જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.5

ચતુર્ધાકૃતપુરોડાશસ્ય ભાગાન્યજમાન એવં નિર્દિશેત્- ઽઇદં બ્રહ્મણઃ, ઇદં હોતુઃ, ઇદમધ્વર્યોઃ, ઇદમગ્નીધઃ, ઇતિ ।
સો ઽયં નિર્દેશ ન ભક્ષણાર્થઃ ।
ભક્ષણસ્યાશ્રુતત્વાત્ ।
તતો ભૃતિદાનેન તાનૃત્વિજઃ પરિક્રેતુમયં નિર્દેશઃ કૃતઃ ।
ક્રયશ્ચ તદઙ્ગીકારાનુસારેણ સ્વલ્પેનાપ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માત્સ્વકીયા ભાગાસ્તૈરિચ્છયોપયોક્તું શક્યાઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽઅગ્નેય જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઇતિ કૃત્સ્નસ્ય હવિષો દેવતાર્થે સંકલ્પિતત્વેન તત્ર યજમાનસ્ય સ્વામિત્વાભાવાન્ન યુક્તઃ પરિક્રયઃ ।
ભક્ષણં તુ પ્રતિપત્ત્યર્થત્વાદ્યુક્તમ્ ।
અવશિષ્ટસ્ય યઃ કો ઽપ્યુપયોગઃ પ્રતિપત્તિઃ ।
પુરોડાશસ્ય ભક્ષણાહત્વાદ્ભક્ષણેન કર્મકરાણામૃત્સાહજનનાચ્ચ ભક્ષણાર્થો ઽયં નિર્દેશો યુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.37-38 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે પ્રવાજ્યાદિભિઃ સ્વિષ્ટકૃદાદિશેષાનનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રાણિ 1-12 )
આજ્યાચ્ ચ સર્વસંયોગાત્ । જૈમ્_3,5.1 ।
કારણાચ્ ચ । જૈમ્_3,5.2 ।
એકસ્મિન્ સમવત્તશબ્દાત્ । જૈમ્_3,5.3 ।
આજ્યે ચ દર્શનાત્ સ્વિષ્ટકૃદર્થવદસ્ય । જૈમ્_3,5.4 ।
અશેષત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્ સર્વાદાનાદ્ અશેષતા । જૈમ્_3,5.5 ।
સાધારણ્યાન્ ન ધ્રુવાયાં સ્યાત્ । જૈમ્_3,5.6 ।
અક્તત્વાચ્ ચ જુહ્વાં તસ્ય ચ હોમસંયોગાત્ । જૈમ્_3,5.7 ।
ચમસવદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,5.8 ।
ન ચોદનાવિરોધાદ્ ધવિઃ પ્રકલ્પનાચ્ ચ । જૈમ્_3,5.9 ।
ઉત્પન્નાધિકારાત્ સતિ સર્વવચનમ્ । જૈમ્_3,5.10 ।
જાતિવિશેષાત્ પરમ્ । જૈમ્_3,5.11 ।
અન્ત્યમ્ અરેકાર્થે । જૈમ્_3,5.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.1-2
પઞ્ચમપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ
ઉપાંશુયાજદ્રવ્યેણ શેષકાર્યે ભવેન્ન વા ।
ભવેદ્ધવિર્ભ્યઃ સર્વેભ્ય ઇત્યુક્ત્યા પ્રાપિતત્વતઃ

ઉક્તાજ્યદ્રવ્યશેષસ્તુ ભાવ્યુપસ્તરણાદિકૃત્ ।
અતો ન પ્રતિપત્ત્યર્હઃ શેષકાર્યે તતઃ કથમ્

ધ્રૌવાદાજ્યાજુપાંશુયાજાર્થમવદાને કૃતે તચ્છેષેણ ધ્રૌવેણ દ્રવ્યેણ સ્વિષ્ટકૃદાદિકં શેષકાર્ય કર્તવ્યમ્ ।
કુતઃ ।
ઽતદ્યત્સર્વેભ્યો હવિર્ભ્યઃ સમવદ્યતિઽ ઇતિ વાક્યેન પ્રાપિતત્વાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
કૃતાર્થદ્રવ્યશેષો હ્યુપયોગાપેક્ષઃ પ્રતિપત્તિમર્હતિ ।
ધ્રૌવં ત્વાજ્યં ન કૃતાર્થમ્ ।
તેન કર્તવ્યાનામુપસ્તરણાદીનાં સદ્ભાવાત્ ।
તસ્માત્ - ન તેન શેષકાર્યે ભવતિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.1-2 ॥
(દ્વિતીયે સાકંપ્રસ્થાય્યે શેષકર્માનનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
સાકંપ્રસ્થાય્યે સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇડં ચ તદ્વત્ । જૈમ્_3,5.13 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.3-4
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
આક્રામન્સહ કુમ્ભીભિરસ્તિ શેષક્રિયા ન વા ।
જુહ્વાવદાનાત્પ્રકૃતાવિવ શેષક્રિયોચિતા

કુમ્ભીષુ શેષાસંસિદ્ધઃસાકંપ્રસ્થાય્યકર્મણિ ।
ન સ્વિષ્ટકૃદિડં કાર્યમગ્નીધઃ સ્ત્રુક્પ્રદાનતઃ

ઽસાકંપ્રસ્થાયીયેન યજેત પશુકામઃઽ ઇતિ વિહિતે કર્મણિ શ્રૂયતે- ઽસહ કુમ્ભીભિરભિક્રામન્નાહઽ ઇતિ ।
તત્ર ચતસૃભિર્દધિપયઃકુમ્ભીભિઃ સહાઽહવનીયદેશે ઽભિક્રમણ માત્રં શ્રુતમ્ ।
ન તુ તત્ર કુમ્ભીભિર્હોમઃ શ્રુતઃ ।
તથા સત્યસ્ય કર્મણઃ સાંનાય્યવિકૃત્તિત્વાજ્જુહ્વા કુમ્ભીભ્યો ઽવદાય હોતવ્યમ્ ।
હુતશેષેણ ચ સ્વિષ્ટકૃદાદિકં સાંનાય્યશેષેણૈવ કર્તવ્યમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- નાત્ર કુમ્ભીષુ હુતશેષઃ સિધ્યતિ ।
સાંનાય્યવજ્જુહ્વા તદવદાનાભાવાત્ ।
ઽઅગ્નીધે સ્ત્રુચૌ પ્રદાય સહ કુમ્ભીભિરભિક્રામન્ઽ ઇત્યુક્ત્યા જુહૂપભૃતોઃ પ્રત્તત્વાદભિક્રમણસ્ય હોમાર્થત્વાચ્ચ કુમ્ભીભિરેવ દધિપયસોર્હોમે સતિ કુમ્ભીમાત્રામવશિષ્યતે, ન તુ હવિઃશેષઃ ।
તત્ર કુતઃ શેષકાર્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.3-4 ॥
(તૃતીયે સૌત્રામણ્યાં શેષકર્માનનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રે 14-15)
સૌત્રામણ્યાં ચ ગ્રહેષુ । જૈમ્_3,5.14 ।
તદ્વચ્ ચ શેષવચનમ્ । જૈમ્_3,5.15 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.5
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
સૌત્રામણ્યાં ગ્રહે સ્વિષ્ટકૃદાદ્યસ્તિ ન વાસ્તિ તત્ ।
શેષણાન્ન સુરાક્ષીરયોરન્યત્રોપયોગતઃ

સૌત્રામણિનામકે યાગે શ્રૂયતે - ઽપયોગ્રહાઃ સુરાગ્રહાશ્ચ ગૃહ્યન્તેઽ ઇતિ ।
તત્ર પ્રકૃતિગત સોમદ્યહેષ્વિવ શેષકાર્યે સ્વિષ્ટકૃદાદિકમસ્તિ ।
ન ચાત્ર પૂર્વવચ્છેષાભાવઃ ।
ઽઉચ્છિનષ્ટિ, ન સર્વે જુહોતિઽ ઇત્યવશેષયિતવ્યત્વશ્રવણાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અવશિષ્ટસ્યાન્યત્રોપયોગશ્રવણાત્ ।
ઽબ્રાહ્મણં પરિક્રીણીયાદુચ્છેષણસ્ય પાતારમ્ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
ઽયદિ બ્રાહ્મણં ન વિન્દેત, વલ્મીકવપાયામવનયેત્ઽ ઇતિ ચ ।
ઽશતાતૃણાયામવનેયત્ઽ ઇતિ ચ ।
શતચ્છિદ્રા કુમ્ભી શતાતૃણા ।
તસ્માત્- નાસ્તિ સ્વિષ્ટકૃદાદિકમ્

(ચતુર્થે સર્વપૃષ્ઠેષ્ટૌ સ્વિષ્ટકૃદિડાદીનાં સકૃદનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રે 16-17)
દ્રવ્યૈકત્વે કર્મભેદાત્ પ્રતિકર્મ ક્રિયેરન્ । જૈમ્_3,5.16 ।
અવિભાગાચ્ ચ શેષસ્ય સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્ । જૈમ્_3,5.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.6-7
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
રથંતરાદિભિર્મિન્ના ઇન્દ્રાસ્તેષાં ન ભિદ્યતે ।
પુરોડાશસ્તત્ર શેષકાર્યે કિં ભિદ્યતે ન વા

ભિદ્યતે કર્મણાં ભેદાચ્ચૌદ્દકૈઃ પૃથગુક્તિતઃ ।
શેષસ્ય સર્વતુલ્યત્વાત્તત્કાર્યે સકૃદિષ્યતામ્

