Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 3.5
caturdhākṛtapuroḍāśasya bhāgānyajamāna evaṃ nirdiśet- 'idaṃ brahmaṇaḥ, idaṃ hotuḥ, idamadhvaryoḥ, idamagnīdhaḥ, iti |
so 'yaṃ nirdeśa na bhakṣaṇārthaḥ |
bhakṣaṇasyāśrutatvāt |
tato bhṛtidānena tānṛtvijaḥ parikretumayaṃ nirdeśaḥ kṛtaḥ |
krayaśca tadaṅgīkārānusāreṇa svalpenāpyupapadyate |
tasmātsvakīyā bhāgāstairicchayopayoktuṃ śakyāḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- 'agneya juṣṭaṃ nirvapāmi' iti kṛtsnasya haviṣo devatārthe saṃkalpitatvena tatra yajamānasya svāmitvābhāvānna yuktaḥ parikrayaḥ |
bhakṣaṇaṃ tu pratipattyarthatvādyuktam |
avaśiṣṭasya yaḥ ko 'pyupayogaḥ pratipattiḥ |
puroḍāśasya bhakṣaṇāhatvādbhakṣaṇena karmakarāṇāmṛtsāhajananācca bhakṣaṇārtho 'yaṃ nirdeśo yujyate || MJaiNyC_3,4.37-38 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
atha tṛtīyādhyāyasya pañcamaḥ pādaḥ /
(prathame pravājyādibhiḥ sviṣṭakṛdādiśeṣānanuṣṭhānādhikaraṇe sūtrāṇi 1-12 )
ājyāc ca sarvasaṃyogāt / Jaim_3,5.1 /
kāraṇāc ca / Jaim_3,5.2 /
ekasmin samavattaśabdāt / Jaim_3,5.3 /
ājye ca darśanāt sviṣṭakṛdarthavadasya / Jaim_3,5.4 /
aśeṣatvāt tu naivaṃ syāt sarvādānād aśeṣatā / Jaim_3,5.5 /
sādhāraṇyān na dhruvāyāṃ syāt / Jaim_3,5.6 /
aktatvāc ca juhvāṃ tasya ca homasaṃyogāt / Jaim_3,5.7 /
camasavad iti cet / Jaim_3,5.8 /
na codanāvirodhād dhaviḥ prakalpanāc ca / Jaim_3,5.9 /
utpannādhikārāt sati sarvavacanam / Jaim_3,5.10 /
jātiviśeṣāt param / Jaim_3,5.11 /
antyam arekārthe / Jaim_3,5.12 /
START MJaiNy 3,5.1-2
pañcamapādasya prathamādhikaraṇamāracayati
upāṃśuyājadravyeṇa śeṣakārye bhavenna vā /
bhaveddhavirbhyaḥ sarvebhya ityuktyā prāpitatvataḥ
uktājyadravyaśeṣastu bhāvyupastaraṇādikṛt /
ato na pratipattyarhaḥ śeṣakārye tataḥ katham
dhrauvādājyājupāṃśuyājārthamavadāne kṛte taccheṣeṇa dhrauveṇa dravyeṇa sviṣṭakṛdādikaṃ śeṣakārya kartavyam |
kutaḥ |
'tadyatsarvebhyo havirbhyaḥ samavadyati' iti vākyena prāpitatvāt- iti cet |
maivam |
kṛtārthadravyaśeṣo hyupayogāpekṣaḥ pratipattimarhati |
dhrauvaṃ tvājyaṃ na kṛtārtham |
tena kartavyānāmupastaraṇādīnāṃ sadbhāvāt |
tasmāt - na tena śeṣakārye bhavati || MJaiNyC_3,5.1-2 ||
(dvitīye sākaṃprasthāyye śeṣakarmānanuṣṭhānādhikaraṇe sūtram -)
sākaṃprasthāyye sviṣṭakṛd iḍaṃ ca tadvat / Jaim_3,5.13 /
START MJaiNy 3,5.3-4
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
ākrāmansaha kumbhībhirasti śeṣakriyā na vā /
juhvāvadānātprakṛtāviva śeṣakriyocitā
kumbhīṣu śeṣāsaṃsiddhaḥsākaṃprasthāyyakarmaṇi /
na sviṣṭakṛdiḍaṃ kāryamagnīdhaḥ strukpradānataḥ
'sākaṃprasthāyīyena yajeta paśukāmaḥ' iti vihite karmaṇi śrūyate- 'saha kumbhībhirabhikrāmannāha' iti |
tatra catasṛbhirdadhipayaḥkumbhībhiḥ sahā'havanīyadeśe 'bhikramaṇa mātraṃ śrutam |
na tu tatra kumbhībhirhomaḥ śrutaḥ |
tathā satyasya karmaṇaḥ sāṃnāyyavikṛttitvājjuhvā kumbhībhyo 'vadāya hotavyam |
hutaśeṣeṇa ca sviṣṭakṛdādikaṃ sāṃnāyyaśeṣeṇaiva kartavyam- iti prāpte, -
brūmaḥ- nātra kumbhīṣu hutaśeṣaḥ sidhyati |
sāṃnāyyavajjuhvā tadavadānābhāvāt |
'agnīdhe strucau pradāya saha kumbhībhirabhikrāman' ityuktyā juhūpabhṛtoḥ prattatvādabhikramaṇasya homārthatvācca kumbhībhireva dadhipayasorhome sati kumbhīmātrāmavaśiṣyate, na tu haviḥśeṣaḥ |
tatra kutaḥ śeṣakāryam || MJaiNyC_3,5.3-4 ||
(tṛtīye sautrāmaṇyāṃ śeṣakarmānanuṣṭhānādhikaraṇe sūtre 14-15)
sautrāmaṇyāṃ ca graheṣu / Jaim_3,5.14 /
tadvac ca śeṣavacanam / Jaim_3,5.15 /
START MJaiNy 3,5.5
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
sautrāmaṇyāṃ grahe sviṣṭakṛdādyasti na vāsti tat /
śeṣaṇānna surākṣīrayoranyatropayogataḥ
sautrāmaṇināmake yāge śrūyate - 'payograhāḥ surāgrahāśca gṛhyante' iti |
tatra prakṛtigata somadyaheṣviva śeṣakārye sviṣṭakṛdādikamasti |
na cātra pūrvavaccheṣābhāvaḥ |
'ucchinaṣṭi, na sarve juhoti' ityavaśeṣayitavyatvaśravaṇāt- iti cet |
maivam |
avaśiṣṭasyānyatropayogaśravaṇāt |
'brāhmaṇaṃ parikrīṇīyāduccheṣaṇasya pātāram' iti śrūyate |
'yadi brāhmaṇaṃ na vindeta, valmīkavapāyāmavanayet' iti ca |
'śatātṛṇāyāmavaneyat' iti ca |
śatacchidrā kumbhī śatātṛṇā |
tasmāt- nāsti sviṣṭakṛdādikam
(caturthe sarvapṛṣṭheṣṭau sviṣṭakṛdiḍādīnāṃ sakṛdanuṣṭhānādhikaraṇe sūtre 16-17)
dravyaikatve karmabhedāt pratikarma kriyeran / Jaim_3,5.16 /
avibhāgāc ca śeṣasya sarvān pratyaviśiṣṭatvāt / Jaim_3,5.17 /
START MJaiNy 3,5.6-7
caturthādhikaraṇamāracayati-
rathaṃtarādibhirminnā indrāsteṣāṃ na bhidyate /
puroḍāśastatra śeṣakārye kiṃ bhidyate na vā
bhidyate karmaṇāṃ bhedāccauddakaiḥ pṛthaguktitaḥ /
śeṣasya sarvatulyatvāttatkārye sakṛdiṣyatām
'ya indriyakāmo vīryakāmaḥ syāt, tametayā sarvapṛṣṭhayā yājayet' iti vihitāyāmiṣṭau ṣaḍindrā evaṃ śrūyante- 'indrāya rāthaṃtarāya, indrāya bārhatāya, indrāya vairājāya, indrāyaśākvarāya, indrāya raivatāya' iti |
tatra svarūpeṇaiko 'pīndraḥ pṛṣṭhastotreṣu ṣaṭsu vihitānāṃ ṣaṇṇāṃ rathaṃtarādi sāmnāṃ saṃbandhena viśeṣyamāṇaḥ ṣoṭhā bhidyate |
tāsāṃ sarvāsāmindradevatānāmeka eva puroḍāśo vidhīyate- 'dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati |
vaiśvadevatvāya' iti |
tasmiṃśca puroḍāśe proktadevatābhyaḥ pṛthakpṛthakpradānāya bahubhyaḥ pradeśebhyo 'vadānaṃ śrūyate- 'samantaṃ paryavadyati' iti |
tatra devatābhedena pradānabhedena ca karmaṇāṃ bhede sati pṛthagatideśātsviṣṭakṛdiḍādi śeṣakārye ṣaṭkṛtvaḥ pṛthakkartavyam - iti cet |
maivam |
śeṣasyaikatvena tatpratipatteḥ pṛthaktvāsaṃbhavāt |
tasmāt- sakṛdeva kāryam || MJaiNyC_3,5.6-7 ||
(pañcame - aindravāyavagrahe dviḥśeṣamakṣaṇādhikaraṇe sūtram)
aindravāyave tu vacanāt pratikarma bhakṣaḥ syāt / Jaim_3,5.18 /
START MJaiNy 3,5.8
pañcamādhikaraṇamāracayati-
aindravāyavaśeṣasya sakṛdbhakṣa utāsakṛt /
pūrvanyāyātsakṛtprāptau dvirbhakṣo vacanādbhavet
jyotiṣṭome yo 'yamaindravāyavagrahaḥ' tatra saṃskāryasya somasyaikatvātsakṛdeva śeṣakāryam- iti cet |
maivam |
'dviraindravāyavasya bhakṣayati, dvirhyetasya vaṣaṭkaroti' iti vacanādvirbhakṣaṇam
(ṣaṣṭhe some śeṣabhakṣaṇādhikaraṇe sūtrāṇi 19-21)
some 'vacanād bhakṣo na vidyate / Jaim_3,5.19 /
syād vānyārthadarśanāt / Jaim_3,5.20 /
vacanāni tv apūrvatvāt tasmād yathopadeśaṃ syuḥ / Jaim_3,5.21 /
START MJaiNy 3,5.9
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
someṣvabhakṣo bhakṣo vā na bhakṣo grahahomataḥ /
alpokterasti śeṣo 'sya bhakṣo 'pūrvavacobalāt
somayāgeṣu śeṣabhakṣo nāsti, 'yadgrahāñjuhoti' iti kṛtsnagraheṇā'huti śravaṇātkumbhīṣviva śeṣābhāvāt- iti cet |
maivam |
'alpaṃ juhoti' iti viśeṣavacanāccheṣaḥ sidhyati |
tadbhakṣaṇaṃ tvapūrvārtha pratipādakavacanebhyo 'vagamyate |
'āśvinaṃ bhakṣayanti' dviraindravāyavasya bhakṣayanti' 'sadasi bhakṣayanti' ityādīni vacanānyapūrvārtha pratipādayanti |
tato bhakṣavidhānādasti someṣu bhakṣaḥ
(saptame camasināṃ śeṣabhakṣādhikaraṇe sūtram-)
camaseṣu samākhyānāt saṃyogasya tannimittattvāt / Jaim_3,5.22 /
START MJaiNy 3,5.10
saptamādhikaraṇamāracayati-
kiṃ praitu hotuśrcamasa ityabhakṣo 'tha bhakṣaṇam /
abhakṣo 'nuktito hotuśrvamasetyākhyayāstu tat
jyotiṣṭome śrūyate- 'praitu hotuśrvamasaḥ, pra brahmaṇaḥ, prodvātṝṇāṃ, pra yajamānasya, prayantu sadasyānām' iti |
tatra- vacanāmāvādabhakṣaḥ- iti cet |
maivam |
samākhyāgate camasaśabde bhakṣaṇasya pratīyamānatvāt |
'camvate bhakṣyate somo 'sminpātraviśeṣe' iti hi tadvyutpattiḥ |
tasmāt-ḥasti tadbhakṣaṇam
(aṣṭame- udvātṝṇāṃ saha subrahmaṇyena bhakṣādhikaraṇe sūtrāṇi - 23-26)
udgātṛcamasamekaḥ śrutisaṃyogāt / Jaim_3,5.23 /
sarve vā sarvasaṃyogāt / Jaim_3,5.24 /
stotrakāriṇāṃ vā tatsaṃyogād bahuśruteḥ / Jaim_3,5.25 /
sarve tu vedasaṃyogāt kāraṇād ekadeśe syāt / Jaim_3,5.26 /
START MJaiNy 3,5.11-13
aṣṭamādhikaraṇamāracayati -
prodvātṝṇāmiti hyeka udgātā bhakṣayeduta /
sarve 'pi kiṃvā subrahmaṇyenoktāḥ sāmagāyinaḥ
sahitāstena te vā'dya udgātṛśrutito 'khilāḥ /
bahutvādgānayogena tṛtīyo rūḍhibādhite
yoge samākhyayā daṇḍinyāyādantyo 'tra bhāṣyagaḥ /
sadasi sthityabhāvena tṛtīyo vātiṃkoditaḥ
pūrvodāhṛtavākye 'prodvātṝṇām' ityatraikasyaiva bhakṣaḥ |
udvīthaśabdābhidheyāyāḥ sāmabhakteru- dgātaryudgātṛprātipadikasya rūḍhatvāt - ityekaḥ pūrvapakṣaḥ |
'udgātṝṇām' ityasya bahutvasyaikasmi nnasaṃbhavādudgātropalakṣitāḥ ṣoḍaśartvijaḥ sarve 'pi bhakṣayeyuḥ- iti dvitīyaḥ |
udgīthaprastāvaprati hārāntāmabhāgānudvātṛprastotṛpratihartāraḥ prayogakāle gāyanti |
'udutkarṣeṇa gāyanti' iti yogenodvātārastrayo bhakṣayeyuḥ- iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ |
'rūḍhiryogamapaharati' iti nyāyādeka evodgātā |
tena ca bahuvacanopapattaye pratyāsannā upalakṣyante |
pratyāsattiśca prastotṛpratihartroriva subrahmaṇyasyāpyasti |
sāmavedādhyāyitvena subrahmaṇyāhvānarūpe tadīyakarmaṇyapyaudgātrasamākhyāyāḥ sattvāt |
tasmāt- 'subrahmaṇyena sahitāścatvāraḥ sāmagā bhakṣayeyuḥ'- ityayamantyaḥ pakṣo bhāṣyakārasyābhimataḥ |
vārtikakārastu - sadaso bhakṣaṇasthānatvātsubrahmaṇyasya sadasyapraveśāttena virahitā avaśiṣṭāḥ sāmagā bhakṣayanti- iti tṛtīyaṃ pakṣamaṅgīcakāra || MJaiNyC_3,5.11-13 ||
(navame prāvastuto 'pi somabhakṣaṇādhikaraṇe sūtrāṇi 27-30)
grāvastuto bhakṣo na vidyate 'nāmnānāt / Jaim_3,5.27 /
hāriyojane vā sarvasaṃyogāt / Jaim_3,5.28 /
camasināṃ vā saṃnidhānāt / Jaim_3,5.29 /
sarveṣāṃ tu vidhitvāt tadarthā camasiśrutiḥ / Jaim_3,5.30 /
START MJaiNy 3,5.14-15
navamādhikaraṇamāracayati-
kiṃ syāccamasināmeva hāriyojanabhakṣaṇam /
sarveṣāṃ vāgrimasteṣāṃ pūrvavākyeṇa saṃnidheḥ
lipsante sarva eveti hāriyojanavākyataḥ /
prāvastuto 'pyasti bhakṣaścamasitvamakāraṇam
'harirasi hāriyojanaḥ' ityanena mantreṇa gṛhyamāṇo graho hāriyojanaḥ |
hotṛbrahmādaya ścamasimaḥ |
yastu caturṇo hotṝṇāṃ madhye caturtho grāvastunnāmake 'sti, nāsau camasī |
tatra camasināmeva hāriyojanabhakṣaṇam |
kutaḥ-"yathācamasamanyāṃścamasāṃścamasino bhakṣayanti, athaitasya hāriyojanasya sarva eva lipsante' ityatra pūrvavākye camasināṃ saṃnihitvenottaravākye sarvaśabdena teṣāmevābhidhātavyatvāt |
ato nāsti grāvastutastatra bhakṣaḥ- iti prāpte-
brūmaḥ- athaśabdenaivakāreṇa ca camasimātraśaṅkāmapodya vākyena vihitasya sarvamakṣaṇasya saṃnidhimātreṇa saṃkocāyogādasti grāvastuto 'pi bhakṣaḥ |
tasmāt- camasitvaṃ na bhakṣaṇe kāraṇam || MJaiNyC_3,5.14-15 ||
(daśame vaṣaṭkaraṇasyabhakṣanimittatādhikaraṇe sūtram -)
vaṣaṭkārāc ca bhakṣayet / Jaim_3,5.31 /
START MJaiNy 3,5.16-17
daśamādhikaraṇamāracayati-
ādyamakṣo vaṣaṭkarturvidhiḥ prāthamya eva kim /
kiṃvā tadyuktabhakṣe syādvaṣaṭkāranimittake
aprāpteragrimo maivaṃ samāsasthityasaṃbhavāt /
viśiṣṭasya vidhistasmādvaṣaṭkāro 'pi kāraṇam
'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityevaṃ śrūyate |
vaṣaṭkartā hotā |
tasya bhakṣaṇaṃ samākhyāyā prāptam |
prāthamyaṃ tvaprāptamiti tadevātra vidhiyate - iti cet |
maivam |
'prathamabhakṣaḥ' ityasya samastapadatvena 'yo bhakṣaḥ, sa prathamaḥ' ityeyaṃ vicchidyānve tumayogyatvātprāthampaviśiṣṭabhakṣaṇamatra vidhīyate |
tasminbhakṣaṇe vaṣaṭkāraḥ kāraṇam || MJaiNyC_3,5.16-17 ||
(ekādaśe homābhiṣavayorapi bhakṣanimittatādhikaraṇe sūtram-)
homābhiṣavābhyāṃ ca / Jaim_3,5.32 /
START MJaiNy 3,5.18-19
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
ākhyāvacovaṣaṭkārā eva kiṃ bhakṣahetavaḥ /
kiṃvābhiṣavahomau ca tatrā'dyo 'stūktayā diśā
havirdhāne 'bhiṣutyātha hutvā sadasi bhakṣayet /
iti śrutatvatastau ca bhakṣahetū yathettare
'praitu hotuścamasaḥ' ityatra samākhyā bhakṣahetuḥ |
hāriyojane vākyam |
'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityatra vaṣaṭkāraḥ |
ityevamuktatvātraya eva bhakṣahetavaḥ- iti cet |
maivam |
'havirdhāne grāvabhirabhiṣutyā'havanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣānbhakṣayanti' iti śrūyate |
uttaravedyāḥ pratīcīne sadasaḥ prācīne maṇḍale 'miṣavaḥ |
uttaravedyāṃ homaḥ |
sadasi bhakṣaṇam |
tatra- abhiṣavahomayorvacanāntaraprāptayoravidheyatayā tau nimittatvenānūdya bhakṣaṇaṃ vidhīyate |
tasmāt- samākhyādivadetayorapi bhakṣaṇahetutvamasti || MJaiNyC_3,5.18-19 ||
(dvādaśe vaṣaṭkartrādīnāṃ camase somabhakṣādhikaraṇe sūtrāṇi 33-35)
pratyakṣopadeśāc camasānām avyaktaḥ śeṣe / Jaim_3,5.33 /
syād vā kāraṇabhāvād anirdeśaś camasānāṃ kartus tadvacanatvāt / Jaim_3,5.34 /
camase cānyadarśanāt / Jaim_3,5.35 /
START MJaiNy 3,5.20-21
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
hetusaṃghe vikalpaḥ kiṃ bādho vātha samuccayaḥ /
sāmyādvikalpo bādhyantāṃ sāvakāśāḥ samākhyayā
naiva vācanikaṃ bādhyaṃ bhakṣaṇe 'tra vibhāgaśaḥ /
siddhevikalpo no yuktaḥ svīkāryo 'taḥ samuccayaḥ
'praitu hotuścamasaḥ, pra brahmaṇaḥ'- ityatra cimasiṣu samākhyā bhakṣaṇe hetuḥ |
'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityatra vaṣaṭkāro hoturbhakṣahetuḥ |
'havirdhāne grāvamirabhaṣutyā'havanīye hutvā sadasi bhakṣayanti' ityatrābhiṣavasahito homo 'dhvaryorbhakṣahetuḥ |
tatra camasavaṣaṭkārayoḥ saṃgho hotari prāptaḥ |
camasābhiṣavasaṃgho 'dhvaryau prāptaḥ |
tatra hetudvayasya samānabalatvādvikalpe satyanyatara nimittakṛtamevaṃ bhakṣaṇam- ityādyaḥ pakṣaḥ |
vaṣaṭkārādihetoścamasetaragrahe sāvakāśatvānniravakāśayā camasisamākhyayā tadbādhe sati camasiṣu pākṣikamapi vaṣaṭkārādi hetukaṃ bhakṣaṇaṃ nāsti- iti dvitīyaḥ pakṣaḥ |
'vaṣaṭkartuḥ' ityādivākyasya prabalatvātsamākhyayā bādho na yuktaḥ |
miravakāśatayā sāpi prabalā- iti cet |
tarhi pramāṇadvayena pṛthagbhakṣaṇe vihite samuccayo 'bhyupeyaḥ, na ca vrīhiyavavadvikalpaḥ |
tatra puroḍāśāniṣpādanasya dṛṣṭaprayojanasyaikatvāt |
iha tu niyamādṛṣṭārthe bhakṣaṇam |
taccādṛṣṭaṃ yathāvacanaṃ dvividham |
tasmātsamuccayaḥ || MJaiNyC_3,5.20-21 ||
(trayodaśe hotuḥ prathamabhakṣādhikaraṇe sūtrāṇi 36-39)
ekapātre kramād adhvaryuḥ pūrvo bhakṣayet / Jaim_3,5.36 /
hotā vā mantravarṇāt / Jaim_3,5.37 /
vacanāc ca / Jaim_3,5.38 /
kāraṇānupūrvyāc ca / Jaim_3,5.39 /
START MJaiNy 3,5.22-23
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
ekapātre kimadhvaryuradyātpūrvaprutetaraḥ /
taddhaste pātrasaṃsthānāttasya prathamabhakṣaṇam
pāhi hoteva naḥ pūrvamiti mantreṇa pūrvatā /
vaṣaṭkartustadukteśca nyāyabādhyaṃ vaco nahi
ekasminpātre vahanāṃ kvacidvihitaṃ bhakṣaṇam- tatra- adhvaryuḥ prathamaṃ bhakṣayetpātrasaṃnidhānāt - iti cet |
maivam |
liṅgavākyābhyāṃ hotuḥ prathamamakṣāvagamāt |
'hoteva naḥ prathamaḥ pāhi' iti ṛtvijo 'dhvaryu saṃbodhyaivaṃ prārthayante- 'yathā hotāsmattaḥ pūrve bhakṣayitvā śeṣapradānenāsmānpālitavān, tathā tvamapi vāhi' iti |
tadetaddhotuḥ prathamabhakṣe liṅgam |
vākyaṃ caivamāmnātam- 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' iti |
tatra viśiṣṭavidhānātprāthamyamipa sidhyati |
na caitadvacanaṃ pātrasaṃnidhirūpeṇa nyāyamātreṇa bādhituṃ śakyam |
tasmāt - hotā prathamaṃ bhakṣayet || MJaiNyC_3,5.22-23 ||
(caturdaśe bhakṣasyānujñāpūrvakatvādhikaraṇe sūtram -)
vacanād anujñātabhakṣaṇam / Jaim_3,5.40 /
START MJaiNy 3,5.24
caturdaśādhikaraṇamāracayati-
nānujñāpūrvako bhakṣastatpūrvo vātra lāghavāt /
ādyo nānupahūtena peya ityuktito 'ntimaḥ
anujñābhakṣayordvayoranuṣṭhitau gauravādbhakṣamātram - iti cet |
maivam |
'tasmātsomāṃ nānupahūtena peyaḥ' iti vacanenānujñāyā āvaśyakatvāt
(pañcadaśe vaidikavacanenānujñāpanādhikaraṇe sūtram)
tadupahūta upahvayasvety anenānujñāpayel liṅgāt / Jaim_3,5.41 /
START MJaiNy 3,5.25
pañcadaśādhikaraṇamāracayati-
kimanujñā laukikoktyā vedoktyā vā yathā tathā /
aviśeṣādupahvānamantraliṅgāttu vaidikī
'upahūta upahvayasya'- ityayaṃ mantro liṅgena mantramanujñāyāṃ viniyuṅkte |
tasmāt- vaidikoktyā tadanujñānam
(ṣoḍaśe vaidikavākyena prativacanādhikaraṇe sūtram-)
tatrārthāt prativacanam / Jaim_3,5.42 /
START MJaiNy 3,5.26-27
ṣoṣṭhaśādhikaraṇamāracayati -
upahvayasvopahūta ityaśeṣo dvayorbhavet /
anujñānujñāpanayorathavāsau vibhajyate
vibhāgakaraṇābhāvādaśeṣaśrcenna liṅgataḥ /
upahvayetvanujñaptāvanujñāne tathetaraḥ
'upahūta upahūvayasva' ityasminmantre madhyamapuruṣekavacanānto bhāgaḥ paścātpaṭhito 'pi praścasamatvātprathamabhāvinyanujñāpane samarthaḥ |
prathamaikavacanāntastu prathamapaṭhito 'pyuttarasamānatvā tpaścādbhāvinyāmanujñāyāṃ samarthaḥ |
tasmāt- liṅgena vibhajya viniyujyate || MJaiNyC_3,5.26-27 ||
(saptadaśe- ekapātrāṇāmanujñāpanādhikaraṇe sūtram - )
tadekapātrāṇāṃ samavāyāt / Jaim_3,5.43 /
START MJaiNy 3,5.28
saptadaśādhikaraṇamāracayati-
upahvānamaśeṣāṇāmuta syādekapātriṇām /
adṛṣṭahetorādyaḥ syāddṛṣṭādhikyādito 'ntimaḥ
anujñāpanasyādṛṣṭaṃ prayojanam |
tacca vibhinnapātreṣvapi samānam- iti cet |
na |
dṛṣṭaprayojanasya sadbhāvāt |
sādhāraṇe vastuni kathaṃcidbhāgādhikye 'parādho bhavati |
ato nyūnādhikatvaparihāranimittamanujñāpanamekapātriṇāmeva
(aṣṭādaśe svayaṃyaṣṭurbhakṣāstitvādhikaraṇe sūtrāṇi 44-45)
yājyāpanayenāpanīto bhakṣaḥ pravaravat / Jaim_3,5.44 /
yaṣṭur vā kāraṇāgamāt / Jaim_3,5.45 /
pravṛttatvāt pravarasyānapāyaḥ / Jaim_3,5.46 /
START MJaiNy 3,5.29-30
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati-
hoturyājyāpanītau kiṃ na vaṣaṭkārabhakṣayoḥ /
apanītirutāpāyo nāpanītirvibhedataḥ
yajamānena yaṣṭavyaṃ na vineṣṭirvaṣaṭkṛtim /
vaṣaṭkāro yājyayātaḥ sahāpaityadanaṃ tathā
jyotiṣṭoma ṛtuyājanāmakeṣu yāgeṣvāmnāyate-"yajamānasya yājyā so 'bhipreṣyati- hotaretadyaja- iti, svayaṃ vāṃ niṣadya yajati"iti |
hautre kāṇḍe samāmnātā yājyāḥ samākhyayā hotuḥ prāptāḥ |
tāsu kācidyājyā hoturapanīya yajamānasya vidhīyate |
tato yajamānaḥ svecchayā hotāraṃ vā preṣyati, svayaṃ vā yājyāṃ paṭhati |
tatra tvapāṭhapakṣe yājyā hoturapanīyate, na tu vaṣaṭkārabhakṣāvapanīyete |
tayoryājyāyāmanantarbhāvāt |
ato hotā vaṣaṭkaroti bhakṣayati ca iti prāpte, -
brūmaḥ- 'svayaṃ vā niṣadya yajati' iti pakṣasvīkārādyajamānena svayaṃ yāgaḥ kartavyaḥ |
sa ca yāgo vaṣaṭkāramantareṇa na saṃbhavati |
'yājyāyā adhi vaṣaṭkaroti' iti tadvidhānāt |
nanu- yajamāno yājyāṃ paṭhatu, hotā vaṣaṭkarotu- iti cet |
maivam |
'anavānaṃ yajati' iti yājyāvaṣaṭkārayormadhye śvāsaniṣedhenaikakartṛkatvāvagamāt |
ato yājyayā saha vaṣaṭkāro hoturapaiti |
tadapāye vaṣaṭkāranimitto bhakṣaśca hoturapetya yajamāne niviśate || MJaiNyC_3,5.29-30 ||
(ekonaviṃśe phalacamasasyejyāvikāratādhikaraṇe sūtrāṇi 47-51)
phalacamaso naimittiko bhakṣavikāraḥ śrutisaṃyogāt / Jaim_3,5.47 /
ijyāvikāro vā saṃskārasya tadarthatvāt / Jaim_3,5.48 /
homāt / Jaim_3,5.49 /
camasaiś ca tulyakālatvāt / Jaim_3,5.50 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_3,5.51 /
START MJaiNy 3,5.31-33
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati-
nyaprodhapiṣṭaṃ somasya sthāne kṣatriyavaiśyayoḥ /
bhakṣamātre vikuryāttatsomayāge 'pi vā tathā
bibhakṣayiṣayā vākyamupakramyopasaṃhṛtam /
bhakṣaṃ yacchediti tato vikāro bhakṣamātragaḥ
phalākhyacamasenāsau yajeteti śrutatvataḥ /
ijyāyāṃ ca vikāro 'sti yāgārthā bhakṣasaṃskṛtiḥ
jyotiṣṭome śrūyate- 'yadi rājanyaṃ vaiśyaṃ vā yājayet, sa yadi somaṃ bibhakṣayipet, nyagrodhastibhinīrāhṛtya tāḥ saṃpiṣya dadhanyunmṛjya tamasyai bhakṣaṃ prayacchet, na somam' iti |
stibhinyo mukulāni |
tatra- upakramopasaṃhārayorbhakṣaviṣayatvādbhakṣamātre somaḥ piṣṭena vikriyate - iti cet |
maivam |
'yadānyāścamasāñjuhvati, athaitasya darbhataruṇakenoṣahatya juhoti' iti śrutam |
tatra phalacamasarūpeṇa yathoktapiṣṭena yāgamaṅgīkṛtya taruṇakaguṇo vidhīyate |
kiṃca - iṣṭadravya saṃskāro hi bhakṣaḥ |
sa ca yāgamantareṇānupapannaḥ |
tasmāt- yāge 'pi vikāraḥ || MJaiNyC_3,5.31-33 ||
(viṃśe brāhmaṇānāmeva rājanyacamasānuprasarpaṇādhikaraṇe sūtre 52-53)
anuprasarpiṣu sāmānyāt / Jaim_3,5.52 /
brahmaṇā vā tulyaśabdatvāt / Jaim_3,5.53 /
START MJaiNy 3,5.34-35
viṃśādhikaraṇamāracayati-
rājasūye kvacitkartuścamaso daśabhirjanaiḥ /
makṣyaḥ kiṃ tatra rājanyā bhakṣakā brāhmaṇā uta
ādyo bhānātsaṃkhyayaikajaiterviprāḥ śataṃ daśa /
camasānadyurityuktyā rājapātraṃ ca vipragam
Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0