જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.7

જ્યોતિષ્ટોમઃ- સ્વયમેકો ઽપિ સમાપ્તિભેદાદ્ભિદ્યતે ।
યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્તોત્રેણ સમાપ્તૌ ઽઅગ્નિષ્ટોમઃઽ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્માદપિ સ્તોત્રાદૂર્ધ્વમુક્થ્યસ્તોત્રેણ સમાપ્તૌ ઽઉક્થ્યઃઽ ઇત્યુચ્યતે ।
એવં ષોડશ્યાદયો ઽપિ ।
તાદૃશસ્ય સપ્તસંસ્થાવતો જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રકરણે દીક્ષણીયેષ્ટિપ્રાયણીયેષ્ટ્યાદીનામઙ્ગાનાં વિધિરામ્નાતઃ ।
સ ચ વિધિર્જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રથમસંસ્થાવિશેષે ઽગ્નિષ્ટોમે યથા પ્રવૃત્તઃ, તથૈવોક્થ્યાદિષ્વપિ પ્રવર્તતે ।
કુતઃ ।
પ્રકરણસંબન્ધસ્ય સમાનત્વાત્ ।
કિંચ- યથાગ્નિષ્ટોમઃ ફલત્વાદઙ્ગવિધિભિઃ સંયુજ્યતે, એવમુક્થ્યાદયો ઽપિ ।
તેષાં ચ ફલમેવમામ્નાયતે-ઽપશુકામ ઉક્થ્યં ગૃહ્ણીયાત્ઽ ઽષોડશિના વીર્યકામઃ સ્તુવીતઽ ઽઅતિરાત્રેણ પ્રજાકામં યાજયેત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ - સપ્તસ્વપિ સંસ્થાસુ સમાનો ઽઙ્ગવિધિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- યદેતદુક્થ્યાદીનાં ફલમુદાહૃતમ્, તત્તુ તેષાં વિકારત્વં ગમયતિ ।
ઽકામ્યો ગુણઃ શ્રૂયમાણો નિત્યમર્થ વિકૃત્ય નિવિશતેઽ ઇતિ ન્યાયાદ્યથા ગોદોહનગુણો નિત્યં ચમસસાધનકમપાં પ્રણયનં વિકૃત્ય નિવિશતે,એવમુક્થ્યગુણો નિત્યામગ્નિષ્ટોમસ્ય સંસ્થાં વિકૃત્ય સંસ્થાન્તરત્વં ગમયતિ ।
તતો ઽગ્નિષ્ટોમસ્ય ગુણવિકારા ઉક્થ્યાદય ઇતિ ન સર્વસંસ્થાસાધારણં પ્રકરણમ્, કિંતુ - અગ્નિષ્ટોમસ્યૈ વાસાધારણમ ।
નનુ- ઽજ્યોતિષ્ટોમેન યજેતઽ ઇત્યુક્તત્વાજ્જ્યોતિષ્ટોમસ્યેદં પ્રકરણમ્, ન ત્વગ્નિષ્ટોમસંસ્થાયાઃ- ઇતિ ચેત્ ।
બાઢમ્ ।
અસા જ્યોતિષ્ટોમો ન કદાચિદપ્યગ્નિષ્ટોમં વ્યભિચરતિ ।
ઉક્થ્યાદીનામપ્યન્તર્ભાવિતાગ્નિષ્ટોમકત્વાત્ ।
ઉક્થ્યાદીંસ્તુ વ્યભિચરતિ ।
વિનાપિ તૈરગ્નિષ્ટોમશ્શાયાં જ્યોતિષ્ટોમત્વસંભવાત્ ।
અતો ઽગ્નિષ્ટોમસંસ્થસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્યેદં પ્રકરણં સત્તત્રૈવ દીક્ષણીયાદ્યઙ્ગવિધિં નિવેશયતિ ।
ઉક્થ્યાદિષુ ચોદકાદઙ્ગાન્યતિદિશ્યન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,6.26-27 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૌમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે બર્હિરાદીનાં દર્શપૌર્ણમાસતદઙ્ગોભયાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 1-5)
પ્રકરણવિશેષાદ્ અસંયુક્તં પ્રધાનસ્ય । જૈમ્_3,7.1 ।
સર્વેષાં વા શેષત્વસ્યાતત્પ્રયુક્તત્વાત્ । જૈમ્_3,7.2 ।
આરાદપીતિ ચેત્ । જૈમ્_3,7.3 ।
ન તદ્વાક્યં હિ તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,7.4 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,7.5 ।
સપ્તમપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ -
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.1-2
મુખ્યાઙ્ગતૈવ વેદ્યાદેઃ પ્રયાજાદ્યઙ્ગતો ઽપિ વા ।
તદ્વાક્યં પ્રક્રિયાયુક્તં મુખ્યાઙ્ગત્વસ્ય બોધકમ્

મુખ્યાઙ્ગસ્યાપિ વેદ્યાદેઃ પ્રયાજાદિષુ ચાઙ્ગતા ।
મુખ્યાર્થત્વાત્પ્રયાજાદેઃ સ્વાપૂર્વવ્યવધાનતઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽવેદ્યાં હવીંષ્યાસાદયતિઽ ઽબર્હિષિ હવીંષ્યાસાદયતિઽ ઇતિ ।
તથા તદ્ધર્માઃ શ્રૂયન્તે- ઽવેદિં ખનતિઽ ઽબર્હિર્લુનાતિઽ ઇત્યાદયઃ ।
મુખ્યહવીંષ્યાગ્નેયપુરોડાશાદીનિ, અમુખ્યહવીંષિ તુ પ્રયાજાદ્યર્થાનિ ।
તત્ર-સ્વસ્વધર્મસહિતાનિ વેદ્યાદીનિ પ્રકરણબલાન્મુખ્યહવિષા મેવાઙ્ગાનિ- ઽવેદ્યાં હવીંષ્યાસાદયતિઽ ઇતિ વાક્યાત્સર્વહવિરઙ્ગતા- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રકરણેન વાક્યસ્ય સંકોચનીયત્વાત્ ।
યદિ વાક્યં પ્રકરણનૈરપેક્ષ્યેણ સ્વતન્ત્રં સ્યાત્, તદા સાદનમાત્રપર્યવસાનેન યાગાભાવે વૈયર્થ્ય સ્યાત્ ।
સૌમિકહીવષામપ્યેતદ્વેદ્યાસાદનં પ્રસજ્યેત ।
તસ્માત્- મુખ્યહવિરઙ્ગં વેદ્યાદિકમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- અસ્તુ વૈયર્થ્યાતિપ્રસઙ્ગપરિહારેણ પ્રકૃતાપૂર્વસાધનભૂતહવિઃષુ વેદ્યાદેરઙ્ગત્વમ્ ।
પ્રયાજાદિહવીંષ્યપિ સ્વકીયાવાન્તરાપૂર્વદ્વારા મુખ્યાપૂર્વસાધનાન્યેવેતિ તદઙ્ગત્વમપિ વેદ્યાદેર્યુક્તમ્ ।
એવં સતિ વાક્યસ્યાત્યન્તસંકોચો ન ભવિષ્યતિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.1-2 ॥
(દ્વિતીયે સ્વામિસંસ્કારાણાં પ્રધાનાર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્)
ફલસંયોગાત્ તુ સ્વામિયુક્તં પ્રધાનસ્ય । જૈમ્_3,7.6 ।
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
વપનાદ્યુપકારઃ કિં દ્વયોર્મુખાઙ્ગયોરુત ।
મુખ્ય એવ દ્વયોરસ્તુ કૃત્સ્નકર્તૃગતત્વતઃ