ઽય ઇન્દ્રિયકામો વીર્યકામઃ સ્યાત્, તમેતયા સર્વપૃષ્ઠયા યાજયેત્ઽ ઇતિ વિહિતાયામિષ્ટૌ ષડિન્દ્રા એવં શ્રૂયન્તે- ઽઇન્દ્રાય રાથંતરાય, ઇન્દ્રાય બાર્હતાય, ઇન્દ્રાય વૈરાજાય, ઇન્દ્રાયશાક્વરાય, ઇન્દ્રાય રૈવતાયઽ ઇતિ ।
તત્ર સ્વરૂપેણૈકો ઽપીન્દ્રઃ પૃષ્ઠસ્તોત્રેષુ ષટ્સુ વિહિતાનાં ષણ્ણાં રથંતરાદિ સામ્નાં સંબન્ધેન વિશેષ્યમાણઃ ષોઠા ભિદ્યતે ।
તાસાં સર્વાસામિન્દ્રદેવતાનામેક એવ પુરોડાશો વિધીયતે- ઽદ્વાદશકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ ।
વૈશ્વદેવત્વાયઽ ઇતિ ।
તસ્મિંશ્ચ પુરોડાશે પ્રોક્તદેવતાભ્યઃ પૃથક્પૃથક્પ્રદાનાય બહુભ્યઃ પ્રદેશેભ્યો ઽવદાનં શ્રૂયતે- ઽસમન્તં પર્યવદ્યતિઽ ઇતિ ।
તત્ર દેવતાભેદેન પ્રદાનભેદેન ચ કર્મણાં ભેદે સતિ પૃથગતિદેશાત્સ્વિષ્ટકૃદિડાદિ શેષકાર્યે ષટ્કૃત્વઃ પૃથક્કર્તવ્યમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
શેષસ્યૈકત્વેન તત્પ્રતિપત્તેઃ પૃથક્ત્વાસંભવાત્ ।
તસ્માત્- સકૃદેવ કાર્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.6-7 ॥
(પઞ્ચમે - ઐન્દ્રવાયવગ્રહે દ્વિઃશેષમક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્)
ઐન્દ્રવાયવે તુ વચનાત્ પ્રતિકર્મ ભક્ષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,5.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.8
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
ઐન્દ્રવાયવશેષસ્ય સકૃદ્ભક્ષ ઉતાસકૃત્ ।
પૂર્વન્યાયાત્સકૃત્પ્રાપ્તૌ દ્વિર્ભક્ષો વચનાદ્ભવેત્

જ્યોતિષ્ટોમે યો ઽયમૈન્દ્રવાયવગ્રહઃઽ તત્ર સંસ્કાર્યસ્ય સોમસ્યૈકત્વાત્સકૃદેવ શેષકાર્યમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽદ્વિરૈન્દ્રવાયવસ્ય ભક્ષયતિ, દ્વિર્હ્યેતસ્ય વષટ્કરોતિઽ ઇતિ વચનાદ્વિર્ભક્ષણમ્

(ષષ્ઠે સોમે શેષભક્ષણાધિકરણે સૂત્રાણિ 19-21)
સોમે ઽવચનાદ્ ભક્ષો ન વિદ્યતે । જૈમ્_3,5.19 ।
સ્યાદ્ વાન્યાર્થદર્શનાત્ । જૈમ્_3,5.20 ।
વચનાનિ ત્વ્ અપૂર્વત્વાત્ તસ્માદ્ યથોપદેશં સ્યુઃ । જૈમ્_3,5.21 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.9
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
સોમેષ્વભક્ષો ભક્ષો વા ન ભક્ષો ગ્રહહોમતઃ ।
અલ્પોક્તેરસ્તિ શેષો ઽસ્ય ભક્ષો ઽપૂર્વવચોબલાત્

સોમયાગેષુ શેષભક્ષો નાસ્તિ, ઽયદ્ગ્રહાઞ્જુહોતિઽ ઇતિ કૃત્સ્નગ્રહેણાઽહુતિ શ્રવણાત્કુમ્ભીષ્વિવ શેષાભાવાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽઅલ્પં જુહોતિઽ ઇતિ વિશેષવચનાચ્છેષઃ સિધ્યતિ ।
તદ્ભક્ષણં ત્વપૂર્વાર્થ પ્રતિપાદકવચનેભ્યો ઽવગમ્યતે ।
ઽઆશ્વિનં ભક્ષયન્તિઽ દ્વિરૈન્દ્રવાયવસ્ય ભક્ષયન્તિઽ ઽસદસિ ભક્ષયન્તિઽ ઇત્યાદીનિ વચનાન્યપૂર્વાર્થ પ્રતિપાદયન્તિ ।
તતો ભક્ષવિધાનાદસ્તિ સોમેષુ ભક્ષઃ

(સપ્તમે ચમસિનાં શેષભક્ષાધિકરણે સૂત્રમ્-)
ચમસેષુ સમાખ્યાનાત્ સંયોગસ્ય તન્નિમિત્તત્ત્વાત્ । જૈમ્_3,5.22 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.10
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
કિં પ્રૈતુ હોતુશ્ર્ચમસ ઇત્યભક્ષો ઽથ ભક્ષણમ્ ।
અભક્ષો ઽનુક્તિતો હોતુશ્ર્વમસેત્યાખ્યયાસ્તુ તત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽપ્રૈતુ હોતુશ્ર્વમસઃ, પ્ર બ્રહ્મણઃ, પ્રોદ્વાતૄણાં, પ્ર યજમાનસ્ય, પ્રયન્તુ સદસ્યાનામ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર- વચનામાવાદભક્ષઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સમાખ્યાગતે ચમસશબ્દે ભક્ષણસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
ઽચમ્વતે ભક્ષ્યતે સોમો ઽસ્મિન્પાત્રવિશેષેઽ ઇતિ હિ તદ્વ્યુત્પત્તિઃ ।
તસ્માત્-ઃઅસ્તિ તદ્ભક્ષણમ્

