Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 3.1

3.1.1

kāṭhakakāṇvamādhyaṃdinataittirīyādiśākhāsu darśapūrṇamāsākhyaṃ karmā'nnātam |
tatra śākhābhedātkarma bhidyate |
kutaḥ |
bhedakāraṇānāṃ nāmabhedādīnāṃ bahūnāmupalambhāt |
kāṭhaka-kāṇvādiko nāmabhedaḥ |
kārīrīvākyānyadhīyānāḥ kecicchākhino bhūmau bhojanamācaranti, śākhāntaradhyāyino nā'caranti, iti dharmabhedaḥ |
ekasyāṃ śākhāyāmadhītāḥ 'iṣe tvā' ityādayo mantrāḥ, palāśaśākhācchedādayaḥ kriyāśca, śākhāntare 'pyadhīyanta iti punaruktiḥ |
evamaśaktyādayo bhedahetava udāhāryāḥ |
na hyalpāyuvā manuṣyeṇa sarvaśākhādhyayanapūrvakaṃ karmānuṣṭhānaṃ kartu śakyam |
tasmāt-śākhābhedena karmabhedaḥ |
iti prāpte-
brūmaḥ- rūpādyabhedādekaṃ karma |
āgneyāṣṭākapālādiyāgarūpaṃ ṣadevaikasyāṃ śākhāyām, tadevānyatrāpyupalabhyate |
'darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti yāgarūpaḥ purūṣavyāpāraścaikavidhaḥ |
'darśapūrṇamāsau' iti karmanāmāpyekam |
'svargakāmaḥ' iti phalasaṃbadho 'pyekaḥ |
tasmāt- abhinnaṃ karma |
pūrvapakṣahetavastvanyathā saṃgacchante |
kāṭhakādikaṃ jyotirādivanna karmasāma, 'kāṭhakena yajeta' ityaśravaṇāt |
'kāṭhakavadhīte' iti prayogādgranthanomatyavagantavyam |
bhūbhojanādiradhyayanadharmaḥ |
punaruktiradhyetṛbhedānna duṣyati' |
alpāyuvāpi śākhāntarasthopasaṃhāranyāyena karmānuṣṭhātuṃ śakyate |
tasmāt- ananyathāsiddharūpapratyabhijñānācchākhābhede 'pi karma na bhidyate || MJaiNyC_2,4.3-4 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare dvitīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
dvitīyo 'dhyāyasya samāptaḥ
atha tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ /
START MJaiNy 3,1.1
dvitīye karmaṇāṃ bhede siddhebhinnakriyāsvayam /
bubhutsitaḥ śeṣaśeṣibhāvo 'to 'trābhidhīyate

3.1.1

anena dvitīyatṛtīyayoradhyāyayoḥ paurvāparye nirūpitam

3.1.2

(prathame pratijñādhikaraṇe sūtram -)
athātaḥ śeṣalakṣaṇam / Jaim_3,1.1 /
START MJaiNy 3,1.2-3
tṛtīyādhyāyasya prathamapāde prathamādhikaraṇamāracayati--
aśābdī śeṣatā śābdī vā na śābdyapratītitaḥ /
kriyākārakasaṃsargamātre vyutpattisaṃbhavāt

3.1.3

guṇapradhānabhāvena saṃsarge 'ntarbhavatyasau /
vyutpattisaṃbhavāttatra śābdatā syātkriyādivat

3.1.4

yadidamasmiṃstṛtīyādhyāye pratipādyaṃ śeṣatvam, na tacchābdam |
kutaḥ |
kenāpi śabdena śeṣatvasyāpratīyamānatvāt |
vyutpanno hi śabdaḥ pratyāyakaḥ |
vyutpatiśca na śeṣaśeṣibhāve kvaciddṛṣṭā |
loke sarvatra kriyākārakānvayasyaiva vyutpattiprayojakatvadarśanāt |
ataḥ śeṣatāyā aśabdatvānnāyamadhyāya ārambhaṇīya iti cet |
maivam |
anvaye śeṣaśeṣibhāvasyāntarbhāvāt |
na hi guṇapradhānabhāvamantareṇānvayaḥ saṃbhavati |
dvayorguṇayoḥ parasparākāṅkṣārahitatvenānvayayogyatvābhāvāt |
evaṃ dvayoḥ pradhānayorapi |
ato vyutpattisaṃbhavātkriyākārakatadanvayā yathā śābdāḥ, tathā tadanvayāntargataḥ śeṣaśeṣibhāvo 'pi śābdaḥ |
tasmādayamadhyāya ārambhaṇīyaḥ || MJaiNyC_3,1.2-3 ||
( dvitīye śeṣalakṣaṇādhikaraṇe sūtram -)
śeṣaḥ parārthatvāt / Jaim_3,1.2 /
START MJaiNy 3,1.4
dvitīyādhikaraṇamāracayati-
svarūpahetū na sto 'tra sto vā naivānirūpaṇāt /
pārārthye śeṣatāhetū rūpaṃ tenopalakṣitam

