Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 3.2
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'āgneyaṃ caturdhā karoti' iti |
tatra -āgneyavadaindrāgnāgnīṣomīyayorapi puroḍāśayoragnisaṃbandhādāgneyaśabdena puroḍāśatrayayupalakṣyate |
tatastrayāṇāṃ śeṣaḥ- iti cet |
maivam |
nahi 'āgneyaḥ' ityayarṃ taddhataḥ saṃbandhamātre vihitaḥ, kiṃtu ddevatāsaṃbandhe |
āgniśca kevalo dvidaivatyayoḥ puroḍāśayorna devatā |
tato ddevataikadeśena kṛtsnadevatopalakṣaṇatvādāgneyatvaṃ tayorna mukhyamiti mukhya evā'gneye caturdhākaraṇaṃ vyavatiṣṭhate || MJaiNyC_3,1.34-36 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
atha tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ /
arthābhidhānasāmarthyān mantreṣu śeṣabhāvaḥ syāt tasmād utpattisambandho 'rthena nityasaṃyogāt / Jaim_3,2.1 /
saṃskārakatvād acoditena syāt / Jaim_3,2.2 /
START MJaiNy 3,2.1-2
dvitīyapāde prathamādhikaraṇamāracayati -
devopasadanaṃ barhirdāmigīrmukhyagauṇayoḥ /
talliṅgamarthayormantraṃ niyuṅkte mukhya eva vā
śabdārthatvāddvayostatra yujyate viniyojanam /
prathamāvagatatvena mukhye tadviniyamyate
"barhirdevasadanaṃ dāmi' iti lavanaprakāśako mantra āmnātaḥ |
tatra - lavanaprakāśanasāmarthyalakṣaṇena liṅgenāyaṃ mantro lavanakriyāyāṃ viniyujyate |
lavitavyaṃ ca barhirdvividham - mukhyaṃ gauṇaṃ ca |
mukhyaṃ - kuśakāśādidaśavidhadarbharūpam |
gauṇaṃ tu -tatsadṛśaṃ tṛṇāntaram |
tasminbarhiḥśabdasya māṇavake 'gniśabdavadguṇayogena pravṛttatvāt |
tathā sati mukhyavadgauṇasyāpi śabdārthatvena darbhasya tṛṇāntarasya ca lavane mantraviniyogaḥ- iti - prāpte -
brūmaḥ- mukhyasya śīghrapratītatvena mukhye mantraṃ viniyujya caritārtha liṅgaṃ vilambapratītatayā gauṇapratīkṣāṃ na karoti |
tasmāt - mukhyasyaiva lavane mantro niyamyate || MJaiNyC_3,2.1-2 ||
(dvitīye (aindrīnyāye) aindryā gārhapatye viniyogādhikaraṇe sūtre 3-4) /
vacanāt tv ayathārtham aindrī syāt / Jaim_3,2.3 /
guṇād vāpy abhidhānaṃ syāt sambandhasyāśāstrahetutvāt / Jaim_3,2.4 /
dvatīyādhikaraṇamāracayati -
START MJaiNy 3,2.3-4
aindryā niveśanetyagniṃ gārhapatyaṃ bhajediti /
prakāśye mukhya indre vā gauṇe mukhye 'stu pūrvavat
ekasya gauṇatādhnauvye mantrasyaivānuvādataḥ /
gauṇatāto 'gnyupasthāne mantraḥ śrutyā niyujyate
agnicayane - 'niveśanaḥ saṃgamanaḥ'- ityādikā kācidaindrī samāmnātā |
tasyā uttarārdhe 'indro na tasthau' iti paṭhyamānatvāt |
tanmantraviṣayaṃ brāhmaṇaṃ caivamāmnāyate - 'niveśanaḥ saṃgamano vasūnāmityaindyā gārhapatyamupatiṣṭhate' iti |
etena brāhmaṇena gārhapatyopasthāne viniyujyamāno mantror'the prakāśayanmukhyamindraṃ prakāśayati |
mukhyaścendraḥ svargādhipatiḥ sahastrākṣaḥ |
tatrendraśabdasya rūḍhatvāt |
gauṇastvindro gārhapatyaḥ |
tasyaiśvarye guṇayogana yajñasādhanatvena vā mukhyendrasadṛśatvāt |
tatra pūrvānyāyena śīghrapratītyā mukhyendra mantreṇa prakāśite sati mantrabrāhmaṇayorvisaṃvādaṃ vārayituṃ gārhapatyaśabdena mukhyendro gārhapatyasamīpadeśo vā lakṣaṇīyaḥ- iti prāpte, brūmaḥ- indragāharpatyaśabdayoranyatasya gauṇatve 'vaśyaṃbhāvini sati brāhmaṇavākyasya vidhāyakatvādaprāptārthatvena vidhau lakṣaṇāyā anyāyyatvātprāptārthatvenānuvādako mantra evendraśabdena vahniṃ lakṣayiṣyati |
tato gārhapatyaprakāśane samarthameva mantram 'aindryā' iti tṛtīyāśrutirgārhapatyopasthāne viniyuṅkte || MJaiNyC_3,2.3-4 ||
(tṛtīye, āhvānaviniyogādhikaraṇe sūtrāṇi 4-9) /
tathāhavānam apīti cet / Jaim_3,2.5 /
nakālavidhiś coditatvāt / Jaim_3,2.6 /
guṇābhāvāt / Jaim_3,2.7 /
liṅgāc ca / Jaim_3,2.8 /
vidhikopaś copadeśe syāt / Jaim_3,2.9 /
START MJaiNy 3,2.5-8
tṛtīyādhikaraṇamāracayati -
haviṣkṛdehītyāmantrya triravaghnansamāhvayet /
viniyogo 'vaghāte syādāhvāne vāvaghātake
aindrīvanmāntramāhvānaṃ gauṇaṃ hantirvṛthānyathā /
pāṭhena prāpitaṃ tritvaṃ hvayaterupacāragīḥ
trirabhyāso vidhātavyo nityaprāpterabhāvataḥ /
hantinā lakṣyate kālaḥ prāpto 'sau hvayatistathā
viniyoge vākyabhedo liṅgādāhvānaśeṣatā /
naindrīnyāyaḥ śrutyabhāvādbarhirnyāyena mukhyagaḥ
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'haviṣkṛdehīti triravaghnannāhvayati' iti |
devānāmarthe yā haviḥ saṃpādayati sā haviṣkṛt |
tāmenāṃ saṃbodhyādhvaryuḥ 'ehi' iti brūte |
tathā cāyaṃ mantro brāhmaṇena vyākhyāyate - 'haviṣkṛdehītyāha yā eva devānāṃ haviṣkṛtastānāhvayati ' iti |
tamimaṃ mantramuccāryādhvaryustrivāramavaghātaṃ kurvannāhvayatītyarthaḥ |
anena vākyena mantro 'vaghāte viniyujyate |
nanu -āhvāne samarthaḥ, na tvavaghāte - iti cet |
na |
tasyāvaghātalakṣakatvāt |
yathā pūrvodāṣṭtāyā maicyāmucīndvaśabdo gauṇaḥ, tadvat 'ehi' iti padaṃ mantragatatvenāvaghāte gauṇaṃ bhavivyati |
anyathā mantrabrāhmaṇayorāhvānaparatvācchrūyamāṇam 'avaghnan' iti padamanarthakaṃ syāt |
prāptamavaghātamuddiśya mantrasya tritvasya ca vidhau vākyabhedaḥ- iti cet |
na |
tritvasya prāptatvenānuvādakatvāt |
kasyāṃcicchākhāyāmayaṃ mantro mantrakāṇḍe trivāramabhyasyā'mnātaḥ |
āhvayatipadaṃ tu 'ehi' itivadavaghātaparatayopacaraṇīyam-iti prāpte -
brūmaḥ- trirabhyāsasya nityavatprāptiḥ pāṭhamātreṇa na sidhyati |
kasyāṃcicchālāyāṃ dviḥpāṭhāt |
kasyāṃcitsakṛtpāṭhāt |
ato 'sau nityavadvidhīyate |
na ca 'avatran' ityasya vaiyarthyam |
tasya kālalakṣakatvāt |
kālasyāpi vidhau vākyabhedaḥ- iti cet |
na |
prāptatvāt |
na hyavaghāte sahāyahvānamanyasminkāle bhavati |
tator'thaprāptaḥ kālaḥ |
āhvānamapi mantrasāmarthyādeva prāptatvānna vidheyam |
na hi 'ehi' iti mantrapāṭha āhvānamantareṇopapadyate |
mantravyākhyānaṃ codahṛtam |
tatrāyaṃ vākyārthaḥ saṃpannaḥ- 'avaghātakāle yadāhvānaṃ tasya trirabhyāsaḥ kartavyaḥ' iti |
ata eva śākhāntare vispaṣṭamāhvānānuvādenābhyāso vidhīyate |
'trirāhvayati triḥsatyā hi devāḥ' iti |
evaṃsati mantrasyāpi viniyoge vākyabhedaḥ syāt |
liṅgena tvāhvāne viniyujyate, nāvaghāte |
na caindrīnyāyo 'tra prasarati |
tṛtīyāśrutyabhāvāt |
'barhiddevasadanaṃ dāmi' ityatroktena tu nyāyena mukhya evā'hvāne liṅgena mantraviniyogaḥ, na tvavavātarūpe gauṇāhvāne |
tasmāt - āhvānaśeṣo 'yaṃ mantraḥ || MJaiNyC_3,2.5-8 ||
(caturthe - agniviharaṇādiprakāśakamantraviniyogādhikaraṇe sūtram) /
tathotthānavisarjane / Jaim_3,2.10 /
START MJaiNy 3,2.9-11
caturthādhikaraṇamāracayati -
uttiṣṭhanpravadedagnadignīnityādikaṃ tathā /
kṛṇuta vratamityevaṃ paṭhanvācaṃ vimuñcati
mantrau vidheyau kālo vā mantrāvutthānamokayoḥ /
viniyojyau na kālasya lakṣaṇā yujyate vidhau
mantrārthānanvayāttatra tadvidhirnaiva śakyate /
agatyā lakṣaṇāpyastu tena kālo vidhīyate
jyotiṣṭome samāmananti - 'uttiṣṭhannanvāhāgnīdagnīnvihara' iti |
tathā - 'vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ visṛjati' iti |
tatra - āgnīdhraṃ saṃbodhyāgniviharaṇādipraiṣarūpo mantro 'nena vākyenotthānaśeṣatayā viniyujyate |
tathā- muṣṭiṃ kṛtvā niyamitavāco dīkṣitasya vāgvimoke 'vrataṃ kṛṇuta' iti mantro viniyujyate |
na cātra pūrvoktāvaghātaśabdavadutthānavimokaśabdau kālalakṣakau |
tatkālayoravaghātakālavadarthaprāptyabhāvena vidheyatve sati lakṣaṇāyā anyāyyatvāt - iti prāpte, brūmaḥ- agniviharaṇapraiṣe payaḥpānarūpavratasaṃpādanapraiṣe cānvitāvetau mantrau, na tūtthāne vāgvimoke ca |
ato 'samarthayorviniyogāsaṃbhavādagatyā lakṣaṇāmapyaṅgīkṛtya kālo vidhīyate || MJaiNyC_3,2.9-11 ||
(pañcame - sūktavākasya prastarapraharaṇāṅgatādhikaraṇaṃ (prastarapraharaṇanyāye) sūtrāṇi-- 11-14) /
sūktavāke ca kālavidhiḥ parārthatvāt / Jaim_3,2.11 /
upadeśo vā yājyāśabdo hi nākasmāt / Jaim_3,2.12 /
sadevatārthas tatsaṃyogāt / Jaim_3,2.13 /
pratipattir iti cet sviṣṭakṛdvadubhayasaṃskāraḥ syāt / Jaim_3,2.14 /
START MJaiNy 3,2.12-13
pañcamādhikaraṇamāracayati --
prastaraṃ sūktavākena praharediti kāladhīḥ /
aṅgāṅgitā vā syātkālo 'jupatetyādyananvayāt
prahṛteriṣṭadevārthasaṃskāratvāttadanvayaḥ /
saṃpādyo devatādvārā tṛtīyāśrutito 'ṅgatā
darśapūrṇamāsayorāmnāyate - 'sūktavākena prastaraṃ praharati' iti |
'idaṃ dyāvāpṛthivī bhadramabhūt' ityādiko mantraḥ sūktavākaḥ |
tasminmantre 'gniṃ saṃbodhya 'tvaṃ sūktavāgasi' ityāmnānāt |
prastaro darbhamuṣṭiḥ, tasya praharaṇamagnau prakṣepaḥ |