(અષ્ટમે- ઉદ્વાતૄણાં સહ સુબ્રહ્મણ્યેન ભક્ષાધિકરણે સૂત્રાણિ - 23-26)
ઉદ્ગાતૃચમસમેકઃ શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_3,5.23 ।
સર્વે વા સર્વસંયોગાત્ । જૈમ્_3,5.24 ।
સ્તોત્રકારિણાં વા તત્સંયોગાદ્ બહુશ્રુતેઃ । જૈમ્_3,5.25 ।
સર્વે તુ વેદસંયોગાત્ કારણાદ્ એકદેશે સ્યાત્ । જૈમ્_3,5.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.11-13
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ -
પ્રોદ્વાતૄણામિતિ હ્યેક ઉદ્ગાતા ભક્ષયેદુત ।
સર્વે ઽપિ કિંવા સુબ્રહ્મણ્યેનોક્તાઃ સામગાયિનઃ

સહિતાસ્તેન તે વાઽદ્ય ઉદ્ગાતૃશ્રુતિતો ઽખિલાઃ ।
બહુત્વાદ્ગાનયોગેન તૃતીયો રૂઢિબાધિતે

યોગે સમાખ્યયા દણ્ડિન્યાયાદન્ત્યો ઽત્ર ભાષ્યગઃ ।
સદસિ સ્થિત્યભાવેન તૃતીયો વાતિંકોદિતઃ

પૂર્વોદાહૃતવાક્યે ઽપ્રોદ્વાતૄણામ્ઽ ઇત્યત્રૈકસ્યૈવ ભક્ષઃ ।
ઉદ્વીથશબ્દાભિધેયાયાઃ સામભક્તેરુ- દ્ગાતર્યુદ્ગાતૃપ્રાતિપદિકસ્ય રૂઢત્વાત્ - ઇત્યેકઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽઉદ્ગાતૄણામ્ઽ ઇત્યસ્ય બહુત્વસ્યૈકસ્મિ ન્નસંભવાદુદ્ગાત્રોપલક્ષિતાઃ ષોડશર્ત્વિજઃ સર્વે ઽપિ ભક્ષયેયુઃ- ઇતિ દ્વિતીયઃ ।
ઉદ્ગીથપ્રસ્તાવપ્રતિ હારાન્તામભાગાનુદ્વાતૃપ્રસ્તોતૃપ્રતિહર્તારઃ પ્રયોગકાલે ગાયન્તિ ।
ઽઉદુત્કર્ષેણ ગાયન્તિઽ ઇતિ યોગેનોદ્વાતારસ્ત્રયો ભક્ષયેયુઃ- ઇતિ તૃતીયઃ પક્ષઃ ।
ઽરૂઢિર્યોગમપહરતિઽ ઇતિ ન્યાયાદેક એવોદ્ગાતા ।
તેન ચ બહુવચનોપપત્તયે પ્રત્યાસન્ના ઉપલક્ષ્યન્તે ।
પ્રત્યાસત્તિશ્ચ પ્રસ્તોતૃપ્રતિહર્ત્રોરિવ સુબ્રહ્મણ્યસ્યાપ્યસ્તિ ।
સામવેદાધ્યાયિત્વેન સુબ્રહ્મણ્યાહ્વાનરૂપે તદીયકર્મણ્યપ્યૌદ્ગાત્રસમાખ્યાયાઃ સત્ત્વાત્ ।
તસ્માત્- ઽસુબ્રહ્મણ્યેન સહિતાશ્ચત્વારઃ સામગા ભક્ષયેયુઃઽ- ઇત્યયમન્ત્યઃ પક્ષો ભાષ્યકારસ્યાભિમતઃ ।
વાર્તિકકારસ્તુ - સદસો ભક્ષણસ્થાનત્વાત્સુબ્રહ્મણ્યસ્ય સદસ્યપ્રવેશાત્તેન વિરહિતા અવશિષ્ટાઃ સામગા ભક્ષયન્તિ- ઇતિ તૃતીયં પક્ષમઙ્ગીચકાર ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.11-13 ॥
(નવમે પ્રાવસ્તુતો ઽપિ સોમભક્ષણાધિકરણે સૂત્રાણિ 27-30)
ગ્રાવસ્તુતો ભક્ષો ન વિદ્યતે ઽનામ્નાનાત્ । જૈમ્_3,5.27 ।
હારિયોજને વા સર્વસંયોગાત્ । જૈમ્_3,5.28 ।
ચમસિનાં વા સંનિધાનાત્ । જૈમ્_3,5.29 ।
સર્વેષાં તુ વિધિત્વાત્ તદર્થા ચમસિશ્રુતિઃ । જૈમ્_3,5.30 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.14-15
નવમાધિકરણમારચયતિ-
કિં સ્યાચ્ચમસિનામેવ હારિયોજનભક્ષણમ્ ।
સર્વેષાં વાગ્રિમસ્તેષાં પૂર્વવાક્યેણ સંનિધેઃ

