જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.1

કાઠકકાણ્વમાધ્યંદિનતૈત્તિરીયાદિશાખાસુ દર્શપૂર્ણમાસાખ્યં કર્માઽન્નાતમ્ ।
તત્ર શાખાભેદાત્કર્મ ભિદ્યતે ।
કુતઃ ।
ભેદકારણાનાં નામભેદાદીનાં બહૂનામુપલમ્ભાત્ ।
કાઠક-કાણ્વાદિકો નામભેદઃ ।
કારીરીવાક્યાન્યધીયાનાઃ કેચિચ્છાખિનો ભૂમૌ ભોજનમાચરન્તિ, શાખાન્તરધ્યાયિનો નાઽચરન્તિ, ઇતિ ધર્મભેદઃ ।
એકસ્યાં શાખાયામધીતાઃ ઽઇષે ત્વાઽ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ, પલાશશાખાચ્છેદાદયઃ ક્રિયાશ્ચ, શાખાન્તરે ઽપ્યધીયન્ત ઇતિ પુનરુક્તિઃ ।
એવમશક્ત્યાદયો ભેદહેતવ ઉદાહાર્યાઃ ।
ન હ્યલ્પાયુવા મનુષ્યેણ સર્વશાખાધ્યયનપૂર્વકં કર્માનુષ્ઠાનં કર્તુ શક્યમ્ ।
તસ્માત્-શાખાભેદેન કર્મભેદઃ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- રૂપાદ્યભેદાદેકં કર્મ ।
આગ્નેયાષ્ટાકપાલાદિયાગરૂપં ષદેવૈકસ્યાં શાખાયામ્, તદેવાન્યત્રાપ્યુપલભ્યતે ।
ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતઽ ઇતિ યાગરૂપઃ પુરૂષવ્યાપારશ્ચૈકવિધઃ ।
ઽદર્શપૂર્ણમાસૌઽ ઇતિ કર્મનામાપ્યેકમ્ ।
ઽસ્વર્ગકામઃઽ ઇતિ ફલસંબધો ઽપ્યેકઃ ।
તસ્માત્- અભિન્નં કર્મ ।
પૂર્વપક્ષહેતવસ્ત્વન્યથા સંગચ્છન્તે ।
કાઠકાદિકં જ્યોતિરાદિવન્ન કર્મસામ, ઽકાઠકેન યજેતઽ ઇત્યશ્રવણાત્ ।
ઽકાઠકવધીતેઽ ઇતિ પ્રયોગાદ્ગ્રન્થનોમત્યવગન્તવ્યમ્ ।
ભૂભોજનાદિરધ્યયનધર્મઃ ।
પુનરુક્તિરધ્યેતૃભેદાન્ન દુષ્યતિઽ ।
અલ્પાયુવાપિ શાખાન્તરસ્થોપસંહારન્યાયેન કર્માનુષ્ઠાતું શક્યતે ।
તસ્માત્- અનન્યથાસિદ્ધરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્છાખાભેદે ઽપિ કર્મ ન ભિદ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,4.3-4 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ
દ્વિતીયો ઽધ્યાયસ્ય સમાપ્તઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.1
દ્વિતીયે કર્મણાં ભેદે સિદ્ધેભિન્નક્રિયાસ્વયમ્ ।
બુભુત્સિતઃ શેષશેષિભાવો ઽતો ઽત્રાભિધીયતે

અનેન દ્વિતીયતૃતીયયોરધ્યાયયોઃ પૌર્વાપર્યે નિરૂપિતમ્

(પ્રથમે પ્રતિજ્ઞાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
અથાતઃ શેષલક્ષણમ્ । જૈમ્_3,1.1 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.2-3
તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ--
અશાબ્દી શેષતા શાબ્દી વા ન શાબ્દ્યપ્રતીતિતઃ ।
ક્રિયાકારકસંસર્ગમાત્રે વ્યુત્પત્તિસંભવાત્

ગુણપ્રધાનભાવેન સંસર્ગે ઽન્તર્ભવત્યસૌ ।
વ્યુત્પત્તિસંભવાત્તત્ર શાબ્દતા સ્યાત્ક્રિયાદિવત્

યદિદમસ્મિંસ્તૃતીયાધ્યાયે પ્રતિપાદ્યં શેષત્વમ્, ન તચ્છાબ્દમ્ ।
કુતઃ ।
કેનાપિ શબ્દેન શેષત્વસ્યાપ્રતીયમાનત્વાત્ ।
વ્યુત્પન્નો હિ શબ્દઃ પ્રત્યાયકઃ ।
વ્યુત્પતિશ્ચ ન શેષશેષિભાવે ક્વચિદ્દૃષ્ટા ।
લોકે સર્વત્ર ક્રિયાકારકાન્વયસ્યૈવ વ્યુત્પત્તિપ્રયોજકત્વદર્શનાત્ ।
અતઃ શેષતાયા અશબ્દત્વાન્નાયમધ્યાય આરમ્ભણીય ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અન્વયે શેષશેષિભાવસ્યાન્તર્ભાવાત્ ।
ન હિ ગુણપ્રધાનભાવમન્તરેણાન્વયઃ સંભવતિ ।
દ્વયોર્ગુણયોઃ પરસ્પરાકાઙ્ક્ષારહિતત્વેનાન્વયયોગ્યત્વાભાવાત્ ।
એવં દ્વયોઃ પ્રધાનયોરપિ ।
અતો વ્યુત્પત્તિસંભવાત્ક્રિયાકારકતદન્વયા યથા શાબ્દાઃ, તથા તદન્વયાન્તર્ગતઃ શેષશેષિભાવો ઽપિ શાબ્દઃ ।
તસ્માદયમધ્યાય આરમ્ભણીયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.2-3 ॥
( દ્વિતીયે શેષલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
શેષઃ પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,1.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.4
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
સ્વરૂપહેતૂ ન સ્તો ઽત્ર સ્તો વા નૈવાનિરૂપણાત્ ।
પારાર્થ્યે શેષતાહેતૂ રૂપં તેનોપલક્ષિતમ્

ન તાવદત્ર શેષત્વસ્ય સ્વરૂપં નિરૂપયિતું શક્યતે ।
તથા હિ-શેષત્વં નામ કિમ્-અવિનાભૂતત્વમ્, પ્રયોજ્યત્વં વા, વિધ્યન્તવિહિતત્વં વા ।
નાઽદ્યઃ ।
ષડદ્યાગાનામવિનાભૂતાનાં પરસ્પરશેષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઽપુરોડાશકપાલેન તુષાનુપવપતિઽ ઇત્યત્ર તુષોપવાપં પ્રતિ શેષસ્યાપિ કપાલસ્ય તત્પ્રયોજ્યત્વાભાવાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
બિધ્યાદિવિહિતસ્ય પલાશશાખાચ્છેદસ્ય સત્યપિ શેષત્વે વિધ્યન્તવિહિતત્વાભાવાત્ ।
તસ્માન્નાસ્તિ શેષતાયાઃ સ્વરૂપમ્ ।
નાપિ હેતુરસ્તિ ।
ઽવિમતઃ શેષઃ, એવંત્વાત્, ઇતિ કસ્યચિદ્ધેતોરનિરૂપણાત્-ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- ઽવિમતઃ પ્રયાજાદિઃ શેષઃ, પરાર્થત્વાત્, ભૃત્યાદિવત્ઽ ઇતિ હેતુઃ સુનિરૂપઃ ।
અવિનાભૂતત્વાદીનાં લક્ષણાનાં દુષ્ટત્વે ઽપિ ઽપરાર્થઃ શેષઃઽ ઇતિ લક્ષણસ્યાદુષ્ટત્વાત્ ।
તેન લક્ષિત આકારઃ સ્વરૂપમ્ ।
ન ચ પારાર્થ્યસ્યૈવ હેતુત્વે લક્ષણત્વે ચ સાંકર્યમ્ ।
આકારભેદેન તદ્ભેદાત્ ।
દૃષ્ટાન્તે ગૃહીતવ્યાપ્તિં સહાયીકૃત્ય બોધક આકારો હેતુઃ ।
ઇતખ્યાવૃત્ત્યા બોધક આકારો લક્ષણમ્ ।
તસ્માચ્છેષતાયા હેતુસ્વરૂપે વિદ્યેતે

(તૃતીયે શેષલક્ષ્યાધિકરણે સૂત્રાણિ 3-6)
દ્રવ્યગુણસંસ્કારેષુ બાદરિઃ । જૈમ્_3,1.3 ।
કર્માણ્યપિ જૈમિનિઃ ફલાર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,1.4 ।
ફલં ચ પુરુષાર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,1.5 ।
પુરુષશ્ ચ કર્માર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,1.6 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.5-6
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
કિં દ્રવ્યગુણસંસ્કારમાત્રં શેષો ઽથવા ફલમ્ ।
પુમાન્કર્મ ચ પક્ષો દ્વાવાદેયૌ મતભેદતઃ

શેષત્વમુપકારિત્વં દ્રવ્યાદાવાહ બાદરિઃ ।
પારાર્થ્યે શેષતા તચ્ચ સર્વેષ્વસ્તીતિ જૈમિનિઃ

સ્ફ્યકપાલાદિકં દ્રવ્યમ્, અરૂણિમાદિકો ગુણઃ, અવઘાતપ્રોક્ષણાદિકઃ સંસ્કારઃ ।
એતેષુ ત્રિષ્વેવ શેષત્વમ્ ।
સ્વર્ગઃ ફલમ્, તત્કામી પુરુષઃ, દર્શપૂર્ણમાસૌ કર્મ ।
ન હિ ફલાદીનાં ત્રયાણાં શેષત્વમસ્તિ ।
ઉપકારિત્વસ્ય શેષત્વલક્ષણસ્ય ફલાદિષ્વભાવાત્ - ઇતિ બાદરેર્મતમ્ ।
પારાર્થ્યે લક્ષણમભિપ્રેત્ય ઽફલાદયો ઽપિ શેષાઃઽ ઇતિ જૈમિનેર્મતમ્ ।
તથા ચ ત્રીણિ સૂત્રાણિ પઠ્યન્તે- ઽકર્માણ્યપિ જૈમિનિઃ ફલાર્થત્વાત્ઽ ઽફલં ચ પુરુષાર્થત્વાત્ઽ ઽપુરુષશ્ચ કર્માર્થત્વાત્ઽ ઇતિ ।
તત્રોપકારિત્વમતિવ્યાપ્તમ્ ।
પ્રધાનભૂતે ઽપિ સ્વામિનિ ગર્ભદાસોપકારિત્વદર્શનાત્ ।
તસ્માજ્જૈમિનિમતમેવ મુખ્યઃ સિદ્ધાન્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.5-6 ॥
(ચતુર્થે નિર્વપણાદીનાં વ્યવસ્થિતવિષયતાધિકરણે સૂત્રાણિ 7 - 10)
તેષામ્ અર્થેન સંબન્ધઃ । જૈમ્_3,1.7 ।
વિહિતસ્ તુ સર્વધર્મઃ સ્યાત્ સંયોગતો ઽવિશેષાત્ પ્રકરણાવિશેષાચ્ ચ । જૈમ્_3,1.8 ।
અર્થલોપાદ્ અકર્મે સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.9 ।
ફલં તુ સહ ચેષ્ટયા શબ્દાર્થો ઽભાવાદ્ વિપ્રયોગે સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.10 ।
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.7-8
શ્રુતા વ્રીહ્યાજ્યસાંનાય્યધર્માઃ સાંકર્યગામિનઃ ।
વ્યવસ્થિતા વા સાંકર્યે ફલાપૂર્વેણ સંગતેઃ

અવાન્તરાપૂર્વસત્ત્વાત્સાક્ષાત્તેનૈવ સંગતૌ ।
શ્રુત્યા વ્યવસ્થાપિતાસ્તે સા હિ પ્રકરણોત્તમા

વ્રીહિધર્મા અવઘાતપ્રોક્ષણાદયઃ, આજ્યધર્મા ઉત્પવનાવેક્ષણાદયઃ, સાંનાય્યધર્મા દોહનાતઞ્ચનાદયઃ ।
તે સર્વે ફલહેતુતયા દર્શપૂર્ણમાસાપૂર્વેણ સંગચ્છન્તે ।
અવાન્તરાપૂર્વસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ ।
એકેનૈવાપૂર્વેણ ફલસિદ્ધાવપૂર્વાન્તરસ્ય કલ્પકાભાવાત્ ।
ફલાપૂર્વપ્રયુક્ત્યા ચાનુષ્ઠીયમાના ધર્મા યસ્મિન્કસ્મિન્નપિ દ્રવ્યે ઽનુષ્ઠિતાઃ ફલાપૂર્વે જનયન્ત્યેવ- ઇતિ સાંકર્યે પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- આગ્નેયાદયઃ ષડ્યાગા ભિન્નક્ષણવર્તિનો વિનશ્વરાઃ સંભૂય ફલાપૂર્વે જનયિતું ન શક્નવન્તિ ।
તતસ્તજ્જનનસમર્થાન્યાગ્નેયાદિજન્યાનિ ષડવાન્તરાપૂર્વાણિ કલ્પ્યાનિ ।
તેષુ પુરોડાશદ્રવ્યકયાગજન્યાપૂર્વે વ્રીહિધર્માણાં પ્રયોજકં, પ્રત્યાસન્નત્વાત્ ।
ફલાપૂર્વે તુ તેન વ્યવહિતમ્ ।
એવમ્-આજ્યધર્માણાં સાંનાય્યધર્માણાં ચ તત્તદ્દ્રવ્યકયાગજન્યાવાન્તરાપૂર્વેણૈવ સાક્ષાત્સંગતિઃ ।
તથાસતિ તત્તદપૂર્વપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાસ્તત્તદપૂર્વસાધનપ્રકૃતિદ્રવ્યેષ્વેવ વ્યવતિષ્ઠન્તે ।
નનુ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણમત્ર સંસ્કારાણાં વિનિયોજકમ્ ।
તચ્ચ સર્વપ્રકૃતિદ્રવ્યસાધારણમિતિ તદવસ્થમેવ સાંકર્યમ્ ।
અથોચ્યેત-ઽતુષવિમોકસ્ય વ્રીહિષ્વેવ સંભવાત્તેષ્વવાવવાતઃ, ન ત્વાજ્યસાંનાય્યયોઃ ।
એવં વિલાપનમાજ્ય એવ ।
દોહનાદિકં સાંનાય્ય એવઽ - ઇતિ ।
બાઢમ્ ।
દૃષ્ટાર્થાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થિતત્વે ઽપ્યદૃષ્ટાર્થાઃ પ્રોક્ષણાદયઃ સંકીર્યેરન-ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽવ્રીહીન્પ્રોક્ષતિઽ ઽઆજ્યમવેક્ષતેઽ ઇત્યાદિદ્વિતીયાશ્રુત્યા વ્યવસ્થાપિતત્વાત્ ।
શ્રુતિશ્ચ પ્રકરણાદ્બલીયસી ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થિતા ધર્માઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.7-8 ॥
(પઞ્ચમે સ્ફ્યાદીનાં સંયોગાનુસારેણ વ્યવસ્થિતત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
દ્રવ્યં ચોત્પત્તિસંયોગાત્ તદ્ અર્થમ્ એવ ચોદ્યેત । જૈમ્_3,1.11 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.9-10
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
દ્રવ્યસ્ય સ્ફ્યકપાલાદેઃ સાંકર્યે વા વ્યવસ્થિતિઃ ।
યજ્ઞાયુધત્વં સર્વેષાં સમં તેનાત્ર સંકરઃ

વાક્યસ્યોદ્ધનનાદેઃ સ્યાદ્વૈયર્થ્યે સંકરે સતિ ।
અનુવાદો હ્યાયુધોક્તિર્વ્યવસ્થા તેન પૂર્વવત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - ઽસ્ફ્યશ્ચ કપાલાનિ ચાગ્નિહોત્રહવણી ચ શૂર્પે ચ કૃષ્ણાજિનં ચ શમ્યા ચોલ્ખલં ચ મુસલં ચ દૃષચ્ચોષલા ચૈતાનિ વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનિઽ ઇતિ ।
સ્ફ્યશબ્દેન ખડ્ગાકારં કાષ્ઠમુચ્યતે ।
તત્ર-વ્રીહ્યાદિદ્રવ્યેષ્વવઘાતાદિસંસ્કારાણાં સાંકર્યે નિરાકૃતે ઽપિ સ્ફ્યકપાલાદિદ્રવ્યાણા મુદ્ધનનપુરોડાશશ્રવણાદ્યઙ્ગક્રિયાસુ સાંકર્યે નિરાકર્તુમશક્યમ્ ।
યેન કેનાપિ દ્રવ્યેણ યસ્યાં કસ્યાંચિત્ક્રિયાયાં કૃતાયામપિ શ્રૂયમાણસ્ય યજ્ઞાયુધત્વસ્યાવિરોધાત્ ।
નહ્યવ્યવસ્થામાત્રેણ યજ્ઞસાધનત્વમપૈતિ - ઇતિ પ્રાપ્તે, --
બ્રૂમઃ- ઽસ્ફ્યેનોદ્ધન્તિઽ ઽકપાલેષુ શ્રપયતિઽ ઽઅગ્નિહોત્રહવણ્યા હવીંષિ નિર્વપતિઽ ઽશૂર્પેંણ વિવિનક્તિઽ ઽકૃષ્ણાજિનમધસ્તાદુલૂખલસ્યાવસ્તૃણાતિઽ ઽશમ્યયા ।
દૃષદમુપદધાતિઽ ઽઉલૂખલમુસલાભ્યામવહન્તિઽ ઽદૃષદુપલાભ્યાં પિનષ્ટિઽ ઇત્યેતેષાં વિશેષસંયોગબોધકાનાં વાક્યાનાં વૈયર્થ્યે સાંકર્યપક્ષે પ્રસજ્યેત ।
વ્યવસ્થાપક્ષે ઽપિ સંબન્ધસામાન્યબોધકં યજ્ઞાયુધવાક્યમનર્થકમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઉદ્ધનનાદિવાક્યસિદ્ધાર્થાનુવાદત્વાત્ ।
ન ચ વૈપરીત્યેનોદ્ધનનાદિવાક્યાનામેવાનુવાદત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
બહુવૈયર્થ્યસ્ય જઘન્યત્વાત્ ।
ન ચાત્યન્તં યજ્ઞાયુધાનુવાદસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ।
ઽયજ્ઞાયુધાનિ સંભરન્તિઽ ઇત્યાસાદનબિધાનાયોપયુક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્ - અવઘાતાદિસંસ્કાર ઇવ સ્ફ્યકપાલાદિદ્રવ્યાણિ વ્યવસ્થિતાનિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.9-10 ॥
(ષષ્ઠે, આરુણ્યાદિગુણાનામસંકીર્ણતાધિકરણે સૂત્રમ્ -)
અર્થૈકત્વે દ્રવ્યગુણયોર્ ઐકકર્મ્યાન્ નિયમઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.11-12
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
ક્રીણાત્યરુણયેત્યેતત્સંકીર્ણે વા ક્રયૈકભાક્ ।
ક્રમેણાનન્વયાત્કીર્ણઃ સર્વદ્રવ્યેષુ રક્તિમા

દ્રવ્યદ્વારા ક્રયે યોગાત્તદ્ભાગે ચાન્વયઃ પુનઃ ।
સાક્ષાત્ક્રયે ગુણસ્યાર્થાદ્દ્રવ્યં સંનિહિતે ત્વસૌ

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ઽઅરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યૈકહાયન્યા સોમં ક્રીણાતિઽ ઇતિ ।
તત્ર - અરુણાશબ્દો ઽરુણિમાનં ગુણમાચષ્ટે ।
ગુણિવિષયતયા પ્રયુજ્યમાનસ્યાપિ ઽનાગૃહીતવિશેષણ વિશિષ્ટેર્ બુદ્ધઃઽ ઇતિ ન્યાયેન ગુણબોધકત્વાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ગુણમાત્રે તદ્વ્યુત્પત્તેશ્ચ ।
તસ્ય ચારુણિમગુણસ્ય તૃતીયાશ્રુત્યા સોમક્રયસાધનત્વં પ્રતીયતે તચ્ચાનુપપન્નમ્ ।
અમૂર્તસ્ય ગુણસ્ય વાસોહિણ્યાજિવત્ક્રયસાધનત્વાસંભવાત્ ।
તતસ્તૃતીયાશ્રુતેર્વિનિયોજકત્વાભાવેન પ્રકરણસ્યાત્ર વિનિયોજકત્વં વક્તવ્યમ્ ।
પ્રકરણં ચ ગ્રહચમસાદ્યખિલદ્રવ્યેષ્વરુણિમાનં નિવેશયતિ ।
ન ચાનેન ન્યાયેન પિઙ્ગાક્ષ્યેકહાયનીશબ્દાર્થયોરપિ સર્વદ્રવ્યગામિત્વં શઙ્કનીયમ્ ।
તયોઃ શબ્દયોર્દ્રવ્યવાચિત્વાત્ ।
પિઙ્ગલવર્ણે અક્ષિણી યસ્યાઃ સા ગૌઃ પિઙ્ગાક્ષી ।
એવમેકહાયની ।
યદ્યપ્યેકગોવાચિનૌ શબ્દૌ, તથાપિ વિશેષણભૂતધર્મભેદાચ્છબ્દદ્વયમ્ ।
તચ્ચ યુગપત્પ્રવૃત્તં સદ્ધર્મદ્વયવિશિષ્ટં ગોદ્રવ્યં ક્રયસાધનત્વેન વિદધાતિ ।
ન ચેતરદ્દ્રવ્યમિતરદ્રવ્યે નિવેશયિતું શક્યમ્ ।
અરુણિમગુણસ્તુ દ્રવ્યેષુ વિશેષણત્વેનાન્વેતું યોગ્યત્વાત્તેષુ નિવેશ્યતે ।
તત્રૈષાક્ષરયોજના - ઽઅરુણયાઽ ઇત્યેતત્પૃથગ્વાક્યમ્ ।
તત્ર તૃતીયાશ્રુત્યા પ્રાકરણિકાનિ સાધનદ્રવ્યાણિ સર્વાણ્યનૂદ્ય પ્રાતિપદિકેન ગુણો વિધીયતે-ઽયાનિ જ્યોતિષ્ટોમ્ સાધનદ્રવ્યાણિ, તાનિ સર્વાણ્યરુણાનિ કર્તવ્યાનિઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ - ગુણઃ સંકીર્ણઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- યદ્યપ્યમૂર્તે ગુણઃ, તથાપિ હાયનવદક્ષિવચ્ચ ગોદ્રવ્યમવચ્છિનત્તિ ।
તચ્ચ દ્રવ્યં સાધનમિતિ તદ્દ્વારા ગુણસ્ય ક્રયેણાન્વયો ભવતિ ।
એવં સતિ વાક્યભેદો ન ભવિષ્યતિ ।
નનુ વાક્યભેદાભાવે ઽપિ લક્ષણા દુર્વારા ।
ગુણવાચિનઃ શબ્દસ્ય ગુણિદ્રવ્યપરત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
મૈવમ્ ।
ગુસ્યૈવાત્ર તૃતીયાશ્રુત્યા સાધનત્વમુચ્યતે ।
તચ્ચ દ્રવ્યદ્વારમન્તરેણ ન સંભવતીત્યર્થાપત્ત્યા દ્રવ્યાવચ્છેદકત્વં કલ્પ્યતે ।
તર્હિ ગ્રહચમસાદિદ્રવ્યમપ્યવચ્છિદ્યતામ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્ય દ્રવ્યસ્ય ક્રયસાધનત્વાભાવેન તદવચ્છેદે ગુણસ્ય શ્રૂયમાણક્રયસાધનત્વાસિદ્ધેઃ ।
તર્હિ - ઽવાસસા ક્રીણાતિઽ ઽઅજયા ક્રીણાતિઽ ઇતિ વસ્ત્રાદીનાં ક્રયસાધનત્વાત્તદવચ્છેદો ઽસ્તુ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તેષાં ક્રયાન્તરસાધનત્વાત્ ।
ન હિ તત્રાગ્નિહોત્રે પયોદધ્યાદિવિકલ્પવત્ક્રયાનુવાદેન વસ્ત્રાદિદ્રવ્યવિકલ્પો વિધીયતે ।
અનુવાદ્યસ્ય ક્રયમાત્રસ્યાગ્નિહોત્રવદન્યત્રાવિધાનાત્ ।
તતો વસ્ત્રાદિદ્રવ્યવિશિષ્ટાઃ ક્રયાન્તરવિધયઃ ।
નહિ સ્વવાક્યગતમેકહાયનીદ્રવ્યમુપેક્ષ્ય વસ્ત્રાદ્યવચ્છેદો યુક્તઃ ।
તસ્માત્ક્રયેણ સાક્ષાદન્વિતયોર્દ્રવ્યગુણયોઃ પશ્ચાદર્થાપત્ત્યા પરસ્પરવચ્છેદકત્વેનાન્વયઃ ।
તથા સતિ ઽઆરુણ્યવિશિષ્ટૈકહાયન્યા ક્રીણાતિઽ ઇત્યર્થઃ પર્યવસ્યતિ ।
તસ્માત્ - આરુણ્યગુણઃ ક્રયહેતુમેકહાયનીમેવ ભજતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.11-12 ॥
(સપ્તમે ગ્રહસંમાર્જનાધિકરણે (ગ્રહૈકત્વન્યાયે) સૂત્રાણિ 13 - 15)
એકત્વયુક્તમ્ એકસ્ય શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_3,1.13 ।
સર્વેષાં વા લક્ષણત્વાદ્ અવિશિષ્ટં હિ લક્ષણમ્ । જૈમ્_3,1.14 ।
ચોદિતે તુ પરાર્થત્વાદ્ યથાશ્રુતિ પ્રતીયેતા । જૈમ્_3,1.15 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.13-14
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ -
સંમાર્ષ્ટિ ગ્રહમિત્યેકો ગ્રહઃ શોધ્ય ઉતાખિલઃ ।
એક ઉદ્દેશ્યસંખ્યાયા ઉપાદેયવદાદરાત્

પ્રાધાન્યાત્તદ્ગુણાવૃત્તેરેકત્વમનપેક્ષિતમ્ ।
તદ્વિધૌ વાક્યભેદો ઽતો દ્રવ્યોક્ત્યા સર્વશોધનમ્

સોમે શ્રૂયતે- ઽદશાપવિત્રેણ ગ્રહં સંમાર્ષ્ટિઽ ઇતિ ।
દશાપત્રિત્રં વાસઃખણ્ડઃ ।
તત્ર - યથા ઽપશુના યજેતઽ ઇત્યશ્ચોપાદેયપશુગતમેકત્વં વિવક્ષિતમ્, તદ્વદ્દ્દેશ્યગ્રહગતમપ્યેકત્વં વિવક્ષિતવ્યમ્ ।
કિંચ ગ્રહશબ્દસ્ય જાતિવાચિત્વેન જાતેઃ સંસ્કાયત્વે સતિ તદાશ્રયભૂતે યસ્મિન્કસ્મિન્નપિ દ્રવ્યે ઽનુષ્ઠિતેન સંસ્કારેણ જાતિઃ સંસ્કૃતા ભવતિ ।
તસ્માત્ - એક એવ ગ્રહઃ શોધનીયઃ-ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽગ્રહમ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયયા ગ્રહસ્યોદ્દેશ્યતયા પ્રયોજનવત્તયા ચ પ્રાધાન્યં ગમ્યતે ।
ગ્રહં પ્રતિ ગુણઃ સંમાર્ગઃ ।
ઽપ્રતિપ્રધાનં ચ ગુણ આવર્તનીયઃઽ ઇતિ ન્યાયેન યાવન્તો ગ્રહાઃ સન્તિ, તે સંમાર્જનીયાઃ ।
એવં નિશ્ચયે સતિ સંમાર્જયિતવ્યગ્રહેયત્તાયા અવુભુત્સિતત્વાદુદ્દેશ્યગતમેકત્વં શ્રૂયમાણમપ્યવિવક્ષિતમ્ ।
અથોચ્યેત - નેદમુદ્દેશ્યગતમ્, કિંતુ દ્વયં વિધેયમ્-ઇતિ ।
તન્ન ।
વાક્યભેદાપત્તેઃ ।
ઽગ્રહં સંસૃજ્યાત્, તં ચૈકમ્ઽ ઇત્યેવં વિધેયાર્થભેદાદ્વાક્યભેદઃ ।
ઽ પશુના યજેતઽ ઇત્યત્ર તુ યાગં પ્રતિ ગુણભૂતઃ પશુઃ ।
ન હિ ઽપ્રતિગુણં પ્રધાનસ્યાઽવૃત્તિઃઽ ઇતિ કશ્ચિન્યાયો ઽસ્તિ ।
તત ઇયત્તાયા બુભુત્સિતત્વાચ્છ્રૂયમાણમેકત્વં વિવક્ષ્યત ઇતિ વૈષમ્યમ્ ।
ન ચ જાતિઃ સંસ્કાર્યા ।
તસ્યા અભૂર્તત્વાત્ ।
તતો જાતિદ્વારા દ્રવ્યલક્ષકો ગુણશબ્દઃ ।
તત્ર ચાઽવૃત્તિરુક્તા ।
તસ્માત્- સર્વે ગ્રહાઃ સંમાર્જનીયાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.13-14 ॥
(અષ્ટમે ચમસાદૌ સંમાર્ગાદ્યપ્રયોગાધિકરણે સૂત્રે 16 - 17)
સંસ્કારાદ્ વા ગુણાનામ્ અવ્યવસ્થા સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.16 ।
વ્યવસ્થા વાર્થસ્ય શ્રુતિસંયોગાત્ તસ્ય શબ્દપ્રમાણત્વાત્ । જૈમ્_3,1.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.15-16
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ -
ચમસાદિ ચ સંસૃજ્યાન્નો વા તસ્યાસ્તિ માર્જનમ્ ।
એકત્વવદ્ગ્રહત્વસ્યાપ્યનાદરણસંભવાત્

અબાધો ઽત્રાઽદરે હેતુર્વાક્યભેદસ્તુ નૈવ હિ ।
ચમસાદૌ ન સંમાર્ગઃ શ્રુત્યા તદ્વિષયાર્પણાત્

ઽગ્રહમ્ઽ ઇત્યત્ર પ્રત્યયાર્થભૂતમેકત્વં યથા ન વિવક્ષિતમ્, તથા પ્રાતિદિકાર્થસ્ય ગ્રહત્વસ્યાપ્યવિવક્ષા સંભાવ્યતે ।
તતો ગ્રહશબ્દસ્ય સોમપાત્રોપલક્ષકત્વાદ્ગ્રહાણામિવ ચમસાનામપિ સંમાર્ગેણ સોમાવસેકનિર્હરણપ્રયોજનસંભવાચ્યમસાદયો ઽપિ માર્જનીયાઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- એકત્વં વાક્યભેદેન દુષ્ટત્વાદવિવક્ષિતમ્ ।
અદુષ્ટં તુ ગ્રહત્વં કુતો ન વિવક્ષ્યેત ।
તતઃ સત્યપિ પ્રયોજને પ્રમાણાભાવાચ્ચમસાદૌ નાસ્તિ સંમાર્ગઃ ।
ન ચ વિપયાપેક્ષયા તત્કલ્પનમ્ ।
ગ્રહશ્રુત્યૈવ તદ્વિષયસમર્પણાત્ ।
તસ્માન્નાસ્તિ સંમાર્ગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.15-16 ॥
(નવમે સપ્તદશારત્નિતાયાઃ પશુધર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્)
આનર્થક્યાત્તદઙ્ગેષુ । જૈમ્_3,1.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.17-19
નવમાધિકરણમારચયતિ -
ભવેત્સપ્તદશારત્નિર્વાજપેયસ્ય યૂપકઃ ।
ઉન્માનં દ્રવ્યગં વાજપેયસ્યાઙ્ગં પશોરુત

આનન્તર્યાત્પ્રકરણાત્કર્માઙ્ગં ષોડશિન્યદઃ ।
ઊર્ધ્વપાત્રે ખાદિરે ઽગ્ને સંયુજ્યાન્વેતિ કર્મણા

યૂપદ્વારા પશોરઙ્ગં પશુદ્વારા ચ કર્મણઃ ।
સૌમિકત્વાદ્વાજપેયે યૂપો નાસ્તિ પશું વિના

વાજપેયપ્રકરણે શ્રૂયતે - ઽ સપ્તદશારત્નિર્વાજપેયસ્ય યૂપો ભવતિઽ ઇતિ ।
તત્ર - યૂપદ્રવ્યગતં સપ્તદશારત્નિશબ્દોદિતં યદૂર્ધ્વમાનં તદ્વાજપેયકર્મણો ઽઙ્ગમ્ ।
સપ્તદશારત્નિશબ્દવાજપેયશબ્દયોરાનન્તર્યાત્ ।
પ્રકરણં ચૈવમનુગૃહ્યતે ।
યદિ કર્મણઃ સાક્ષાદૂર્ધ્વમાનં ન સંભવેત્, તર્હિ વાજપેયગતં ખાદિરમૂર્ધ્વે યત્ષોડશિપાત્રં તસ્મિન્નદ ઉન્માનં પ્રથમં સંબધ્ય તદ્દ્વારા કર્મણાન્વેતિ - ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽસપ્તદશારત્નિર્યૂપઃઽ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યાદ્યૂપેન સાક્ષાત્સંબધ્યતે ।
તસ્ય યૂપસ્ય પશ્વઙ્ગત્વાદુન્માનં યૂપદ્વારા પશોરઙ્ગં ભવતિ ।
તસ્યાપિ પશોર્વાજપેયાઙ્ગત્વાત્પશુદ્વારા કર્મણો ઽઙ્ગમ્ ।
યદ્યપિ વાજપેયયૂપશબ્દયોરાનન્તર્યમસ્તિ, તથાપિ વાજપેયસ્ય સોમયાગતયા સાક્ષાદ્યૂપસંબન્ધાભાવા-
ત્પશુવ્યવધાનમભ્યુપેયમ્ ।
ઽવાજપેયસ્યઽ ઇતિ ષષ્ઠ્યાઃ સંબન્ધમાત્રવાચિત્વેન વ્યવહિતસંબન્ધમપ્યસાવભિધત્તે ।
ઽદેવદત્તસ્ય નપ્તાઽ ઇતિ પ્રયોગાત્ ।
યત્તુ-સપ્તદશારત્નિવાજપેયશબ્દયોરાનન્તર્યમ્, પઞ્ચ પ્રકરણમ્ઽ તદુભયમપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
પશ્વઙ્ગત્વે ઽપ્યન્તતો વાજપેયાઙ્ગત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
કિંચ- પૂર્વપક્ષે યૂપશબ્દેન ષોડાશિપાત્રં લક્ષણીયમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ નાસૌ દેષઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.17-19 ॥
(દશમે, અભિક્રમણાદીનાં પ્રયાજમાત્રાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 19 - 20)
કર્તૃગુણે તુ કર્માસમવાયાદ્ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.19 ।
સાકાઙ્ક્ષં ત્વ્ એકવાક્યં સ્યાદ્ અસમાપ્તં હિ પૂર્વેણ । જૈમ્_3,1.20 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.20-22
દશમાધિકરણમારચયતિ -
અભિક્રામં જુહોતીતિ યુક્તં કર્ત્રાખિલસ્ય તત્ ।
કિંવા પ્રયાજમાત્રસ્ય કૃત્સ્નકર્તૃયુતં ભવેત્

પ્રયાજાભિક્રમણયોઃ ક્રિયાત્વાદુભયોરપિ ।
મિથઃ સંબન્ધરાહિત્યાન્મૈવં તે ઽપિ સમત્વતઃ

કર્તૃયોગાદદોષશ્ચોત્સમાનેયં સમાહિતિઃ ।
તતઃ પ્રયાજસાંનિધ્યાત્તત્કર્ત્રૈવાસ્ય સંયુતિઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રયાજસમીપે શ્રૂયતે- ઽઅભિક્રામં જુહોતિઽ ઇતિ ।
તત્ર હોમકાલે યદેતદાહવનીયમભિતઃ સંચરણં, તત્કૃત્સ્નદર્શપૂર્ણમાસકર્ત્રા સંબધ્યતે, ન તુ પ્રયાજમાત્રકર્ત્રા ।
કુતઃ ।
અભિક્રમણસ્ય ક્રિયારૂપસ્ય કારકત્વાભાવેન પ્રયાઞક્રિયયા સંબન્ધાસંભવાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ક્રિયારૂપત્વાદેવ દર્શપૂર્ણમાસક્રિયયાપિ સંબન્ધાસંભવાત્ ।
અથોચ્યેત-અભિક્રમણં કર્તૃકારકેણ સાક્ષાત્સંબધ્યતે, તદ્દ્વારા કૃત્સ્નદર્શપૂર્ણમાસકર્મણા સંબધ્યતે- ઇતિ ।
તદેતત્સમાધાનં પ્રયાજસંબન્ધે ઽપિ સમાનમ્ ।
અતઃ સંનિધિબલાત્પ્રયાજકર્ત્રા સંબધ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.20-22 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.23-24
એતદેવાધિકરણં વાર્તિકકારમતેનાઽચરયતિ -
યદ્વા બલિત્વં સાંનિધ્યાદસ્તિ પ્રકરણે તતઃ ।
દર્શાદિપ્રક્રિયાધીતે ક્રમણે સ્યાત્તદઙ્ગતા

અવાન્તરપ્રકરણં સમિધો યજતીત્યતઃ ।
તન્મધ્યપાંઠાત્તસ્યાઙ્ગં તદ્દ્વારા દર્શશેષતા

અસ્મિન્નપિ મતે તાવેવ વિષયસંશયૌ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષહેતુમાત્રમન્યત્ ।
પ્રયાજસંનિધિતો ઽપિ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણસ્ય પ્રબલત્વાત્પ્રાકરણિકેષુ કૃત્સ્નેષ્વપ્યભિક્રમણં નિવિશતે - ઇતિ પૂર્વઃપક્ષઃ ।
"સમિધો યજતિ"ઇત્યારંભ્યાઽમ્નાતમવાન્તરપ્રયાજપ્રકરણમ્ ।
તન્મધ્યે ઽભિક્રમણમામ્નાતમ્ ।
તસ્ય ચાભિક્રમણવિધેરુભયતઃ પ્રયાજવિષયૈર્વાક્યૈઃ સંદૃષ્ટત્વાદભિક્રમણં પ્રયાજમાત્રે નિવિશતે - ઇતિ રાદ્ધાન્તઃ ।
અસ્મિન્નપિ પક્ષે મહાપ્રકરણં ન વિરુધ્યતે ।
પ્રયાજદ્વારા દર્શપૂર્ણમાસયોર્નિવેશાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.23-24 ॥
(એકાદશે, ઉપવીતસ્ય પ્રાકરણિકાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રમ્)
સંદિગ્ધે તુ વ્યવાયાદ્ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.21 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.25-26
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
ઉપવ્યયત ઇત્યસ્ય સામિધેન્યઙ્ગતાથવા ।
દર્શાઙ્ગતા પ્રક્રિયૈષાવાન્તરાતો ઽસ્ત્વિહાગ્રિમઃ

લિઙ્ગાદગ્નેરઙ્ગભૂતૈર્નિવિત્સંજ્ઞકમન્ત્રકૈઃ ।
વિચ્છેદે સતિ દર્શાઙ્ગં મહાપ્રકરણોક્તિતઃ

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે ઽવિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્રઃ"- ઇત્યસ્મિન્પ્રપાઠકે સપ્તમાષ્ટમયોરનુવાકયોઃ- સામિધેનીબ્રાહ્મણમામ્નાતમ્ ।
નવમે - નિવિત્સંજ્ઞકાનામ્"અગ્ને મહાં અસિ બ્રાહ્મણભારતઽ - ઇત્યાદીનાં મન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણમ્ ।
દશમે - કામ્યાઃ સામિધેનીપક્ષાઃ ।
એકાદશે તુ - ઉપવીતમેવં વિહિતમ્ - ઽનિવીતં મનુષ્યાણામ્, પ્રાચીનાવીતં પિતૄણામ્, ઉપવીતં દેવાનામ્, ઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમેવ તત્કુરુતે"ઇતિ ।
તત્ર - પૂર્વન્યાયેન સામિધેનીપ્રકરણસ્યાવાન્તરસ્યાઙ્ગીકારાત્સામિધેન્યઙ્ગમુપવીતમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
નિવિદ્બ્રાહ્મણેન સામિધેનીપ્રકરણસ્ય વિચ્છેદિતત્વાત્ ।
ન ચ - નિવિદામપિ સામિધેન્યઙ્ગતયા તત્પ્રકરણપાઠાદવિચ્છેદકત્વમ્ - ઇતિ વાચ્યમ્ ।
લિઙ્ગેન નિવિદામગ્ન્યઙ્ગત્વાવગમાત્ ।
આહુત્યધિકરણભૂતમગ્નિં સંબોધ્ય"મહાનસિ"-ઇત્યાદિભિર્નિવિદ્વાક્યૈરગ્નેરુત્સાહજનનાય તદ્ગુણા આવેદ્યન્તે ।
અત એવ નિર્વચનમેવં શ્રૂયતે -"નિવિદ્ભર્ન્યવેદયેત્, તન્નિવિદાં નિવિત્ત્વમ્"ઇતિ ।
નનુ - ઽસમ્યગિધ્યતે ઽગ્નિર્યાભિઋગ્ભિસ્તાઃ સામિધેન્યઃઽ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા તા અપ્યત્ર જ્વલનદ્વારેણાગ્ન્યર્થા એવ - ઇતિ ચેત્ ।
સન્તુ નામ ।
નૈતાવતા પરસ્પરમઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
નનુ વિચ્છિદ્યતાં સામિધેનીપ્રકરણમ્, નિવિત્પ્રકરણેનોપવીતસ્ય નિબિદઙ્ગત્વં સ્યાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પૂર્વોત્તરાનુવાકયોર્નિવિદામશ્રવણેન પ્રકરણાભાવાત્ ।
સંનિધિના તદઙ્ગત્વમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કામ્યસામિધેનીભિર્વ્યવધાનાત્ ।
ન ચ કામ્યસામિધેન્યઙ્ગતા શઙ્કનીયા ।
સંનિધિતઃ પ્રકરણસ્ય પ્રબલત્વાત્ ।
તસ્માત્ - ઇહ પ્રયાજન્યાયાભાવાન્મહાપ્રકરણેન દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગમુપવીતમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.25-26 ॥
(દ્વાદશે ગુણાનાં મિથો ઽસંબન્ધાધિકરણે સૂત્રમ્) ।
ગુણાનાં ચ પરાર્થત્ત્વાદ્ અસમ્બન્ધઃ સમત્વાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_3,1.22 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.27-28
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ -
વૈકઙ્કતાદિકં પાત્રં પવમાનહવિઃષ્વથ ।
યજ્ઞે ઽખિલે પ્રકરણાદાધાને ઽન્વિતમત્ર તત્

અનર્થકં તદઙ્ગેષુ હવિઃષ્વેવાવતિષ્ઠતે ।
નાઽધાનહવિષાં સામ્યાદ્વાક્યાદ્યજ્ઞે ઽખિલે ભવેત્

આધાનપ્રકરણે દારુપાત્રં હોમાર્થે યજ્ઞાર્થે ચ શ્રૂયતે -"તસ્માદ્વારણો યજ્ઞાવચરઃ સ્યાન્નત્વેતેન જુહુયાત્, વૈકઙ્કતો યજ્ઞાવચરઃ સ્યાજ્જુહુયાદેવૈતેન"ઇતિ ।
યજ્ઞાવચરો યજ્ઞપ્રચારહેતુઃ ।
તત્ર - વારણવૈકઙ્કતાદિપાત્રં પ્રકરણબલાદાધાને પ્રથમમન્વેતિ ।
એતેન પાત્રેણાઽધાને પ્રયોજનાભાવાદાધાનાઙ્ગેષુ પવમાનહવિઃષ્વેવ તત્પાત્રં નિવિશતે ।
અસ્તિ હિ પવમાનહવિષામાધાનાઙ્ગત્વમ્ ।
તત્પ્રકરણે પાઠાત્ ।
ઽકૃત્તિકાસ્વગ્નિમાદધીતઽ ઇત્યસ્મિન્પ્રકરણે ઽપ્રજાપતિર્વાચઃ સત્યમપશ્યત્ઽ ઇત્યસ્મિન્નનુવાકે ઽત્રીણિ હવીંષિ નિર્વપતિઽ ઇત્યાદિના તાનિ વિહિતાનિ ।
તતો યથા સપ્તદશારત્નિત્વં વાજપેયે સાક્ષાદસંભવત્તદઙ્ગપશોરઙ્ગે નિવિશતે, તદ્વદિદમપિ -- ઇતિ પ્રાપતે, બ્રૂમઃ- અગ્નિમુદ્દિશ્યાઽધાનં યથા વિહિતં, તથા પવમાનહવીંષ્યપિ ।
ઽયદાહવનીયે જુહ્વતિ તેન સો ઽસ્વાભીષ્ટઃ પ્રીતઃઽ ઇત્યાહવનીયોદ્દેશેન પવમાનહવિર્હોમવિધાનાત્ ।
તસ્માદગ્નિસંસ્કારત્વેન સમામ્નાતાનાપ્રાધાનહવિષાં નાસ્તિ પરસ્પરમઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
તથા સતિ પ્રકરણસ્ય પાત્રં પ્રતિ વિનિયોજકત્વાભાવાત્ ।
ઽવૈકઙ્કતો યજ્ઞાવચરઃઽ ઇતિ વાક્યેન દર્શપૂર્ણમાસાદિસર્વયજ્ઞેષુ તદ્વિનિયુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.27-28 ॥
(ત્રયોદશે વાર્ત્રઘ્ન્યધિકરણે સૂત્રમ્ -)
મિથશ્ ચાનર્થસંબન્ધાત્ । જૈમ્_3,1.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.29-31
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ --
વાર્ત્રઘ્ન્યૌ પૂર્ણમાસે સ્તો વૃધન્વત્યૌ તુ દર્શગે ।
ઇતિ પ્રધાનશેષત્વમુક્તં કિંવા વ્યવસ્થિતિઃ

ક્રમેણ પ્રાપિતા મન્ત્રાશ્ચત્વારો ઽપ્યાજ્યભાગયોઃ ।
ક્રમાદ્વાક્યં બલીયો ઽત એષાં દર્શાદિશેષતા

ન મુખ્યે સોમ એકો ઽસ્તિ નાઽધારત્વાદિકાલયોઃ ।
દર્શાદેરવ્યવસ્થિત્યાપ્રાપ્તૌ વાક્યાદ્વ્યવસ્થિતિઃ

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે - ઽવાર્ત્રઘ્નીઽ પૂર્ણમાસે ઽનૂચ્યેતે, વૃધન્વતી અમાવાયાયામ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર - ઇદં વાર્ત્રઘ્નીયુગલં વૃધન્વતીયુગલં ચ હૌત્રકાણ્ડ આજ્યભાગયોઃ ક્રમે ઽઅગ્નિર્વૃત્રાણિ જઙ્ઘનમ્ -ઽ ઇત્યનુવાકેનાઽમ્નાતમ્ ।
ઉદાહૃતેન તુ બ્રાહ્મણવાક્યેન દર્શપૂર્ણમાસયાગયોસ્તદ્વિધિરવગમ્યતે ।
તત્ર વાક્યસ્ય પ્રબલત્વાદેષાં મન્ત્રાણાં દર્શપૂર્ણમાસયાગાઙ્ગત્વમ્, ન ત્વાજ્યભાગાઙ્ગત્વમ્ - ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽઅગ્નિર્વૃત્રાણિ જઙ્ગનત્ઽ ઇત્યાગ્નેયી પ્રથમા વાર્ત્રઘ્ની, ઽત્વં સોમાસિ સત્પતિઃઽ ઇતિ સૌમ્યા દ્વિતીયા વાર્ત્રઘ્ની ।
ઽઅગ્નિઃ પ્રત્નેન જન્મનાઽ - ઇત્યાગ્નેયી પ્રથમા બૃધન્વતી, ઽસોમ ગીર્ભિષ્ટ્વા વયમ્ઽ ઇતિ સૌમ્યા દ્વિતીયા વૃધન્વતી ।
તત્ર મુખ્યયોર્દર્શપૂર્ણમાસયાગયોરાગ્નેયપુરોડાશસદ્ભાવાદાગ્નેયીદ્વયસ્ય વિકલ્પેન પુરોનુવાક્યાત્વં કથંચિદ્ભવતુ ।
સૌમ્યયોસ્તુ તન્ન સંભવતિ ।
સોમદેવતાયા અભાવાત્ ।
નહ્યગ્નીષોમીયે ઽપિ કેવલઃ સોમો વિદ્યતે ।
કિંચ ઽપૂર્ણમાસે, અમાવાસ્યાયામ્ઽ ઇતિ સપ્તમીભ્યામાધારત્વં ગમ્યતે ।
તચ્ચ યાગવાચિત્વે યાગસ્ય મુખ્યત્વાન્ન સંભવતિ ।
કાલસ્ય તૂપસર્જનત્વાત્તદ્વાચિત્વં યુક્તમ્ ।
કિંચ - પ્રયાજમન્ત્રાનુવાદકસ્યાનન્તરમેવાયમનુવાકઃ પઠિતઃ ।
સ ચાઽજ્યભાગયોરઙ્ગયોઃ ક્રમઃ ।
ન તુ મુખ્યયોદર્શ પૂર્ણમાસયોઃ ।
તસ્માન્ન મન્ત્રચતુષ્ટયસ્ય મુખ્યયાગાઙ્ગત્વમ, કિં ત્વાજ્યભાગાઙ્ગત્વમ્ ।
નનુ - એતત્ક્રમેણૈવ લબ્ધમ્ ।
તત્રાપિ ઽઆગ્નેયે પ્રથમાજ્યભાગે મન્ત્રો ઽપ્યાગ્નેયઃ ।
સૌમ્યે દ્વિતીયે સૌમ્યઃઽ ઇત્યેષા વ્યવસ્થા લિઙ્ગેનૈવ લભ્યતે ।
બાઢમ્ ।
તથાપિ ઽવાર્ત્રઘ્નીયુગલં પૌર્ણમાસીકાલે, વૃધન્વતીયુગલમમાવાસ્યાયામ્ઽ ઇત્યેષા વ્યવસ્થા પૂર્વનપ્રાપ્તા બ્રાહ્મણવાક્યેનાભિધીયતે - ઇતિ ન વૈયર્થ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.29-31 ॥
(ચતુર્દશે હસ્તાવનેજનાદીનાં કૃત્સ્નપ્રાકરણિકાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 24 - 25 )
આનન્તર્યમ્ અચોદના । જૈમ્_3,1.24 ।
વાક્યાનાં ચ સમાપ્તત્વાત્ । જૈમ્_3,1.25 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.32-33
ચતુર્ગશાધિકરણમારચયતિ -
હસ્તૌ દ્વાવવનેનિક્તે સ્તૃણાત્યુલપરાજિકામ્ ।
દર્ભાસ્તરણ એવાઙ્ગં હસ્તર્શુદ્ધરુતાખિલે

તન્માત્રાઙ્ગત્વમત્ર સ્યાદાનન્તર્યાત્મકાત્ક્રમાત્ ।
લિઙ્ગપ્રકરણાભ્યાં તુ સર્વાનુષ્ઠાનશેષતા

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે - ઽહસ્તાવવનેનિક્તે, ઽ ઽઉલપરાજિં સ્તૃણાતિઽ ઇતિ ।
વેદ્યામાસ્તરિતું સંપાદિતસ્તૃણસ્તમ્બ ઉલપરાજિઃ ।
તત્ર - હસ્તર્શુદ્ધદર્ભાસ્તરણવાક્યયોર્નૈરન્તર્યેણ પઠિતત્વાત્ક્રમપ્રમાણેન હસ્તર્શુદ્ધરાસ્તરણમાત્રસ્યાઙ્ગમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અવનેજનં હસ્તસંસ્કારઃ ।
ઽસંસ્કૃતૌ ચ હસ્તૌ સર્વાનુષ્ઠાનયોગ્યૌઽ ઇત્યેતાદૃશં સામર્થ્યો લિઙ્ગમ્ ।
પ્રકરણં ચ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સ્ફુટમ્ ।
અતઃ પ્રબલાભ્યાં લિઙ્ગપ્રકરણાભ્યાં ક્રમબાધાત્સર્વશેષો હસ્તર્શુદ્ધઃ ।
અયં ન્યાયો વાગ્યમે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સ ચ વાગ્યમો જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે શ્રુતઃ- ઽમુષ્ટી કરોતિઽ ઽવાચં યચ્છતિઽ ઇતિ ।
તદનન્તરમેવેદં શ્રુતમ્ - ઽદીક્ષિતમાવેદયતિઽ ઇતિ ।
આવેદનપ્રકારશ્ચૈવં શ્રુતઃ- ઽઅદીક્ષિષ્ટાયં બ્રાહ્મણ ઇતિ ત્રિરુપાંશ્વાહ દેવેભ્ય એવૈનં પ્રાહ, ત્રિરુચ્ચૈરુભયેભ્ય એવૈનં દેવમનુષ્યેભ્યઃ પ્રાહઽ ઇતિ ।
અત્ર મુષ્ટીકરણવાઙ્નિયમાભ્યાં હસ્તજિહ્વાગતચાપલે નિવારિતે સતિ મનસ એકાગ્રસ્ય સર્વકર્મસ્તુ યોગ્યત્વં લિઙ્ગમ્ ।
તેન ક્રમો બાધ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.32-33 ॥
(પઞ્ચદશે ચતુર્ધાકરણાદીનામાગ્નેયમાત્રાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 26-27) ।
શેષસ્ તુ ગુણસંયુક્તઃ સાધારણઃ પ્રતીયેત મિથસ્ તેષામ્ અસંબન્ધાત્ । જૈમ્_3,1.26 ।
વ્યવસ્થા વાર્થસંયોગાલ્ લિઙ્ગસ્યાર્થેન સંબન્ધાલ્ લક્ષણાર્થા ગુણશ્રુતિઃ । જૈમ્_3,1.27 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,1.34-36
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ -
ચતુર્ધા કાર્ય આગ્નેયઃ પુરોડાશ ઇતીરિતમ્ ।
ચતુર્ધાકરણં સર્વશેષો વાઽગ્નેયમાત્રગમ્

ઉપલક્ષણતાઽગ્નેયે યુક્તાતઃ સર્વશેષતા ।
અગ્નીષોમીય ઐન્દ્રાગ્ને યતો ઽસ્ત્વાગ્નેયતા તતઃ

નાઽગ્નેયત્વં તયોર્મુખ્યં કેવલાગ્ન્યનુપાશ્રયાત્ ।
તેનૈકસ્મિન્પુરોડાશે ચતુર્ધાકરણસ્થિતિઃ

ઽનિત્યોદકી નિત્યયજ્ઞોપવીતીઽ ઇતિ સ્મૃત્યા પ્રાપ્તસ્ય ઽઉપધ્યયતેઽ ઇત્યવમનુવાદઃ- ઇતિ ચત્ ।
મૈવમ્ ।
પુરુષાર્થસ્ય પ્રાપ્તાવપિ ક્રત્વર્થસ્ય પ્રાપ્ત્યભાવાત્પઞ્ચમલકારેણ દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગતયા વિધીયતે

પ્રેતાગ્નિહોત્રે શ્રૂયતે- ઽપ્રાચીનાવીતી દોહયેદ્યજ્ઞોપવીતી હિ દેવેભ્યો દોહયતિઽ ઇતિ ।
ઽયે પુરોદઞ્ચો દર્ભાઃ, તાન્દક્ષિણાગ્રાન્સ્તૃણીયાત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર- મૃતસ્યાગ્નિહોત્રે દોહને પ્રાચીનાવીતમ્, દર્ભાસ્તરણે દક્ષિણાગ્રત્વં ચ યથા વિધીયતે, તથા મરણાત્પૂર્વે જીવતો ઽગ્નિહોત્રે દોહનાઙ્ગમુપવીતમ્, દર્ભાસ્તરણાઙ્ગમુત્તરાગ્રત્વં વિધાતવ્યમ્ ।
ઽદેષેભ્યો યજ્ઞોપવીતી દોહયેત્ઽ ઽમરણાત્પુરા યે દર્ભાસ્ત ઉદઞ્ચઃ કાર્યાઃઽ ઇતિ વચનવ્યક્તિઃ ।
નહ્યેતદુભયમન્યતઃ પ્રાપ્તમ્ ।
તસ્માત્- અપૂર્વાર્થો વિધીયતામ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
હિશબ્દેન યચ્છબ્દેન ચોભયત્રાનુવાદત્વપ્રતીતેઃ ।
અસ્તિ ચ તયોઃ પ્રાપ્તિઃ ।
ઽઅગ્રવન્ત્યુદગગ્રાણિઽ- ઇતિ સ્મૃત્યા સર્વસ્મિન્દૈવિકે કર્મણિ પ્રાપ્તમુત્તરાગ્રત્વમનૂદ્ય વિધેયં દક્ષિણાગ્રત્વં સ્તૂયતે ।
તથા- દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ઽઉપવ્યયતેઽ ઇત્યનેન વિધિના પ્રાપ્તં દૈવિકમુપવીતમનૂદ્ય વિધેયં પ્રાચીનાવીતં સ્તૂયતે ।
તસ્માદ્- અનુવાદઃ