3.1.4

na tāvadatra śeṣatvasya svarūpaṃ nirūpayituṃ śakyate |
tathā hi-śeṣatvaṃ nāma kim-avinābhūtatvam, prayojyatvaṃ vā, vidhyantavihitatvaṃ vā |
nā'dyaḥ |
ṣaḍadyāgānāmavinābhūtānāṃ parasparaśeṣatvaprasaṅgāt |
na dvitīyaḥ |
'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' ityatra tuṣopavāpaṃ prati śeṣasyāpi kapālasya tatprayojyatvābhāvāt |
na tṛtīyaḥ |
bidhyādivihitasya palāśaśākhācchedasya satyapi śeṣatve vidhyantavihitatvābhāvāt |
tasmānnāsti śeṣatāyāḥ svarūpam |
nāpi heturasti |
'vimataḥ śeṣaḥ, evaṃtvāt, iti kasyaciddhetoranirūpaṇāt-iti prāpte,-
brūmaḥ- 'vimataḥ prayājādiḥ śeṣaḥ, parārthatvāt, bhṛtyādivat' iti hetuḥ sunirūpaḥ |
avinābhūtatvādīnāṃ lakṣaṇānāṃ duṣṭatve 'pi 'parārthaḥ śeṣaḥ' iti lakṣaṇasyāduṣṭatvāt |
tena lakṣita ākāraḥ svarūpam |
na ca pārārthyasyaiva hetutve lakṣaṇatve ca sāṃkaryam |
ākārabhedena tadbhedāt |
dṛṣṭānte gṛhītavyāptiṃ sahāyīkṛtya bodhaka ākāro hetuḥ |
itakhyāvṛttyā bodhaka ākāro lakṣaṇam |
tasmāccheṣatāyā hetusvarūpe vidyete

3.1.5

(tṛtīye śeṣalakṣyādhikaraṇe sūtrāṇi 3-6)
dravyaguṇasaṃskāreṣu bādariḥ / Jaim_3,1.3 /
karmāṇyapi jaiminiḥ phalārthatvāt / Jaim_3,1.4 /
phalaṃ ca puruṣārthatvāt / Jaim_3,1.5 /
puruṣaś ca karmārthatvāt / Jaim_3,1.6 /
START MJaiNy 3,1.5-6
tṛtīyādhikaraṇamāracayati-
kiṃ dravyaguṇasaṃskāramātraṃ śeṣo 'thavā phalam /
pumānkarma ca pakṣo dvāvādeyau matabhedataḥ

3.1.6

śeṣatvamupakāritvaṃ dravyādāvāha bādariḥ /
pārārthye śeṣatā tacca sarveṣvastīti jaiminiḥ

3.1.7

sphyakapālādikaṃ dravyam, arūṇimādiko guṇaḥ, avaghātaprokṣaṇādikaḥ saṃskāraḥ |
eteṣu triṣveva śeṣatvam |
svargaḥ phalam, tatkāmī puruṣaḥ, darśapūrṇamāsau karma |
na hi phalādīnāṃ trayāṇāṃ śeṣatvamasti |
upakāritvasya śeṣatvalakṣaṇasya phalādiṣvabhāvāt - iti bādarermatam |
pārārthye lakṣaṇamabhipretya 'phalādayo 'pi śeṣāḥ' iti jaiminermatam |
tathā ca trīṇi sūtrāṇi paṭhyante- 'karmāṇyapi jaiminiḥ phalārthatvāt' 'phalaṃ ca puruṣārthatvāt' 'puruṣaśca karmārthatvāt' iti |
tatropakāritvamativyāptam |
pradhānabhūte 'pi svāmini garbhadāsopakāritvadarśanāt |
tasmājjaiminimatameva mukhyaḥ siddhāntaḥ || MJaiNyC_3,1.5-6 ||
(caturthe nirvapaṇādīnāṃ vyavasthitaviṣayatādhikaraṇe sūtrāṇi 7 - 10)
teṣām arthena saṃbandhaḥ / Jaim_3,1.7 /
vihitas tu sarvadharmaḥ syāt saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca / Jaim_3,1.8 /
arthalopād akarme syāt / Jaim_3,1.9 /
phalaṃ tu saha ceṣṭayā śabdārtho 'bhāvād viprayoge syāt / Jaim_3,1.10 /
caturthādhikaraṇamāracayati-
START MJaiNy 3,1.7-8
śrutā vrīhyājyasāṃnāyyadharmāḥ sāṃkaryagāminaḥ /
vyavasthitā vā sāṃkarye phalāpūrveṇa saṃgateḥ

3.1.8

avāntarāpūrvasattvātsākṣāttenaiva saṃgatau /
śrutyā vyavasthāpitāste sā hi prakaraṇottamā

3.1.9

vrīhidharmā avaghātaprokṣaṇādayaḥ, ājyadharmā utpavanāvekṣaṇādayaḥ, sāṃnāyyadharmā dohanātañcanādayaḥ |
te sarve phalahetutayā darśapūrṇamāsāpūrveṇa saṃgacchante |
avāntarāpūrvasya kasyacidabhāvāt |
ekenaivāpūrveṇa phalasiddhāvapūrvāntarasya kalpakābhāvāt |
phalāpūrvaprayuktyā cānuṣṭhīyamānā dharmā yasminkasminnapi dravye 'nuṣṭhitāḥ phalāpūrve janayantyeva- iti sāṃkarye prāpte, -
brūmaḥ- āgneyādayaḥ ṣaḍyāgā bhinnakṣaṇavartino vinaśvarāḥ saṃbhūya phalāpūrve janayituṃ na śaknavanti |
tatastajjananasamarthānyāgneyādijanyāni ṣaḍavāntarāpūrvāṇi kalpyāni |
teṣu puroḍāśadravyakayāgajanyāpūrve vrīhidharmāṇāṃ prayojakaṃ, pratyāsannatvāt |
phalāpūrve tu tena vyavahitam |
evam-ājyadharmāṇāṃ sāṃnāyyadharmāṇāṃ ca tattaddravyakayāgajanyāvāntarāpūrveṇaiva sākṣātsaṃgatiḥ |
tathāsati tattadapūrvaprayuktāḥ saṃskārāstattadapūrvasādhanaprakṛtidravyeṣveva vyavatiṣṭhante |
nanu darśapūrṇamāsaprakaraṇamatra saṃskārāṇāṃ viniyojakam |
tacca sarvaprakṛtidravyasādhāraṇamiti tadavasthameva sāṃkaryam |
athocyeta-'tuṣavimokasya vrīhiṣveva saṃbhavātteṣvavāvavātaḥ, na tvājyasāṃnāyyayoḥ |
evaṃ vilāpanamājya eva |
dohanādikaṃ sāṃnāyya eva' - iti |
bāḍham |
dṛṣṭārthānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthitatve 'pyadṛṣṭārthāḥ prokṣaṇādayaḥ saṃkīryerana-iti cet |
maivam |
'vrīhīnprokṣati' 'ājyamavekṣate' ityādidvitīyāśrutyā vyavasthāpitatvāt |
śrutiśca prakaraṇādbalīyasī |
tasmādvyavasthitā dharmāḥ || MJaiNyC_3,1.7-8 ||
(pañcame sphyādīnāṃ saṃyogānusāreṇa vyavasthitatvādhikaraṇe sūtram)
dravyaṃ cotpattisaṃyogāt tad artham eva codyeta / Jaim_3,1.11 /
START MJaiNy 3,1.9-10
pañcamādhikaraṇamāracayati-
dravyasya sphyakapālādeḥ sāṃkarye vā vyavasthitiḥ /
yajñāyudhatvaṃ sarveṣāṃ samaṃ tenātra saṃkaraḥ

3.1.10

vākyasyoddhananādeḥ syādvaiyarthye saṃkare sati /
anuvādo hyāyudhoktirvyavasthā tena pūrvavat

3.1.11

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'sphyaśca kapālāni cāgnihotrahavaṇī ca śūrpe ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyā colkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣaccoṣalā caitāni vai daśa yajñāyudhāni' iti |
sphyaśabdena khaḍgākāraṃ kāṣṭhamucyate |
tatra-vrīhyādidravyeṣvavaghātādisaṃskārāṇāṃ sāṃkarye nirākṛte 'pi sphyakapālādidravyāṇā muddhananapuroḍāśaśravaṇādyaṅgakriyāsu sāṃkarye nirākartumaśakyam |
yena kenāpi dravyeṇa yasyāṃ kasyāṃcitkriyāyāṃ kṛtāyāmapi śrūyamāṇasya yajñāyudhatvasyāvirodhāt |
nahyavyavasthāmātreṇa yajñasādhanatvamapaiti - iti prāpte, --
brūmaḥ- 'sphyenoddhanti' 'kapāleṣu śrapayati' 'agnihotrahavaṇyā havīṃṣi nirvapati' 'śūrpeṃṇa vivinakti' 'kṛṣṇājinamadhastādulūkhalasyāvastṛṇāti' 'śamyayā |
dṛṣadamupadadhāti' 'ulūkhalamusalābhyāmavahanti' 'dṛṣadupalābhyāṃ pinaṣṭi' ityeteṣāṃ viśeṣasaṃyogabodhakānāṃ vākyānāṃ vaiyarthye sāṃkaryapakṣe prasajyeta |
vyavasthāpakṣe 'pi saṃbandhasāmānyabodhakaṃ yajñāyudhavākyamanarthakam - iti cet |
na |
uddhananādivākyasiddhārthānuvādatvāt |
na ca vaiparītyenoddhananādivākyānāmevānuvādatvamiti vācyam |
bahuvaiyarthyasya jaghanyatvāt |
na cātyantaṃ yajñāyudhānuvādasya vaiyarthyam |
'yajñāyudhāni saṃbharanti' ityāsādanabidhānāyopayuktatvāt |
tasmāt - avaghātādisaṃskāra iva sphyakapālādidravyāṇi vyavasthitāni || MJaiNyC_3,1.9-10 ||
(ṣaṣṭhe, āruṇyādiguṇānāmasaṃkīrṇatādhikaraṇe sūtram -)
arthaikatve dravyaguṇayor aikakarmyān niyamaḥ syāt / Jaim_3,1.12 /
START MJaiNy 3,1.11-12
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
krīṇātyaruṇayetyetatsaṃkīrṇe vā krayaikabhāk /
krameṇānanvayātkīrṇaḥ sarvadravyeṣu raktimā

3.1.12

dravyadvārā kraye yogāttadbhāge cānvayaḥ punaḥ /
sākṣātkraye guṇasyārthāddravyaṃ saṃnihite tvasau

3.1.13

jyotiṣṭome śrūyate - 'aruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyā somaṃ krīṇāti' iti |
tatra - aruṇāśabdo 'ruṇimānaṃ guṇamācaṣṭe |
guṇiviṣayatayā prayujyamānasyāpi 'nāgṛhītaviśeṣaṇa viśiṣṭer buddhaḥ' iti nyāyena guṇabodhakatvāt |
anvayavyatirekābhyāṃ guṇamātre tadvyutpatteśca |
tasya cāruṇimaguṇasya tṛtīyāśrutyā somakrayasādhanatvaṃ pratīyate taccānupapannam |
amūrtasya guṇasya vāsohiṇyājivatkrayasādhanatvāsaṃbhavāt |
tatastṛtīyāśruterviniyojakatvābhāvena prakaraṇasyātra viniyojakatvaṃ vaktavyam |
prakaraṇaṃ ca grahacamasādyakhiladravyeṣvaruṇimānaṃ niveśayati |
na cānena nyāyena piṅgākṣyekahāyanīśabdārthayorapi sarvadravyagāmitvaṃ śaṅkanīyam |
tayoḥ śabdayordravyavācitvāt |
piṅgalavarṇe akṣiṇī yasyāḥ sā gauḥ piṅgākṣī |
evamekahāyanī |
yadyapyekagovācinau śabdau, tathāpi viśeṣaṇabhūtadharmabhedācchabdadvayam |
tacca yugapatpravṛttaṃ saddharmadvayaviśiṣṭaṃ godravyaṃ krayasādhanatvena vidadhāti |
na cetaraddravyamitaradravye niveśayituṃ śakyam |
aruṇimaguṇastu dravyeṣu viśeṣaṇatvenānvetuṃ yogyatvātteṣu niveśyate |
tatraiṣākṣarayojanā - 'aruṇayā' ityetatpṛthagvākyam |
tatra tṛtīyāśrutyā prākaraṇikāni sādhanadravyāṇi sarvāṇyanūdya prātipadikena guṇo vidhīyate-'yāni jyotiṣṭom sādhanadravyāṇi, tāni sarvāṇyaruṇāni kartavyāni' iti |
tasmāt - guṇaḥ saṃkīrṇaḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- yadyapyamūrte guṇaḥ, tathāpi hāyanavadakṣivacca godravyamavacchinatti |
tacca dravyaṃ sādhanamiti taddvārā guṇasya krayeṇānvayo bhavati |
evaṃ sati vākyabhedo na bhaviṣyati |
nanu vākyabhedābhāve 'pi lakṣaṇā durvārā |
guṇavācinaḥ śabdasya guṇidravyaparatvāṅgīkārāt |
maivam |
gusyaivātra tṛtīyāśrutyā sādhanatvamucyate |
tacca dravyadvāramantareṇa na saṃbhavatītyarthāpattyā dravyāvacchedakatvaṃ kalpyate |
tarhi grahacamasādidravyamapyavacchidyatām - iti cet |
na |
tasya dravyasya krayasādhanatvābhāvena tadavacchede guṇasya śrūyamāṇakrayasādhanatvāsiddheḥ |
tarhi - 'vāsasā krīṇāti' 'ajayā krīṇāti' iti vastrādīnāṃ krayasādhanatvāttadavacchedo 'stu - iti cet |
na |
teṣāṃ krayāntarasādhanatvāt |
na hi tatrāgnihotre payodadhyādivikalpavatkrayānuvādena vastrādidravyavikalpo vidhīyate |
anuvādyasya krayamātrasyāgnihotravadanyatrāvidhānāt |
tato vastrādidravyaviśiṣṭāḥ krayāntaravidhayaḥ |
nahi svavākyagatamekahāyanīdravyamupekṣya vastrādyavacchedo yuktaḥ |
tasmātkrayeṇa sākṣādanvitayordravyaguṇayoḥ paścādarthāpattyā parasparavacchedakatvenānvayaḥ |
tathā sati 'āruṇyaviśiṣṭaikahāyanyā krīṇāti' ityarthaḥ paryavasyati |
tasmāt - āruṇyaguṇaḥ krayahetumekahāyanīmeva bhajate || MJaiNyC_3,1.11-12 ||
(saptame grahasaṃmārjanādhikaraṇe (grahaikatvanyāye) sūtrāṇi 13 - 15)
ekatvayuktam ekasya śrutisaṃyogāt / Jaim_3,1.13 /
sarveṣāṃ vā lakṣaṇatvād aviśiṣṭaṃ hi lakṣaṇam / Jaim_3,1.14 /
codite tu parārthatvād yathāśruti pratīyetā / Jaim_3,1.15 /
START MJaiNy 3,1.13-14
saptamādhikaraṇamāracayati -
saṃmārṣṭi grahamityeko grahaḥ śodhya utākhilaḥ /
eka uddeśyasaṃkhyāyā upādeyavadādarāt

3.1.14

prādhānyāttadguṇāvṛtterekatvamanapekṣitam /
tadvidhau vākyabhedo 'to dravyoktyā sarvaśodhanam

3.1.15

some śrūyate- 'daśāpavitreṇa grahaṃ saṃmārṣṭi' iti |
daśāpatritraṃ vāsaḥkhaṇḍaḥ |
tatra - yathā 'paśunā yajeta' ityaścopādeyapaśugatamekatvaṃ vivakṣitam, tadvadddeśyagrahagatamapyekatvaṃ vivakṣitavyam |
kiṃca grahaśabdasya jātivācitvena jāteḥ saṃskāyatve sati tadāśrayabhūte yasminkasminnapi dravye 'nuṣṭhitena saṃskāreṇa jātiḥ saṃskṛtā bhavati |
tasmāt - eka eva grahaḥ śodhanīyaḥ-iti prāpte, -
brūmaḥ- 'graham' iti dvitīyayā grahasyoddeśyatayā prayojanavattayā ca prādhānyaṃ gamyate |
grahaṃ prati guṇaḥ saṃmārgaḥ |
'pratipradhānaṃ ca guṇa āvartanīyaḥ' iti nyāyena yāvanto grahāḥ santi, te saṃmārjanīyāḥ |
evaṃ niścaye sati saṃmārjayitavyagraheyattāyā avubhutsitatvāduddeśyagatamekatvaṃ śrūyamāṇamapyavivakṣitam |
athocyeta - nedamuddeśyagatam, kiṃtu dvayaṃ vidheyam-iti |
tanna |
vākyabhedāpatteḥ |
'grahaṃ saṃsṛjyāt, taṃ caikam' ityevaṃ vidheyārthabhedādvākyabhedaḥ |
' paśunā yajeta' ityatra tu yāgaṃ prati guṇabhūtaḥ paśuḥ |
na hi 'pratiguṇaṃ pradhānasyā'vṛttiḥ' iti kaścinyāyo 'sti |
tata iyattāyā bubhutsitatvācchrūyamāṇamekatvaṃ vivakṣyata iti vaiṣamyam |
na ca jātiḥ saṃskāryā |
tasyā abhūrtatvāt |
tato jātidvārā dravyalakṣako guṇaśabdaḥ |
tatra cā'vṛttiruktā |
tasmāt- sarve grahāḥ saṃmārjanīyāḥ || MJaiNyC_3,1.13-14 ||
(aṣṭame camasādau saṃmārgādyaprayogādhikaraṇe sūtre 16 - 17)
saṃskārād vā guṇānām avyavasthā syāt / Jaim_3,1.16 /
vyavasthā vārthasya śrutisaṃyogāt tasya śabdapramāṇatvāt / Jaim_3,1.17 /
START MJaiNy 3,1.15-16
aṣṭamādhikaraṇamāracayati -
camasādi ca saṃsṛjyānno vā tasyāsti mārjanam /
ekatvavadgrahatvasyāpyanādaraṇasaṃbhavāt

3.1.16

abādho 'trā'dare heturvākyabhedastu naiva hi /
camasādau na saṃmārgaḥ śrutyā tadviṣayārpaṇāt

3.1.17

'graham' ityatra pratyayārthabhūtamekatvaṃ yathā na vivakṣitam, tathā prātidikārthasya grahatvasyāpyavivakṣā saṃbhāvyate |
tato grahaśabdasya somapātropalakṣakatvādgrahāṇāmiva camasānāmapi saṃmārgeṇa somāvasekanirharaṇaprayojanasaṃbhavācyamasādayo 'pi mārjanīyāḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- ekatvaṃ vākyabhedena duṣṭatvādavivakṣitam |
aduṣṭaṃ tu grahatvaṃ kuto na vivakṣyeta |
tataḥ satyapi prayojane pramāṇābhāvāccamasādau nāsti saṃmārgaḥ |
na ca vipayāpekṣayā tatkalpanam |
grahaśrutyaiva tadviṣayasamarpaṇāt |
tasmānnāsti saṃmārgaḥ || MJaiNyC_3,1.15-16 ||
(navame saptadaśāratnitāyāḥ paśudharmatādhikaraṇe sūtram)
ānarthakyāttadaṅgeṣu / Jaim_3,1.18 /
START MJaiNy 3,1.17-19
navamādhikaraṇamāracayati -
bhavetsaptadaśāratnirvājapeyasya yūpakaḥ /
unmānaṃ dravyagaṃ vājapeyasyāṅgaṃ paśoruta

3.1.18

ānantaryātprakaraṇātkarmāṅgaṃ ṣoḍaśinyadaḥ /
ūrdhvapātre khādire 'gne saṃyujyānveti karmaṇā

3.1.19

yūpadvārā paśoraṅgaṃ paśudvārā ca karmaṇaḥ /
saumikatvādvājapeye yūpo nāsti paśuṃ vinā

3.1.20

vājapeyaprakaraṇe śrūyate - ' saptadaśāratnirvājapeyasya yūpo bhavati' iti |
tatra - yūpadravyagataṃ saptadaśāratniśabdoditaṃ yadūrdhvamānaṃ tadvājapeyakarmaṇo 'ṅgam |
saptadaśāratniśabdavājapeyaśabdayorānantaryāt |
prakaraṇaṃ caivamanugṛhyate |
yadi karmaṇaḥ sākṣādūrdhvamānaṃ na saṃbhavet, tarhi vājapeyagataṃ khādiramūrdhve yatṣoḍaśipātraṃ tasminnada unmānaṃ prathamaṃ saṃbadhya taddvārā karmaṇānveti - iti prāpte, -
brūmaḥ- 'saptadaśāratniryūpaḥ' iti sāmānādhikaraṇyādyūpena sākṣātsaṃbadhyate |
tasya yūpasya paśvaṅgatvādunmānaṃ yūpadvārā paśoraṅgaṃ bhavati |
tasyāpi paśorvājapeyāṅgatvātpaśudvārā karmaṇo 'ṅgam |
yadyapi vājapeyayūpaśabdayorānantaryamasti, tathāpi vājapeyasya somayāgatayā sākṣādyūpasaṃbandhābhāvā-
tpaśuvyavadhānamabhyupeyam |
'vājapeyasya' iti ṣaṣṭhyāḥ saṃbandhamātravācitvena vyavahitasaṃbandhamapyasāvabhidhatte |
'devadattasya naptā' iti prayogāt |
yattu-saptadaśāratnivājapeyaśabdayorānantaryam, pañca prakaraṇam' tadubhayamapyaviruddham |
paśvaṅgatve 'pyantato vājapeyāṅgatvāṅgīkārāt |
kiṃca- pūrvapakṣe yūpaśabdena ṣoḍāśipātraṃ lakṣaṇīyam |
siddhānte tu nāsau deṣaḥ || MJaiNyC_3,1.17-19 ||
(daśame, abhikramaṇādīnāṃ prayājamātrāṅgatādhikaraṇe sūtre 19 - 20)
kartṛguṇe tu karmāsamavāyād vākyabhedaḥ syāt / Jaim_3,1.19 /
sākāṅkṣaṃ tv ekavākyaṃ syād asamāptaṃ hi pūrveṇa / Jaim_3,1.20 /
START MJaiNy 3,1.20-22
daśamādhikaraṇamāracayati -
abhikrāmaṃ juhotīti yuktaṃ kartrākhilasya tat /
kiṃvā prayājamātrasya kṛtsnakartṛyutaṃ bhavet

3.1.21

prayājābhikramaṇayoḥ kriyātvādubhayorapi /
mithaḥ saṃbandharāhityānmaivaṃ te 'pi samatvataḥ

3.1.22

kartṛyogādadoṣaścotsamāneyaṃ samāhitiḥ /
tataḥ prayājasāṃnidhyāttatkartraivāsya saṃyutiḥ

3.1.23

darśapūrṇamāsayoḥ prayājasamīpe śrūyate- 'abhikrāmaṃ juhoti' iti |
tatra homakāle yadetadāhavanīyamabhitaḥ saṃcaraṇaṃ, tatkṛtsnadarśapūrṇamāsakartrā saṃbadhyate, na tu prayājamātrakartrā |
kutaḥ |
abhikramaṇasya kriyārūpasya kārakatvābhāvena prayāñakriyayā saṃbandhāsaṃbhavāt - iti cet |
maivam |
kriyārūpatvādeva darśapūrṇamāsakriyayāpi saṃbandhāsaṃbhavāt |
athocyeta-abhikramaṇaṃ kartṛkārakeṇa sākṣātsaṃbadhyate, taddvārā kṛtsnadarśapūrṇamāsakarmaṇā saṃbadhyate- iti |
tadetatsamādhānaṃ prayājasaṃbandhe 'pi samānam |
ataḥ saṃnidhibalātprayājakartrā saṃbadhyate || MJaiNyC_3,1.20-22 ||
START MJaiNy 3,1.23-24
etadevādhikaraṇaṃ vārtikakāramatenā'carayati -
yadvā balitvaṃ sāṃnidhyādasti prakaraṇe tataḥ /
darśādiprakriyādhīte kramaṇe syāttadaṅgatā

3.1.24

avāntaraprakaraṇaṃ samidho yajatītyataḥ /
tanmadhyapāṃṭhāttasyāṅgaṃ taddvārā darśaśeṣatā

3.1.25

asminnapi mate tāveva viṣayasaṃśayau |
pūrvottarapakṣahetumātramanyat |
prayājasaṃnidhito 'pi darśapūrṇamāsaprakaraṇasya prabalatvātprākaraṇikeṣu kṛtsneṣvapyabhikramaṇaṃ niviśate - iti pūrvaḥpakṣaḥ |
"samidho yajati"ityāraṃbhyā'mnātamavāntaraprayājaprakaraṇam |
tanmadhye 'bhikramaṇamāmnātam |
tasya cābhikramaṇavidherubhayataḥ prayājaviṣayairvākyaiḥ saṃdṛṣṭatvādabhikramaṇaṃ prayājamātre niviśate - iti rāddhāntaḥ |
asminnapi pakṣe mahāprakaraṇaṃ na virudhyate |
prayājadvārā darśapūrṇamāsayorniveśāt || MJaiNyC_3,1.23-24 ||
(ekādaśe, upavītasya prākaraṇikāṅgatādhikaraṇe sūtram)
saṃdigdhe tu vyavāyād vākyabhedaḥ syāt / Jaim_3,1.21 /
START MJaiNy 3,1.25-26
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
upavyayata ityasya sāmidhenyaṅgatāthavā /
darśāṅgatā prakriyaiṣāvāntarāto 'stvihāgrimaḥ

3.1.26

liṅgādagneraṅgabhūtairnivitsaṃjñakamantrakaiḥ /
vicchede sati darśāṅgaṃ mahāprakaraṇoktitaḥ

3.1.27

darśapūrṇamāsaprakaraṇe 'viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ"- ityasminprapāṭhake saptamāṣṭamayoranuvākayoḥ- sāmidhenībrāhmaṇamāmnātam |
navame - nivitsaṃjñakānām"agne mahāṃ asi brāhmaṇabhārata' - ityādīnāṃ mantrāṇāṃ brāhmaṇam |
daśame - kāmyāḥ sāmidhenīpakṣāḥ |
ekādaśe tu - upavītamevaṃ vihitam - 'nivītaṃ manuṣyāṇām, prācīnāvītaṃ pitṝṇām, upavītaṃ devānām, upavyayate devalakṣmameva tatkurute"iti |
tatra - pūrvanyāyena sāmidhenīprakaraṇasyāvāntarasyāṅgīkārātsāmidhenyaṅgamupavītam - iti cet |
na |
nividbrāhmaṇena sāmidhenīprakaraṇasya viccheditatvāt |
na ca - nividāmapi sāmidhenyaṅgatayā tatprakaraṇapāṭhādavicchedakatvam - iti vācyam |
liṅgena nividāmagnyaṅgatvāvagamāt |
āhutyadhikaraṇabhūtamagniṃ saṃbodhya"mahānasi"-ityādibhirnividvākyairagnerutsāhajananāya tadguṇā āvedyante |
ata eva nirvacanamevaṃ śrūyate -"nividbharnyavedayet, tannividāṃ nivittvam"iti |
nanu - 'samyagidhyate 'gniryābhiṛgbhistāḥ sāmidhenyaḥ' iti vyutpattyā tā apyatra jvalanadvāreṇāgnyarthā eva - iti cet |
santu nāma |
naitāvatā parasparamaṅgāṅgibhāvaḥ |
nanu vicchidyatāṃ sāmidhenīprakaraṇam, nivitprakaraṇenopavītasya nibidaṅgatvaṃ syāt - iti cet |
na |
pūrvottarānuvākayornividāmaśravaṇena prakaraṇābhāvāt |
saṃnidhinā tadaṅgatvam - iti cet |
na |
kāmyasāmidhenībhirvyavadhānāt |
na ca kāmyasāmidhenyaṅgatā śaṅkanīyā |
saṃnidhitaḥ prakaraṇasya prabalatvāt |
tasmāt - iha prayājanyāyābhāvānmahāprakaraṇena darśapūrṇamāsāṅgamupavītam || MJaiNyC_3,1.25-26 ||
(dvādaśe guṇānāṃ mitho 'saṃbandhādhikaraṇe sūtram) /
guṇānāṃ ca parārthattvād asambandhaḥ samatvāt syāt / Jaim_3,1.22 /
START MJaiNy 3,1.27-28
dvādaśādhikaraṇamāracayati -
vaikaṅkatādikaṃ pātraṃ pavamānahaviḥṣvatha /
yajñe 'khile prakaraṇādādhāne 'nvitamatra tat

3.1.28

anarthakaṃ tadaṅgeṣu haviḥṣvevāvatiṣṭhate /
nā'dhānahaviṣāṃ sāmyādvākyādyajñe 'khile bhavet

3.1.29

ādhānaprakaraṇe dārupātraṃ homārthe yajñārthe ca śrūyate -"tasmādvāraṇo yajñāvacaraḥ syānnatvetena juhuyāt, vaikaṅkato yajñāvacaraḥ syājjuhuyādevaitena"iti |
yajñāvacaro yajñapracārahetuḥ |
tatra - vāraṇavaikaṅkatādipātraṃ prakaraṇabalādādhāne prathamamanveti |
etena pātreṇā'dhāne prayojanābhāvādādhānāṅgeṣu pavamānahaviḥṣveva tatpātraṃ niviśate |
asti hi pavamānahaviṣāmādhānāṅgatvam |
tatprakaraṇe pāṭhāt |
'kṛttikāsvagnimādadhīta' ityasminprakaraṇe 'prajāpatirvācaḥ satyamapaśyat' ityasminnanuvāke 'trīṇi havīṃṣi nirvapati' ityādinā tāni vihitāni |
tato yathā saptadaśāratnitvaṃ vājapeye sākṣādasaṃbhavattadaṅgapaśoraṅge niviśate, tadvadidamapi -- iti prāpate, brūmaḥ- agnimuddiśyā'dhānaṃ yathā vihitaṃ, tathā pavamānahavīṃṣyapi |
'yadāhavanīye juhvati tena so 'svābhīṣṭaḥ prītaḥ' ityāhavanīyoddeśena pavamānahavirhomavidhānāt |
tasmādagnisaṃskāratvena samāmnātānāprādhānahaviṣāṃ nāsti parasparamaṅgāṅgibhāvaḥ |
tathā sati prakaraṇasya pātraṃ prati viniyojakatvābhāvāt |
'vaikaṅkato yajñāvacaraḥ' iti vākyena darśapūrṇamāsādisarvayajñeṣu tadviniyujyate || MJaiNyC_3,1.27-28 ||
(trayodaśe vārtraghnyadhikaraṇe sūtram -)
mithaś cānarthasaṃbandhāt / Jaim_3,1.23 /
START MJaiNy 3,1.29-31
trayodaśādhikaraṇamāracayati --
vārtraghnyau pūrṇamāse sto vṛdhanvatyau tu darśage /
iti pradhānaśeṣatvamuktaṃ kiṃvā vyavasthitiḥ

3.1.30

krameṇa prāpitā mantrāścatvāro 'pyājyabhāgayoḥ /
kramādvākyaṃ balīyo 'ta eṣāṃ darśādiśeṣatā

3.1.31

na mukhye soma eko 'sti nā'dhāratvādikālayoḥ /
darśāderavyavasthityāprāptau vākyādvyavasthitiḥ

3.1.32

darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'vārtraghnī' pūrṇamāse 'nūcyete, vṛdhanvatī amāvāyāyām' iti |
tatra - idaṃ vārtraghnīyugalaṃ vṛdhanvatīyugalaṃ ca hautrakāṇḍa ājyabhāgayoḥ krame 'agnirvṛtrāṇi jaṅghanam -' ityanuvākenā'mnātam |
udāhṛtena tu brāhmaṇavākyena darśapūrṇamāsayāgayostadvidhiravagamyate |
tatra vākyasya prabalatvādeṣāṃ mantrāṇāṃ darśapūrṇamāsayāgāṅgatvam, na tvājyabhāgāṅgatvam - iti prāpte, -
brūmaḥ- 'agnirvṛtrāṇi jaṅganat' ityāgneyī prathamā vārtraghnī, 'tvaṃ somāsi satpatiḥ' iti saumyā dvitīyā vārtraghnī |
'agniḥ pratnena janmanā' - ityāgneyī prathamā bṛdhanvatī, 'soma gīrbhiṣṭvā vayam' iti saumyā dvitīyā vṛdhanvatī |
tatra mukhyayordarśapūrṇamāsayāgayorāgneyapuroḍāśasadbhāvādāgneyīdvayasya vikalpena puronuvākyātvaṃ kathaṃcidbhavatu |
saumyayostu tanna saṃbhavati |
somadevatāyā abhāvāt |
nahyagnīṣomīye 'pi kevalaḥ somo vidyate |
kiṃca 'pūrṇamāse, amāvāsyāyām' iti saptamībhyāmādhāratvaṃ gamyate |
tacca yāgavācitve yāgasya mukhyatvānna saṃbhavati |
kālasya tūpasarjanatvāttadvācitvaṃ yuktam |
kiṃca - prayājamantrānuvādakasyānantaramevāyamanuvākaḥ paṭhitaḥ |
sa cā'jyabhāgayoraṅgayoḥ kramaḥ |
na tu mukhyayodarśa pūrṇamāsayoḥ |
tasmānna mantracatuṣṭayasya mukhyayāgāṅgatvama, kiṃ tvājyabhāgāṅgatvam |
nanu - etatkrameṇaiva labdham |
tatrāpi 'āgneye prathamājyabhāge mantro 'pyāgneyaḥ |
saumye dvitīye saumyaḥ' ityeṣā vyavasthā liṅgenaiva labhyate |
bāḍham |
tathāpi 'vārtraghnīyugalaṃ paurṇamāsīkāle, vṛdhanvatīyugalamamāvāsyāyām' ityeṣā vyavasthā pūrvanaprāptā brāhmaṇavākyenābhidhīyate - iti na vaiyarthyam || MJaiNyC_3,1.29-31 ||
(caturdaśe hastāvanejanādīnāṃ kṛtsnaprākaraṇikāṅgatādhikaraṇe sūtre 24 - 25 )
ānantaryam acodanā / Jaim_3,1.24 /
vākyānāṃ ca samāptatvāt / Jaim_3,1.25 /
START MJaiNy 3,1.32-33
caturgaśādhikaraṇamāracayati -
hastau dvāvavanenikte stṛṇātyulaparājikām /
darbhāstaraṇa evāṅgaṃ hastarśuddharutākhile