લિપ્સન્તે સર્વ એવેતિ હારિયોજનવાક્યતઃ ।
પ્રાવસ્તુતો ઽપ્યસ્તિ ભક્ષશ્ચમસિત્વમકારણમ્

ઽહરિરસિ હારિયોજનઃઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ ગૃહ્યમાણો ગ્રહો હારિયોજનઃ ।
હોતૃબ્રહ્માદય શ્ચમસિમઃ ।
યસ્તુ ચતુર્ણો હોતૄણાં મધ્યે ચતુર્થો ગ્રાવસ્તુન્નામકે ઽસ્તિ, નાસૌ ચમસી ।
તત્ર ચમસિનામેવ હારિયોજનભક્ષણમ્ ।
કુતઃ-"યથાચમસમન્યાંશ્ચમસાંશ્ચમસિનો ભક્ષયન્તિ, અથૈતસ્ય હારિયોજનસ્ય સર્વ એવ લિપ્સન્તેઽ ઇત્યત્ર પૂર્વવાક્યે ચમસિનાં સંનિહિત્વેનોત્તરવાક્યે સર્વશબ્દેન તેષામેવાભિધાતવ્યત્વાત્ ।
અતો નાસ્તિ ગ્રાવસ્તુતસ્તત્ર ભક્ષઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- અથશબ્દેનૈવકારેણ ચ ચમસિમાત્રશઙ્કામપોદ્ય વાક્યેન વિહિતસ્ય સર્વમક્ષણસ્ય સંનિધિમાત્રેણ સંકોચાયોગાદસ્તિ ગ્રાવસ્તુતો ઽપિ ભક્ષઃ ।
તસ્માત્- ચમસિત્વં ન ભક્ષણે કારણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.14-15 ॥
(દશમે વષટ્કરણસ્યભક્ષનિમિત્તતાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
વષટ્કારાચ્ ચ ભક્ષયેત્ । જૈમ્_3,5.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.16-17
દશમાધિકરણમારચયતિ-
આદ્યમક્ષો વષટ્કર્તુર્વિધિઃ પ્રાથમ્ય એવ કિમ્ ।
કિંવા તદ્યુક્તભક્ષે સ્યાદ્વષટ્કારનિમિત્તકે

અપ્રાપ્તેરગ્રિમો મૈવં સમાસસ્થિત્યસંભવાત્ ।
વિશિષ્ટસ્ય વિધિસ્તસ્માદ્વષટ્કારો ઽપિ કારણમ્

ઽવષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષઃઽ ઇત્યેવં શ્રૂયતે ।
વષટ્કર્તા હોતા ।
તસ્ય ભક્ષણં સમાખ્યાયા પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાથમ્યં ત્વપ્રાપ્તમિતિ તદેવાત્ર વિધિયતે - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽપ્રથમભક્ષઃઽ ઇત્યસ્ય સમસ્તપદત્વેન ઽયો ભક્ષઃ, સ પ્રથમઃઽ ઇત્યેયં વિચ્છિદ્યાન્વે તુમયોગ્યત્વાત્પ્રાથમ્પવિશિષ્ટભક્ષણમત્ર વિધીયતે ।
તસ્મિન્ભક્ષણે વષટ્કારઃ કારણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.16-17 ॥
(એકાદશે હોમાભિષવયોરપિ ભક્ષનિમિત્તતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
હોમાભિષવાભ્યાં ચ । જૈમ્_3,5.32 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.18-19
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
આખ્યાવચોવષટ્કારા એવ કિં ભક્ષહેતવઃ ।
કિંવાભિષવહોમૌ ચ તત્રાઽદ્યો ઽસ્તૂક્તયા દિશા

હવિર્ધાને ઽભિષુત્યાથ હુત્વા સદસિ ભક્ષયેત્ ।
ઇતિ શ્રુતત્વતસ્તૌ ચ ભક્ષહેતૂ યથેત્તરે

ઽપ્રૈતુ હોતુશ્ચમસઃઽ ઇત્યત્ર સમાખ્યા ભક્ષહેતુઃ ।
હારિયોજને વાક્યમ્ ।
ઽવષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષઃઽ ઇત્યત્ર વષટ્કારઃ ।
ઇત્યેવમુક્તત્વાત્રય એવ ભક્ષહેતવઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽહવિર્ધાને ગ્રાવભિરભિષુત્યાઽહવનીયે હુત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પરેત્ય સદસિ ભક્ષાન્ભક્ષયન્તિઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
ઉત્તરવેદ્યાઃ પ્રતીચીને સદસઃ પ્રાચીને મણ્ડલે ઽમિષવઃ ।
ઉત્તરવેદ્યાં હોમઃ ।
સદસિ ભક્ષણમ્ ।
તત્ર- અભિષવહોમયોર્વચનાન્તરપ્રાપ્તયોરવિધેયતયા તૌ નિમિત્તત્વેનાનૂદ્ય ભક્ષણં વિધીયતે ।
તસ્માત્- સમાખ્યાદિવદેતયોરપિ ભક્ષણહેતુત્વમસ્તિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.18-19 ॥
(દ્વાદશે વષટ્કર્ત્રાદીનાં ચમસે સોમભક્ષાધિકરણે સૂત્રાણિ 33-35)
પ્રત્યક્ષોપદેશાચ્ ચમસાનામ્ અવ્યક્તઃ શેષે । જૈમ્_3,5.33 ।
સ્યાદ્ વા કારણભાવાદ્ અનિર્દેશશ્ ચમસાનાં કર્તુસ્ તદ્વચનત્વાત્ । જૈમ્_3,5.34 ।
ચમસે ચાન્યદર્શનાત્ । જૈમ્_3,5.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.20-21
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
હેતુસંઘે વિકલ્પઃ કિં બાધો વાથ સમુચ્ચયઃ ।
સામ્યાદ્વિકલ્પો બાધ્યન્તાં સાવકાશાઃ સમાખ્યયા

નૈવ વાચનિકં બાધ્યં ભક્ષણે ઽત્ર વિભાગશઃ ।
સિદ્ધેવિકલ્પો નો યુક્તઃ સ્વીકાર્યો ઽતઃ સમુચ્ચયઃ

ઽપ્રૈતુ હોતુશ્ચમસઃ, પ્ર બ્રહ્મણઃઽ- ઇત્યત્ર ચિમસિષુ સમાખ્યા ભક્ષણે હેતુઃ ।
ઽવષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષઃઽ ઇત્યત્ર વષટ્કારો હોતુર્ભક્ષહેતુઃ ।
ઽહવિર્ધાને ગ્રાવમિરભષુત્યાઽહવનીયે હુત્વા સદસિ ભક્ષયન્તિઽ ઇત્યત્રાભિષવસહિતો હોમો ઽધ્વર્યોર્ભક્ષહેતુઃ ।
તત્ર ચમસવષટ્કારયોઃ સંઘો હોતરિ પ્રાપ્તઃ ।
ચમસાભિષવસંઘો ઽધ્વર્યૌ પ્રાપ્તઃ ।
તત્ર હેતુદ્વયસ્ય સમાનબલત્વાદ્વિકલ્પે સત્યન્યતર નિમિત્તકૃતમેવં ભક્ષણમ્- ઇત્યાદ્યઃ પક્ષઃ ।
વષટ્કારાદિહેતોશ્ચમસેતરગ્રહે સાવકાશત્વાન્નિરવકાશયા ચમસિસમાખ્યયા તદ્બાધે સતિ ચમસિષુ પાક્ષિકમપિ વષટ્કારાદિ હેતુકં ભક્ષણં નાસ્તિ- ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
ઽવષટ્કર્તુઃઽ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય પ્રબલત્વાત્સમાખ્યયા બાધો ન યુક્તઃ ।
મિરવકાશતયા સાપિ પ્રબલા- ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ પ્રમાણદ્વયેન પૃથગ્ભક્ષણે વિહિતે સમુચ્ચયો ઽભ્યુપેયઃ, ન ચ વ્રીહિયવવદ્વિકલ્પઃ ।
તત્ર પુરોડાશાનિષ્પાદનસ્ય દૃષ્ટપ્રયોજનસ્યૈકત્વાત્ ।
ઇહ તુ નિયમાદૃષ્ટાર્થે ભક્ષણમ્ ।
તચ્ચાદૃષ્ટં યથાવચનં દ્વિવિધમ્ ।
તસ્માત્સમુચ્ચયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.20-21 ॥
(ત્રયોદશે હોતુઃ પ્રથમભક્ષાધિકરણે સૂત્રાણિ 36-39)
એકપાત્રે ક્રમાદ્ અધ્વર્યુઃ પૂર્વો ભક્ષયેત્ । જૈમ્_3,5.36 ।
હોતા વા મન્ત્રવર્ણાત્ । જૈમ્_3,5.37 ।
વચનાચ્ ચ । જૈમ્_3,5.38 ।
કારણાનુપૂર્વ્યાચ્ ચ । જૈમ્_3,5.39 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.22-23
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
એકપાત્રે કિમધ્વર્યુરદ્યાત્પૂર્વપ્રુતેતરઃ ।
તદ્ધસ્તે પાત્રસંસ્થાનાત્તસ્ય પ્રથમભક્ષણમ્

પાહિ હોતેવ નઃ પૂર્વમિતિ મન્ત્રેણ પૂર્વતા ।
વષટ્કર્તુસ્તદુક્તેશ્ચ ન્યાયબાધ્યં વચો નહિ

એકસ્મિન્પાત્રે વહનાં ક્વચિદ્વિહિતં ભક્ષણમ્- તત્ર- અધ્વર્યુઃ પ્રથમં ભક્ષયેત્પાત્રસંનિધાનાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
લિઙ્ગવાક્યાભ્યાં હોતુઃ પ્રથમમક્ષાવગમાત્ ।
ઽહોતેવ નઃ પ્રથમઃ પાહિઽ ઇતિ ઋત્વિજો ઽધ્વર્યુ સંબોધ્યૈવં પ્રાર્થયન્તે- ઽયથા હોતાસ્મત્તઃ પૂર્વે ભક્ષયિત્વા શેષપ્રદાનેનાસ્માન્પાલિતવાન્, તથા ત્વમપિ વાહિઽ ઇતિ ।
તદેતદ્ધોતુઃ પ્રથમભક્ષે લિઙ્ગમ્ ।
વાક્યં ચૈવમામ્નાતમ્- ઽવષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષઃઽ ઇતિ ।
તત્ર વિશિષ્ટવિધાનાત્પ્રાથમ્યમિપ સિધ્યતિ ।
ન ચૈતદ્વચનં પાત્રસંનિધિરૂપેણ ન્યાયમાત્રેણ બાધિતું શક્યમ્ ।
તસ્માત્ - હોતા પ્રથમં ભક્ષયેત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.22-23 ॥
(ચતુર્દશે ભક્ષસ્યાનુજ્ઞાપૂર્વકત્વાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
વચનાદ્ અનુજ્ઞાતભક્ષણમ્ । જૈમ્_3,5.40 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.24
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
નાનુજ્ઞાપૂર્વકો ભક્ષસ્તત્પૂર્વો વાત્ર લાઘવાત્ ।
આદ્યો નાનુપહૂતેન પેય ઇત્યુક્તિતો ઽન્તિમઃ

