Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 3.4
rājasūye śrūyate- 'saumāpauṣṇaṃ caruṃ nirvapati, aindrāpauṣṇaṃ carum' iti |
tatra dvidevake 'pi carau piṣṭabhājaḥ pūṣṇaḥ sattvāttatpeṣaṇaṃ pūṣārthe kartavyam- iti cet |
tatra vaktavyam- kiṃ peṣaṇasya devatā prayojikā, kiṃvā yāgaḥ |
nā'dyaḥ |
yāgamantareṇa kevaladevatā phalajanakatvābhāvena peṣaṇaṃ prayoktuṃ na prabhavati |
pauṣṇasya yāgasya peṣaṇaprayojakatve tu tatpeṣaṇaṃ dvidevake yāgāntare gantuṃ nārhati |
- 'pūṣā prapiṣṭabhāgaḥ' ityatra yāgau na śrutaḥ- iti cet |
maivam |
bhāgaśabdānyathānupapattyā yāgasya kalpyatvāt |
nahi devatātvamantareṇa piṣṭadravyabhāktvaṃ sidhyati |
sati ca devatātve dravyadevatayorlābhādyāgaḥ kalpyate |
tasmāt- ekadevakrayāgasya peṣaṇaprayojakatvāt, na dvidevakayāge peṣaṇamasti || MJaiNyC_3,1.47-48 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ
atha tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ /
(prathame nivītasyārthavādatvādhikaraṇe sūtrāṇi 1-9)
nivītām iti manuṣyadharmaḥ śabdasya tatpradhānatvāt / Jaim_3,4.1 /
apadeśo vārthasya vidyamānatattvāt / Jaim_3,4.2 /
vidhis tv apūrvatvāt syāt / Jaim_3,4.3 /
sa prāyāt karmadharmaḥ syāt / Jaim_3,4.4 /
vākyaśeṣatvāt / Jaim_3,4.5 /
tatprakaraṇe yat tat saṃyuktam avipratiṣedhāt / Jaim_3,4.6 /
tatpradhāne vā tulyavat prasaṃkhyānād itarasya tadarthatvāt / Jaim_3,4.7 /
arthavādo vā prakaraṇāt / Jaim_3,4.8 /
vidhinā caikavākyatvāt / Jaim_3,4.9 /
START MJaiNy 3,4.1-2
caturthapādasya prathamādhikaraṇamāracayati -
nivītaṃ tu manuṣyāṇāṃ vidhirvaiṣor'thavādakaḥ /
apūrvatvātprakaraṇānnuḥ kratorvā vidhīyate
prāptaṃ nivītaṃ martyeṣu prāyeṇaitasya darśanāt /
upavītavidhāvekavākyatvādarthavādatā
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate-'nivītaṃ manuṣyāṇām |
prācīnāpītaṃ pitṝṇām |
upavītaṃ devānām |
upavyayate devalakṣmameva tatkurute' iti |
tatra- nivītasya pūrve mānāntareṇāprāhatvā- dvidheyatvamabhyupetavyam |
tacca nivītaṃ 'manuṣyāṇām' iti ṣaṣṭhyā puruṣārthatvena vidhīyate- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ |
asminpakṣe manuṣyasaṃbandho dvividhaḥ- suvarṇadhāraṇavatsarvapuruṣasyabandhaḥ, ityekaḥ prakāraḥ |
'upavītaprācīnāvītayoḥ kratupraveśarahitayoḥ svatantradaivikapaitṛkakarmaṇorapi darśanāttatsāhacaryeṇa svatantra ācāryātithyādimanuṣyaviṣaye karmaṇi nivītam' ityaparaḥ prakāraḥ |
prakaraṇabalātprayājādivadyāgadharṣaḥ- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ |
asminpakṣe manuṣyagrahaṇaṃ kartṛsaṃbandhānuvādaḥ |
'ṣaṣṭhīśrutiprakaraṇayoravirodhādubhayāvalambanena kratusaṃbandhimanuṣyadharmaḥ' iti pakṣāntaramudeti |
tacca dvividham-'lohitoṣṇīpādivadṛtvigdharmaḥ, ityekaḥ prakāraḥ |
'kratāveva yanmanuṣyapradhānaṃ karmānvāhāryadānādi, taddharmatve satyupavītasāhacaryamapyanugṛhyate' ityaparaḥ |
sarvathāpi nivītaṃ nārthavādaḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- atra pratīyamānaṃ nivītādikaṃ vāsoviṣayam, na tu trivṛtsūtraviṣayam |
'ajinaṃ vāso vā dakṣiṇata upavīya' ityanena sadṛśatvāt |
vastrasya ca nivītaṃ saukaryāya prāptam |
cīnāvītopavītayoravaśyamekamekasminpārśve vastramadhaḥ patet |
ataḥ prāpter'the 'manuṣyāṇām' iti ṣaṣṭhīśrutirna vidhāyikā |
na ca prakaraṇātkratvaṅgatvena vidhiḥ |
vākyabhedaprasaṅgāt |
upavītaṃ tāvadvidhīyate |
anyathā 'devalakṣmameva tatkurute' iti praśaṃsābaiyarthyāpatteḥ |
tasmiṃścopavīta vidhāvarthavādatvena nivītaprācīnāvītayorekavākyatvasaṃbhave pṛthagvidhānamayuktam |
navīta prācīnāvīte manuṣyapitṛviṣayavattvāddaivike karmaṇyayogye, upavītaṃ tu yogyam- iti vyatireka- mukheṇa stāvakaṃ nivītam |
tasmāt-arthavādaḥ || MJaiNyC_3,1.1-2 ||
(dvitīye, upavītasya darśapūrṇamāsāṅgatādhikaraṇe sūtre 10-11)
upavītaṃ liṅgadarśanāt sarvadharmaḥ syāt / Jaim_3,4.10 /
na vā prakaraṇāt tasya darśanam / Jaim_3,4.11 /
START MJaiNy 3,4.3-4
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
sarvārthamuta darśārthamupavyayata ityadaḥ /
sarvārthamagnihotre syādupavītīti liṅgataḥ
darśādyarthe prakaraṇālliṅge syātsiddhiranyathā /
dohaṃ mṛtāgnihotrasya stotumetadanūditam
'yajñopavītī hi devebhyo dohayati' ityevamagnihotre yajñopavītasya siddhavadanuvādena liṅgena sarvakarmārthamupavītam- iti cet |
na |
liṅgasyānyathopapatteḥ |
mṛtāgnihotraṃ tasmindine 'nyena hūyate |
tatra 'prācīnāvītī dohayet' iti vidhāya tasya stutaye 'yajñepavītī'- ityādyanūditam |
ato liṅgābhāsena bādhāsaṃbhavātprakaraṇāddarśapūrṇamākṣāṅgamupavītram || MJaiNyC_3,1.3-4 ||
(tṛtīye, upavītasya vidhitvādhikaraṇe sūtram)
vidhir vā syād apūrvatvāt / Jaim_3,4.12 /
START MJaiNy 3,4.5
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
upavyāne 'nuvādo vā vidhirvā'dyo yataḥ smṛtau /
prāptaṃ maivamapūrvatvātkratau leṭā vidhīyate
(caturthe-upavītodagagratvayoranuvādatādhikaraṇe sūtre 13-14)
udaktvaṃ cāpūrvatvāt / Jaim_3,4.13 /
sato vā liṅgadarśanam / Jaim_3,4.14 /
START MJaiNy 3,4.6-7
caturthādhikaraṇamāracayati -
upavītī hi devebhyaḥ purodañco dvayaṃ vidhiḥ /
vādo vāsyānyato 'prāpterapūrvārtho vidhīyate
hiyacchabdadvayādvādaḥ smṛtyupavyānato dvayam /
saṃprāptaṃ dakṣiṇāgratvaprācīnāvītayoḥ stutiḥ
(pañcame samiddhāraṇasya vidhitādhikaraṇe sūtram)
vidhis tu dhāraṇe 'pūrvatvāt / Jaim_3,4.15 /
START MJaiNy 3,4.8-9
pañcamādhikaraṇamāracayati-
dhārayatyupariṣṭāddhi devebhya iti saṃstavaḥ /
vidhirvā'dyo dhṛteḥ pitrye proktāyāḥ pūrvavatstutiḥ
ūrdhva vidhāraṇaṃ prāptaṃ samidho nānyamānataḥ /
ato hi śabdasaṃtyāgādapūrvārtho vidhīyate
pretāgnihotra evaṃ śrūyate-'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravet, upari hi devebhyo dhārayati' iti |
atra- 'pitryaṃ havirhotuṃ haste dhārayanyadā mantraṃ paṭhati, tadānīṃ strugdaṇḍasyādhastātsamidhaṃ dhārayet- iti yadvidhīyate, tadetaddaivikenoparidhāraṇena stūyate |
hiśabdena pūrvādhikaraṇa ivānuvādatvapratīteḥ- iti cet |
maivam |
daivike haviṣi strugdaṇḍasyopari samiddhāraṇasyāpūrvārthatvena vidhātavyatvāt |
anuvādatvagamako hiśabda'saṃbhavādupekṣaṇīyaḥ || MJaiNyC_3,1.8-9 ||
(ṣaṣṭhe digvibhāgasyārthavādatādhikaraṇe sūtram-)
digvibhāgaś ca tadvat saṃbandhasyārthahetutvāt / Jaim_3,4.16 /
START MJaiNy 3,4.10-11
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
diśaṃ pratīcīṃ manujā vyabhajantetyasau vidhiḥ /
vādo vātra purākalpastutyartho vidhimarhati
prācīnavaṃśavākyoktervidhāvasyaikavākyataḥ /
digvibhāgor'thavādo 'yamupavīte nivītavat
jyotiṣṭome śrūyate-'prācīnavaṃśaṃ karoti |
devamanuṣyā diśo vyabhajantaprācīṃ devāḥ, dakṣiṇāṃ pitaraḥ, pratīcīṃ manuṣyāḥ, udīcīṃ rudrāḥ, yatprācīnavaṃśaṃ karoti devalokameva tadyajamāna upāvartate' iti |
tatra- devādīnāṃ karmānadhikārānna tatra vidhiśaṅkā |
'manuṣyāḥ pratīcīṃ vibhajoyuḥ' ityevaṃ vidhiḥ syāt |
kutaḥ |
purākalparūpeṇārthavādena stūyamānatvāt |
pūrvapuruṣācaritatvābhidhānaṃ purākalpaḥ |
'vyabhajanta' ityanena bhūtārthavācinā tadabhidhīyate |
tasmāt- vidhiḥ- iti pūrvapakṣaḥ |
yasya maṇḍapaviśeṣasyoparivaṃśāḥ prāgagrā bhavanti sa prācīnavaṃśaḥ |
tadvidhyekavākyatvāvagamādarthavādaḥ |
sāyaṃkālīnāptyāṃdau pratīcī prāptā || MJaiNyC_3,4.10-11 ||
(saptame paruṣi ditādīnāmanuvādatādhikaraṇe sūtram-)
paruṣi ditapūrṇaghṛtavidagdhaṃ ca tadvat / Jaim_3,4.17 /
START MJaiNy 3,4.12-13
saptamādhikaraṇamāracayati-
paruṣi cchinnamityuktyā barhiṣastu samūlatām /
ghṛtaṃ daivaṃ mastu pitryamityuktyā navanītakam
yo vidagdhaḥ sa ityuktyā puroḍāśasya pakvatām /
stauti pūrvottarau pakṣau yojanīyau nivītavat
darśapūrṇamāsayoḥ piṇḍapitṛyajñe śrūyate- 'yatparuṣi ditaṃ taddevānām, yadantarā tanmanuṣyāṇām, yatsamūlaṃ tatpitṝṇām, samūlaṃ barhirbhavati vyāvṛtyai' iti |
paruḥ parva |
ditaṃ khaṇḍitam |
tathā jyotiṣṭome dīkṣārthābhyaṅge śrūyate- 'ghṛtaṃ devānāṃ, mastu pitṝṇām, niṣpakvaṃ manuṣyāṇām, tadvā etatsarvadevatyaṃ yannavanītam, yannavanītanābhyaṅkte sarvā eva devatāḥ prīṇāti' iti |
mastu dadhibhavaṃ maṇḍam |
niṣpakvaṃ śirasiprakṣeptumīṣadvilīnaṃ navanītaṃ takraṃ vā |
darśapūrṇamāsayoḥ puroḍāśaśrapaṇe śrūyate-"yo vidagdhaḥ sa naiṛtaḥ, yo 'śṛtaḥ sa raudraḥ, yaḥ śataḥ sa daivaḥ, tasmādavidahatā śrapayitavyaḥ sa daivatvāya'' iti |
vidagdho 'tyantapakvaḥ |
aśṛto 'pakvaḥ |
tatra - varhiṣi samūlacchedasya, abhyaṅge navanītasya puroḍāśe yathocitapākasya ca vidheyatayā sarvamavaśiṣṭaṃ stāvakam |
nivītavicārasyaivāyaṃ prapañcaḥ |
evam 'yatpūrṇe tanmanuṣyāṇām' ityatrāpi draṣṭavyam |
tacca cāturmāsyeṣu mahāpitṛyajñe 'pitṛbhyo 'gniṣvāttebhyo 'bhivānyā gordugdhe mantham'ityatra vatsarahitāyā abhidānīśabdābhidheyāyā dhenvā dugdhe piṣṭaṃ prakṣipya kriyamāṇe manthane śrūyate- 'yatpūrṇe tanmanuṣyāṇāmupari, ardho devānām , ardhaḥ pitṛṇāma, ardha upamanthati, artho hi pitṝṇām' iti |
tatra pātrasyādhobhāgarūpeṇār dhena parimite dugdhe manthanasya kartavyatvātsor'dho vidhīyate |
sa ca pūrṇādivākyena stūyate
13 ||
(aṣṭame-anṛtavadananiṣedhasya kratudharmatādhikaraṇe sūtre-)
akarma kratusaṃyuktaṃ saṃyogān nityānuvādaḥ syāt / Jaim_3,4.18 /
vidhir vā saṃyogāntarāt / Jaim_3,4.19 /
START MJaiNy 3,4.14-16
aṣṭamādhikaraṇamāracayati-
anṛtaṃ na vadedvaidhaḥ puṃdharmo vānuvaidagīḥ /
sakratau puṃsi śuddhevā kratau yadvā vidhiḥ kratau
anṛtoktaiḥ pumarthatvāttanniṣedhastathābidhaḥ /
smārtānubādaḥ puṃskratvoḥaśrutiprakriyayovaṃśāt
nā'khyāte puruṣānuktiḥ kratāveva prayājavat /
satyoktiniyamādanyaḥ saṃyogo 'taḥ kratau vidhiḥ
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'nānṛtaṃ vadet' iti |
tatra-puruṣadharmatvenāyaṃ pratiṣedho vidhīyate |
kutaḥ |
pratiyogino 'nṛtavadanasya puruṣadharmatayā tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvenaiva vidhātavyatvāt |
'vadet' ityākhyātaṃ tāvatkartṛvācakam |
tenā'khyātena kartṛḥ pratīyamānatvāt |
puruṣasyā'khyātapratyayavācyatve sati prakṛtyarthasya vadanasya puruṣadharmatvaṃ yuktam |
'prakṛtipratyayau pratyayārthe saha brūtaḥ, tayostu pratyayaḥ prādhānyena' iti śābdikairuddhoṣaṇāt |
vadanasya puruṣadharmatve tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvaṃ yuktam |
anyathā bhinnaviṣayatve bādhakatvaṃ na syāt |
tasmātpurūṣavācakākhyātaśrutyā prakaraṇaṃ bādhitvā puruṣārtho 'yaṃ pratiṣedho vidhīyate |
astyeva smārtaḥ pratiṣedhaḥ- iti cet |
tarhi tasyaitacchrutivākyaṃ mūlamastu |
tasmāt- puruṣārthaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ |
ākhyātaśruteḥ prakaraṇasya cāvirodhāya kratuyuktapuruṣadharmo 'stu |
nahyetadvākyaṃ smṛtermūlam |
bhinnaviṣayatvāt |
smṛtiścopanayanamārabhyā'maraṇaṃ puruṣasyānṛtaṃ pratiṣedhati |
tanmadhyapatitatvātkratāvapi smārto niṣedhaḥ prāpta eva |
tata ubhayārtho 'pyayaṃ pratiṣedho na vidhīyate, kiṃtvanūdyate- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ |
ākhyātena bhāvanābhidhīyate |
kartā tu tadavinābhūtor'thātpratīyate |
ataḥ śrutyabhāvātkevalena prakaraṇena prayājādivadārādupakārakaḥ kratāveva niviśate |
na ca tatrāpi vidhīyate, kiṃtu sārvatrikasya niṣedhasya kratāvapi prāptatvādanūdyate- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ |
'satyameva vadet, natvanṛtam' iti yo 'yaṃ smārtāniyamarūpaḥ puruṣārthaḥ saṃyogaḥ, tasmādayamanyaḥ kratvarthaḥ saṃyogaḥ |
ato 'prāptatvādvidhīyate |
etadvyatikrame kratoreva vaiguṇyam, na tu puruṣasya pratyavāyaḥ |
ato 'tra kratugāmi prāyaścittam |
puruṣārthaniyamātikrame tu puruṣasyaiva pratyavāyo na kratorvaiguṇyam |
tatra smārte prāyaścitam- iti viśeṣaḥ || MJaiNyC_3,4.14-16 ||
(navame jañjabhyamānadharmāṇāṃ prakaraṇe niveśādhikaraṇe sūtrāṇi 20-22)
ahīnavat puruṣas tadarthatvāt / Jaim_3,4.20 /
prakaraṇaviśeṣād vā tadyuktasya saṃskāro dravyavat / Jaim_3,4.21 /
vyapadeśād apakṛṣyeta / Jaim_3,4.22 /
START MJaiNy 3,4.17
navamādhikaraṇamāracayati-
jañjabhyamānamantroktiḥ puṃso dharmaḥ kratoruta /
vākyādādyaḥ prakriyayā dvitīyo 'stvaviruddhayā
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate-'prāṇo vai dakṣaḥ |
apānaḥ kratuḥ |
tasmājjañjanyamāno brūyāt- mayi dakṣakratū-iti, prāṇāpānāvevā'smanyadhatta' iti |
gātravināmena vidāritamukhaḥ puruṣo jañjabhyamānaḥ |
tasya vākyānmantroktiḥ pratīyate |
vākyaṃ ca prakaraṇādbalīyaḥ |
tasmāt- kevalaṃ puṃdharmaḥ- iti cet |
maivam |
kratāvapi jañjabhyamānapuruṣasaṃbhavena vākyaprakaraṇayorvirodhābhāve satyubhābhyāṃ kratuyuktapuruṣasaṃskāratvāvagamāt
(daśame-avagoraṇādīnāṃ pumarthatādhikaraṇe sūtram-)
śaṃyau ca sarvaparidānāt / Jaim_3,4.23 /
START MJaiNy 3,4.18-19
daśamādhikaraṇamāracayati-
viprāyāvagurenneti kratvartho vā pumarthatā /
phalavatkratusāṃnidhyātkratvarthaḥ pūrvamantravat
yātanāparihārasya niṣedhaphalatocitā /
niṣedho 'yaṃ pumarthatvātprakriyāto 'pakṛṣyatām
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayet |
tasmādbrāhmaṇāya nāvagureta' iti |
tatra- yathā pūrvādhikaraṇe mantrapāṭhasya phalarahitasya phalavati kratāvaṅgatvaṃ prakaraṇenāvagamyate, evamatrāpi brāhmaṇāvajñāniṣedhasya kratvaṅgatvam- iti cet |
na |
vaiṣamyāt |
pūrvatra hi - ātmani māṇāpānadhāraṇaṃ mantroccāraṇaphalaṃ na saṃbhavati |
tasya prāgeva siddhatvāt |
iha tu- avagoraṇe śatasaṃvatsarayātanāmupanyasyāvagoraṇaniṣedhā- dyātanāparihārasya niṣedhaphalatvamucitam |
tasmāt- niṣedhasya kevalapuruṣārthatayā prakaraṇā dutkarṣo yuktaḥ || MJaiNyC_3,4.18-19 ||
(ekādaśe malavadvāsaḥ saṃvādaniṣedhādhikaraṇe sūtre 24-25)
prāgaparodhān malavad vāsasaḥ / Jaim_3,4.24 /
annapratiṣedhāc ca / Jaim_3,4.25 /
START MJaiNy 3,4.20
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
na saṃvadeta malavadvāsasetyapi pūrvavat /
pumarthaḥ syātkratau kvāpi saṃvādasyāprasaktitaḥ
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'malavadvāsattā na saṃvedata' iti |
-asya niṣedhasya prakaraṇā tkratvaṅgatvam- iti cet |
maivam |
aprasaktapratiṣedhaprasaṅgāt |
yasya vratye 'hani patnvanālambhukā bhavati, tāmaparudhya yajeta' iti rajasvalāyā niḥsāraṇena kratau tatsaṃvādasyāprasaktiḥ |
tasmāt- kevalapuruṣārthasyāsya prakaraṇādutkarṣaḥ
(dvādaśe suvarṇadhāraṇādīnāṃ puruṣadharmatādhikaraṇe sūtrāṇi 26-30)
aprakaraṇe tu taddharmas tato viśeṣāt / Jaim_3,4.26 /
adravyatvāt tu śeṣaḥ syāt / Jaim_3,4.27 /
vedasaṃyogāt / Jaim_3,4.28 /
dravyasaṃyogāc ca / Jaim_3,4.29 /
syād vāsya saṃyogavat phalena saṃbandhas tasmāt karmaitiśāyanaḥ / Jaim_3,4.30 /
START MJaiNy 3,4.21-23
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
hiraṇyaṃ varṇavadbhārye kratvaṅgaṃ bharaṇaṃ bhavet /
hiraṇyasaṃskṛtirvātra varṇo vota pumarthatā
vaidikatvātkratusmṛtyā tadaṅgaṃ karmakārake /
prādhānyātsaṃskṛtivarṇo guṇo 'stu vidhilāghavāt
anārabhya śrutatvena niyatā na kratusmṛtiḥ /
ataḥ pumarthatā svargaḥ kalpyo 'nyadvāstu rātrivat
anārabhya śrūyate- 'tasmātsuvarṇe hiraṇyaṃ bhāryam |
suvarṇa eva bhavati |
duvarṇo 'sya bhrātṛvyo bhavati' iti |
tatra-yadetacchobhanavarṇopetahiraṇyadhāraṇaṃ tasya vaidikakriyārūpatvena kratusmārakatvātkratvaṅgaṃ dhāraṇam- ityekaḥ pakṣaḥ |
kratvaṅgatve 'pi nā'rādupakārakam, kiṃtu kratṛgataṃ hiraṇyaṃ dhāraṇena saṃskriyate |
'bhāryam' ityatra ṇyatpratyayasya karmaṇi vihitatvena karmakārakasya hiraṇyasya prādhānyāvagamāt - iti dvitīyaḥ pakṣaḥ |
varṇaviśiṣṭadhāraṇavidhāne gauravāddhāraṇasahitaṃ hiraṇyamanūdya śobhanavarṇamātraṃ vidheyam- iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ |
tredhāpi- kratvartho vidhiḥ, na tu puruṣārthaḥ- iti prāpte-
brūmaḥ- yaddhikratuprakaraṇe śrutam, tasyāsti niyamena kratusmārakatvam |
idaṃ tvanārabhyādhītam |
na cātra hiraṇyaṃ juhvādivatkratāvavyabhicaritam, yena kratusmṛtirniyamyeta |
nanu saṃskāryatvānyathānupapattyā kratupraveśaḥ syāt |
nahi dhāraṇena saṃskṛtasya hiraṇyasya laukikaḥ kaścidupayogo 'sti- iti cet |
na |
kratāvapyupayogābhāvāt |
- kratūpayogo 'pi kalpyate- iti cet |
na |
'kratūpayogitvena saṃskāryatvam, tena ca kratūpayogaḥ' ityanyonyāśrayatvāt |
ataḥ kratau niyantumaśakyatvātpuruṣārthamidaṃ dhāraṇam |
na cātra phalābhāvaḥ |
viśvajinnyāyena svargasya kalpyatvāt |
athavā rātrisanne yathā vākyaśeṣeṇārthavādena śrutā pratiṣṭhā kalatvena kalpitā tathātrāpi 'suvarṇa eva bhavati, durrvaṇo 'sya bhrātṛvyaḥ' ityarthavādagataṃ phalamastu |
tasmāt- puruṣārtho dhāraṇavidhiḥ || MJaiNyC_3,4.21-23 ||
(trayodaśe jayādīnāṃ vaidikakarmāṅgatādhikaraṇe sūtrāṇi 31-33)
śeṣāḥ prakaraṇe 'viśeṣāt sarvakarmaṇām / Jaim_3,4.31 /
homās tu vyavatiṣṭher annāhavanīyasaṃyogāt / Jaim_3,4.32 /
śeṣaś ca samākhyānāt / Jaim_3,4.33 /
START MJaiNy 3,4.24-25
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
yenertsetkarmaṇā tatra jayāhome 'khilārthatā /
vaidikeṣveva vā sarvaśeṣo 'saṃkocakatvataḥ
homa āhavanīye syātkṛṣyādiṣu na so 'sti hi /
tenānārabhyapāṭhe 'pi vaidikeṣveva te jayāḥ
anārabhya śrūyate- 'yena karmaṇertset |
tatra jayāṃ juhuyāt |
rāṣṭrabhṛto juhoti |
abhyātānāñjuhoti' iti |
īrtsedṛddhimicchet |
'cittaṃ ca svāhā' ityādayo jayāḥ 'ṛtāṣāḍ' ityādayo rāṣṭrabhṛtaḥ |
'agnirbhūtānām'- ityādayo 'bhyātānāḥ |
tatra- vaidikakarmaṇeva laukikakṛṣyādikarmaṇāpyṛddheriṣyamāṇatvāt, saṃkoce kāraṇāmāvājjayādihomaḥ sarvaśeṣaḥ- iti cet |
maivam |
'yadāhavanīye juhvati tena so 'syābhīṣṭaḥ prītaḥ' iti vākyena homamuddiśyā' havanīyavidhānāt |
kṛṣyādau tadabhāvādvaidikeṣveva jayādihomaḥ || MJaiNyC_3,4.24-25 ||
(caturdaśe vaidikāśvapratigraha iṣṭikartavyatādhikaraṇe sūtre 34-35)
doṣāt tv iṣṭir laukike syāc chāstrād dhi vaidika na doṣaḥ syāt / Jaim_3,4.34 /
arthavādo vānupapātat tasmād yajñe pratīyeta / Jaim_3,4.35 /
START MJaiNy 3,4.26-28
caturdaśādhikaraṇamāracayati-
aśvapratigraheṣṭistu dāturityabhidhāsyate /
dānadvaye laukike vā vaidike vā bhavediyam
aviśeṣāddvayoryadvā na deyaḥ kesarītyataḥ /
niṣedhāllaukikāttatra prāyaścittiriyaṃ bhavet
na jalodarahetutvaṃ pramitaṃ laukike kvacit /
vaidike tu śrutaṃ tasmāttatprāyaścittaye 'tra sā
idamāmnāyate-'yāvato 'śvānpratigṛhṇīyāttāvato vāruṇāścatuṣkapālānnirvapet' iti |
tatra 'pratigrahaśabdo dānaparaḥ' ityanantarameva vakṣyate |
tatra-viśeṣāśravaṇāllaukikavaidikadānayorubhayo rapyasāviṣṭiḥ- ityekaḥ pakṣaḥ |
'na ketariṇo dadāti' iti smṛtyā mitradāyādādibhyaḥ prītyā kriyamāṇaṃ lokikamaśvadānaṃ niṣiddham |
tadanuṣṭhāne prāyaścittarūpeyāmiṣṭiḥ- iti dvitīyaḥ pakṣaḥ |
'varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇāti' ityaśvadāne jalodakhyādhirūpo dṛṣṭadoṣo varuṇagrahavākyenocyate |
na ca laukikasyāśvadānasya taddhetutvaṃ pramitam |
vaidikasya tu janmāntaraviṣayaṃ doṣaśravaṇam |
ato vaidikadāne seṣṭiḥ prāyaścittam |
asti hi vaidikamaśvadānam |
'vaḍavā dakṣiṇā' ityādiśravaṇāt || MJaiNyC_3,4.26-28 ||
(pañcādaśe dāturvāruṇīṣṭyadhikaraṇe sūtre 36-37)
acoditaṃ ca karmabhedāt / Jaim_3,4.36 /
sā liṅgād ārtvije syāt / Jaim_3,4.37 /
START MJaiNy 3,4.29-30
pañcadaśādhikaraṇamāracayati-
yāvataḥ pratigṛhṇīyādaśvāṃstāvatya iṣṭayaḥ /
pratigrahīturdāturvā syādādyo 'stu yathāvidhi
asaṃjātavirodhyarthavādāddātuḥ prajāpateḥ /
iṣṭiḥ śrutā tato dāturṇijarthe 'pi vidhiṃ nayet
pūrvodāhṛte vākye 'pratigṛhṇīyāt' iti vidhipadaśravaṇātpratigrahīturiṣṭiḥ- iti cet |
na |
upakramarūpeṇārthavādena dātustadiṣṭipratīteḥ |
upakramaścaivaṃ śrūyate- 'prajāpativaruṇāyāśvamanayat, sa svāṃ devatāmārchat |
sa paryadīryata, sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālamapaśyat, taṃ niravapat, tato vai sa varuṇapāśādamucyata' iti |
anayadvattavān |
sa ca dātā prajāpatiḥ svakīyāṃ varuṇadevatāṃ jalodararogapradāṃ prāptavāna |
tena ca rogeṇa grastaḥ sa prajāpatirvidīrṇo bhūtvā rogaparihārāyeṣṭiṃ kṛtvā rogādamucyata, ityatra- dāturiṣṭiḥ- ityavagamyate |
asaṃjātavirodhyupakramānusāreṇa vidhāvakapadamapi 'pratigrāhayet' ityevamantarbhāvitaṇijarthaparatayā vyākhyaiyam || MJaiNyC_3,4.29-30 ||
(ṣoḍaśe vaidikapānavyāpadadhikaraṇe sūtre 38-39)
pānavyāpac ca tadvat / Jaim_3,4.38 /
doṣāt tu vaidike syād arthād dhi laukike na doṣaḥ syāt / Jaim_3,4.39 /
START MJaiNy 3,4.31-32
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati-
somavāmicarurloke vede vendriyasaṃkṣayaḥ /
dṛṣṭadoṣo lokike 'to vamane vihitaścaruḥ
adoṣo vamanāyaiva loke pānaṃ śrutau punaḥ /
jaraṇāya tato vāntidoṣaśāntyai bhaveccaruḥ
idamāmnāyate- 'saumendraṃ caruṃ nirvapecchyāmākaṃ somavāminaḥ'' iti |
tatra-laukike somavamane vihito 'yaṃ caruḥ |
kutaḥ |
'vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyave yaḥ somaṃ vamati' iti dṛṣṭadoṣamupanyasya tacchāntaye caruvidhānāt - iti cet |
maivam |
loke dhātusāmyārthino vamanāyaiva somasya pāne sati vamanasya doṣahetusvābhāvāt |
vede tu 'hinva me gātrā harivaḥ' ityanena mantreṇa jarayituṃ somaḥ pīyate |
tatra vamanaprāyaścittārtho 'yaṃ caruḥ || MJaiNyC_3,4.31-32 ||
(saptadaśe saumendracaroryajamānapānavyāpadviṣayatādhikaraṇe sūtrāṇi 40-42)
tatsarvatrāviśeṣāt / Jaim_3,4.40 /
svāmino vā tadarthatvāt / Jaim_3,4.41 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_3,4.42 /
START MJaiNy 3,4.33
saptaśādhikaraṇamāracayati-
ṛtvijāṃ vamane 'pyeṣa karturevota varjanāt /
viśeṣasyāgrimo maivaṃ kartureva niruptitaḥ
'īdṛśasya somasya vamane caruḥ' iti viśeṣasyābhāvādṛtvijāṃ yajamānasya ca vamane sarvatrāsau caruḥ- iti cet |
maivam |
'yo vamati sa nirvapati' iti nirvapturvamanaṃ carunimittam |
nirvaptā ca yajamānaḥ |
ṛtviyo nirvaptṛtve 'dhikāryantaratvaprasaṅgāt |
tasmāt- yajamānasyaiva vamane caruvidhiḥ
(aṣṭādaśe - āgneyāṣṭākapālacarordvyavadānamā-
trasya hotavyatādhikaraṇe sūtrāṇi 43-47)
sarvapradānaṃ haviṣas tadarthatvāt / Jaim_3,4.43 /
niravadānāt tu śeṣaḥ syāt / Jaim_3,4.44 /
upāyo vā tadarthatvāt / Jaim_3,4.45 /
kṛtatvāt tu karmaṇaḥ sakṛt syād dravyasya guṇabhūtatvāt / Jaim_3,4.46 /
śeṣadarśanāc ca / Jaim_3,4.47 /
START MJaiNy 3,4.34
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati-
yāge havistyajetkṛtsnaṃ ko 'pyaṃśaḥ śiṣyate 'pi vā /
devārthatvādyajetsarve śiṣyate dviravattataḥ
'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityatra kṛtsno 'pi puroḍāśo 'gnaye tyaktavyaḥ |
taddhitena kṛtsnasyāgnidevatāsaṃbandhāvagateḥ |
tyāgamantareṇaitadanupapattiḥ- iti cet |
maivam |
'dvirhaviṣo 'vadyati' ityavadānadvayaṃ śrūyate |
avadeyaṃ cāṅguṣṭhaparvamāvam |
tathā ca kalpasūtrakāraḥ- 'āgneyasya puroḍāśasya madhyādaṅguṣṭhaparvamātramavadānaṃ tiraścīnamavadyati' iti |
tato haviṣaḥ sakāśādaṅguṣṭhaparvadvayamātraṃ khaṇḍayitvā tyaktavyam |
itaraccheṣaṇīyam |
devatāsaṃbandhaścāṃśadvāreṇāpyupayujyate
aprayojakatvād ekasmāt kriyerañ śeṣasya guṇabhūtatvāt / Jaim_3,4.48 /
saṃskṛtatvāc ca / Jaim_3,4.49 /
sarvebhyo vā kāraṇāviśeṣāt saṃskārasya tadarthatvāt / Jaim_3,4.50 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_3,4.51 /
START MJaiNy 3,4.35
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati-
śeṣātsviṣṭakṛdekasmātsarvebhyo vaikataḥ kṛte /
śāstrārthasiddhiḥsarvebhyaḥ kāryaḥ saṃskārasāmyataḥ
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'śeṣātsviṣṭakṛte samavadyati' iti |
tatra-āgneyādīnāṃ trayāṇāṃ haviṣāṃ madhye yasya kasyacidekasya haviṣaḥ śeṣādavadātavyam |
tāvataiva śāstrārthānuṣṭhānasiddhaḥ- iti cet |
maivam |
upayuktaṃ haviḥ saṃskartumidamavadīyate |
saṃskāraśca sarveṣvapi haviḥṣu samānaḥ |
tasmāt- sarvebhyo haviḥśeṣebhyaḥ sviṣṭakṛdanuṣṭheyaḥ
(viṃśe prāthamikaśeṣātsviṣṭakṛdanuṣṭhānādhikaraṇe sūtre 52-53)
ekasmāc ced yathākāmyam aviśeṣāt / Jaim_3,4.52 /
mukhyād vā pūrvakālatvāt / Jaim_3,4.53 /
START MJaiNy 3,4.36
viṃśādhikaraṇamāracayati-
yadaikasmāttadā mukhyaniyātirnota vidyate /
nāśruterasti mukhyātikramaṇe hetvabhāvataḥ
'ekasmādeva haviḥśeṣātsviṣṭakṛt' iti yaḥ pūrvādhikaraṇe pūrvapakṣaḥ, tasminpakṣe niyāmakasyāśrutatvāt-
yasmātkasmācciddhaviḥśeṣāt- iti prāpte, -
brūmaḥ- prathamātikrame mānābhāvātprathamahaviḥśeṣeṇaiva saṃskārāsiddhāvitaratra prāptyabhāvādasti niyatiḥ
(ekaviṃśe puroḍāśavibhāgasya bhakṣārthatādhikaraṇe sūtrāṇi 54-57)
bhakṣāśravaṇād dānaśabdaḥ parikraye / Jaim_3,4.54 /
tatsaṃstavāc ca / Jaim_3,4.55 /
bhakṣārtho vā dravye samatvāt / Jaim_3,4.56 /
vyādeśād dānasaṃstutiḥ / Jaim_3,4.57 /
START MJaiNy 3,4.37-38
ekaviṃśādhikaraṇamāracayati-
idaṃ brahmaṇa ityaktiḥ krayārthā bhakṣaṇāya vā /
bhakṣāśruteḥ krayārthāto yatheṣṭaṃ tairniyujyatām
devatāya samastasya kḷptatvātsvāmitā na hi /
śeṣasya pratipattyarthe bhakṣaṇaṃ tatra yujyate
Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0