatra prakaraṇe 'ye yajamānāsta ṛtvijaḥ' ityuktvānantarameva māmnādyate- 'adhvaryurgṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayati, tata udvātāram, tato hotāram, tatastaṃ pratiprasthātā dīkṣayitvārdhino dīkṣayati brāhmaṇācchaṃsinaṃ brahmaṇaḥ, prastotāramudgātuḥ, maitrāvaruṇaṃ hotuḥ |
tatastaṃ neṣṭā dīkṣayitvā tṛtīyino dīkṣayati- agnīdhaṃ brahmaṇaḥ, pratihartāramudgātuḥ, acchāvākaṃ hotuḥ |
tatastamunnetā dīkṣayitvā pādino dīkṣayati- potāraṃ brahmaṇaḥ, subrahmaṇyamudgātuḥ, grāvastutaṃ hotuḥ |
tatastamanyo brāhmaṇo dīkṣayati' iti asyāyamarthaḥ- 'adhvaryuryajurvedaproktaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ-brāhmaṇācchaṃsī, agnīt, potā ceti |
udgātodgānaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ - prastotā, pratihartā, subrahmaṇyaśceti |
hotā śaṃsanaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ- maitrāvaruṇaḥ acchāvākaḥ, grāvastuditi |
caturṣu vargeṣu ye prathamāste dakṣiṇāṃ saṃpūrṇā prāpnuvanti |
ye dvitīyāste tadardha prāpnuvanti- ityardhinaḥ |
ye tṛtīyāste tṛtīyāṃśaṃ prāpnuvanti- iti tṛtīyinaḥ |
ye caturthāste caturthamaṃśaṃ prāpnuvanti- iti pādinaḥ |
tāmetānuktakrameṇa sa sa puruṣaḥ saṃskaroti' iti |
atra - dīkṣāvākye nirdiṣṭā adhvaryuprabhṛtaya ṛtvijaḥ ṣoḍaśa, na tu camasādhvaryavaḥ- iti niyamo draṣṭavyaḥ

3.7.27

(aṣṭādaśe - ṛtvijāṃ svāmisaptadaśatvādhikaraṇe sūtram-)
svāmisaptadaśāḥ karmasāmānyāt / Jaim_3,7.38 /
START MJaiNy 3,7.27
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati-
sadasye yajamāne vā sāptadaśyaṃ vṛtatvataḥ /
sadasye kurute kiṃcinnāsau svāmini tattvataḥ

3.7.27

adhvaryubrahmādiṣu ṣoḍaśasu vyavasthiteṣu saptadaśasaṃkhyāpūrakaḥ kaścidṛtvigavaikṣitaḥ |
so 'tra sadasyo bhaviṣyati |
sadasyavasthitaḥ sadasyaḥ |
na ca tasya varaṇābhāvaḥ |
keṣāṃcicchākhāyāṃ tadvaraṇasyā'mnātatvāt |
tataḥ sāptadaśyaṃ sadasye paryavasitam- iti cet |
maivam |
asau sadasyaḥ kiṃcidapi na karoti |
'sadasya idaṃ kuryāt' iti vidhyabhāvāt |
na ca vinā kriyāmṛtuyajananimitta ṛtvikśabdastasminnavakalpate |
yajamānastu tyāgaṃ karotīti tasminnupapadyate |
tasmātsāptadaśyaṃ yajamāne yuktam

3.7.28

(ekonaviṃśe- ādhvaryavādiṣvadhvaryvādīnāṃ kartṛtāniyamādhikaraṇe, (viṃśe- agneḥ prakṛtivikṛtisarvārthatādhikaraṇe, ca sūtrāṇi 39 - Jaim_3,7.42)
te sarvārthāḥ prayuktatvād agnayaś ca svakālatvāt / Jaim_3,7.39 /
tatsaṃyogāt karmaṇo vyavasthā syāt saṃyogasyārthavattvāt / Jaim_3,7.40 /
tasyopadeśasamākhyānena nirdeśaḥ / Jaim_3,7.41 /
tadvac ca liṅgadarśam / Jaim_3,7.42 /
START MJaiNy 3,7.28
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati-
na kārya niyataṃ teṣāṃ niyataṃ vāgrimo yataḥ /
śaktāḥ kena kimityatra niyatiḥ syātsamākhyayā

3.7.28

teṣāmadhvaryuprabhṛtīnāṃ kārya na niyatam |
yataḥ sarve sarvatra śaktāḥ |
prakaraṇaṃ ca sarvasādhāraṇatvānna niyāmakam- iti cet-
maivam |
samākhyāyā niyāmakatvāt |
yasminkarmaṇi 'ādhvaryavam' iti samākhyā tatkarmādhvaryoḥ |
evamitaratrāpi

3.7.31

(viṃśe - agneḥ prakṛtivikṛtisarvārthatādhikaraṇe- uktasūtraikadeśaḥ- )
agnayaśca (sarvārthāḥ) svakālatvāt

3.7.29

viśādhikaraṇamāracayati-
START MJaiNy 3,7.29
prakṛtyartho 'tha sarvārtho vahnirādyo 'stu parṇavat /
parṇanyāyo 'tidiṣṭe syādupadiṣṭe tu sarvagaḥ

3.7.29

yathā 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' ityasau parṇavidhiḥ prakṛtyarthaḥ |
evamādhānasyāpyanārabhyā dhītatvādāhita āhavanīyādyagniḥ prakṛtyarthaḥ- iti cet-
maivam |
vaiṣamyāt |
parṇavākyātparṇatāyā yāvatkratupraveśe juhūrdvāram |
sā ca juhūḥ prakṛtāveva vihitā vikṛtiṣu sarvatrātidiśyate |
āhavanīyādyagnestu kraptupradeśe dvāraṃ homaḥ |
sa ca kvacitprakṛtāveva vihitaḥ sanvikṛtāvatidiśyate |
tadyathāprayāṇanāriṣṭhādihomāḥ |
tādṛśe viṣaye 'yadāhavanīye juhvati' iti vākyenāgniḥ prakṛtāveva vidhīyate |
vikṛtau tu homena sahātidiśyate |
tasmāsatra parṇanyāyaḥ |
yastu homo vikṛtāvupadiśyate |
tadyathā- sāṃgrahaṇyāmiṣṭāvāmanahomaḥ |
tatra dvārarabhūtasya homasya vikṛtāvupadiśyamānatayā dvāriṇo 'pi prakṛtāviva vikṛtāvapi vākyena vidhirdhārayitumaśakyaḥ |
tasmāt- sarvārtho vahniḥ

3.7.30

(ekaviṃśe samākhyābādhanādhikaraṇe sūtrāṇi 43-45)
praiṣānuvacanaṃ maitrāvaruṇasyopadeśāt / Jaim_3,7.43 /
puro'nuvākyādhikāro vā praiṣasaṃnidhānāt / Jaim_3,7.44 /
prātar anuvāke ca hotṛdarśanāt / Jaim_3,7.45 /
START MJaiNy 3,7.30-31
ekaviṃśādhikaraṇamāracayati-
yanmaitrāvaruṇaḥ preṣyatyanu cā'heti bādhanam /
hautrādikasamākhyāyāstatsarvatrota kutracit

3.7.31

ādyo 'stu vacanānmaivaṃ sāhityoktyupalambhanāt /
praiṣānuvacane yatra sahite tatra bādhanam

3.7.32

agnīṣomīyapaśau śrūyate- 'maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānu cā'ha' iti |
tadetadvākyaṃ praiṣānuvacanayormaitrāvaruṇakartṛkatāṃ vidadhāti |
tena ca vākyena samākhyā bādhyate |
'agnaye samidhyamānāyānubrūhi' 'yūpāyājyamānāyānubrūhi' ityādipraiṣāṇāmadhvaryu kartṛkatvadarśanāt- 'ādhvaryavāḥ praiṣāḥ' ityasti yājñikānāṃ samākhyā |
tathā |
'pravo bājā abhidyavaḥ'- 'añjanti tvāmadhvare devayantaḥ' ityādyanuvacanānāṃ hotṛkartṛkatvadarśanāt |
'anuvacanāni hautrāṇi'- iti yājñikasamākhyā |
praiṣānuvacane ca dvividhe- samaste vyaste ca |
pūrvodāhṛte vyaste |
'hotāpakṣadagniṃ samidham'- ityādyanuvacanamantrasyānte 'hotaryaja' iti praiṣa āmnātaḥ |
ete praiṣānuvacane samaste |
teṣu ca vyastasamastapraiṣānuvacaneṣu sarvatra prabalena vākyena samākhyāṃ bādhitvā hotṛkartṛkatvamadhvaryukartṛkatvaṃ ca parityajya maitrāvaruṇakartṛkatvamevābhyupayem- iti prāpte-
abhidhīyate- 'preṣyati cānu cā'ha' iti cakāradvayena praiṣānuvacanayoḥ samuccayo vākye 'sminnupalabhyate |
tataḥ samuccitrayoreva samākhyābādhanam |
vyastayostu yathāsamākhyaṃ hotrādikartṛkatvamevābhyupeyam || MJaiNyC_3,7.30-31 ||
(dvāviṃśe camasahome 'dhvaryucamasādhvaryukatṛkatādhikaraṇe sūtrāṇi 46 -49)
camasāṃścamasādhvaryavaḥ samākhyānāt / Jaim_3,7.46 /
adhvaryur vā tannyāyatvāt / Jaim_3,7.47 /
camase cānyadarśanāt / Jaim_3,7.48 /
aśaktau te pratīyeran / Jaim_3,7.49 /
START MJaiNy 3,7.32-33
dvāviṃśādhikaraṇamāracayati-
camasaiścamasādhvaryurjuhotyadhvaryureva vā /
saṃjñāviśeṣādādyo 'stu maivamadhvaryusaṃjñayā

3.7.33

viśeṣasyānapekṣatvāttenānyasyā apekṣaṇāt /
adhvaryurjuhuyācchaktestadaśaktau paro 'pi vā

3.7.34

'camasādhvaryuḥ' ityevaṃvidhasaṃjñāviśeṣāccamasādhvaryava eva camasairjuhuyuḥ - iti cet |
maivam |
adhvaryusaṃjñāyā nirapekṣatvena prabalatvāt |
kevalādhvaryau camasādhvaryuṣu cānugato 'dhvaryuśabdaḥ sāmānyarūpaḥ |
camasaśabdastu camasādhvaryuṣveveti viśeṣarūpaḥ |
taṃ ca viśeṣamanapekṣyaivādhvaryuśabda ṛtviksaṃjñārūpeṇa vartituṃ prabhavati |
camasaśabdastu sāmānyavācinamadhvaryuśabdamapekṣyaiva puruṣeṣu saṃjñā bhavati |
tathā sati 'ādhvaryavo homaḥ' ityanayāṃ nirapekṣayāṃ prabalayā samākhyayādhvaryureva satyāṃ śaktau camasairjuhuyāt |
grahahomavyāpṛtatvena kadācidaśaktau camasādhvaryavo juhuyuḥ || MJaiNyC_3,7.32-33 ||
(trayoviṃśe śyenavājapeyayoranekakartṛkatādhikaraṇe sūtre 50-51)
vedopadeśāt pūrvavadvedānyatve yathopadeśaṃ syuḥ / Jaim_3,7.50 /
tadguṇād vā svadharmaḥ syād adhikārasāmarthyāt sahāṅgair avyaktaḥ śeṣe / Jaim_3,7.51 /
START MJaiNy 3,7.34-35
trayoviṃśādhikaraṇamāracayati-
śyena udgātṛvedokto vājapeyo yajuṣyam /
udgātrādhvaryuṇā kāryau yathāprakṛti vāgrimaḥ

3.7.35

ākhyāviśeṣādākhyāyāḥ pūrvabhāvī hi codakaḥ /
prakṛtāviva kartārastattaddharme vyavasthitāḥ

Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc