Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 3.8

śyenayāgaḥ sāmavede samāmnāta iti tatratyāḥ sarve padārthā udgātrānuṣṭheyāḥ, bahiṣpavamānājyapṛṣṭhādistotreṣvivodgātratva samākhyāyāḥ śyone 'pi samatvāt |
tathā- yajurvede samāmnāto vājapeyaḥ sarvo 'pyadhvaryuṇaivānuṣṭheyaḥ |
samākhyāvaśāt- iti prāpte-
brūmaḥ- śyenavājapeyau hi jyotiṣṭomavikārau |
tatra codakastattatpadārthestaistaiḥ puruṣairanuṣṭheyatayā samarpayati |
aṅgeṣvatidiṣṭeṣu paṣcātsāṅgapradhānānuṣṭhāpakasya prayogavacanasāya pravṛttiḥ |
prayogavacanādhīnā tu samākhyātyantajaghanyā |
tataḥ prabalacodakavaśātprakṛtāviva nānāvidhāḥ kartāraḥ svasvadharmeṣu vyavatiṣṭhante || MJaiNyC_3,7.34-35 ||
iti śrīmādhavīya jaiminīyanyāyamālavistare tṛtīyādhyāyasya saptamaḥ pādaḥ
atha tṛtīyādhyāyasyāṣṭamaḥ pādaḥ /
(prathame krayasya svāmikarmatādhikaraṇe sūtram- )
svāmikarma parikrayaḥ karmaṇas tadarthatvāt / Jaim_3,8.1 /
START MJaiNy 3,8.1-2
aṣṭamapāde prathamādhikaraṇamāracayati-
dakṣiṇādiparikrītiṛtvijaḥ svāmino 'thavā /
parikrayaḥ samākhyānādṛtvijaḥ syādyathetarat

parikrayātpurādhvaryuhotrādīnāmabhāvataḥ /
parikrayaṇakartṛtvaṃ yajamānasya nartvijaḥ

dakṣiṇādānena karmakarāḥ parikretavyāḥ |
tatra havistyāgavyatiriktaṃ sarvamārtvivyam- iti nirṇītam |
dakṣiṇā ca dvādaśaśatarūpādhvaryuveda udgātṛvede ca samāmnātai |
anvāhāryadakṣiṇādhvaryuvede |
tataḥ samākhyayā parikratṛtvamṛtvijaḥ- iti cet |
maivam |
ṛtvijāṃ parikrayaṇottarakālīnānāṃ tatkartṛtvāsaṃbhavena yajamānasyaiva tatkartṛtvāt || MJaiNyC_3,8.1-2 ||
(dvitīye varadānasyādhvaryukarmatādhikaraṇe sūtram-)
vacanād itareṣāṃ syāt / Jaim_3,8.2 /
START MJaiNy 3,8.3
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
iṣṭakāvaradānaṃ kiṃ svāminaḥ syādutartvijaḥ /
svāminaḥ pūrvavanmaivamadhvaryorvacanādayam

'ya etāmiṣṭakāmupadadhyāt, sa trīnvārāndadyāt' ityupadhāturadhvaryorgotrayadānaṃ vācanikam |
nahvasti vacanasyātibhāraḥ

(tṛtīye vapanādisaṃskārāṇāṃ yājamānatādhikaraṇe sūtrāṇi 3- 8)
saṃskārās tu puruṣasāmarthye yathāvedaṃ karmavadvyavatiṣṭheran / Jaim_3,8.3 /
yājamānās tu tatpradhānatvāt karmavat / Jaim_3,8.4 /
vyapadeśāc ca / Jaim_3,8.5 /
guṇatvena tasya nirdeśaḥ / Jaim_3,8.6 /
codanāṃ prati bhāvāc ca / Jaim_3,8.7 /
atulyatvād asamānavidhānāḥ syuḥ / Jaim_3,8.8 /
START MJaiNy 3,8.4-5
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
saṃskārā vapanādyāḥ kimadhvaryoḥ svāmino 'thavā /
adhvaryostatra śaktatvāttadvedokteśca tasya te

saṃskārairyogyatāṃ prāpya svakārya kartumṛtvijaḥ /
krīṇātyataḥ kriyā teṣāṃ saṃskriyā yajamānagā

'āpa undantu jīvase' ityādyāḥ saṃskāramantrāḥ |
tadvidhayaścādhvaryuvede samāmnātāḥ- 'keśaśmaśru vapate','nakhāni nikṛntate' iti |
śaktaścādhvaryurvapanādau |
tasmāt- tasyādhvaryoste vapanādisaṃskārāḥ- iti cet |
maivam |
vapanādisaṃskārā yajamānagatamālinyamapanīya yāgayogyatāmutpādayituṃ kriyante |
tathā ca brāhmaṇam- 'keśaśmaśru vapate |
mṛtā vā eṣā tvagamedhyā yatkeśaśmaśru |
mutāmeva tvacamamedhyāmapahatya yajñiyo bhūtvā medhamupaiti' iti |
nahyadhvayuvapanena yajamānagatā mṛtā tvagapaiti |
yogyasya hi karmādhikāra sati paścātprayāsarūpeṣu vyāpāreṣu svayamaśaktaḥ sankarmakarānṛtvijaḥ parikrīṇāti |
loke 'pi rogiṇaḥ svāmina auṣadhādyānayana eva bhṛtyo jīvitadānena parikrīyate |
na tu tadauṣadhaṃ bhṛtyaḥ sevate |
tasmāt- itarakriyartvijām, saṃskārastu yajamānasya |
kvacittu |
vacanādṛtvijāmapi saṃskāro 'stu || MJaiNyC_3,8.4-5 ||
(caturthe tapaso yājamānatādhikaraṇe sūtrāṇi 9-11)
tapaś ca phalasiddhitvāl lokavat / Jaim_3,8.9 /
vākyaśeṣaś ca tadvat / Jaim_3,8.10 /
vacanād itareṣāṃ syāt / Jaim_3,8.11 /
START MJaiNy 3,8.5*-6
caturthādhikaraṇamāracayati-
nāśnāti dvayahamityetattapaḥ kasya tayordvayoḥ /
duḥkhatvādbhoktṛsaṃskārādadhvaryoryujyate tapaḥ // MJaiNy_3,8.5* //
phalāntarāyapāpasya nāśakatvena saṃskṛtiḥ /
liṅgāttapaḥ svāmigāmi saṃskārāntaravattataḥ

jyotiṣṭhome- 'dvyahaṃ nāśnāti' 'tryahaṃ nāśnāti'ityādinoktaṃ tapo 'ghvaryoryuktam |
tasya duḥkhātmakatvena parikrītapuruṣaiḥ kartumucitatvāt |
duḥkhatvādeva phalabhoktṛsaṃskāratvābhāvādyajamānasya na yuktam- iti cet |
maivam |
bhāvinaḥ sukharūpasya phalasya pratibandhakaṃ duḥkhajanakaṃ yatpāpaṃ tasya nāśakatvena duḥkharūpasyāpi tapasaḥ svāmisaṃskāratvasaṃbhavāt |
asminnarthe vākyaśeṣagataṃ liṅgaṃ kalpasūtrakāreṇaivamudāhṛtam- 'yadā vai dīkṣitaḥ kṛśo bhavati, atha medhyo bhavati |
yadāsminnantarna kiṃcana bhavati, atha medhyo bhavati |
yadāsya kṛṣṇaṃ cakṣuṣornaśyati, atha medhyo bhavati |
yadāsya tvacāsthi saṃdhīyate, atha medhyo bhavati |
pītvā dīkṣate, kṛśo yajate |
yadasyāṅgānāṃ mīyate juhotyeva taditi vijñāyate' iti |
na hi duḥkharūpaṃ tapo vinā duḥkhapradaṃ pāpaṃ naśyati |
yathā pāṭanamantareṇa viṣavraṇānāṃ nopaśāntiḥ, tadvat |
tasmāt- vapanādisaṃskāravattapo 'pi yajamānasyaiva || MJaiNyC_3,8.5-6 ||
(pañcame lohitoṣṇīṣatādīnāṃ sarvartvirgdhamatādhikaraṇe sūtram-)
guṇatvāc ca vedena na vyavasthā syāt / Jaim_3,8.12 /
START MJaiNy 3,8.7-8
pañcamādhikaraṇamāracayati-
hiraṇyamālitādyāstu saṃskārā vacanānmatāḥ /
ṛtvijāṃ te yathākhyānaṃ kartavyā nikhilairuta

ādya ākhyāvaśānmaivaṃ sarvasaṃnidhipāṭhataḥ /
pratimukhyaṃ guṇāvṛtteḥ kartavyā nikhilairapi

vājapeye śrūyate- 'hiraṇyamālina ṛtvijaḥ pracaranti' iti |
śyene śrūyate- 'lohitoṣṇīṣā lohitavasanā nivītā ṛtvijaḥ pracaranti' iti |
yadyapi hiraṇyamālitvādīnāṃ saṃskāratvādyajamānaviṣayatvaṃ pūrvanyāyena prāptam, tathāpi vacanādaya mṛtviksaṃskāraḥ |
tatra hiraṇyamālitvaṃ yajurvedoktatvādadhvaryūṇāmeva, lohitoṣṇīṣādikaṃ sāmavedoktatvādudgātṝṇāmeva iti samākhyāvaśādabhyupeyam- iti cet |
maivam |
'hiraṇyamālina ṛtvijaḥ pracaranti' iti sarveṣāmṛtvijāṃ saṃnidhau paṭhyamāno hiraṇyamālitvasaṃskāraḥ saṃnidhinā samākhyāṃ bādhitvā sarvairapyṛtvigbhiḥ saṃbadhyate |
kiṃca- saṃrakāryatvādṛtvijāṃ prādhānye sati pratipradhānaṃ guṇāvṛttyā sarveṣāmapyṛtvijāṃ hiraṇyamālitvādisaṃskāro 'bhyupatevyaḥ || MJaiNyC_3,8.7-8 ||
(ṣaṣṭhe vṛṣṭikāmanāyā yājamānatādhikaraṇe sūtre - 13-14)
tathā kāmo 'rthasaṃyogāt / Jaim_3,8.13 /
vyapadeśād itareṣāṃ syāt / Jaim_3,8.14 /
START MJaiNy 3,8.9-10
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
vṛṣṭikāmī sado nīcairminuyāditi kāmanā /
adhvaryoḥ svāmino vā'dyo vākyānmātustaducyate