યુક્તઃ શાસ્ત્રીયસંસ્કારો મુખ્યસ્ય ફલભોજિનઃ ।
વિનાપિ સંસકૃતિં દૃષ્ટં કર્તૃત્વં તત્ર નાસ્તિ સઃ

જ્યોતિષ્ટોમે કેશશ્મશ્રુવપનપયોવ્રતાદયો યજમાનસંસ્કારા આમ્નાતાઃ ।
ગ્રહૈઃ સોમહોમો જ્યોતિષ્ટોમે મુખ્યઃ ।
અગ્નીષોમીયપશ્વાદિકમઙ્ગમ્ ।
તત્ર-દ્વયોર્મુખ્યાઙ્ગયોરેતે વપનાદય ઉપકુર્વન્તિ ।
કુતઃ ।
કર્તૃધર્મત્વાત્ ।
યજમાનો હિ કર્તૃતયા વપનાદિભિઃ સંસ્ક્રિયતે ।
કર્તૃત્વં ચ યથા મુખ્યં પ્રતિ તસ્ય વિદ્યતે, તથાઙ્ગં પ્રત્યપ્યસ્તિ ।
તસ્માત્-ઉભયોરુપકારઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દ્વૌ હિ યજમાનસ્યાઽકારૌ- ક્રિયાકર્તૃત્વમ્, ફલભોક્તૃત્વં ચેતિ ।
તયોરદૃષ્ટઃ ફલભોગઃ, ક્રિયાનિષ્પત્તિશ્ચ દૃષ્ટા ।
તથા સતિ- વપનાદિકૃતોપકારત્યાપ્યદૃષ્ટત્વાદ્ભોક્તૃશેષા વપનાદયઃ ફલભોગસાધને મુખ્ય એવ પર્યવસ્યન્તિ ।
વપનાદિસંસ્કારરહિતૈરપ્યૃત્વિગ્ભિઃ કૃષીવલાદિભિશ્ચ ક્રિયા નિષ્પાદ્યમાના દૃશ્યતે ।
તતસ્તત્ર કર્તૃત્વાકારે વપનાદિકૃતઃ સ ઉપકારો નાસ્તિ ।
તસ્માત્-અદૃષ્ટ ફલભોજિનો ઽસ્ય યજમાનસ્ય યો ઽયમદૃષ્ટરૂપઃ શાસ્ત્રીયઃ સંસ્કારઃ સો ઽયં મુખ્યે કર્મણિ યુક્તો નાઙ્ગેષુ ।
નાત્ર પૂર્વવદ્વાક્યમસ્તિ, યેન પરમ્પરાફલસાધનેષ્વઙ્ગેષુ વપનાદ્યુપકારઃ શઙ્કયેત ।
પ્રકરણં તુ મુખ્યસ્યૈવ, ન ત્વઙ્ગાનામ્ ।
તસ્માત્- ન તેષૂપકારઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.3-4 ॥
(તૃતીયે સૌમિકવેદ્યાદીનામઙ્ગપ્રધાનોભયાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 7 । 9)
ચિકીર્ષયા ચ સંયોગાત્ । જૈમ્_3,7.7 ।
તદ્યુક્તે તુ ફલશ્રુતિસ્ તસ્માત્ સર્વચિકીર્ષા સ્યાત્ । જૈમ્_3,7.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.5-6
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
મુખ્યાર્થા સૌમિકી વેદિરુભયાર્થોત મુખ્યગા ।
ચિકીર્ષિતત્વાન્મુખ્યસ્ય વેદ્યા તત્કૃતિસંભવાત્

મુખ્યપૌષ્કલ્યહેતુત્વાત્તદઙ્ગં ચ ચિકીર્ષિતમ્ ।
મુખ્યવત્તેન તદ્વેદિરઙ્ગેષ્વપ્યુપકારિણી

દાર્શિકીં વેદિં મધ્યે ઽન્તર્ભાવ્ય પ્રાચીનવંશો મણ્ડપો ઽવસ્થિતઃ ।
તતઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ સદોહવિર્ધાનાદીનાં પર્યાપ્તો ભૂભાગવિશેષઃ ।
તૈઃ સદઃપ્રભૃતિભિઃ સહ સૌમિકી વેદિરિત્યુચ્યતે ।
સેયં મુખ્યસ્ય સોમયાગસ્યૈવોપકારં કરોતિ, ન ત્વમુખ્યાનામગ્નીષોમીયાદ્યઙ્ગાનામ્ ।
કુતઃ ।
મુખ્યસ્ય ચિકીર્ષિતત્વાત્ ।
ન ચ - અઙ્ગાન્યપિ ચિકીર્ષિતાનિ- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ચિકીર્ષાસ્વરૂપસ્ય વેદેનૈવાભિહિતત્વાત્ ।
એવં શ્રૂયતે- ઽષટ્ત્રિંશત્પ્રક્રમા પ્રાચી, ચતુર્વિંશતિરગ્રેણ, ત્રિંશજ્જઘનેન, ઇયતિ શક્ષ્યામહેઽ ઇતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ- શ્રૂયમાણેનાનેન દૈર્ધ્યપ્રમાણેન તિર્યક્પ્રમાણદ્વયેન ચ પ્રમિતે ભૂભાગે ફલહેતુસોમયાગં કર્તુ શક્ષ્યામહેઽ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તથૈવ કુર્યાત- ઇતિ ।
સેયં ચિકીર્ષા મુખ્યવિષયા ।
ઽઇયતિ શક્ષ્યામહેઽ ઇતિ પરિમાણસ્ય શક્તેશ્ચોપન્યાસાત્ ।
અઙ્ગાનાં તુ પશૂનામિષ્ટીનાં ચ સદોહવિર્ધાનાદિ મણ્ટપનિરપેક્ષાણાં યથોક્તપરિમાણમન્તરેણાપ્યનુષ્ઠાતું શક્યત્વાત્સ ઉપન્યાસસ્તત્ર નિરર્થકઃ ।
સોમસ્ય ત્વનુષ્ઠાનં યથોક્તવેદ્યામેવ સંભવતિ, નત્વન્યત્ર ।
તસ્માત્- સા વેદિર્મુખ્યસ્યૈવોપકરોતિ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽઇયતિ શક્ષ્યામહેઽ ઇત્યત્ર સાઙ્ગપ્રધાનાનુષ્ઠાને શક્તિરુક્તા ।
તાદૃશસ્યૈવ ફલં પ્રતિ પુષ્કલહેતુત્વાત્ ।
અતો મુખ્યાઙ્ગયોશ્ચિકીર્ષાયાસ્તુલ્યત્વાદ્વેદિરુભયાર્થા ।
ન ચ- અત્ર વપનાદિસામ્યં શઙ્કનીયમ્ ।
દૃષ્ટોપયોગાભાવસ્ય તત્રોક્તત્વાત્ ।
ઇહ તુ- હવિરાસાદનાદિર્દૃષ્ટ ઉપયોગઃ ।
સ ચ મુખ્યાઙ્ગયોઃ સમ ઇત્યુભયાર્થત્વમ્