3.1.33

tanmātrāṅgatvamatra syādānantaryātmakātkramāt /
liṅgaprakaraṇābhyāṃ tu sarvānuṣṭhānaśeṣatā

3.1.34

darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'hastāvavanenikte, ' 'ulaparājiṃ stṛṇāti' iti |
vedyāmāstarituṃ saṃpāditastṛṇastamba ulaparājiḥ |
tatra - hastarśuddhadarbhāstaraṇavākyayornairantaryeṇa paṭhitatvātkramapramāṇena hastarśuddharāstaraṇamātrasyāṅgam - iti cet |
maivam |
avanejanaṃ hastasaṃskāraḥ |
'saṃskṛtau ca hastau sarvānuṣṭhānayogyau' ityetādṛśaṃ sāmarthyo liṅgam |
prakaraṇaṃ ca darśapūrṇamāsayoḥ sphuṭam |
ataḥ prabalābhyāṃ liṅgaprakaraṇābhyāṃ kramabādhātsarvaśeṣo hastarśuddhaḥ |
ayaṃ nyāyo vāgyame 'pi draṣṭavyaḥ |
sa ca vāgyamo jyotiṣṭomaprakaraṇe śrutaḥ- 'muṣṭī karoti' 'vācaṃ yacchati' iti |
tadanantaramevedaṃ śrutam - 'dīkṣitamāvedayati' iti |
āvedanaprakāraścaivaṃ śrutaḥ- 'adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇa iti trirupāṃśvāha devebhya evainaṃ prāha, triruccairubhayebhya evainaṃ devamanuṣyebhyaḥ prāha' iti |
atra muṣṭīkaraṇavāṅniyamābhyāṃ hastajihvāgatacāpale nivārite sati manasa ekāgrasya sarvakarmastu yogyatvaṃ liṅgam |
tena kramo bādhyate || MJaiNyC_3,1.32-33 ||
(pañcadaśe caturdhākaraṇādīnāmāgneyamātrāṅgatādhikaraṇe sūtre 26-27) /
śeṣas tu guṇasaṃyuktaḥ sādhāraṇaḥ pratīyeta mithas teṣām asaṃbandhāt / Jaim_3,1.26 /
vyavasthā vārthasaṃyogāl liṅgasyārthena saṃbandhāl lakṣaṇārthā guṇaśrutiḥ / Jaim_3,1.27 /
START MJaiNy 3,1.34-36
pañcadaśādhikaraṇamāracayati -
caturdhā kārya āgneyaḥ puroḍāśa itīritam /
caturdhākaraṇaṃ sarvaśeṣo vā'gneyamātragam

3.1.35

upalakṣaṇatā'gneye yuktātaḥ sarvaśeṣatā /
agnīṣomīya aindrāgne yato 'stvāgneyatā tataḥ

3.1.36

nā'gneyatvaṃ tayormukhyaṃ kevalāgnyanupāśrayāt /
tenaikasminpuroḍāśe caturdhākaraṇasthitiḥ

3.1.5

'nityodakī nityayajñopavītī' iti smṛtyā prāptasya 'upadhyayate' ityavamanuvādaḥ- iti cat |
maivam |
puruṣārthasya prāptāvapi kratvarthasya prāptyabhāvātpañcamalakāreṇa darśapūrṇamāsāṅgatayā vidhīyate

3.1.67

pretāgnihotre śrūyate- 'prācīnāvītī dohayedyajñopavītī hi devebhyo dohayati' iti |
'ye purodañco darbhāḥ, tāndakṣiṇāgrānstṛṇīyāt' iti |
tatra- mṛtasyāgnihotre dohane prācīnāvītam, darbhāstaraṇe dakṣiṇāgratvaṃ ca yathā vidhīyate, tathā maraṇātpūrve jīvato 'gnihotre dohanāṅgamupavītam, darbhāstaraṇāṅgamuttarāgratvaṃ vidhātavyam |
'deṣebhyo yajñopavītī dohayet' 'maraṇātpurā ye darbhāsta udañcaḥ kāryāḥ' iti vacanavyaktiḥ |
nahyetadubhayamanyataḥ prāptam |
tasmāt- apūrvārtho vidhīyatām- iti cet |
maivam |
hiśabdena yacchabdena cobhayatrānuvādatvapratīteḥ |
asti ca tayoḥ prāptiḥ |
'agravantyudagagrāṇi'- iti smṛtyā sarvasmindaivike karmaṇi prāptamuttarāgratvamanūdya vidheyaṃ dakṣiṇāgratvaṃ stūyate |
tathā- darśapūrṇamāsayoḥ 'upavyayate' ityanena vidhinā prāptaṃ daivikamupavītamanūdya vidheyaṃ prācīnāvītaṃ stūyate |
tasmād- anuvādaḥ

Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc