જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.4

રાજસૂયે શ્રૂયતે- ઽસૌમાપૌષ્ણં ચરું નિર્વપતિ, ઐન્દ્રાપૌષ્ણં ચરુમ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર દ્વિદેવકે ઽપિ ચરૌ પિષ્ટભાજઃ પૂષ્ણઃ સત્ત્વાત્તત્પેષણં પૂષાર્થે કર્તવ્યમ્- ઇતિ ચેત્ ।
તત્ર વક્તવ્યમ્- કિં પેષણસ્ય દેવતા પ્રયોજિકા, કિંવા યાગઃ ।
નાઽદ્યઃ ।
યાગમન્તરેણ કેવલદેવતા ફલજનકત્વાભાવેન પેષણં પ્રયોક્તું ન પ્રભવતિ ।
પૌષ્ણસ્ય યાગસ્ય પેષણપ્રયોજકત્વે તુ તત્પેષણં દ્વિદેવકે યાગાન્તરે ગન્તું નાર્હતિ ।
- ઽપૂષા પ્રપિષ્ટભાગઃઽ ઇત્યત્ર યાગૌ ન શ્રુતઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ભાગશબ્દાન્યથાનુપપત્ત્યા યાગસ્ય કલ્પ્યત્વાત્ ।
નહિ દેવતાત્વમન્તરેણ પિષ્ટદ્રવ્યભાક્ત્વં સિધ્યતિ ।
સતિ ચ દેવતાત્વે દ્રવ્યદેવતયોર્લાભાદ્યાગઃ કલ્પ્યતે ।
તસ્માત્- એકદેવક્રયાગસ્ય પેષણપ્રયોજકત્વાત્, ન દ્વિદેવકયાગે પેષણમસ્તિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.47-48 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે નિવીતસ્યાર્થવાદત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 1-9)
નિવીતામ્ ઇતિ મનુષ્યધર્મઃ શબ્દસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_3,4.1 ।
અપદેશો વાર્થસ્ય વિદ્યમાનતત્ત્વાત્ । જૈમ્_3,4.2 ।
વિધિસ્ ત્વ્ અપૂર્વત્વાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.3 ।
સ પ્રાયાત્ કર્મધર્મઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.4 ।
વાક્યશેષત્વાત્ । જૈમ્_3,4.5 ।
તત્પ્રકરણે યત્ તત્ સંયુક્તમ્ અવિપ્રતિષેધાત્ । જૈમ્_3,4.6 ।
તત્પ્રધાને વા તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાનાદ્ ઇતરસ્ય તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,4.7 ।
અર્થવાદો વા પ્રકરણાત્ । જૈમ્_3,4.8 ।
વિધિના ચૈકવાક્યત્વાત્ । જૈમ્_3,4.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.1-2
ચતુર્થપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ -
નિવીતં તુ મનુષ્યાણાં વિધિર્વૈષોર્ઽથવાદકઃ ।
અપૂર્વત્વાત્પ્રકરણાન્નુઃ ક્રતોર્વા વિધીયતે

પ્રાપ્તં નિવીતં મર્ત્યેષુ પ્રાયેણૈતસ્ય દર્શનાત્ ।
ઉપવીતવિધાવેકવાક્યત્વાદર્થવાદતા

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે-ઽનિવીતં મનુષ્યાણામ્ ।
પ્રાચીનાપીતં પિતૄણામ્ ।
ઉપવીતં દેવાનામ્ ।
ઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમેવ તત્કુરુતેઽ ઇતિ ।
તત્ર- નિવીતસ્ય પૂર્વે માનાન્તરેણાપ્રાહત્વા- દ્વિધેયત્વમભ્યુપેતવ્યમ્ ।
તચ્ચ નિવીતં ઽમનુષ્યાણામ્ઽ ઇતિ ષષ્ઠ્યા પુરુષાર્થત્વેન વિધીયતે- ઇત્યેકઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
અસ્મિન્પક્ષે મનુષ્યસંબન્ધો દ્વિવિધઃ- સુવર્ણધારણવત્સર્વપુરુષસ્યબન્ધઃ, ઇત્યેકઃ પ્રકારઃ ।
ઽઉપવીતપ્રાચીનાવીતયોઃ ક્રતુપ્રવેશરહિતયોઃ સ્વતન્ત્રદૈવિકપૈતૃકકર્મણોરપિ દર્શનાત્તત્સાહચર્યેણ સ્વતન્ત્ર આચાર્યાતિથ્યાદિમનુષ્યવિષયે કર્મણિ નિવીતમ્ઽ ઇત્યપરઃ પ્રકારઃ ।
પ્રકરણબલાત્પ્રયાજાદિવદ્યાગધર્ષઃ- ઇતિ દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
અસ્મિન્પક્ષે મનુષ્યગ્રહણં કર્તૃસંબન્ધાનુવાદઃ ।
ઽષષ્ઠીશ્રુતિપ્રકરણયોરવિરોધાદુભયાવલમ્બનેન ક્રતુસંબન્ધિમનુષ્યધર્મઃઽ ઇતિ પક્ષાન્તરમુદેતિ ।
તચ્ચ દ્વિવિધમ્-ઽલોહિતોષ્ણીપાદિવદૃત્વિગ્ધર્મઃ, ઇત્યેકઃ પ્રકારઃ ।
ઽક્રતાવેવ યન્મનુષ્યપ્રધાનં કર્માન્વાહાર્યદાનાદિ, તદ્ધર્મત્વે સત્યુપવીતસાહચર્યમપ્યનુગૃહ્યતેઽ ઇત્યપરઃ ।
સર્વથાપિ નિવીતં નાર્થવાદઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- અત્ર પ્રતીયમાનં નિવીતાદિકં વાસોવિષયમ્, ન તુ ત્રિવૃત્સૂત્રવિષયમ્ ।
ઽઅજિનં વાસો વા દક્ષિણત ઉપવીયઽ ઇત્યનેન સદૃશત્વાત્ ।
વસ્ત્રસ્ય ચ નિવીતં સૌકર્યાય પ્રાપ્તમ્ ।
ચીનાવીતોપવીતયોરવશ્યમેકમેકસ્મિન્પાર્શ્વે વસ્ત્રમધઃ પતેત્ ।
અતઃ પ્રાપ્તેર્ઽથે ઽમનુષ્યાણામ્ઽ ઇતિ ષષ્ઠીશ્રુતિર્ન વિધાયિકા ।
ન ચ પ્રકરણાત્ક્રત્વઙ્ગત્વેન વિધિઃ ।
વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉપવીતં તાવદ્વિધીયતે ।
અન્યથા ઽદેવલક્ષ્મમેવ તત્કુરુતેઽ ઇતિ પ્રશંસાબૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
તસ્મિંશ્ચોપવીત વિધાવર્થવાદત્વેન નિવીતપ્રાચીનાવીતયોરેકવાક્યત્વસંભવે પૃથગ્વિધાનમયુક્તમ્ ।
નવીત પ્રાચીનાવીતે મનુષ્યપિતૃવિષયવત્ત્વાદ્દૈવિકે કર્મણ્યયોગ્યે, ઉપવીતં તુ યોગ્યમ્- ઇતિ વ્યતિરેક- મુખેણ સ્તાવકં નિવીતમ્ ।
તસ્માત્-અર્થવાદઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.1-2 ॥
(દ્વિતીયે, ઉપવીતસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 10-11)
ઉપવીતં લિઙ્ગદર્શનાત્ સર્વધર્મઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.10 ।
ન વા પ્રકરણાત્ તસ્ય દર્શનમ્ । જૈમ્_3,4.11 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.3-4
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
સર્વાર્થમુત દર્શાર્થમુપવ્યયત ઇત્યદઃ ।
સર્વાર્થમગ્નિહોત્રે સ્યાદુપવીતીતિ લિઙ્ગતઃ