(ચતુર્થે-અમિમર્શનસ્યાઙ્ગપ્રધાનોભયાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્ર 8 । 10)
તથાભિધાનેન । જૈમ્_3,7.8 ।
ગુણાભિધાનાત્ સર્વાર્થમ્ અભિધાનમ્ । જૈમ્_3,7.10 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.7-8
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
ચતુર્હોત્રા પૌર્ણમાસીં મૃશેદાજ્યાદિમર્શને ।
મન્ત્રો મુખ્ય ઉતાઙ્ગે ઽપિ મુખ્યે તદ્વાચિશબ્દતઃ

શબ્દસ્ય કર્મવાચિત્વાત્તત્ર મર્શનવર્જનાત્ ।
વિભક્તિવ્યત્યયે મન્ત્રો મુખ્યાઙ્ગહવિષોર્દ્વયોઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽચતુર્હોત્રા પૌર્ણમાસીમભિમૃશેત્, પઞ્ચહોત્રાભાવાસ્યામ્ઽ ઇતિ ।
પૃથિવી હોતાઽ- ઇત્યાદિકો મન્ત્રશ્ચતુર્હોતા ।
તસ્મિન્મન્ત્રે યજ્ઞાઙ્ગાનાં ચતુર્ણા શ્રુતત્વાત્ ।
અથવા- તસ્ય મન્ત્રસ્યાભિમાનિત્વેનાઽત્મભૂતઃ કશ્ચિત્પુરુષઃ પ્રજાપતિના ચતુર્થારમામન્ત્રિતઃ પ્રત્વુત્તરમુવાચેતિ સ પુરુષશ્ચતુર્હૂતઃ ।
તદીયનામ્ના મન્ત્રો ઽપિ ઽચતુર્હૂતઃઽ ઇત્યુચ્યતે ।
ઽપૂજ્યાનાં પ્રત્યક્ષનામગ્રહણમયુક્તમ્ઽ ઇત્યભિપ્રાયેણ હૂતશબ્દસ્થાને હોતૃશબ્દઃ પઠ્યતે ।
અયમર્થઃ સર્વો ઽપિ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે શ્રૂયતે-
"આત્મન્નાત્મન્નિત્યામન્ત્રયત ।
તસ્મૈ ચતુર્હૂતઃ પ્રત્યશૃણોત્ ।
સ ચતુર્હૂતો ઽભવત્ ।
ચતુર્હૂતો હ વૈ નામૈષઃ ।
તં વા એતં ચતુર્હૂતં સન્તં ઽચતુર્હોતાઽ ઇત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ ।
પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવઃ"ઇતિ ।
ઽઅગ્નિર્હોતાઽ- ઇત્યાદિકો મન્ત્રઃ પઞ્ચહોતા ।
તત્રાપ્યુક્તપ્રકારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
- અત્ર-યો ઽયમાજ્યાદિહવિષ ઉપસ્પર્શનાર્થો મન્ત્રઃ, અસૌ મુખ્ય એવ હવિષિ નિવિશતે ।
પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાશબ્દયોર્મુખ્યહવિર્વિષય ત્વાત્-ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- પૌર્ણમાસ્યભાવાસ્યશબ્દૌ કર્મવાચિનૌ, ન તુ હવિર્વાચિનૌ ।
ન ચ કર્મણોરુપસ્પર્શન સંભવઃ ।
અથ કાલવિવક્ષાયાં વિભક્તિવ્યત્યયેન સપ્તમ્યર્થો વ્યાખ્યાયેત, તદા કાલસંબન્ધસ્ય મુખ્યાઙ્ગ યોરુભયોસ્તુલ્યત્વાદુભયવિધહવિરુપસ્પર્શને મન્ત્રો વિનિયુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.7-8 ॥
(પઞ્ચમે દીક્ષાદક્ષિણયોઃ પ્રધાનાર્થતાધિકરણે સૂત્રે - 11-12)
દીક્ષાદક્ષિણં તુ વચનાત્ પ્રધાનસ્ય । જૈમ્_3,7.11 ।
નિવૃત્તિદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,7.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.9-10
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
દણ્ડદીક્ષા દક્ષિણા તુ શતં દ્વાદશમિર્યુતમ્ ।
દ્વયાર્થમુત મુખ્યાર્થે સોમસ્યેત્યુક્તિસંભવાત્

મુખ્યાઙ્ગદ્વયગં મૈવં પારમ્પર્યવિડમ્બના ।
વચનસ્ય ન યુક્તાતઃ પ્રધાનાર્થમિદં સ્થિતમ્

જ્યોતિષ્ટોમે દીક્ષાદક્ષિણં શ્રૂયતે- ઽદણ્ડેન દક્ષિયતિઽ ઇતિ, ઽતસ્ય દ્વાદશશતં દક્ષિણાઽ ઇતિ ચ ।
તત્ર દીક્ષા મુખ્યાઙ્ગયોરુપકરોતિ, તથા દક્ષિણાપિ ।
ન ચ - દીક્ષા સોમસ્ય, દક્ષિણા સોમસ્યઽ ઇતિ વાક્યે ષષ્ઠ્યા મુખ્યસંબન્ધ એવાવગમ્યતે, ન ત્વઙ્ગસંબન્ધઃ- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
દીક્ષાદક્ષિણે સોમનૈવ સાક્ષાત્સંબધ્નીતામ્, સ સોમઃ પુનરઙ્ગૈઃ સંબદ્ધૈતિ પરમ્પરયા દીક્ષાદક્ષિણયોરઙ્ગૈરપિ સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
તસ્માત્- ઉભયાર્થે દીક્ષાદિકમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- અવ્યવહિતસંબન્ધ એવ ષષ્ઠ્યા અભિધેયોર્ઽથઃ ।
તદસંભવે તુ - પરમ્પરાસંબન્ધઃ કથંચિદ્ગૃહ્યતે ।
ઇહ તુ તત્સંભવાત્પારમ્પર્ય ન યુક્તમ્ ।
તસ્માત્- પ્રધાનાર્થ દીક્ષાદિકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.9-10 ॥
(ષષ્ઠે - અન્તવૈદેર્યૂપાનઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 13-14)
તથા યૂપસ્ય વેદિઃ । જૈમ્_3,7.13 ।
દેશમાત્રં વા શિષ્યેનૈકવાક્યત્વાત્ । જૈમ્_3,7.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.11-12
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
અન્તર્વેદિ મિનોત્યર્ધ યૂપાઙ્ગમુત લક્ષયેત્ ।
દેશં યૂપાઙ્ગમાવેન વેદિભાગો ઽત્ર ચોદ્યતે

બહિર્વેદ્યર્ધમિત્યેતદ્વાક્યં ભિદ્યેત તદ્વિધૌ ।
મીયમાનસ્ય યૂપસ્ય તાવાન્દેશો ઽત્ર લક્ષ્યતે

અગ્નીષોમીયપશૌ ઽયૂપં મિનોતિઽ ઇતિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽઅર્ધમન્તર્વેદિ મિનોતિ, અર્ધ બહિર્વેદિઽ ઇતિ ।
ઽયૂપં સ્થાપયિતું કિયદ્વિસ્તારવાનવટો ઽપેક્ષિતઃઽ ઇતિ બુભુત્સાયાં તન્નિર્ણયાય યૂપમૂલસ્ય સ્થૌલ્યમઙ્ગુલ્યાદિભિર્માતવ્યમ્ ।
તસ્ય ચ પીયમાનસ્ય યૂપસ્ય વેદ્યભ્યન્તરભાગો ઽલઙ્ગત્વેનં વિધીયતે- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
યથા સંસ્કૃતો વેદ્યભ્યન્તરભાગઃ ઽઅર્ધમન્તર્વેદિઽ ઇત્યનેન વાક્યેન વિધીયતે, તદ્વદ સંસ્કૃતો બહિર્ભાગો ઽબહિર્વેદિઽ- ઇત્યનેન વાક્યેન વિધાતવ્યઃ ।
તતો વાક્યં ભિદ્યેત ।
યદા તુ વેદેરભ્યન્તરબાહ્યભાગાભ્યામુપલક્ષિતો ઽસંસ્કૃતોઽ લૌકિકદેશ એવાત્ર યૂપાઙ્ગત્વેન વિધીયતે, ન તુ સંસ્કૃતવેદિભાગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.11-12 ॥
(સપ્તમે હવિર્ધાનસ્ય સામિધેન્યનઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 15-17)
સામિધેનીસ્ તદ્ અન્વાહુર્ ઇતિ હવિર્ ધાનયોર્ વચનાત્ સામિધેનીનામ્ । જૈમ્_3,7.15 ।
દેશમાત્રં વા પ્રત્યક્ષં હ્ય્ અર્થકર્મ સોમસ્ય । જૈમ્_3,7.16 ।
સમાખ્યાનં ચ તદ્વત્ । જૈમ્_3,7.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.13-14
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ -
હવિર્ધાને સ્થિતો બ્રૂયાત્સામિધેનીરિહાઙ્ગતા ।
હવિર્ધાનસ્ય તાસ્વાહો તદ્દેશો ઽનેન લક્ષ્યતે

વાક્યાત્સ્યાદઙ્ગતા મૈવં પ્રકૃત્યા પશ્ચિમે ઽગ્નિતઃ ।
દેશઃ પ્રાપ્તો લાઘવેન લક્ષ્યઃ શકટસંનિધિઃ

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽઉત યત્સુન્વન્તિ સામિધેનીસ્તદન્વાહુઃઽ - ઇતિ ।
હવિર્ધાનમણ્ડપગતયોર્ દક્ષિણોત્તરભાગાવસ્થિતયોર્હવિર્ધાનનામકયોઃ શકટયોર્મધ્યે દક્ષિણં શકટમત્ર યત્તચ્છબ્દાભ્યા મભિધીયતે ।
તસ્ય સમીપે સોમસ્યાભિષવઃ ।
ઽઉતઽ ઇત્યયં શબ્દો ઽથબ્દાર્થે વર્તતે ।
ઽઅથ યસ્મિન્હવિર્ધાને સોમમભિષુણ્વન્તિ, તસ્મિન્સામિધેનીરનુબ્રૂયુઃઽ ।
ઐહ દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય સામિધેનીષ્વઙ્ગત્વં પ્રતીયતે ।
ન ચાત્ર પૂર્વવદ્વાક્યભેદદોષઃ શઙ્ક્યઃ ।
અકવાક્યતાયાઃ સ્પષ્ટં પ્રતિભાસાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- સામિધેનીનામિષ્ટ્યઙ્ગતયા દર્શપૂર્ણમાસાવત્ર પ્રકૃતિઃ ।
પ્રકૃતૌ ચાઽહવનીયાગ્નેઃ પશ્ચિમો દેશઃ સામિધેનીનાં સ્થાનમ્ ।
ઇહોત્તરવેદેરાહવનીયત્વાત્તદપેક્ષયા હવિર્ધાનસ્ય પશ્ચિમદેશાવસ્થાનાત્ ।
સ દેશશ્ચોદકેન પ્રાપ્તઃ- ઇતિ ન દેશસ્ય સામિધેન્યઙ્ગત્વં વિધાતવ્યમ્ ।
કિંતુ દક્ષિણોત્તરહવિર્ધાનસમીપ દેશયોરનિયમેન પ્રાપ્તૌ- દક્ષિણસ્યૈવ હવિર્ધાનસ્ય સમીપદેશઃ- ઇતિ નિયન્તું હવિર્ધાનેન સંનિધિર્લક્ષ્યતે ।
તથા સતિ નિયમમાત્રવિધાનાલ્લાઘવં ભવતિ ।
ત્વત્પક્ષે ત્વભિષવોપલક્ષિતસ્ય દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્યા ત્યન્તમપ્રાપ્તં સામિધેન્યઙ્ગત્વં વિધીયત ઇતિ ગૌરવમ્ ।
તસ્માદ્દેશલક્ષણા ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.13-14 ॥
(અષ્ટમે- અઙ્ગાનામન્યદ્વારાનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રાણિ 18-20)
શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાત્ તસ્માત્ સ્વયં પ્રયોગે સ્યાત્ । જૈમ્_3,7.18 ।
ઉત્સર્ગે તુ પ્રધાનત્વાચ્ છેષકારી પ્રધાનસ્ય તસ્માદ્ અન્યઃ સ્વયં વા સ્યાત્ । જૈમ્_3,7.19 ।
અન્યો વા સ્યાત્ પરિક્રયામ્નાનાદ્ વિપ્રતિષેધાત્ પ્રત્યગ્ આત્મનિ । જૈમ્_3,7.20 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.15-16
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ -
યજમાનેન કર્તવ્યં નિખિલં ત્યાગ એવ વા ।
કર્તૃગામિફલશ્રુત્યા યુજ્યતે સર્વકર્તૃતા

પ્રયોજકે ઽપિ કર્તૃત્વમસ્તિ નો ચેત્ક્રયો વૃથા ।
કાર્યે તેન ત્યાગમાત્રમૃત્વિજો ઽન્યત્ર કર્તૃતા

ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ સ્વર્ગભોક્તુર્યાગકર્તુશ્ચ સામાનાધિકરણ્યાદેકત્વં ગમ્યતે ।
પાણિનિશ્ચ ઽસ્વરિતઞિતઃ કર્ત્રભિપ્રાયે ક્રિમાફલેઽ[પા.સૂ.1.3.72 ]ઇતિ સૂત્રેણ ક્રિયાફલસ્ય કર્તૃગામિત્વે સત્યાત્મનેપદં વિદધાતિ ।
અતઃ સાઙ્ગકર્માનુષ્ઠાનમન્તરેણ ફલાસંભવાન્નિખિલં યજમાનેન કર્તવ્યમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- નિખિલાનુષ્ઠાનાભાવે ઽપિ પ્રયોજકતયા યજમાનસ્ય સર્વકર્તૃત્વમસ્તિ ।
ઽષહૂભિર્હલૈઃ કર્ષતિઽ ઇત્યત્ર તથાદર્શનાત્ ।
યદિ સ્વેનૈવ સર્વમનુષ્ઠીયેત, તદાનીમૃત્વિણાં પરિક્રયો વૃથા સ્યાત્ ।
તસ્માત્ -યજમાનેન ત્યાગમાત્રં કાર્યમ્ ।
અન્યત્ર સાઙ્ગપ્રધાને ક્રીતસ્યર્ત્વિજો ઽનુષ્ઠાનમ્ ।
તથા સતિ સાક્ષાત્પરમ્પરયા ચ સર્વકર્તૃત્વસ્ય યજમાને સંભવાત્તસ્ય ફલં ન વિરુધ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.15-16 ॥
(નવમે પરિક્રીતાનામૃત્વિજાં સંખ્યાવિશેષનિયમાધિકરણે સૂત્રાણિ 21-24)
તત્રાર્થાત્ કર્તૃપરિમાણં સ્યાદ્ અનિયમો ઽવિશેષાત્ । જૈમ્_3,7.21 ।
અપિ વા શ્રુતિભેદાત્ પ્રતિનામધેયં સ્યુઃ । જૈમ્_3,7.22 ।
એકસ્ય કર્મભેદાદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,7.23 ।
નોત્પત્તૌ હિ । જૈમ્_3,7.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.17
નવમાધિકરણમારચયતિ -
ન ક્રીતકર્તૃસંખ્યાયા નિયમો ઽસત્યસ્તિ વા ન હિ ।
અવિશેષાદસ્તિ યાવત્કાર્ય તાવન્ત એવ હિ

યે યજમાનેન ક્રીતાઃ કર્તાર ઋત્વિજઃ, તેષાં સંખ્યાવિશેષો યદ્યપિ ન શ્રુતઃ ।
તથાપિ કાર્યાનુસારેણ સો ઽવગન્તવ્યઃ ।
તે ચ કાર્યવિશેષાઃ કર્તૃસંયુક્તા એવં શ્રૂયન્તે- ઽપુરો ઽધ્વર્યુર્વિભજતિ, પ્રતિપ્રસ્થાતા મન્થિનં જુહોતિ, નેષ્ઠા પત્નીમુદાનયતિ, ઉન્નેતા ચમસાનુન્નયતિ, પ્રસ્તોતા પ્રસ્તૌતિ, ઉદ્ગાતોદ્ગાયતિ, પ્રતિહર્તા પ્રતિહરતિ, સુબ્રહ્મણ્યઃ સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયતિ, હોતા પ્રાતરનુવાકમનુબ્રૂતે, મૈત્રાવરૂણઃ પ્રેષ્યતિ, અચ્છાવાકો યજતિ, ગ્રાવસ્તુદ્ગ્રાવસ્તોત્રીયમન્વાહઽ ઇતિ ।
એવં બ્રહ્મબ્રાહ્મણાચ્છં સ્યાગ્નીધ્રપોતૄણાં ચતુર્ણા કર્માણ્યુદાહાર્યાણિ ।
તસ્માત્-
યાવન્તિ કર્યાણિ તાવન્ત ઋત્વિજો વરીતવ્યાઃ

(દશમે ચમસાધ્વર્યૂણાં પૃથક્ત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
ચમસાધ્વર્યવશ્ ચ તૈર્ વ્યપદેશાત્ । જૈમ્_3,7.25 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.18
દશમાધિકરણમારચયતિ -
ચમસાધ્વર્યવો નાન્ય ઋત્વિભ્યો ઽન્યે ઽથવાગ્નિમઃ ।
યૌગિક્યા સંજ્ઞયા મૈવં ષષ્ઠ્યા તેભ્યો વિભેદનાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽચમસાધ્વર્યૂન્વૃણીતેઽ ઇતિ ।
યે પૂર્વત્ર કાર્યાનુસારેણાધ્વર્યુપ્રમુખા ઋત્વિજ ઉક્તાઃ, તેભ્યો ન વ્યતિરિક્તાશ્ચમસાધ્વર્યવઃ ।
કુતઃ ।
યૌગિકસંજ્ઞયા તદભેદપ્રતીતેઃ ।
ત(ય)થા દેવદત્ત એવ પચિક્રિયાયોગાત્પાચકો ભવતિ, તથાધ્વર્યુપ્રમુખા એવ ચમસયોગાચ્ચમસાધ્વર્યવઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
મધ્યતઃકારિણાં ચમસાધ્વર્યવઃ, હોત્રકાણાં, ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ અપઠ્યા ભેદાવભાસાત્ ।
મધ્યતઃકારિણોર્ઽધ્વયુહોત્રાદયઃ ।
હોત્રકાઃ પ્રતિપ્રસ્થાતૃમૌત્રાવરુણાદયઃ ।
તસ્માદૃત્વિગ્ભ્યો ઽન્યે

(એકાદશે ચમસાધ્વર્યૂણાં બહુત્વનિયમાધિકરણે સૂત્રમ્)
ઉત્પત્તૌ તુ બહુશ્રુતેઃ । જૈમ્_3,7.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.19
એકાદશાધિકરણમારચયતિ -
તાન્વૃણીતેતિ બહુતા નાસ્તિ વાસ્તિ ગ્રહૈક્યવત્ ।
નેતિ ચેન્નાત્ર વૈષમ્યાદુત્પત્તૌ બહુતાશ્રુતેઃ

ઽચમસાધ્વર્યૂન્વૃણીતઽ ઇતિ યદ્બહુત્વં શ્રુતમ્, તન્ન વિવક્ષિતમ્ ।
ગ્રહૈકત્વવદુદ્દેશ્યગતત્વાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ગ્રહવૈષમ્યાત્ ।
ઽગ્રહં સંમાર્ષ્ટિઽ ઇત્યેતદ્ગ્રહાણાં નોત્પત્તિવાક્યમ્ ।
ચમસાધ્વર્યૂણાં ત્વેતદેવોત્પત્તિવાક્યમ્ ।
તતસ્તેષામુપાદેયત્વાત્તદ્ગતં બહુત્વં વિવક્ષિતમ્

(દ્વાદશે ચમસાધ્વર્યૂણાં દશસંખ્યાનિયમાધિકરણે સૂત્રમ્-)
દશત્વં લિઙ્ગદર્શનાત્ । જૈમ્_3,7.27 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.20
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ -
નેયત્તાસ્ત્યસ્તિ વા તેષાં ન નિયામકવર્જનાત્ ।
ચમસાનાં દશત્વેન ચમસાધ્વર્યવો દશ

સ્પષ્ટોર્ઽથઃ

(ત્રયોદશે શમિતુરપૃથક્ત્વાધિકરણે સૂત્રે 28-29)
શમિતા ચ શબ્દભેદાત્ । જૈમ્_3,7.28 ।
પ્રકરણાદ્ વોત્પત્ત્યસંયોગાત્ । જૈમ્_3,7.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.21
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
તેભ્યો ઽન્યઃ શમિતાનન્યો વાન્યઃ સંજ્ઞાપૃથક્ત્વતઃ ।
વરણાભાવતો નાન્યઃ સંજ્ઞાભેદસ્તુ યૌગિકઃ

ઽશમિતાર ઉપેત ન યજ્ઞમ્ઽ ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે શ્રુતાયાઃ શમિતૃસંજ્ઞાયાઃ પૃથક્ત્યાદુક્તેભ્યો ઽન્યઃ શમિતા- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પૃથગ્વરણાભાવાત્ ।
સંજ્ઞાભેદસ્તુ પશુસંજ્ઞપનયોગાદુપપદ્યતે ।
યદ્યપ્યયં મન્ત્રો ઽધ્વર્યુ કાણ્ડે પઠિતઃ, તથાપ્યધ્વર્યોઃ પરાવૃત્તિશ્રવણાદધ્વર્યુપુરુષાઃ પ્રતિપ્રસ્થાત્રાદયઃ શમિતારઃ ।
અત એવ શ્રૂયતે- ઽપરાવર્તતે ઽધ્વર્યુઃ પશોઃ સંજ્ઞપ્યમાનાત્ઽ ઇતિ

(ચતુર્દશે- ઉપગસ્યાપૃથક્ત્વાધિકરણે સૂત્રમ્-)
ઉપગાશ્ ચ લિઙ્ગદર્શનાત્ । જૈમ્_3,7.30 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.22
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
અન્યે સ્યુરુપગાતાર ઉદિતેભ્યો ન વા યથા ।
લોકે ઽત્રાપિ તથા મૈવં નાધ્વર્યુરિતિલિઙ્ગતઃ

યથા લોકે મુખ્યેભ્યો ગાયકનાયકાદિભ્યો ઽન્યે પાર્શ્વસ્થા ઉપગાતારઃ, તથાત્રાપિ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
યદ્યુક્તેભ્યઃ પુરુષેભ્ય ઉપગાતારો ઽન્યે ભવેયુઃ, તદાનીમધ્વર્યોઃ પ્રસક્ત્યભાવાત્ ઽનાધ્વર્યુરુપગાયેત્ઽ ઇતિ પ્રતિષેધો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદુક્તેષ્વેવ યૌગિકઃ સંજ્ઞાભેદઃ

(પઞ્ચદશે સોમવિક્રેતુઃ પૃથક્ત્વાધિકરણે સૂત્રમ્-)
વિક્રયી ત્વન્યઃ કર્મણો ઽચોદિતત્વાત્ । જૈમ્_3,7.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.23
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
સોમવિક્રય્યેક એષુ ન વા વરણવર્જનાત્ ।
એકઃ ક્રત્વર્થતા નાસ્તિ વિક્રયસ્યેતિ ભિદ્યતે

ક્રય એવ જ્યોતિષ્ટોમાઙ્ગત્વેન શ્રુતઃ, ન વિક્રયઃ ।
ન ચાવિહિતમૃત્વિજઃ કુર્વન્તિ ।
તસ્માદન્યો વિક્રેતા

(ષોડશે ઽઋત્વિક્ઽ ઇતિ નામ્નો ઽસર્વગામિતાધિકરણે સૂત્રાણિ 32-35)
કર્મકાર્યાત્ સર્વેષામ્ ઋત્વિક્ત્વમ્ અવિશેષાત્ । જૈમ્_3,7.32 ।
ન વા પરિસંખ્યાનાત્ । જૈમ્_3,7.33 ।
પક્ષેણેતિ ચેત્ । જૈમ્_3,7.34 ।
ન સર્વેષામ્ અધિકારઃ । જૈમ્_3,7.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.24-25
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
કિમૃત્વિગ્નામ સર્વેષુ સમાનમુત કેષુચિત્ ।
ઋતૌ યજનમેતિષાં તુલ્યમિત્યસ્તિ નામ તત્

સૌમ્યાધ્વરસ્ય સપ્ત સ્યુર્દશ ચેત્યાદિસંખ્યયા ।
ન સર્વેષાં સમં નામ કેષાંચિદ્યોગરૂઢિતઃ

ઋત્વિક્શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમૃતૌ યજનમ ।
તચ્ચ બ્રહ્માદિષ્વિવ ચનસાધ્વર્યુપ્વપ્યસ્તિ ।
તસ્માત્- સર્વેષામૃત્વિગ્નામ સમાનમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સંખ્યાશ્રુતિવિરોધાત્ ।
ઽસૌમ્યસ્યાધ્વરસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ સપ્તદશર્ત્વિજઃ, ઇતિ શ્રૂયતે ।
તસ્માત્- યોગમનતિક્રમ્ય શાસ્ત્રીયરૂઢિમપ્યાશ્રિત્ય કેષુચિદેવૈતમ્નાનેત્યવગન્તવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.24-25 ॥
(સપ્તદશે-દ્ગદીક્ષાદક્ષિણાવાક્યોક્તબ્રહ્માદીનામેવ સપ્તદશર્ત્વિક્ત્વાધિકરણેદ્ઘ-સૂત્રે 36-37)
નિયમસ્ તુ દક્ષિણાભિઃ શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_3,7.36 ।
ઉક્ત્વા ચ યજમાનત્વં તેષાં દીક્ષાવિધાનાત્ । જૈમ્_3,7.37 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.26
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ-
સંખ્યાતા અપિ યે કેચિન્નિયતા વાવિશેષતઃ ।
આદ્યો ન દક્ષિણાદાને દીક્ષાયાં ચ વિશેષતઃ

યે સપ્તદશ સંખ્યાતાઃ, તે બ્રહ્માદિષુ ચમસાધ્વર્યુષુ ચ યે કેચિદિચ્છયા ગ્રહીતવ્યાઃ ।
વિશેષસ્યાશ્રવણાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દક્ષિણાવાક્યે દીક્ષાવાક્યે ચ વિશેષશ્રવણાત્ ।
ઽઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાં દદાતિઽ ઇત્યુક્ત્વા તદ્વિશેષઃ શ્રૂયતે- ઽઅગ્નીધે દદાતિઽ ઽ બ્રહ્મણે દદાતિઽ ઇત્યાદિના ।
દીક્ષાવાક્યં ચ તત્ર પ્રકરણે ઽયે યજમાનાસ્ત ઋત્વિજઃઽ ઇત્યુક્ત્વાનન્તરમેવ મામ્નાદ્યતે- ઽઅધ્વર્યુર્ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતિ, તત ઉદ્વાતારમ્, તતો હોતારમ્, તતસ્તં પ્રતિપ્રસ્થાતા દીક્ષયિત્વાર્ધિનો દીક્ષયતિ બ્રાહ્મણાચ્છંસિનં બ્રહ્મણઃ, પ્રસ્તોતારમુદ્ગાતુઃ, મૈત્રાવરુણં હોતુઃ ।
તતસ્તં નેષ્ટા દીક્ષયિત્વા તૃતીયિનો દીક્ષયતિ- અગ્નીધં બ્રહ્મણઃ, પ્રતિહર્તારમુદ્ગાતુઃ, અચ્છાવાકં હોતુઃ ।
તતસ્તમુન્નેતા દીક્ષયિત્વા પાદિનો દીક્ષયતિ- પોતારં બ્રહ્મણઃ, સુબ્રહ્મણ્યમુદ્ગાતુઃ, ગ્રાવસ્તુતં હોતુઃ ।
તતસ્તમન્યો બ્રાહ્મણો દીક્ષયતિઽ ઇતિ અસ્યાયમર્થઃ- ઽઅધ્વર્યુર્યજુર્વેદપ્રોક્તં કરોતિ, તસ્ય પુરુષાસ્ત્રયઃ-બ્રાહ્મણાચ્છંસી, અગ્નીત્, પોતા ચેતિ ।
ઉદ્ગાતોદ્ગાનં કરોતિ, તસ્ય પુરુષાસ્ત્રયઃ - પ્રસ્તોતા, પ્રતિહર્તા, સુબ્રહ્મણ્યશ્ચેતિ ।
હોતા શંસનં કરોતિ, તસ્ય પુરુષાસ્ત્રયઃ- મૈત્રાવરુણઃ અચ્છાવાકઃ, ગ્રાવસ્તુદિતિ ।
ચતુર્ષુ વર્ગેષુ યે પ્રથમાસ્તે દક્ષિણાં સંપૂર્ણા પ્રાપ્નુવન્તિ ।
યે દ્વિતીયાસ્તે તદર્ધ પ્રાપ્નુવન્તિ- ઇત્યર્ધિનઃ ।
યે તૃતીયાસ્તે તૃતીયાંશં પ્રાપ્નુવન્તિ- ઇતિ તૃતીયિનઃ ।
યે ચતુર્થાસ્તે ચતુર્થમંશં પ્રાપ્નુવન્તિ- ઇતિ પાદિનઃ ।
તામેતાનુક્તક્રમેણ સ સ પુરુષઃ સંસ્કરોતિઽ ઇતિ ।
અત્ર - દીક્ષાવાક્યે નિર્દિષ્ટા અધ્વર્યુપ્રભૃતય ઋત્વિજઃ ષોડશ, ન તુ ચમસાધ્વર્યવઃ- ઇતિ નિયમો દ્રષ્ટવ્યઃ

(અષ્ટાદશે - ઋત્વિજાં સ્વામિસપ્તદશત્વાધિકરણે સૂત્રમ્-)
સ્વામિસપ્તદશાઃ કર્મસામાન્યાત્ । જૈમ્_3,7.38 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.27
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ-
સદસ્યે યજમાને વા સાપ્તદશ્યં વૃતત્વતઃ ।
સદસ્યે કુરુતે કિંચિન્નાસૌ સ્વામિનિ તત્ત્વતઃ

અધ્વર્યુબ્રહ્માદિષુ ષોડશસુ વ્યવસ્થિતેષુ સપ્તદશસંખ્યાપૂરકઃ કશ્ચિદૃત્વિગવૈક્ષિતઃ ।
સો ઽત્ર સદસ્યો ભવિષ્યતિ ।
સદસ્યવસ્થિતઃ સદસ્યઃ ।
ન ચ તસ્ય વરણાભાવઃ ।
કેષાંચિચ્છાખાયાં તદ્વરણસ્યાઽમ્નાતત્વાત્ ।
તતઃ સાપ્તદશ્યં સદસ્યે પર્યવસિતમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અસૌ સદસ્યઃ કિંચિદપિ ન કરોતિ ।
ઽસદસ્ય ઇદં કુર્યાત્ઽ ઇતિ વિધ્યભાવાત્ ।
ન ચ વિના ક્રિયામૃતુયજનનિમિત્ત ઋત્વિક્શબ્દસ્તસ્મિન્નવકલ્પતે ।
યજમાનસ્તુ ત્યાગં કરોતીતિ તસ્મિન્નુપપદ્યતે ।
તસ્માત્સાપ્તદશ્યં યજમાને યુક્તમ્

(એકોનવિંશે- આધ્વર્યવાદિષ્વધ્વર્ય્વાદીનાં કર્તૃતાનિયમાધિકરણે, (વિંશે- અગ્નેઃ પ્રકૃતિવિકૃતિસર્વાર્થતાધિકરણે, ચ સૂત્રાણિ 39 - જૈમ્_3,7.42)
તે સર્વાર્થાઃ પ્રયુક્તત્વાદ્ અગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાત્ । જૈમ્_3,7.39 ।
તત્સંયોગાત્ કર્મણો વ્યવસ્થા સ્યાત્ સંયોગસ્યાર્થવત્ત્વાત્ । જૈમ્_3,7.40 ।
તસ્યોપદેશસમાખ્યાનેન નિર્દેશઃ । જૈમ્_3,7.41 ।
તદ્વચ્ ચ લિઙ્ગદર્શમ્ । જૈમ્_3,7.42 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.28
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ-
ન કાર્ય નિયતં તેષાં નિયતં વાગ્રિમો યતઃ ।
શક્તાઃ કેન કિમિત્યત્ર નિયતિઃ સ્યાત્સમાખ્યયા

તેષામધ્વર્યુપ્રભૃતીનાં કાર્ય ન નિયતમ્ ।
યતઃ સર્વે સર્વત્ર શક્તાઃ ।
પ્રકરણં ચ સર્વસાધારણત્વાન્ન નિયામકમ્- ઇતિ ચેત્-
મૈવમ્ ।
સમાખ્યાયા નિયામકત્વાત્ ।
યસ્મિન્કર્મણિ ઽઆધ્વર્યવમ્ઽ ઇતિ સમાખ્યા તત્કર્માધ્વર્યોઃ ।
એવમિતરત્રાપિ

(વિંશે - અગ્નેઃ પ્રકૃતિવિકૃતિસર્વાર્થતાધિકરણે- ઉક્તસૂત્રૈકદેશઃ- )
અગ્નયશ્ચ (સર્વાર્થાઃ) સ્વકાલત્વાત્

વિશાધિકરણમારચયતિ-
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.29
પ્રકૃત્યર્થો ઽથ સર્વાર્થો વહ્નિરાદ્યો ઽસ્તુ પર્ણવત્ ।
પર્ણન્યાયો ઽતિદિષ્ટે સ્યાદુપદિષ્ટે તુ સર્વગઃ

યથા ઽયસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિઽ ઇત્યસૌ પર્ણવિધિઃ પ્રકૃત્યર્થઃ ।
એવમાધાનસ્યાપ્યનારભ્યા ધીતત્વાદાહિત આહવનીયાદ્યગ્નિઃ પ્રકૃત્યર્થઃ- ઇતિ ચેત્-
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
પર્ણવાક્યાત્પર્ણતાયા યાવત્ક્રતુપ્રવેશે જુહૂર્દ્વારમ્ ।
સા ચ જુહૂઃ પ્રકૃતાવેવ વિહિતા વિકૃતિષુ સર્વત્રાતિદિશ્યતે ।
આહવનીયાદ્યગ્નેસ્તુ ક્રપ્તુપ્રદેશે દ્વારં હોમઃ ।
સ ચ ક્વચિત્પ્રકૃતાવેવ વિહિતઃ સન્વિકૃતાવતિદિશ્યતે ।
તદ્યથાપ્રયાણનારિષ્ઠાદિહોમાઃ ।
તાદૃશે વિષયે ઽયદાહવનીયે જુહ્વતિઽ ઇતિ વાક્યેનાગ્નિઃ પ્રકૃતાવેવ વિધીયતે ।
વિકૃતૌ તુ હોમેન સહાતિદિશ્યતે ।
તસ્માસત્ર પર્ણન્યાયઃ ।
યસ્તુ હોમો વિકૃતાવુપદિશ્યતે ।
તદ્યથા- સાંગ્રહણ્યામિષ્ટાવામનહોમઃ ।
તત્ર દ્વારરભૂતસ્ય હોમસ્ય વિકૃતાવુપદિશ્યમાનતયા દ્વારિણો ઽપિ પ્રકૃતાવિવ વિકૃતાવપિ વાક્યેન વિધિર્ધારયિતુમશક્યઃ ।
તસ્માત્- સર્વાર્થો વહ્નિઃ

(એકવિંશે સમાખ્યાબાધનાધિકરણે સૂત્રાણિ 43-45)
પ્રૈષાનુવચનં મૈત્રાવરુણસ્યોપદેશાત્ । જૈમ્_3,7.43 ।
પુરોઽનુવાક્યાધિકારો વા પ્રૈષસંનિધાનાત્ । જૈમ્_3,7.44 ।
પ્રાતર્ અનુવાકે ચ હોતૃદર્શનાત્ । જૈમ્_3,7.45 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.30-31
એકવિંશાધિકરણમારચયતિ-
યન્મૈત્રાવરુણઃ પ્રેષ્યત્યનુ ચાઽહેતિ બાધનમ્ ।
હૌત્રાદિકસમાખ્યાયાસ્તત્સર્વત્રોત કુત્રચિત્

આદ્યો ઽસ્તુ વચનાન્મૈવં સાહિત્યોક્ત્યુપલમ્ભનાત્ ।
પ્રૈષાનુવચને યત્ર સહિતે તત્ર બાધનમ્

અગ્નીષોમીયપશૌ શ્રૂયતે- ઽમૈત્રાવરુણઃ પ્રેષ્યતિ ચાનુ ચાઽહઽ ઇતિ ।
તદેતદ્વાક્યં પ્રૈષાનુવચનયોર્મૈત્રાવરુણકર્તૃકતાં વિદધાતિ ।
તેન ચ વાક્યેન સમાખ્યા બાધ્યતે ।
ઽઅગ્નયે સમિધ્યમાનાયાનુબ્રૂહિઽ ઽયૂપાયાજ્યમાનાયાનુબ્રૂહિઽ ઇત્યાદિપ્રૈષાણામધ્વર્યુ કર્તૃકત્વદર્શનાત્- ઽઆધ્વર્યવાઃ પ્રૈષાઃઽ ઇત્યસ્તિ યાજ્ઞિકાનાં સમાખ્યા ।
તથા ।
ઽપ્રવો બાજા અભિદ્યવઃઽ- ઽઅઞ્જન્તિ ત્વામધ્વરે દેવયન્તઃઽ ઇત્યાદ્યનુવચનાનાં હોતૃકર્તૃકત્વદર્શનાત્ ।
ઽઅનુવચનાનિ હૌત્રાણિઽ- ઇતિ યાજ્ઞિકસમાખ્યા ।
પ્રૈષાનુવચને ચ દ્વિવિધે- સમસ્તે વ્યસ્તે ચ ।
પૂર્વોદાહૃતે વ્યસ્તે ।
ઽહોતાપક્ષદગ્નિં સમિધમ્ઽ- ઇત્યાદ્યનુવચનમન્ત્રસ્યાન્તે ઽહોતર્યજઽ ઇતિ પ્રૈષ આમ્નાતઃ ।
એતે પ્રૈષાનુવચને સમસ્તે ।
તેષુ ચ વ્યસ્તસમસ્તપ્રૈષાનુવચનેષુ સર્વત્ર પ્રબલેન વાક્યેન સમાખ્યાં બાધિત્વા હોતૃકર્તૃકત્વમધ્વર્યુકર્તૃકત્વં ચ પરિત્યજ્ય મૈત્રાવરુણકર્તૃકત્વમેવાભ્યુપયેમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
અભિધીયતે- ઽપ્રેષ્યતિ ચાનુ ચાઽહઽ ઇતિ ચકારદ્વયેન પ્રૈષાનુવચનયોઃ સમુચ્ચયો વાક્યે ઽસ્મિન્નુપલભ્યતે ।
તતઃ સમુચ્ચિત્રયોરેવ સમાખ્યાબાધનમ્ ।
વ્યસ્તયોસ્તુ યથાસમાખ્યં હોત્રાદિકર્તૃકત્વમેવાભ્યુપેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.30-31 ॥
(દ્વાવિંશે ચમસહોમે ઽધ્વર્યુચમસાધ્વર્યુકતૃકતાધિકરણે સૂત્રાણિ 46 -49)
ચમસાંશ્ચમસાધ્વર્યવઃ સમાખ્યાનાત્ । જૈમ્_3,7.46 ।
અધ્વર્યુર્ વા તન્ન્યાયત્વાત્ । જૈમ્_3,7.47 ।
ચમસે ચાન્યદર્શનાત્ । જૈમ્_3,7.48 ।
અશક્તૌ તે પ્રતીયેરન્ । જૈમ્_3,7.49 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.32-33
દ્વાવિંશાધિકરણમારચયતિ-
ચમસૈશ્ચમસાધ્વર્યુર્જુહોત્યધ્વર્યુરેવ વા ।
સંજ્ઞાવિશેષાદાદ્યો ઽસ્તુ મૈવમધ્વર્યુસંજ્ઞયા

વિશેષસ્યાનપેક્ષત્વાત્તેનાન્યસ્યા અપેક્ષણાત્ ।
અધ્વર્યુર્જુહુયાચ્છક્તેસ્તદશક્તૌ પરો ઽપિ વા

ઽચમસાધ્વર્યુઃઽ ઇત્યેવંવિધસંજ્ઞાવિશેષાચ્ચમસાધ્વર્યવ એવ ચમસૈર્જુહુયુઃ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અધ્વર્યુસંજ્ઞાયા નિરપેક્ષત્વેન પ્રબલત્વાત્ ।
કેવલાધ્વર્યૌ ચમસાધ્વર્યુષુ ચાનુગતો ઽધ્વર્યુશબ્દઃ સામાન્યરૂપઃ ।
ચમસશબ્દસ્તુ ચમસાધ્વર્યુષ્વેવેતિ વિશેષરૂપઃ ।
તં ચ વિશેષમનપેક્ષ્યૈવાધ્વર્યુશબ્દ ઋત્વિક્સંજ્ઞારૂપેણ વર્તિતું પ્રભવતિ ।
ચમસશબ્દસ્તુ સામાન્યવાચિનમધ્વર્યુશબ્દમપેક્ષ્યૈવ પુરુષેષુ સંજ્ઞા ભવતિ ।
તથા સતિ ઽઆધ્વર્યવો હોમઃઽ ઇત્યનયાં નિરપેક્ષયાં પ્રબલયા સમાખ્યયાધ્વર્યુરેવ સત્યાં શક્તૌ ચમસૈર્જુહુયાત્ ।
ગ્રહહોમવ્યાપૃતત્વેન કદાચિદશક્તૌ ચમસાધ્વર્યવો જુહુયુઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.32-33 ॥
(ત્રયોવિંશે શ્યેનવાજપેયયોરનેકકર્તૃકતાધિકરણે સૂત્રે 50-51)
વેદોપદેશાત્ પૂર્વવદ્વેદાન્યત્વે યથોપદેશં સ્યુઃ । જૈમ્_3,7.50 ।
તદ્ગુણાદ્ વા સ્વધર્મઃ સ્યાદ્ અધિકારસામર્થ્યાત્ સહાઙ્ગૈર્ અવ્યક્તઃ શેષે । જૈમ્_3,7.51 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,7.34-35
ત્રયોવિંશાધિકરણમારચયતિ-
શ્યેન ઉદ્ગાતૃવેદોક્તો વાજપેયો યજુષ્યમ્ ।
ઉદ્ગાત્રાધ્વર્યુણા કાર્યૌ યથાપ્રકૃતિ વાગ્રિમઃ

આખ્યાવિશેષાદાખ્યાયાઃ પૂર્વભાવી હિ ચોદકઃ ।
પ્રકૃતાવિવ કર્તારસ્તત્તદ્ધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