અનુજ્ઞાભક્ષયોર્દ્વયોરનુષ્ઠિતૌ ગૌરવાદ્ભક્ષમાત્રમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽતસ્માત્સોમાં નાનુપહૂતેન પેયઃઽ ઇતિ વચનેનાનુજ્ઞાયા આવશ્યકત્વાત્

(પઞ્ચદશે વૈદિકવચનેનાનુજ્ઞાપનાધિકરણે સૂત્રમ્)
તદુપહૂત ઉપહ્વયસ્વેત્ય્ અનેનાનુજ્ઞાપયેલ્ લિઙ્ગાત્ । જૈમ્_3,5.41 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.25
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
કિમનુજ્ઞા લૌકિકોક્ત્યા વેદોક્ત્યા વા યથા તથા ।
અવિશેષાદુપહ્વાનમન્ત્રલિઙ્ગાત્તુ વૈદિકી

ઽઉપહૂત ઉપહ્વયસ્યઽ- ઇત્યયં મન્ત્રો લિઙ્ગેન મન્ત્રમનુજ્ઞાયાં વિનિયુઙ્ક્તે ।
તસ્માત્- વૈદિકોક્ત્યા તદનુજ્ઞાનમ્

(ષોડશે વૈદિકવાક્યેન પ્રતિવચનાધિકરણે સૂત્રમ્-)
તત્રાર્થાત્ પ્રતિવચનમ્ । જૈમ્_3,5.42 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.26-27
ષોષ્ઠશાધિકરણમારચયતિ -
ઉપહ્વયસ્વોપહૂત ઇત્યશેષો દ્વયોર્ભવેત્ ।
અનુજ્ઞાનુજ્ઞાપનયોરથવાસૌ વિભજ્યતે

વિભાગકરણાભાવાદશેષશ્ર્ચેન્ન લિઙ્ગતઃ ।
ઉપહ્વયેત્વનુજ્ઞપ્તાવનુજ્ઞાને તથેતરઃ

ઽઉપહૂત ઉપહૂવયસ્વઽ ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે મધ્યમપુરુષેકવચનાન્તો ભાગઃ પશ્ચાત્પઠિતો ઽપિ પ્રશ્ચસમત્વાત્પ્રથમભાવિન્યનુજ્ઞાપને સમર્થઃ ।
પ્રથમૈકવચનાન્તસ્તુ પ્રથમપઠિતો ઽપ્યુત્તરસમાનત્વા ત્પશ્ચાદ્ભાવિન્યામનુજ્ઞાયાં સમર્થઃ ।
તસ્માત્- લિઙ્ગેન વિભજ્ય વિનિયુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.26-27 ॥
(સપ્તદશે- એકપાત્રાણામનુજ્ઞાપનાધિકરણે સૂત્રમ્ - )
તદેકપાત્રાણાં સમવાયાત્ । જૈમ્_3,5.43 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.28
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ-
ઉપહ્વાનમશેષાણામુત સ્યાદેકપાત્રિણામ્ ।
અદૃષ્ટહેતોરાદ્યઃ સ્યાદ્દૃષ્ટાધિક્યાદિતો ઽન્તિમઃ

અનુજ્ઞાપનસ્યાદૃષ્ટં પ્રયોજનમ્ ।
તચ્ચ વિભિન્નપાત્રેષ્વપિ સમાનમ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દૃષ્ટપ્રયોજનસ્ય સદ્ભાવાત્ ।
સાધારણે વસ્તુનિ કથંચિદ્ભાગાધિક્યે ઽપરાધો ભવતિ ।
અતો ન્યૂનાધિકત્વપરિહારનિમિત્તમનુજ્ઞાપનમેકપાત્રિણામેવ

(અષ્ટાદશે સ્વયંયષ્ટુર્ભક્ષાસ્તિત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 44-45)
યાજ્યાપનયેનાપનીતો ભક્ષઃ પ્રવરવત્ । જૈમ્_3,5.44 ।
યષ્ટુર્ વા કારણાગમાત્ । જૈમ્_3,5.45 ।
પ્રવૃત્તત્વાત્ પ્રવરસ્યાનપાયઃ । જૈમ્_3,5.46 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.29-30
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ-
હોતુર્યાજ્યાપનીતૌ કિં ન વષટ્કારભક્ષયોઃ ।
અપનીતિરુતાપાયો નાપનીતિર્વિભેદતઃ

યજમાનેન યષ્ટવ્યં ન વિનેષ્ટિર્વષટ્કૃતિમ્ ।
વષટ્કારો યાજ્યયાતઃ સહાપૈત્યદનં તથા

જ્યોતિષ્ટોમ ઋતુયાજનામકેષુ યાગેષ્વામ્નાયતે-"યજમાનસ્ય યાજ્યા સો ઽભિપ્રેષ્યતિ- હોતરેતદ્યજ- ઇતિ, સ્વયં વાં નિષદ્ય યજતિ"ઇતિ ।
હૌત્રે કાણ્ડે સમામ્નાતા યાજ્યાઃ સમાખ્યયા હોતુઃ પ્રાપ્તાઃ ।
તાસુ કાચિદ્યાજ્યા હોતુરપનીય યજમાનસ્ય વિધીયતે ।
તતો યજમાનઃ સ્વેચ્છયા હોતારં વા પ્રેષ્યતિ, સ્વયં વા યાજ્યાં પઠતિ ।
તત્ર ત્વપાઠપક્ષે યાજ્યા હોતુરપનીયતે, ન તુ વષટ્કારભક્ષાવપનીયેતે ।
તયોર્યાજ્યાયામનન્તર્ભાવાત્ ।
અતો હોતા વષટ્કરોતિ ભક્ષયતિ ચ ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽસ્વયં વા નિષદ્ય યજતિઽ ઇતિ પક્ષસ્વીકારાદ્યજમાનેન સ્વયં યાગઃ કર્તવ્યઃ ।
સ ચ યાગો વષટ્કારમન્તરેણ ન સંભવતિ ।
ઽયાજ્યાયા અધિ વષટ્કરોતિઽ ઇતિ તદ્વિધાનાત્ ।
નનુ- યજમાનો યાજ્યાં પઠતુ, હોતા વષટ્કરોતુ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽઅનવાનં યજતિઽ ઇતિ યાજ્યાવષટ્કારયોર્મધ્યે શ્વાસનિષેધેનૈકકર્તૃકત્વાવગમાત્ ।
અતો યાજ્યયા સહ વષટ્કારો હોતુરપૈતિ ।
તદપાયે વષટ્કારનિમિત્તો ભક્ષશ્ચ હોતુરપેત્ય યજમાને નિવિશતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.29-30 ॥
(એકોનવિંશે ફલચમસસ્યેજ્યાવિકારતાધિકરણે સૂત્રાણિ 47-51)
ફલચમસો નૈમિત્તિકો ભક્ષવિકારઃ શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_3,5.47 ।
ઇજ્યાવિકારો વા સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,5.48 ।
હોમાત્ । જૈમ્_3,5.49 ।
ચમસૈશ્ ચ તુલ્યકાલત્વાત્ । જૈમ્_3,5.50 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,5.51 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.31-33
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ-
ન્યપ્રોધપિષ્ટં સોમસ્ય સ્થાને ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ ।
ભક્ષમાત્રે વિકુર્યાત્તત્સોમયાગે ઽપિ વા તથા

બિભક્ષયિષયા વાક્યમુપક્રમ્યોપસંહૃતમ્ ।
ભક્ષં યચ્છેદિતિ તતો વિકારો ભક્ષમાત્રગઃ

ફલાખ્યચમસેનાસૌ યજેતેતિ શ્રુતત્વતઃ ।
ઇજ્યાયાં ચ વિકારો ઽસ્તિ યાગાર્થા ભક્ષસંસ્કૃતિઃ

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽયદિ રાજન્યં વૈશ્યં વા યાજયેત્, સ યદિ સોમં બિભક્ષયિપેત્, ન્યગ્રોધસ્તિભિનીરાહૃત્ય તાઃ સંપિષ્ય દધન્યુન્મૃજ્ય તમસ્યૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેત્, ન સોમમ્ઽ ઇતિ ।
સ્તિભિન્યો મુકુલાનિ ।
તત્ર- ઉપક્રમોપસંહારયોર્ભક્ષવિષયત્વાદ્ભક્ષમાત્રે સોમઃ પિષ્ટેન વિક્રિયતે - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽયદાન્યાશ્ચમસાઞ્જુહ્વતિ, અથૈતસ્ય દર્ભતરુણકેનોષહત્ય જુહોતિઽ ઇતિ શ્રુતમ્ ।
તત્ર ફલચમસરૂપેણ યથોક્તપિષ્ટેન યાગમઙ્ગીકૃત્ય તરુણકગુણો વિધીયતે ।
કિંચ - ઇષ્ટદ્રવ્ય સંસ્કારો હિ ભક્ષઃ ।
સ ચ યાગમન્તરેણાનુપપન્નઃ ।
તસ્માત્- યાગે ઽપિ વિકારઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,5.31-33 ॥
(વિંશે બ્રાહ્મણાનામેવ રાજન્યચમસાનુપ્રસર્પણાધિકરણે સૂત્રે 52-53)
અનુપ્રસર્પિષુ સામાન્યાત્ । જૈમ્_3,5.52 ।
બ્રહ્મણા વા તુલ્યશબ્દત્વાત્ । જૈમ્_3,5.53 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,5.34-35
વિંશાધિકરણમારચયતિ-
રાજસૂયે ક્વચિત્કર્તુશ્ચમસો દશભિર્જનૈઃ ।
મક્ષ્યઃ કિં તત્ર રાજન્યા ભક્ષકા બ્રાહ્મણા ઉત

આદ્યો ભાનાત્સંખ્યયૈકજૈતેર્વિપ્રાઃ શતં દશ ।
ચમસાનદ્યુરિત્યુક્ત્યા રાજપાત્રં ચ વિપ્રગમ્