દર્શાદ્યર્થે પ્રકરણાલ્લિઙ્ગે સ્યાત્સિદ્ધિરન્યથા ।
દોહં મૃતાગ્નિહોત્રસ્ય સ્તોતુમેતદનૂદિતમ્

ઽયજ્ઞોપવીતી હિ દેવેભ્યો દોહયતિઽ ઇત્યેવમગ્નિહોત્રે યજ્ઞોપવીતસ્ય સિદ્ધવદનુવાદેન લિઙ્ગેન સર્વકર્માર્થમુપવીતમ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
લિઙ્ગસ્યાન્યથોપપત્તેઃ ।
મૃતાગ્નિહોત્રં તસ્મિન્દિને ઽન્યેન હૂયતે ।
તત્ર ઽપ્રાચીનાવીતી દોહયેત્ઽ ઇતિ વિધાય તસ્ય સ્તુતયે ઽયજ્ઞેપવીતીઽ- ઇત્યાદ્યનૂદિતમ્ ।
અતો લિઙ્ગાભાસેન બાધાસંભવાત્પ્રકરણાદ્દર્શપૂર્ણમાક્ષાઙ્ગમુપવીત્રમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.3-4 ॥
(તૃતીયે, ઉપવીતસ્ય વિધિત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
વિધિર્ વા સ્યાદ્ અપૂર્વત્વાત્ । જૈમ્_3,4.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.5
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
ઉપવ્યાને ઽનુવાદો વા વિધિર્વાઽદ્યો યતઃ સ્મૃતૌ ।
પ્રાપ્તં મૈવમપૂર્વત્વાત્ક્રતૌ લેટા વિધીયતે

(ચતુર્થે-ઉપવીતોદગગ્રત્વયોરનુવાદતાધિકરણે સૂત્રે 13-14)
ઉદક્ત્વં ચાપૂર્વત્વાત્ । જૈમ્_3,4.13 ।
સતો વા લિઙ્ગદર્શનમ્ । જૈમ્_3,4.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.6-7
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ -
ઉપવીતી હિ દેવેભ્યઃ પુરોદઞ્ચો દ્વયં વિધિઃ ।
વાદો વાસ્યાન્યતો ઽપ્રાપ્તેરપૂર્વાર્થો વિધીયતે

હિયચ્છબ્દદ્વયાદ્વાદઃ સ્મૃત્યુપવ્યાનતો દ્વયમ્ ।
સંપ્રાપ્તં દક્ષિણાગ્રત્વપ્રાચીનાવીતયોઃ સ્તુતિઃ

(પઞ્ચમે સમિદ્ધારણસ્ય વિધિતાધિકરણે સૂત્રમ્)
વિધિસ્ તુ ધારણે ઽપૂર્વત્વાત્ । જૈમ્_3,4.15 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.8-9
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
ધારયત્યુપરિષ્ટાદ્ધિ દેવેભ્ય ઇતિ સંસ્તવઃ ।
વિધિર્વાઽદ્યો ધૃતેઃ પિત્ર્યે પ્રોક્તાયાઃ પૂર્વવત્સ્તુતિઃ

ઊર્ધ્વ વિધારણં પ્રાપ્તં સમિધો નાન્યમાનતઃ ।
અતો હિ શબ્દસંત્યાગાદપૂર્વાર્થો વિધીયતે

પ્રેતાગ્નિહોત્ર એવં શ્રૂયતે-ઽઅધસ્તાત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેત્, ઉપરિ હિ દેવેભ્યો ધારયતિઽ ઇતિ ।
અત્ર- ઽપિત્ર્યં હવિર્હોતું હસ્તે ધારયન્યદા મન્ત્રં પઠતિ, તદાનીં સ્ત્રુગ્દણ્ડસ્યાધસ્તાત્સમિધં ધારયેત્- ઇતિ યદ્વિધીયતે, તદેતદ્દૈવિકેનોપરિધારણેન સ્તૂયતે ।
હિશબ્દેન પૂર્વાધિકરણ ઇવાનુવાદત્વપ્રતીતેઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દૈવિકે હવિષિ સ્ત્રુગ્દણ્ડસ્યોપરિ સમિદ્ધારણસ્યાપૂર્વાર્થત્વેન વિધાતવ્યત્વાત્ ।
અનુવાદત્વગમકો હિશબ્દઽસંભવાદુપેક્ષણીયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.8-9 ॥
(ષષ્ઠે દિગ્વિભાગસ્યાર્થવાદતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
દિગ્વિભાગશ્ ચ તદ્વત્ સંબન્ધસ્યાર્થહેતુત્વાત્ । જૈમ્_3,4.16 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.10-11
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
દિશં પ્રતીચીં મનુજા વ્યભજન્તેત્યસૌ વિધિઃ ।
વાદો વાત્ર પુરાકલ્પસ્તુત્યર્થો વિધિમર્હતિ

પ્રાચીનવંશવાક્યોક્તેર્વિધાવસ્યૈકવાક્યતઃ ।
દિગ્વિભાગોર્ઽથવાદો ઽયમુપવીતે નિવીતવત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે-ઽપ્રાચીનવંશં કરોતિ ।
દેવમનુષ્યા દિશો વ્યભજન્તપ્રાચીં દેવાઃ, દક્ષિણાં પિતરઃ, પ્રતીચીં મનુષ્યાઃ, ઉદીચીં રુદ્રાઃ, યત્પ્રાચીનવંશં કરોતિ દેવલોકમેવ તદ્યજમાન ઉપાવર્તતેઽ ઇતિ ।
તત્ર- દેવાદીનાં કર્માનધિકારાન્ન તત્ર વિધિશઙ્કા ।
ઽમનુષ્યાઃ પ્રતીચીં વિભજોયુઃઽ ઇત્યેવં વિધિઃ સ્યાત્ ।
કુતઃ ।
પુરાકલ્પરૂપેણાર્થવાદેન સ્તૂયમાનત્વાત્ ।
પૂર્વપુરુષાચરિતત્વાભિધાનં પુરાકલ્પઃ ।
ઽવ્યભજન્તઽ ઇત્યનેન ભૂતાર્થવાચિના તદભિધીયતે ।
તસ્માત્- વિધિઃ- ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
યસ્ય મણ્ડપવિશેષસ્યોપરિવંશાઃ પ્રાગગ્રા ભવન્તિ સ પ્રાચીનવંશઃ ।
તદ્વિધ્યેકવાક્યત્વાવગમાદર્થવાદઃ ।
સાયંકાલીનાપ્ત્યાંદૌ પ્રતીચી પ્રાપ્તા ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.10-11 ॥
(સપ્તમે પરુષિ દિતાદીનામનુવાદતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
પરુષિ દિતપૂર્ણઘૃતવિદગ્ધં ચ તદ્વત્ । જૈમ્_3,4.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.12-13
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
પરુષિ ચ્છિન્નમિત્યુક્ત્યા બર્હિષસ્તુ સમૂલતામ્ ।
ઘૃતં દૈવં મસ્તુ પિત્ર્યમિત્યુક્ત્યા નવનીતકમ્

યો વિદગ્ધઃ સ ઇત્યુક્ત્યા પુરોડાશસ્ય પક્વતામ્ ।
સ્તૌતિ પૂર્વોત્તરૌ પક્ષૌ યોજનીયૌ નિવીતવત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞે શ્રૂયતે- ઽયત્પરુષિ દિતં તદ્દેવાનામ્, યદન્તરા તન્મનુષ્યાણામ્, યત્સમૂલં તત્પિતૄણામ્, સમૂલં બર્હિર્ભવતિ વ્યાવૃત્યૈઽ ઇતિ ।
પરુઃ પર્વ ।
દિતં ખણ્ડિતમ્ ।
તથા જ્યોતિષ્ટોમે દીક્ષાર્થાભ્યઙ્ગે શ્રૂયતે- ઽઘૃતં દેવાનાં, મસ્તુ પિતૄણામ્, નિષ્પક્વં મનુષ્યાણામ્, તદ્વા એતત્સર્વદેવત્યં યન્નવનીતમ્, યન્નવનીતનાભ્યઙ્ક્તે સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિઽ ઇતિ ।
મસ્તુ દધિભવં મણ્ડમ્ ।
નિષ્પક્વં શિરસિપ્રક્ષેપ્તુમીષદ્વિલીનં નવનીતં તક્રં વા ।
દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પુરોડાશશ્રપણે શ્રૂયતે-"યો વિદગ્ધઃ સ નૈઋતઃ, યો ઽશૃતઃ સ રૌદ્રઃ, યઃ શતઃ સ દૈવઃ, તસ્માદવિદહતા શ્રપયિતવ્યઃ સ દૈવત્વાયઽઽ ઇતિ ।
વિદગ્ધો ઽત્યન્તપક્વઃ ।
અશૃતો ઽપક્વઃ ।
તત્ર - વર્હિષિ સમૂલચ્છેદસ્ય, અભ્યઙ્ગે નવનીતસ્ય પુરોડાશે યથોચિતપાકસ્ય ચ વિધેયતયા સર્વમવશિષ્ટં સ્તાવકમ્ ।
નિવીતવિચારસ્યૈવાયં પ્રપઞ્ચઃ ।
એવમ્ ઽયત્પૂર્ણે તન્મનુષ્યાણામ્ઽ ઇત્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તચ્ચ ચાતુર્માસ્યેષુ મહાપિતૃયજ્ઞે ઽપિતૃભ્યો ઽગ્નિષ્વાત્તેભ્યો ઽભિવાન્યા ગોર્દુગ્ધે મન્થમ્ઽઇત્યત્ર વત્સરહિતાયા અભિદાનીશબ્દાભિધેયાયા ધેન્વા દુગ્ધે પિષ્ટં પ્રક્ષિપ્ય ક્રિયમાણે મન્થને શ્રૂયતે- ઽયત્પૂર્ણે તન્મનુષ્યાણામુપરિ, અર્ધો દેવાનામ્ , અર્ધઃ પિતૃણામ, અર્ધ ઉપમન્થતિ, અર્થો હિ પિતૄણામ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર પાત્રસ્યાધોભાગરૂપેણાર્ ધેન પરિમિતે દુગ્ધે મન્થનસ્ય કર્તવ્યત્વાત્સોર્ઽધો વિધીયતે ।
સ ચ પૂર્ણાદિવાક્યેન સ્તૂયતે

13 ॥
(અષ્ટમે-અનૃતવદનનિષેધસ્ય ક્રતુધર્મતાધિકરણે સૂત્રે-)
અકર્મ ક્રતુસંયુક્તં સંયોગાન્ નિત્યાનુવાદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.18 ।
વિધિર્ વા સંયોગાન્તરાત્ । જૈમ્_3,4.19 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.14-16
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ-
અનૃતં ન વદેદ્વૈધઃ પુંધર્મો વાનુવૈદગીઃ ।
સક્રતૌ પુંસિ શુદ્ધેવા ક્રતૌ યદ્વા વિધિઃ ક્રતૌ

અનૃતોક્તૈઃ પુમર્થત્વાત્તન્નિષેધસ્તથાબિધઃ ।
સ્માર્તાનુબાદઃ પુંસ્ક્રત્વોઃઅશ્રુતિપ્રક્રિયયોવંશાત્

નાઽખ્યાતે પુરુષાનુક્તિઃ ક્રતાવેવ પ્રયાજવત્ ।
સત્યોક્તિનિયમાદન્યઃ સંયોગો ઽતઃ ક્રતૌ વિધિઃ

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે- ઽનાનૃતં વદેત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર-પુરુષધર્મત્વેનાયં પ્રતિષેધો વિધીયતે ।
કુતઃ ।
પ્રતિયોગિનો ઽનૃતવદનસ્ય પુરુષધર્મતયા તન્નિષેધસ્યાપિ પુરુષધર્મત્વેનૈવ વિધાતવ્યત્વાત્ ।
ઽવદેત્ઽ ઇત્યાખ્યાતં તાવત્કર્તૃવાચકમ્ ।
તેનાઽખ્યાતેન કર્તૃઃ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
પુરુષસ્યાઽખ્યાતપ્રત્યયવાચ્યત્વે સતિ પ્રકૃત્યર્થસ્ય વદનસ્ય પુરુષધર્મત્વં યુક્તમ્ ।
ઽપ્રકૃતિપ્રત્યયૌ પ્રત્યયાર્થે સહ બ્રૂતઃ, તયોસ્તુ પ્રત્યયઃ પ્રાધાન્યેનઽ ઇતિ શાબ્દિકૈરુદ્ધોષણાત્ ।
વદનસ્ય પુરુષધર્મત્વે તન્નિષેધસ્યાપિ પુરુષધર્મત્વં યુક્તમ્ ।
અન્યથા ભિન્નવિષયત્વે બાધકત્વં ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્પુરૂષવાચકાખ્યાતશ્રુત્યા પ્રકરણં બાધિત્વા પુરુષાર્થો ઽયં પ્રતિષેધો વિધીયતે ।
અસ્ત્યેવ સ્માર્તઃ પ્રતિષેધઃ- ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ તસ્યૈતચ્છ્રુતિવાક્યં મૂલમસ્તુ ।
તસ્માત્- પુરુષાર્થઃ- ઇત્યેકઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
આખ્યાતશ્રુતેઃ પ્રકરણસ્ય ચાવિરોધાય ક્રતુયુક્તપુરુષધર્મો ઽસ્તુ ।
નહ્યેતદ્વાક્યં સ્મૃતેર્મૂલમ્ ।
ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
સ્મૃતિશ્ચોપનયનમારભ્યાઽમરણં પુરુષસ્યાનૃતં પ્રતિષેધતિ ।
તન્મધ્યપતિતત્વાત્ક્રતાવપિ સ્માર્તો નિષેધઃ પ્રાપ્ત એવ ।
તત ઉભયાર્થો ઽપ્યયં પ્રતિષેધો ન વિધીયતે, કિંત્વનૂદ્યતે- ઇતિ દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
આખ્યાતેન ભાવનાભિધીયતે ।
કર્તા તુ તદવિનાભૂતોર્ઽથાત્પ્રતીયતે ।
અતઃ શ્રુત્યભાવાત્કેવલેન પ્રકરણેન પ્રયાજાદિવદારાદુપકારકઃ ક્રતાવેવ નિવિશતે ।
ન ચ તત્રાપિ વિધીયતે, કિંતુ સાર્વત્રિકસ્ય નિષેધસ્ય ક્રતાવપિ પ્રાપ્તત્વાદનૂદ્યતે- ઇતિ તૃતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽસત્યમેવ વદેત્, નત્વનૃતમ્ઽ ઇતિ યો ઽયં સ્માર્તાનિયમરૂપઃ પુરુષાર્થઃ સંયોગઃ, તસ્માદયમન્યઃ ક્રત્વર્થઃ સંયોગઃ ।
અતો ઽપ્રાપ્તત્વાદ્વિધીયતે ।
એતદ્વ્યતિક્રમે ક્રતોરેવ વૈગુણ્યમ્, ન તુ પુરુષસ્ય પ્રત્યવાયઃ ।
અતો ઽત્ર ક્રતુગામિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
પુરુષાર્થનિયમાતિક્રમે તુ પુરુષસ્યૈવ પ્રત્યવાયો ન ક્રતોર્વૈગુણ્યમ્ ।
તત્ર સ્માર્તે પ્રાયશ્ચિતમ્- ઇતિ વિશેષઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.14-16 ॥
(નવમે જઞ્જભ્યમાનધર્માણાં પ્રકરણે નિવેશાધિકરણે સૂત્રાણિ 20-22)
અહીનવત્ પુરુષસ્ તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,4.20 ।
પ્રકરણવિશેષાદ્ વા તદ્યુક્તસ્ય સંસ્કારો દ્રવ્યવત્ । જૈમ્_3,4.21 ।
વ્યપદેશાદ્ અપકૃષ્યેત । જૈમ્_3,4.22 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.17
નવમાધિકરણમારચયતિ-
જઞ્જભ્યમાનમન્ત્રોક્તિઃ પુંસો ધર્મઃ ક્રતોરુત ।
વાક્યાદાદ્યઃ પ્રક્રિયયા દ્વિતીયો ઽસ્ત્વવિરુદ્ધયા

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે-ઽપ્રાણો વૈ દક્ષઃ ।
અપાનઃ ક્રતુઃ ।
તસ્માજ્જઞ્જન્યમાનો બ્રૂયાત્- મયિ દક્ષક્રતૂ-ઇતિ, પ્રાણાપાનાવેવાઽસ્મન્યધત્તઽ ઇતિ ।
ગાત્રવિનામેન વિદારિતમુખઃ પુરુષો જઞ્જભ્યમાનઃ ।
તસ્ય વાક્યાન્મન્ત્રોક્તિઃ પ્રતીયતે ।
વાક્યં ચ પ્રકરણાદ્બલીયઃ ।
તસ્માત્- કેવલં પુંધર્મઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ક્રતાવપિ જઞ્જભ્યમાનપુરુષસંભવેન વાક્યપ્રકરણયોર્વિરોધાભાવે સત્યુભાભ્યાં ક્રતુયુક્તપુરુષસંસ્કારત્વાવગમાત્

(દશમે-અવગોરણાદીનાં પુમર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
શંયૌ ચ સર્વપરિદાનાત્ । જૈમ્_3,4.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.18-19
દશમાધિકરણમારચયતિ-
વિપ્રાયાવગુરેન્નેતિ ક્રત્વર્થો વા પુમર્થતા ।
ફલવત્ક્રતુસાંનિધ્યાત્ક્રત્વર્થઃ પૂર્વમન્ત્રવત્

યાતનાપરિહારસ્ય નિષેધફલતોચિતા ।
નિષેધો ઽયં પુમર્થત્વાત્પ્રક્રિયાતો ઽપકૃષ્યતામ્

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે- ઽયો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્તં શતેન યાતયેત્ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણાય નાવગુરેતઽ ઇતિ ।
તત્ર- યથા પૂર્વાધિકરણે મન્ત્રપાઠસ્ય ફલરહિતસ્ય ફલવતિ ક્રતાવઙ્ગત્વં પ્રકરણેનાવગમ્યતે, એવમત્રાપિ બ્રાહ્મણાવજ્ઞાનિષેધસ્ય ક્રત્વઙ્ગત્વમ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
પૂર્વત્ર હિ - આત્મનિ માણાપાનધારણં મન્ત્રોચ્ચારણફલં ન સંભવતિ ।
તસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાત્ ।
ઇહ તુ- અવગોરણે શતસંવત્સરયાતનામુપન્યસ્યાવગોરણનિષેધા- દ્યાતનાપરિહારસ્ય નિષેધફલત્વમુચિતમ્ ।
તસ્માત્- નિષેધસ્ય કેવલપુરુષાર્થતયા પ્રકરણા દુત્કર્ષો યુક્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.18-19 ॥
(એકાદશે મલવદ્વાસઃ સંવાદનિષેધાધિકરણે સૂત્રે 24-25)
પ્રાગપરોધાન્ મલવદ્ વાસસઃ । જૈમ્_3,4.24 ।
અન્નપ્રતિષેધાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.25 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.20
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
ન સંવદેત મલવદ્વાસસેત્યપિ પૂર્વવત્ ।
પુમર્થઃ સ્યાત્ક્રતૌ ક્વાપિ સંવાદસ્યાપ્રસક્તિતઃ

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે- ઽમલવદ્વાસત્તા ન સંવેદતઽ ઇતિ ।
-અસ્ય નિષેધસ્ય પ્રકરણા ત્ક્રત્વઙ્ગત્વમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અપ્રસક્તપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગાત્ ।
યસ્ય વ્રત્યે ઽહનિ પત્ન્વનાલમ્ભુકા ભવતિ, તામપરુધ્ય યજેતઽ ઇતિ રજસ્વલાયા નિઃસારણેન ક્રતૌ તત્સંવાદસ્યાપ્રસક્તિઃ ।
તસ્માત્- કેવલપુરુષાર્થસ્યાસ્ય પ્રકરણાદુત્કર્ષઃ

(દ્વાદશે સુવર્ણધારણાદીનાં પુરુષધર્મતાધિકરણે સૂત્રાણિ 26-30)
અપ્રકરણે તુ તદ્ધર્મસ્ તતો વિશેષાત્ । જૈમ્_3,4.26 ।
અદ્રવ્યત્વાત્ તુ શેષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.27 ।
વેદસંયોગાત્ । જૈમ્_3,4.28 ।
દ્રવ્યસંયોગાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.29 ।
સ્યાદ્ વાસ્ય સંયોગવત્ ફલેન સંબન્ધસ્ તસ્માત્ કર્મૈતિશાયનઃ । જૈમ્_3,4.30 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.21-23
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
હિરણ્યં વર્ણવદ્ભાર્યે ક્રત્વઙ્ગં ભરણં ભવેત્ ।
હિરણ્યસંસ્કૃતિર્વાત્ર વર્ણો વોત પુમર્થતા

વૈદિકત્વાત્ક્રતુસ્મૃત્યા તદઙ્ગં કર્મકારકે ।
પ્રાધાન્યાત્સંસ્કૃતિવર્ણો ગુણો ઽસ્તુ વિધિલાઘવાત્

અનારભ્ય શ્રુતત્વેન નિયતા ન ક્રતુસ્મૃતિઃ ।
અતઃ પુમર્થતા સ્વર્ગઃ કલ્પ્યો ઽન્યદ્વાસ્તુ રાત્રિવત્

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽતસ્માત્સુવર્ણે હિરણ્યં ભાર્યમ્ ।
સુવર્ણ એવ ભવતિ ।
દુવર્ણો ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિઽ ઇતિ ।
તત્ર-યદેતચ્છોભનવર્ણોપેતહિરણ્યધારણં તસ્ય વૈદિકક્રિયારૂપત્વેન ક્રતુસ્મારકત્વાત્ક્રત્વઙ્ગં ધારણમ્- ઇત્યેકઃ પક્ષઃ ।
ક્રત્વઙ્ગત્વે ઽપિ નાઽરાદુપકારકમ્, કિંતુ ક્રતૃગતં હિરણ્યં ધારણેન સંસ્ક્રિયતે ।
ઽભાર્યમ્ઽ ઇત્યત્ર ણ્યત્પ્રત્યયસ્ય કર્મણિ વિહિતત્વેન કર્મકારકસ્ય હિરણ્યસ્ય પ્રાધાન્યાવગમાત્ - ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
વર્ણવિશિષ્ટધારણવિધાને ગૌરવાદ્ધારણસહિતં હિરણ્યમનૂદ્ય શોભનવર્ણમાત્રં વિધેયમ્- ઇતિ તૃતીયઃ પક્ષઃ ।
ત્રેધાપિ- ક્રત્વર્થો વિધિઃ, ન તુ પુરુષાર્થઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- યદ્ધિક્રતુપ્રકરણે શ્રુતમ્, તસ્યાસ્તિ નિયમેન ક્રતુસ્મારકત્વમ્ ।
ઇદં ત્વનારભ્યાધીતમ્ ।
ન ચાત્ર હિરણ્યં જુહ્વાદિવત્ક્રતાવવ્યભિચરિતમ્, યેન ક્રતુસ્મૃતિર્નિયમ્યેત ।
નનુ સંસ્કાર્યત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા ક્રતુપ્રવેશઃ સ્યાત્ ।
નહિ ધારણેન સંસ્કૃતસ્ય હિરણ્યસ્ય લૌકિકઃ કશ્ચિદુપયોગો ઽસ્તિ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ક્રતાવપ્યુપયોગાભાવાત્ ।
- ક્રતૂપયોગો ઽપિ કલ્પ્યતે- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽક્રતૂપયોગિત્વેન સંસ્કાર્યત્વમ્, તેન ચ ક્રતૂપયોગઃઽ ઇત્યન્યોન્યાશ્રયત્વાત્ ।
અતઃ ક્રતૌ નિયન્તુમશક્યત્વાત્પુરુષાર્થમિદં ધારણમ્ ।
ન ચાત્ર ફલાભાવઃ ।
વિશ્વજિન્ન્યાયેન સ્વર્ગસ્ય કલ્પ્યત્વાત્ ।
અથવા રાત્રિસન્ને યથા વાક્યશેષેણાર્થવાદેન શ્રુતા પ્રતિષ્ઠા કલત્વેન કલ્પિતા તથાત્રાપિ ઽસુવર્ણ એવ ભવતિ, દુર્ર્વણો ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃઽ ઇત્યર્થવાદગતં ફલમસ્તુ ।
તસ્માત્- પુરુષાર્થો ધારણવિધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.21-23 ॥
(ત્રયોદશે જયાદીનાં વૈદિકકર્માઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 31-33)
શેષાઃ પ્રકરણે ઽવિશેષાત્ સર્વકર્મણામ્ । જૈમ્_3,4.31 ।
હોમાસ્ તુ વ્યવતિષ્ઠેર્ અન્નાહવનીયસંયોગાત્ । જૈમ્_3,4.32 ।
શેષશ્ ચ સમાખ્યાનાત્ । જૈમ્_3,4.33 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.24-25
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
યેનેર્ત્સેત્કર્મણા તત્ર જયાહોમે ઽખિલાર્થતા ।
વૈદિકેષ્વેવ વા સર્વશેષો ઽસંકોચકત્વતઃ

હોમ આહવનીયે સ્યાત્કૃષ્યાદિષુ ન સો ઽસ્તિ હિ ।
તેનાનારભ્યપાઠે ઽપિ વૈદિકેષ્વેવ તે જયાઃ

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽયેન કર્મણેર્ત્સેત્ ।
તત્ર જયાં જુહુયાત્ ।
રાષ્ટ્રભૃતો જુહોતિ ।
અભ્યાતાનાઞ્જુહોતિઽ ઇતિ ।
ઈર્ત્સેદૃદ્ધિમિચ્છેત્ ।
ઽચિત્તં ચ સ્વાહાઽ ઇત્યાદયો જયાઃ ઽઋતાષાડ્ઽ ઇત્યાદયો રાષ્ટ્રભૃતઃ ।
ઽઅગ્નિર્ભૂતાનામ્ઽ- ઇત્યાદયો ઽભ્યાતાનાઃ ।
તત્ર- વૈદિકકર્મણેવ લૌકિકકૃષ્યાદિકર્મણાપ્યૃદ્ધેરિષ્યમાણત્વાત્, સંકોચે કારણામાવાજ્જયાદિહોમઃ સર્વશેષઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽયદાહવનીયે જુહ્વતિ તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃઽ ઇતિ વાક્યેન હોમમુદ્દિશ્યાઽ હવનીયવિધાનાત્ ।
કૃષ્યાદૌ તદભાવાદ્વૈદિકેષ્વેવ જયાદિહોમઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.24-25 ॥
(ચતુર્દશે વૈદિકાશ્વપ્રતિગ્રહ ઇષ્ટિકર્તવ્યતાધિકરણે સૂત્રે 34-35)
દોષાત્ ત્વ્ ઇષ્ટિર્ લૌકિકે સ્યાચ્ છાસ્ત્રાદ્ ધિ વૈદિક ન દોષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.34 ।
અર્થવાદો વાનુપપાતત્ તસ્માદ્ યજ્ઞે પ્રતીયેત । જૈમ્_3,4.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.26-28
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
અશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટિસ્તુ દાતુરિત્યભિધાસ્યતે ।
દાનદ્વયે લૌકિકે વા વૈદિકે વા ભવેદિયમ્

અવિશેષાદ્દ્વયોર્યદ્વા ન દેયઃ કેસરીત્યતઃ ।
નિષેધાલ્લૌકિકાત્તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરિયં ભવેત્

ન જલોદરહેતુત્વં પ્રમિતં લૌકિકે ક્વચિત્ ।
વૈદિકે તુ શ્રુતં તસ્માત્તત્પ્રાયશ્ચિત્તયે ઽત્ર સા

ઇદમામ્નાયતે-ઽયાવતો ઽશ્વાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્તાવતો વારુણાશ્ચતુષ્કપાલાન્નિર્વપેત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર ઽપ્રતિગ્રહશબ્દો દાનપરઃઽ ઇત્યનન્તરમેવ વક્ષ્યતે ।
તત્ર-વિશેષાશ્રવણાલ્લૌકિકવૈદિકદાનયોરુભયો રપ્યસાવિષ્ટિઃ- ઇત્યેકઃ પક્ષઃ ।
ઽન કેતરિણો દદાતિઽ ઇતિ સ્મૃત્યા મિત્રદાયાદાદિભ્યઃ પ્રીત્યા ક્રિયમાણં લોકિકમશ્વદાનં નિષિદ્ધમ્ ।
તદનુષ્ઠાને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપેયામિષ્ટિઃ- ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
ઽવરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિઽ ઇત્યશ્વદાને જલોદખ્યાધિરૂપો દૃષ્ટદોષો વરુણગ્રહવાક્યેનોચ્યતે ।
ન ચ લૌકિકસ્યાશ્વદાનસ્ય તદ્ધેતુત્વં પ્રમિતમ્ ।
વૈદિકસ્ય તુ જન્માન્તરવિષયં દોષશ્રવણમ્ ।
અતો વૈદિકદાને સેષ્ટિઃ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
અસ્તિ હિ વૈદિકમશ્વદાનમ્ ।
ઽવડવા દક્ષિણાઽ ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.26-28 ॥
(પઞ્ચાદશે દાતુર્વારુણીષ્ટ્યધિકરણે સૂત્રે 36-37)
અચોદિતં ચ કર્મભેદાત્ । જૈમ્_3,4.36 ।
સા લિઙ્ગાદ્ આર્ત્વિજે સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.37 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.29-30
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
યાવતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદશ્વાંસ્તાવત્ય ઇષ્ટયઃ ।
પ્રતિગ્રહીતુર્દાતુર્વા સ્યાદાદ્યો ઽસ્તુ યથાવિધિ

અસંજાતવિરોધ્યર્થવાદાદ્દાતુઃ પ્રજાપતેઃ ।
ઇષ્ટિઃ શ્રુતા તતો દાતુર્ણિજર્થે ઽપિ વિધિં નયેત્

પૂર્વોદાહૃતે વાક્યે ઽપ્રતિગૃહ્ણીયાત્ઽ ઇતિ વિધિપદશ્રવણાત્પ્રતિગ્રહીતુરિષ્ટિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઉપક્રમરૂપેણાર્થવાદેન દાતુસ્તદિષ્ટિપ્રતીતેઃ ।
ઉપક્રમશ્ચૈવં શ્રૂયતે- ઽપ્રજાપતિવરુણાયાશ્વમનયત્, સ સ્વાં દેવતામાર્છત્ ।
સ પર્યદીર્યત, સ એતં વારુણં ચતુષ્કપાલમપશ્યત્, તં નિરવપત્, તતો વૈ સ વરુણપાશાદમુચ્યતઽ ઇતિ ।
અનયદ્વત્તવાન્ ।
સ ચ દાતા પ્રજાપતિઃ સ્વકીયાં વરુણદેવતાં જલોદરરોગપ્રદાં પ્રાપ્તવાન ।
તેન ચ રોગેણ ગ્રસ્તઃ સ પ્રજાપતિર્વિદીર્ણો ભૂત્વા રોગપરિહારાયેષ્ટિં કૃત્વા રોગાદમુચ્યત, ઇત્યત્ર- દાતુરિષ્ટિઃ- ઇત્યવગમ્યતે ।
અસંજાતવિરોધ્યુપક્રમાનુસારેણ વિધાવકપદમપિ ઽપ્રતિગ્રાહયેત્ઽ ઇત્યેવમન્તર્ભાવિતણિજર્થપરતયા વ્યાખ્યૈયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.29-30 ॥
(ષોડશે વૈદિકપાનવ્યાપદધિકરણે સૂત્રે 38-39)
પાનવ્યાપચ્ ચ તદ્વત્ । જૈમ્_3,4.38 ।
દોષાત્ તુ વૈદિકે સ્યાદ્ અર્થાદ્ ધિ લૌકિકે ન દોષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.39 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.31-32
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
સોમવામિચરુર્લોકે વેદે વેન્દ્રિયસંક્ષયઃ ।
દૃષ્ટદોષો લોકિકે ઽતો વમને વિહિતશ્ચરુઃ

અદોષો વમનાયૈવ લોકે પાનં શ્રુતૌ પુનઃ ।
જરણાય તતો વાન્તિદોષશાન્ત્યૈ ભવેચ્ચરુઃ

ઇદમામ્નાયતે- ઽસૌમેન્દ્રં ચરું નિર્વપેચ્છ્યામાકં સોમવામિનઃઽઽ ઇતિ ।
તત્ર-લૌકિકે સોમવમને વિહિતો ઽયં ચરુઃ ।
કુતઃ ।
ઽવિ વા એષ ઇન્દ્રિયેણ વીર્યેણ વ્યૃધ્યવે યઃ સોમં વમતિઽ ઇતિ દૃષ્ટદોષમુપન્યસ્ય તચ્છાન્તયે ચરુવિધાનાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
લોકે ધાતુસામ્યાર્થિનો વમનાયૈવ સોમસ્ય પાને સતિ વમનસ્ય દોષહેતુસ્વાભાવાત્ ।
વેદે તુ ઽહિન્વ મે ગાત્રા હરિવઃઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ જરયિતું સોમઃ પીયતે ।
તત્ર વમનપ્રાયશ્ચિત્તાર્થો ઽયં ચરુઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,4.31-32 ॥
(સપ્તદશે સૌમેન્દ્રચરોર્યજમાનપાનવ્યાપદ્વિષયતાધિકરણે સૂત્રાણિ 40-42)
તત્સર્વત્રાવિશેષાત્ । જૈમ્_3,4.40 ।
સ્વામિનો વા તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,4.41 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.42 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.33
સપ્તશાધિકરણમારચયતિ-
ઋત્વિજાં વમને ઽપ્યેષ કર્તુરેવોત વર્જનાત્ ।
વિશેષસ્યાગ્રિમો મૈવં કર્તુરેવ નિરુપ્તિતઃ

ઽઈદૃશસ્ય સોમસ્ય વમને ચરુઃઽ ઇતિ વિશેષસ્યાભાવાદૃત્વિજાં યજમાનસ્ય ચ વમને સર્વત્રાસૌ ચરુઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽયો વમતિ સ નિર્વપતિઽ ઇતિ નિર્વપ્તુર્વમનં ચરુનિમિત્તમ્ ।
નિર્વપ્તા ચ યજમાનઃ ।
ઋત્વિયો નિર્વપ્તૃત્વે ઽધિકાર્યન્તરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્- યજમાનસ્યૈવ વમને ચરુવિધિઃ

(અષ્ટાદશે - આગ્નેયાષ્ટાકપાલચરોર્દ્વ્યવદાનમા-
ત્રસ્ય હોતવ્યતાધિકરણે સૂત્રાણિ 43-47)
સર્વપ્રદાનં હવિષસ્ તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,4.43 ।
નિરવદાનાત્ તુ શેષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,4.44 ।
ઉપાયો વા તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,4.45 ।
કૃતત્વાત્ તુ કર્મણઃ સકૃત્ સ્યાદ્ દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્ । જૈમ્_3,4.46 ।
શેષદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.47 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.34
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ-
યાગે હવિસ્ત્યજેત્કૃત્સ્નં કો ઽપ્યંશઃ શિષ્યતે ઽપિ વા ।
દેવાર્થત્વાદ્યજેત્સર્વે શિષ્યતે દ્વિરવત્તતઃ

ઽઆગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃઽ ઇત્યત્ર કૃત્સ્નો ઽપિ પુરોડાશો ઽગ્નયે ત્યક્તવ્યઃ ।
તદ્ધિતેન કૃત્સ્નસ્યાગ્નિદેવતાસંબન્ધાવગતેઃ ।
ત્યાગમન્તરેણૈતદનુપપત્તિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽદ્વિર્હવિષો ઽવદ્યતિઽ ઇત્યવદાનદ્વયં શ્રૂયતે ।
અવદેયં ચાઙ્ગુષ્ઠપર્વમાવમ્ ।
તથા ચ કલ્પસૂત્રકારઃ- ઽઆગ્નેયસ્ય પુરોડાશસ્ય મધ્યાદઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રમવદાનં તિરશ્ચીનમવદ્યતિઽ ઇતિ ।
તતો હવિષઃ સકાશાદઙ્ગુષ્ઠપર્વદ્વયમાત્રં ખણ્ડયિત્વા ત્યક્તવ્યમ્ ।
ઇતરચ્છેષણીયમ્ ।
દેવતાસંબન્ધશ્ચાંશદ્વારેણાપ્યુપયુજ્યતે

અપ્રયોજકત્વાદ્ એકસ્માત્ ક્રિયેરઞ્ શેષસ્ય ગુણભૂતત્વાત્ । જૈમ્_3,4.48 ।
સંસ્કૃતત્વાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.49 ।
સર્વેભ્યો વા કારણાવિશેષાત્ સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,4.50 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.51 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.35
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ-
શેષાત્સ્વિષ્ટકૃદેકસ્માત્સર્વેભ્યો વૈકતઃ કૃતે ।
શાસ્ત્રાર્થસિદ્ધિઃસર્વેભ્યઃ કાર્યઃ સંસ્કારસામ્યતઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽશેષાત્સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતિઽ ઇતિ ।
તત્ર-આગ્નેયાદીનાં ત્રયાણાં હવિષાં મધ્યે યસ્ય કસ્યચિદેકસ્ય હવિષઃ શેષાદવદાતવ્યમ્ ।
તાવતૈવ શાસ્ત્રાર્થાનુષ્ઠાનસિદ્ધઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઉપયુક્તં હવિઃ સંસ્કર્તુમિદમવદીયતે ।
સંસ્કારશ્ચ સર્વેષ્વપિ હવિઃષુ સમાનઃ ।
તસ્માત્- સર્વેભ્યો હવિઃશેષેભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃદનુષ્ઠેયઃ

(વિંશે પ્રાથમિકશેષાત્સ્વિષ્ટકૃદનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રે 52-53)
એકસ્માચ્ ચેદ્ યથાકામ્યમ્ અવિશેષાત્ । જૈમ્_3,4.52 ।
મુખ્યાદ્ વા પૂર્વકાલત્વાત્ । જૈમ્_3,4.53 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.36
વિંશાધિકરણમારચયતિ-
યદૈકસ્માત્તદા મુખ્યનિયાતિર્નોત વિદ્યતે ।
નાશ્રુતેરસ્તિ મુખ્યાતિક્રમણે હેત્વભાવતઃ

ઽએકસ્માદેવ હવિઃશેષાત્સ્વિષ્ટકૃત્ઽ ઇતિ યઃ પૂર્વાધિકરણે પૂર્વપક્ષઃ, તસ્મિન્પક્ષે નિયામકસ્યાશ્રુતત્વાત્-
યસ્માત્કસ્માચ્ચિદ્ધવિઃશેષાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- પ્રથમાતિક્રમે માનાભાવાત્પ્રથમહવિઃશેષેણૈવ સંસ્કારાસિદ્ધાવિતરત્ર પ્રાપ્ત્યભાવાદસ્તિ નિયતિઃ

(એકવિંશે પુરોડાશવિભાગસ્ય ભક્ષાર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ 54-57)
ભક્ષાશ્રવણાદ્ દાનશબ્દઃ પરિક્રયે । જૈમ્_3,4.54 ।
તત્સંસ્તવાચ્ ચ । જૈમ્_3,4.55 ।
ભક્ષાર્થો વા દ્રવ્યે સમત્વાત્ । જૈમ્_3,4.56 ।
વ્યાદેશાદ્ દાનસંસ્તુતિઃ । જૈમ્_3,4.57 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,4.37-38
એકવિંશાધિકરણમારચયતિ-
ઇદં બ્રહ્મણ ઇત્યક્તિઃ ક્રયાર્થા ભક્ષણાય વા ।
ભક્ષાશ્રુતેઃ ક્રયાર્થાતો યથેષ્ટં તૈર્નિયુજ્યતામ્

દેવતાય સમસ્તસ્ય કૢપ્તત્વાત્સ્વામિતા ન હિ ।
શેષસ્ય પ્રતિપત્ત્યર્થે ભક્ષણં તત્ર યુજ્યતે