parasmaipadato 'dhvaryuvyāpārasya parārthatā /
pratītāto vākyabādhe tapovatsvāmino 'stu tat

jyotiṣṭhome śrūyate- 'yadi kāmayeta- varṣukaḥ parjanyaḥ syāt- iti nīcaiḥ sado minuyāt' iti |
-yathā purastātpaścāccāvasthitau havirdhānaprācīnavaṃśāvuccaiḥ, tathā sado noccaṃ, kiṃtu nīcaiḥ kāryam- ityarthaḥ |
atra- vṛṣṭikāmanādhvaryoryuktā |
'yaḥ kāmayet, sa minuyāt' iti vākyena kāmayitṛmātrorekatvāvagamāt |
mātṛtvaṃ cādhvaryorityabivādam |
tasmāt- sa kāmayitā- iti cet |
maivam |
'minuyāt' iti parasmaipadenādhvaryuvyāpāraphalasya paragāmitā pratīyate |
tato vṛṣṭilakṣaṇaphalasya yajamānagāmitvātparasmaipadaśrutyā vākyaṃ bādhitvā kāmasya yajamānakartṛkatvaṃ draṣṭavyam |
- 'yajamānakāmitāṃ vṛṣṭiṃ parjanyaḥ saṃpādayatu' ityeva yo 'dhvaryuḥ kāmayate, sa nīcairminuyāt, iti vākyaṃ vyākhyeyam |
- 'evaṃvidudvātā'tmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate, tamāgāyati' iti ṛtvijo 'pi kāmaḥ- iti cet |
tarhi tasminnudgīthopāsane vacanādṛtvijo 'pi phalamastu || MJaiNyC_3,8.9-10 ||
(saptame, āyurdā ityādimantrāṇāṃ yājamānatādhikaraṇe- sūtre 15-16)
mantrāś cākarmakaraṇās tadvat / Jaim_3,8.15 /
viprayoge ca darśanāt / Jaim_3,8.16 /
START MJaiNy 3,8.11
saptamādhikaraṇamāracayati-
āyurdā iti mantroktiḥ kasyādhvaryoḥ samākhyayā /
tadbādhe liṅgataḥ svāmigāmitā kāmabanmatā

idamāmnāyate-'āyurdā agne 'syāyurme dehi' iti |
tasyaitasya mantrasya pāṭho 'dhvaryoryajamānasya vā -ityayaṃ saṃśayaḥ 'kasya' ityanena padena sūcitaḥ |
asminmantre 'āyurme dehi' iti phalasya svātmasaṃbandhaḥ pratīyate |
sa ca yajamānasya yuktaḥ, nādhvaryoḥ |
tasmāt- kāmavanmantro 'pi yājamānaḥ

(aṣṭame dvyāmnātasyobhayaprayojyatādhikaraṇe sūtram-)
dvyāmnāteṣūbhau dvyāmnānasyārthavattvāt / Jaim_3,8.17 /
START MJaiNy 3,8.12
aṣṭhamādhikaraṇamāracayati-
vājasya metyamuṃ brūyādeko dvau vā kṛtārthataḥ /
ekaḥ kāṇḍadvaye pāṭhādadhvaryusvāmināvubhau

darśapūrṇamāsayoḥ- 'vājasya mā prasavena' ityayaṃ mantro 'dhvaryukāṇḍe yajamānakāṇḍe cā'mnātaḥ |
tatraikena paṭhite sati mantrasya caritārthatvāditarastaṃ na paṭhet- iti cet |
maivam |
kāṇḍāntarapāṭhavaiyarythaprasaṅgāt |
tasmādubhābhyāṃ paṭhanīyaḥ |
tayoḥ paṭhatorāśayabhedo 'sti |
'anena mantreṇa prakāśitamarthamanuṣṭhāsyāmi' ityadhvaryurmanute |
'atra na pramadiṣyāmi' iti yajamānaḥ

(navame- abhijñasyaiva vācayitavyatādhikaraṇe sūtram-)
jñāte ca vācanaṃ na hy avidvān vihito 'sti / Jaim_3,8.18 /
START MJaiNy 3,8.13
navamādhikaraṇamāracayati-
vācayetsvāminaṃ jñājñau vācamīyau jña eva vā /
aviśeṣādubhau jñasya svāmitvādvācayedamum

vājapeye śrūyate-'kḷptīryajamānaṃ vācayati' iti |
'āryuyajñena kalpatām' ityādayo mantrāḥ kḷptayaḥ |
tatra- mantratadarthābhijñamanabhijñaṃ cobhāvapi vācayet |
'vidvāsaṃ vācayet' ityevaṃ viśeṣasyāśravaṇāt |
anabhijñaṃ tadaiva śikṣayitvāpi vācayituṃ śakyatvāt- iti cet |
maivam |
adhyayanavidhibalādadhītavedasya viditavedārthasyaiva yajamānatvāt |
tasmāt- abhijñameva vācayetu

(daśame dvādaśadvaṃdvānāmādhvaryavatvādhikaraṇe sūtre 19-20)
yājamāne samākhyānāt karmāṇi yājamānaṃ syuḥ / Jaim_3,8.19 /
adhvaryur vā tadartho hi nyāyapūrve samākhyānam / Jaim_3,8.20 /
START MJaiNy 3,8.14-15
daśamādhikaraṇamāracayati-
vatsaṃ copasṛjettadvadukhāṃ cādhiśrayoditi /
dvādaśadvaṃdvakarmaitatsvāmino vetarasya vā

ādyaḥ pāṭhātsvāmikāṇḍe tādarthyena parikrayāt /
mahākāṇḍoktito 'ntyo 'stu dvaṃdvataivātra kīrtyate

darśapūrṇamāsayoryājamāne kāṇḍe śrūyate- 'dvādaśa dvaṃdvāni darśapūrṇamāsayostāni saṃpādyāni- ityāhuḥ- vatsaṃ copāvasṛjati, ukhāṃ cādhiśrayati' ayaṃ ca hanti, dṛṣadau ca samāhanti' ityādi |
tatra- palāśaśākhayā vatsāpākaraṇamekaṃ karma, dohanena saṃpāditaṃ kṣīraṃ dhārayituṃ piṭharasthāpanamaparaṃ karma, tadetadubhavamekaṃ dvaṃdvam |
tathā vrīhīṇāmavaghātaḥ, dṛṣadupalayoḥ pāṣāṇāntareṇa samāghātaḥ, ityetadubhayaṃ dvitīyaṃ dvaṃdvam |
evaṃ dvādaśa karmadvaṃdvānyanuṣṭheyānyāmnātāni |
teṣāṃ yājamāne kāṇḍe paṭhitatvātsamākhyayā yajamānena tānyanuṣṭheyāni- iti prāpte-
brūmaḥ- yajamānasya yāni kāryāṇi, tānyanuṣṭhātumeva parikrītā ṛtvijaḥ |
kiṃca- yajurvede yājamānamidamavāntara kāṇḍam, mahākāṇḍaṃ tvādhvaryavameva |
tatraivaite vatsāpākaraṇādayo dharmā āmnātāḥ |
tasmādardhvayureva tānanutiṣṭhet |
yājamāne tu kāṇḍe na yevāmanuṣṭhānaprakāraścoditaḥ, kiṃtu parigaṇanayā dvaṃdvatāsaṃpādanamātramāmnātam |
tena yajamānastāmānupūrvī manasi nidhāyādhvaryoranuṣṭhāne pramādarāhityamanusaṃdhātuṃ prabhavati |
tasmādadhvaryorevānuṣṭhānam || MJaiNyC_3,8.14-15 ||
(ekādaśe hoturādhvaryavakaraṇānuṣṭhātṛtvādhikaraṇe sūtram- )
vipratiṣedhe karaṇaḥ samavāyaviśeṣād itaram anyas teṣāṃ yato viśeṣaḥ syāt / Jaim_3,8.21 /
START MJaiNy 3,8.16-17
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
yo hotādhvaryureva syādityādhvaryavamācaran /
hautraṃ kuryānna vā tyāgahetvamāvātkaroti tat

hotaiko yugapatkarmadvayaṃ kartu nahi prabhuḥ /
tyajoccodakataḥ prāptaṃ hautraṃ vācanikāryakṛt

agnīṣomīyavaśau 'parivīrasi' ityanena karaṇamantreṇādhvaryuryūpasya raśanayā pariṣyāṇaṃ karoti |
tadānīṃ kriyamāṇaṃ tatparivyaṇaṃ hotā 'yuvā suvāsāḥ'- ityanena mantreṇānuvadati |
tadetadubhayaṃ codakaparamparayā kuṇḍapāyināmayane prāptam |
tatrādhvaryorhotuśca samāsa āmnātaḥ- 'yo hotā so 'dhvaryuḥ' iti |
hotāramanūṣṭhā dhvaryutvavidhānādadhvaryukārye hotrānuṣṭheyam |
tataḥ 'parivīrasi' ityanena karaṇamantreṇa hotā yūpaparivyāṇaṃ kurvīta |
tadānīṃ svasya codakataḥ prāptaṃ hautramapi hotā na tyajet |
nahi tyāgahetuṃ kaṃcinniṣedhaṃ paśyāmaḥ |
tasmātkriyamāṇaṃ tatparivyāṇaṃ 'yuvā struṣāsāḥ' ityanena mantreṇa hotānuvadet- iti prāpte-
brūmaḥ- dvayoradhvaryuhotrorucitaṃ karmadvayameko hotā yugapatkartu na śaknoti |
tato 'nyatarasyāvaśyaṃbhāvini tyāge codakataḥ prāptaṃ hautrameva tyajet |
ādvayava tu 'yo hotā so 'dhvaryuḥ' ityanena prāpitatvādanuṣṭheyam || MJaiNyC_3,8.16-17 ||
(dvādaśe prokṣaṇyāsādanādīnāmanādhvaryavatādhikaraṇe sūtram- )
praiṣeṣu ca parādhikārāt / Jaim_3,8.22 /
START MJaiNy 3,8.18
dvādaśādhikaraṇamāracayati -
prokṣaṇyāsādanaṃ kuryādadhvaryuritaro 'thavā /
ākhyayā'dyaḥ sādayeti preṣito 'nyo 'stu liṅgataḥ

darśapūrṇamāsayoḥ- prokṣaṇīnāṃ kenacitpātreṇa vedyāmātādanaṃ śrutam |
tadetadyajurvedoktatvādādhvaryam- iti cet |
maivam |
praiṣamantravirodhaprasaṅgāt |
'prokṣaṇīrāsādaya |
idmāvarhirupatādava |
agnīdagnīnvihara |
varhiḥ stṛṇīhi' ityādiṣvādhvaryaveṣu praiṣamantreṣu śrūyamāṇamāgnīṃprasaṃbodhanaṃ madhyamapuruṣaścānyena tadanuṣṭhāne satyupapadyate |
tasmāt- nā'dhvarthavam

(trayodaśe praiṣamantrāṇāmādhvaryavatvādhikaraṇe sūtre 23-24)
adhvaryus tu darśanāt / Jaim_3,8.23 /
gauṇo vā karmasāmānyāt / Jaim_3,8.24 /
START MJaiNy 3,8.19
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
agnītpreṣyadutādhvaryuragnīdastvavirodhataḥ /
ākhyāvirodhādadhvaryuḥ praiṣadvārār'thakṛdyataḥ

yathā prokṣaṇīrāgnīdhra āsādayati, tathā praiṣamantramapyāgnīdhra eva paṭhatu |
virodhābhāvāt - iti cet |
maivam |
ādhvaryavasamākhyāyāḥ pūrvodāhṛtasaṃbodhanamadhyamapuruṣayośca virodhāt |
na ca - prokṣaṇyāsādanādīnāma dhvaryukartṛkatvābhāve 'pi samākhyāvirodhastadavasthaḥ- iti vācyam |
praiṣadvārā prayojakakartṛtve 'pi tadavirodhāt |
tasmāt - adhvaryoreva praiṣamantraḥ

(caturdaśe -dgakaraṇamantreṣu svāmiphalasyā'śāsitavyatādhikaraṇe (varconyāye)dghasūtrāṇi -- 25-27)
ṛtvik phalaṃ karaṇeṣv arthatvāt / Jaim_3,8.25 /
svāmino vā tadarthatvāt / Jaim_3,8.26 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_3,8.27 /
START MJaiNy 3,8.20
caturdaśādhikaraṇamāracayati -
mamāgna iti kasyātra phalaṃ liṅgena vaktṛgam /
śrutyā svāmini na krīte liṅgaṃ tatropacaryatām

'mamāgne varco vihaveṣvastu' ityayamāhavanīyasyānvādhāne karaṇabhūto mantro 'dhva- |
rpuṇā paṭhyate |
'viśiṣṭaṃ havanaṃ yeṣāṃ yajñānāṃ te vihavāsteṣu varcastejasopalakṣitaṃ yatphalaṃ tanmamāstu' ityanena liṅgena mantramuccārayituradhvaryostatphalam- iti cet |
maivam |
'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' ityātmanepadaśrutyā sāṅgapradhānaphalasya yajamānagāmitvaṃ pratīyate |
na ca parikrītasyādhvaryordakṣiṇātiktaphalasaṃbandho nyāyyaḥ |
tasmāt- śrutinyāyābhyāṃ viruddhaṃ talliṅgaṃ yajamānaparatvenopacaraṇīyam |
'madīyayajamānasya tadvarco 'stu' iti hyupacāraḥ |
tasmāt- yajamānena pāṭhyeṣu 'āyurdā agne 'syāyurme dehi' ityādiṣu kriyamāṇānuvādiṣu pratyagāśīrmantreṣu śrutaṃ phalaṃ yathā yājamānam, tathaivādhvaryuṇā pāṭhyeṣu karaṇamantreṣu śrutamapi phalaṃ yājamānameva

(pañcadaśe karaṇamantreṣu karmārthaphalasyartvigdharmatādhikaraṇe sūtram - )
karmārthaṃ tu phalaṃ teṣāṃ svāminaṃ pratyarthavattvāt / Jaim_3,8.28 /
START MJaiNy 3,8.21
pañcadaśādhikaraṇamāracayati -
mā mā saṃtāptamityetatkasminsvāmini pūrvavat /
adhvaryāvastu tattena svāmikarmopayogataḥ

darśapūrṇamāsayorāghārahomārthamājyapūrṇau strukstruvau gṛhītvā nābhisamīpe hastena dhārayate |
tatrāyaṃ karaṇamantro 'dhvaryuṇā paṭhyate - 'agnāviṣṇū mā vāmavakramivaṃ vijihāthāṃ mā mā saṃtāptaṃ lokaṃ me lokakṛtau kuṇutam' iti |
'bho strukstruvarūpāvagnāviṣṇū yuvāṃ nābhideśe dhārayannahamadhvaryurmā vāmavakramiṣaṃ yuvayoratikramaṃ na kṛtavānasmi |
yuvāṃ ca matto viyuktau mā bhavatam |
tato māṃ dehadhāriṇaṃ mā saṃtāptaṃ mama dehe saṃtāpaṃ jvarādirūpaṃ mā kurutam |
sthānakṛtau yuvāmāghārahomāya sthānaṃ kurutam' ityarthaḥ |
tatra pūrvoktavarconyāyena saṃtāpābhāvo 'pi yajamānasyaiva, na tvadhvaryoḥ- iti cet |
maivam |
adhvaryāvasaṃtapte satyavighnena svāminaḥ karma samāpyate |
tasmāt - adhvayurgato 'pi saṃtāpābhāvo yajamānasyaiva phalam - iti nātra macchabdasyopacāraḥ

(ṣoḍaśe bhadramityasyobhayagāmitādhikaraṇe sūtram- )
vyapadeśāc ca / Jaim_3,8.29 /
START MJaiNy 3,8.22
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati-
bhadraṃ tannau sahetyetatkasminsvāmini yujyate /
dvitvaśrutyā dvayoretadadhvaryuyajamānayoḥ

jyotiṣṭome havirdhānamaṇḍape somābhiṣavādhārayoḥ phalakayoradhastāccatasṛṣvāgneyyādividikṣu catvāra uparavanāmakā gartā aratnimātrakhātā adhobhāge parasparaṃ militā ūrdhvabhāge parasparaṃ prādeśamātravyavahitā vartante |
teṣvekasminnuparave yajamāno dakṣiṇahastaṃ prasārayati, tathaivādhvaryuranyasminsvahastaṃ prasāryādhastādyajamānahastaṃ gṛhṇāti |
tadā yajamānaḥ 'kimatra' ityanena mantreṇa phalaṃ pṛcchati |
adhvaryuśca 'bhadram-' ityanena mantreṇottaraṃ brūte |
tato yajamānaḥ 'tannau saha - ' ityanena mantreṇa tatphalaṃ svakīyatvena svī karoti |
tasmāt- yajamānasyaiva tat -
iti cet |
maivam |
'nau' ityanena dvivacanena, 'saha' ityanena cobhayagāmitayaiva svīkārāt

(saptadaśe dravyasaṃskārasyāṅgapradhānārthatādhikaraṇe sūtre - 30-31)
dravyasaṃskāraḥ prakāraṇāviśeṣāt sarvakarmaṇām / Jaim_3,8.30 /
nirdeśāt tu vikṛtāv apūrvasyānadhikāraḥ / Jaim_3,8.31 /
START MJaiNy 3,8.23-24
saptadaśādhikaraṇamāracayati-
dharmāṇāṃ prakṛtisthānāṃ vikṛtāvatideśataḥ /
prāptirviśeṣato vā'dyo viśeṣasyānirūpaṇāt

prakṛtau kāryakṛddharmā vikṛtau syurna cetare /
yūpāvaṭāstṛtiḥ kārya na hi prākṛtabarhiṣaḥ

darśapūrṇamāsayorvedidharmā barhirrdhamāśca havirāsādanādayo 'ṅgapradhānārthā iti pūrvatra nirṇītam |
te ca dharmā vikṛtāvatiddiśyamānā niyāmakābhāvātsarve 'pyatidiśyantām- iti prāpte, -
brūmaḥ- kāryamatra niyāmakam |
prakṛtau hi havirāsādanaṃ vedikāryam |
tacca vikṛtāvapi prāpyamāṇaṃ svasiddhayekhananādīnvedidharmānprāpayati |
yūpāvaṭāstaraṇarūpaṃ tu kārya na prakṛtāvasti |
darśapūrṇamāsayoryūpāvaṭābhāvāt |
tarcca''staraṇakārye vikṛtau vidhīyamānamapyaprākṛtakāryatayā prākṛtāllaṃvanādīnvarhiḥ saṃskārānna prāpayanti |
tasmātprakṛtigatāḥ kāryakṛddharmā eva vikṛtau prāpyante || MJaiNyC_3,8.23-24 ||
(aṣṭādaśe pavitrasya paribhojanīyabarhiṣā kartavyatādhikaraṇe sūtram)
virodhe ca śrutiviśeṣād avyaktaḥ śeṣe / Jaim_3,8.32 /
START MJaiNy 3,8.25
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati -
yadvarhistatpavitrārtha na vā'dyastasya saṃbhavāt /
saṃskṛtaṃ staraṇe kṣīṇaṃ pavitraṃ tvanyato bhavet

darśapūrṇamāsayorāmananti- 'samāvapracchinnāgnau darmau prādeśamātrau pavitre karoti' iti |
tatra- yadetadvedistaraṇārtha lavanasaṃskṛtaṃ barhiḥ, tena pavitrasaṃbhavādāstaraṇavatpavitramapi barhipaḥ kāryam - iti cet |
maivam |
āstaraṇa eva saṃskṛtasya sarvasya barhiṣa upakṣīṇatvāt |
na hi 'vediṃ stṛṇāti' iti vihitasya staraṇasyākasmādbarhirekadeśe saṃkoco yuktaḥ |
tasmāt- yathā yūpāvaṭamasaṃskṛtena barhiṣā stṛṇāti, tathā pavitraniṣpattirapi śāstrīyalavanādisaṃskārarahitaiḥ paribhojanīyanāmakairdarbheḥ saṃpādanīyā

(ekonaviṃśe prākṛtapuroḍāśādīnāṃ nidhānādhikaraṇe sūtram)
apanayas tv ekadeśasya vidyamānasaṃyogāt / Jaim_3,8.33 /
START MJaiNy 3,8.26-27
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati-
puroḍāśasya śakalamaindravāyavapātrake /
avadadhyātpuroḍāśo navo 'tha savanīyakaḥ

siddhasya yajanārtatvānnavaṃ saṃpādya tatkriyā /
savanīyena tatkārye saṃskāryatvāddvitīyayā

jyotiṣṭome śrūyate - 'puroḍāśaśakalamaindravāyavasya pātre nidadhāti' iti |
tatra- stravanīyapuroḍāśasya śakalaṃ yadyapi niṣpannam, tathāpi tasya yajamārthatvena saṃskṛtabarhirbadupakṣayānnūtanaṃ kaṃcitpuroḍāśaṃ saṃpādya tadīyaśaphalasyaindravāyavapātraprakṣepakriyā kartavyā - iti cet |
maivam |
savanīyapuroḍāśaśakalenaitannidhānaṃ kartavyam |
kutaḥ |
saṃskāryatvāt |
'śakalaṃ nidadhāti' iti dvitīyayā saṃskāryatvaṃ gamyate |
iṣṭaśiṣṭasya hi pratipattirūpaḥ saṃskāraḥ |
na cātra kṛtsnaṃ yajanārtham |
avadānasyeyattapāpuroḍāśabhāgasyāvaśeṣitatvāt |
yathātra pūrvasiddhapuroḍāśaśakalam, tathā'dhānā āścinapātre' 'payasyāṃ maitrāvaruṇapātre' ityatrāpi pūrvaśeṣasyaiva prakṣepaḥ || MJaiNyC_3,8.26-27 ||
(viṃśe tāmyeṣṭipūpāṃśutvadharmasya pradhānārthatādhikaraṇe sūtre -34-35)
vikṛtau sarvārthaḥ śeṣaḥ prakṛtitvāt / Jaim_3,8.34 /
mukhyārtho vāṅgasyācoditatvāt / Jaim_3,8.35 /
START MJaiNy 3,8.28-29
viṃśādhikaraṇamāracayati -
kāmyā upāṃśu yaṣṭhavyāḥ kiṃ tadaṅgapradhānayoḥ /
pradhāna eva vā nātra viśeṣoktirato dvayoḥ

mukhyānāmeva kāmyatvātteṣveva paricodanā /
aṅgānāmatathābhāvādupāṃśutvaṃ pradhānagam

idamāmnāyate - 'yajñātharvaṇaṃ vai kāmyā iṣṭayaḥ, tā upāṃśu ṣaṣṭavyāḥ' iti |
atharvavedoktakarmavadyajñeṣu kāmyā iṣṭayo gomyāḥ |
tasmāttāsāmupāṃśutvaṃ yuktamityarthaḥ |
yathā vedidharmāṇāṃ barhirrdhamāṇāṃ cāṅgapradhānayoḥ samāno vidhiḥ, tathopāṃśutvasyāpi |
nahyatra kaścidviśeṣa āmnātaḥ- iti cet |
maivam |
kāmyatvasyaivātra viśeṣaniyāmekatvāt |
na tvaṅgānāṃ kāmyatvamasti |
karaṇapauṣkalyasaṃpādakānāṃ teṣāṃ phale sākṣātsaṃbandhābhāvāt |
tataḥ- sākṣātphalasādhane pradhāna evopāṃśutvam |
aṅgeṣu tu tattadvedānusāreṇa dhvaniviśeṣaḥ || MJaiNyC_3,8.28-29 ||
(ekaviṃśe śyenāṅgānāṃ navanītājyatādhikaraṇe sūtrāṇi 36-38)
saṃnidhānāviśeṣād asaṃbhave tadaṅgānām / Jaim_3,8.36 /
ādhāne 'pi tatheti cet / Jaim_3,8.37 /
nāprakaraṇatvād aṅgasyātannimittatvāt / Jaim_3,8.38 /
START MJaiNy 3,8.30-31
ekaviṃśādhikaraṇamāracayati -
navanītaṃ śyena ājyaṃ mukhye 'ṅge vāstu mukhyagam /
vidheyamājyamapraptaṃ dṛtisthanavanītakam

mukhyaḥ somavikāro 'ṅge codakaprāptamājyakam /
anūdya dṛtisaṃsthānaṃ navanītaguṇo vidhiḥ

śyene śrūyate - 'dṛtinavanītamājyaṃ bhavati' iti |
dṛtau ciraṃ saṃgṛhītaṃ navanītaṃ yasyā'jyasya prakṛtidravyaṃ tadetadīdṛśamājyaṃ mānāntareṇa pūrvamaprāptatvātpradhānakarmaṇi vidheyam- iti cet |
maivam |
pradhānaśyenasya somayāgavikāratvenā'jyāpekṣāyā abhāvāt |
aṅgeṣviṣṭiviśeṣeṣu codakaprāptasyā'jyasya prakṛtidravyatvena yathoktanavanītaguṇo vidhīyate || MJaiNyC_3,8.30-31 ||
(dvāviṃśe sarvaśyenāṅgānāṃ navanītājyatādhikaraṇe sūtrāṇi 39-41)
tatkāle vā liṅgadarśanāt / Jaim_3,8.39 /
sarveṣāṃ vāviśeṣāt / Jaim_3,8.40 /
nyāyokte liṅgadarśanam / Jaim_3,8.41 /
START MJaiNy 3,8.32
dvāviṃśādhikaraṇamāracayati-
sutyākālagatāṅgeṣu guṇaḥ sarveṣu voditaḥ /
ādyo vaiśeṣikāṅgatvādvākyātsarvāṅgasaṃgatiḥ

yo 'yaṃ śyenasyāṅgeṣu dṛtinavanītatvaguṇo vihitaḥ so 'yaṃ sutyākālīneṣveva savanīyapaśutatpuroḍāśarūpeṣvaṅgeṣu, na tu kālāntaravartidīkṣaṇīyādyaṅgeṣu |
vimato guṇaḥ sutyākālīnāṅgamātragaḥ, śyenavaiśeṣikatvāt, paśusāhityavat |
yathā 'saha paśūnālabhate' iti vihitaṃ paśusāhityaṃ śyena eva viśeṣatvenocyamānaṃ sutyākālīneṣveva savanīyapaśuṣvavasthitam, tathā - navanītamapi- iti prāpte -
brūmaḥ- 'yadājyaṃ taddṛtinavanītam' itivākyena sarvāṅgatājyaviṣayatvapratītāvanumānaṃ kālātyayāpadiṣṭam |
tasmāt- sarveṣvaṅgeṣu tannavanītam

(trayoviṃśe savanīyānāṃ māṃsamayatādhikaraṇe sūtrāṇi 42-44)
māṃsaṃ tu savanīyānāṃ codanāviśeṣāt / Jaim_3,8.42 /
bhaktir asaṃnidhāvanyāyyeti cet / Jaim_3,8.43 /
syāt prakṛtiliṅgād vairājavat / Jaim_3,8.44 /
START MJaiNy 3,8.33-34
trayoviṃśādhikaraṇamāracayati -
śākyāyane puroḍāśāstarasā iti māṃsatā /
sarvatra savanīye vā sarvatra navanītavat

tarasāḥ savanīyāḥ syuriti tatsaṃnidhiḥ śrutaḥ /
puroḍāśasya māṃsatvaṃ teṣvevāto niyamyate