tatra - 'sūktavākena' ityetatpadaṃ kālaṃ lakṣayati |
hotrā mantre 'sminpaṭhyamāne tatpāṭhakāle 'dhvaryuḥ prastaraṃ praherat |
na tvatra praharaṇe mantro 'yaṃ viniyoktuṃ śakyaḥ |
pūrvoktapraiṣamantravadatrānvayābhāvāt |
'agniridaṃ havirajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛta'- ityādikaṃ mantre paṭhyate |
'puroḍāśasevayā vṛddho'gnistasminyajapāne tejobāhulyaṃ kṛtavān' iti tasyārthaḥ |
na cāsau prastarapraharaṇe 'nvetuṃ śakyaḥ - iti prāpte, -
brūmaḥ- 'sūktavākena' iti tṛtīyāśrutyā praharaṇe mantro viniyujyate |
na cātyantamanvayābhāvaḥ |
mantro hyayaṃ pūrvamiṣṭānagnyādidevānanusmārayati |
prastapapraharaṇaṃ ceṣṭadevatāsaṃskāraḥ |
ato devatādvārā mantrapraharaṇayoranvayānmantro viniyujyate |
nanu- praharaṇaṃ nāma prakṣepamātram, na tu devatoddeśena prakṣepaḥ |
yajidhātoraśravaṇāt |
tathā sati devatānāmātrābhāvāttadvārāpi nānvayaḥ- iti cet |
maivam |
devatānāṃ sadbhāvāt |
agnyādidevatāprakāśakasya sūktavākasya tṛtīyāśrutyā praharaṇāṅgatvaṃ bodhyate |
yadi prakaraṇe 'gnyādayo devatā bhaveyuḥ, tadā tatprakāśanena dṛṣṭor'tho mantrasya labhyeta |
tato devatākalpanena taduddeśapūrvakasya prakṣepasya yāgatvaṃ sidhyati |
tasmāt -- devatādvārāstyevānvayaḥ || MJaiNyC_3,2.12-13 ||
ṣaṣṭhe -dgasūktavākānāmarthānusāreṇa vini-dghasūtrāṇi -- 15-18) /
yogādhikaraṇe (sūktavākanyāye)
kṛtsnopadeśād ubhayatra sarvavacanam / Jaim_3,2.15 /
yathārthaṃ vā śeṣabhūtasaṃskārāt / Jaim_3,2.16 /
vacanād iti cet / Jaim_3,2.17 /
prakaraṇāvibhāgād ubhe prati kṛtsnaśabdaḥ / Jaim_3,2.18 /
START MJaiNy 3,2.14-15
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
prahṛterakhilaḥ sūktavāko 'ṅgaṃ syādvibhajya vā /
samākhyā kṛtsnagā tena vibhaktasyāṅgatā nahi
darśapūrṇimayordevānanusṛtya vibhajyatām /
ākhyāṃ liṅgena bādhitvā bhāge nāma nirucyate
pūrvodāhṛte mantre sūktavākasamākhyā kṛtsnamantraviṣayā |
yājñikaḥ kṛtsne tacchabdaprayogāt |
tataḥ sarvo 'pi praharaṇāṅgam - iti cet |
na |
liṅgena samākhyāyā bādhitatvāt |
tasminmatre pūrṇamāsadevatāmnānaṃ kasmiṃścidbhāge dṛśyate- 'agnīṣomāvidaṃ havirajuṣetām' iti |
bhāgāntare tu darśadevatāmnānam- 'indrāgnī idaṃ havirajuṣetām' iti, 'indra idaṃ havirajuvata' iti, 'mahendra idaṃ havirajuṣata' iti ca |
imdrāgnīndramahendrāḥ puruṣabhedena darśe vyavasthitāḥ |
tathā sati mantraliṅgena tattadbhāgavattattatkāle vyavatiṣṭhate |
sūktavākaśabdaśca bhāge yaugikaḥ |
'sūktaṃ vakti' iti tadvyutpatteḥ |
yāgakāle tattanmantreṇa samyaguktaṃ devaṃ vaktītyarthaḥ |
ata eva brāhmaṇena vyākhyātam- 'agniridaṃ havirajuvatetyāha, yo āyākṣma devatāstā arīradhāmeti bāvaitadāha' iti |
arīradhāmā'rādhitāṃstuṣṭānakurmetyarthaḥ |
tasmādayaṃ vibhajya viniyujyate || MJaiNyC_3,2.14-15 ||
(saptapte kāmyayājyānuvākyānāṃ kāmyamātrāṅgatādhikaraṇe sūtram-) /
liṅgakramasamākhyānāt kāmyayuktaṃ samāmnātam / Jaim_3,2.19 /
START MJaiNy 3,2.16-18
saptamādhikaraṇamāracayati-
aindrāgnādīṣṭayaḥ kāmyā yājyā apyuditāḥ kramāt /
kāṇḍayostā yathāliṅgaṃ saṃcāryā niyamo 'thavā
liṅgaṃ kramasamākhyābhyāṃ prabalaṃ tadvaśādamūḥ /
akāmyāsvapi saṃcāryā yājyāḥ sarvatra kā kṣatiḥ
samākhyānātkāṇḍayogaḥ kramādiṣṭiṣu yojanam /
apekṣate devamātraṃ śaktiḥ kāmyaikagāstataḥ
kāmyeṣṭayastatkāṇḍe krameṇā'mnātāḥ- 'aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet, yasya sajātā vīyuḥ' ityādinā |
sajātā jñātayaḥ |
vīyurvigatā vipratipannā ityarthaḥ |
'idrāgnī rocana' - ityādike mantrakāṇḍe yājyānuvākyāḥ krameṇā'mnātāḥ |
tatra 'idaṃ kāmyayājyānuvākyākāṇḍam' iti yājñikānāṃ samākhyayo 'vagamyate |
tayoriṣṭikāṇḍamantrakāṇḍayoḥ prathamāyāmiṣṭau prathamapaṭhite yājyānuvākye ityādivyavasthā krameṇa kriyate |
mantragataṃ tvaindrāgnaliṅgaṃ kāmyāyāṃ nityāyāṃ caindrāgneṣṭau te yājyānuvākye viniyuṅkte |
liṅgaṃ ca prabalamiti sarvatra tayorviniyogaḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- nātra liṅgena kramasamākhye bādhituṃ śakyete |
upajīvyatvāta |
indrāgnidevatārūpamātraprakāśanaṃ liṅgam |
na ca tāvanmātreṇa mantrakarmaṇoraṅgāṅgibhāvaḥ |
tataḥ samākhyābalānmantrakāṇḍakarmakāṇḍayoḥ saṃbandhāvagatau sāmānyena mantrakarmaṇoḥ saṃbandho 'vagamyate |
viśeṣatastu 'asminprathame karmaṇyayaṃ mantraḥ prathamaḥ' iti kramādavagamyate |
nanu - 'aindrāgneṣṭāvaindrāgnamantraḥ, vaiśvānareṣṭau vaiśvānaramantraḥ' ityetādṛśī viśeṣo liṅgenaivāvagamyate- iti cet |
na |
liṅgasādhāraṇye kramāpekṣaṇāt |
"aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapedbhrātṛvyavān"iti dvitīyeṣṭirapi |
tatraindrāgnī paṭhitau |
mantrakāṇḍe 'pi"indrāgnī navatim"ityādikamaparamaindrāgnaṃ yājyānuvākyāyugalamāmnātam |
na hi tatra kramamantareṇa nirṇetuṃ śakyam |
na ca krameṇaiva tatsiddherliṅgamaprayojakamiti vācyam |
kvacilliṅgasyaiva vyavasthāpakatvāt |
aindrābārhaspatyeṣṭirakaivā'mnātā- 'yaṃ kāmayeta rājanyamanayoddho jāyeta vṛtrānghnaṃścaret-iti tasmā enamaindrābārhaspatyaṃ caruṃ nirvapet' iti |
yaṃ rājaputraṃ jāyamānaṃ prati rājñaḥ purohitasya ca kāma evaṃ bhavati- 'ayaṃ mātṛgarbhe devakṛtavighnena kenāpyapratibaddho jāyatām |
jātaśca śatrūnmārayansaṃcaret' iti |
tadrājaputrārtheyamiṣṭiḥ |
mantrakāṇḍe tadiṣṭikrame yājyāpuronuvākye indrābṛhaspatidevatāke dvividhe āmnāte |
'idaṃ vāmāsye haviḥ- ' - ityekaṃ yugalam |
'asme indrābṛhaspatī' - ityādikamaparam |
tayoḥ prathamayugalasya krameṇa viniyoge 'pi dvitīyayugalaṃ liṅgenaiva viniyoktavyam |
tasmāt- kramasamākhyāsahakṛtena kāmyeṣṭiṣvevaitā yājyāniyamyante || MJaiNyC_3,2.16-18 ||
(aṣṭame, āgnīdhnopasthāne prākṛtānāṃ mantrāṇāṃ viniyogādhikaraṇe sūtrāṇi 20-23) /
adhikāre ca mantravidhir atadākhyeṣu śiṣṭatvāt / Jaim_3,2.20 /
tadākhyo vā prakaraṇopapattibhyām / Jaim_3,2.21 /
anarthakaś copadeśaḥ syād asambandhāt phalavatā / Jaim_3,2.22 /
sarveṣāṃ copadiṣṭatvāt / Jaim_3,2.23 /
START MJaiNy 3,2.19-20
aṣṭamādhikaraṇamāracayati -
āgneyyā'gnīdhramityagnidevatākā ṛco 'khilāḥ /
upasthāne prayoktavyāḥ prakṛtā eva tā uta
sādhāraṇyena śabdokteḥ sarvābhistadupasthitiḥ /
viśeṣe vidhisaṃkrāntyā prakṛtābhiritīṣyatām
jyotiṣṭome śrūyate - 'āgneyyā'gnīdhramupatiṣṭhate' iti |
tatra- āgnīdhanāmakasya maṇḍapasya yadupasthānaṃ tat, yayā ca kayācidṛcā dāśatayīgatayāgnisaṃbandhinyā kartavyam |
'agnirdevatā yasyā ṛcaḥ sā'gneyī' iti sādhāraṇoktāvṛgviśeṣasyāpratīteḥ- iti cet |
maivam |
kratuprakaraṇapaṭhitānāmāgneyīnāmṛcāṃ kratuprayuktavyāpārasādhanatvaṃ prakaraṇādevāvagatam |
'ko 'sau vyāpāraḥ' iti viśeṣabubhutsāyām 'āgnīdhropasyānarūpo 'yam, iti bodhayannayaṃ vidhirviśeṣamātre saṃkrāmatīti lāghavam |
aprakṛtānāṃ kratūpayuktavyāpārasādhanatvaṃ tadvyāpāraviśeṣaṣcetyubhayamanena bodhyata iti gauravam |
tasmātprakṛtābhirāgnepībhistadupasthānam |
evam 'aindyā sado vaiṣṇavyā havirdhānam' ityatra sadohavirdhānanāmakayormaṇḍapayorupasthāne prakṛtānāmevaindrīṇāṃ vaṣṇaivīnāṃ ca prayoga iti draṣṭavyam || MJaiNyC_3,2.19-20 ||
(navame bhakṣamantrāṇāṃ yathāliṅgaṃ grahaṇādau viniyogādhikaraṇe sūtre 24-25) /
liṅgasamākhyānābhyāṃ bhakṣārthatānuvākasya / Jaim_3,2.24 /
tasya rūpopadeśābhyām apakarṣo 'rthasya coditatvāt / Jaim_3,2.25 /
navamādhikaraṇamāracayati -
bhakṣehītyanuvāko 'yaṃ sarvo bhakṣaṇagāmyuta /
grahaṇādau yathāyogaṃ vibhajya vyavatiṣṭhate
avidhergrahaṇādīnāṃ bhakṣaṇe nikhilo 'stu saḥ /
arthākṣipteṣu teṣveva yathāliṅgaṃ vibhajyate
jyotiṣṭome hutasya somasya śeṣabhakṣaṇaṃ vihitam |
ata evā'mnātam - 'abhiṣutyā'havanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi somaṃ bhakṣayanti' iti |
tasminmakṣaṇe grahaṇāvekṣaṇanigaraṇasamyagjaraṇarūpāścatvāro vyāpārāḥ santi |
mantracca 'bhakṣehi'- ityādyanuvāke samāmnātaḥ |
tatra bhakṣaṇaṃ yathā sākṣāccoditaṃ, na tathā grahaṇāvekṣaṇanigaraṇasamyagjaraṇāni coditāni |
na cāvihiteṣu mantro viniyogamarhati |
samākhyā tu 'bhakṣānuvākaḥ' ityevaṃrūpā bhakṣaṇamātraviṣayā |
tasmātkṛtsnasyāpyanuvākasya bhakṣaṇa eva viniyogaḥ- iti prāpte, -
brūmaḥ- avihitānyapi grahaṇādīnyarthākṣiptāni |
tadvyatirekeṇa bhakṣaṇāsaṃbhavāt |
atasteṣvanuvāko yathāliṅgaṃ vibhajya viniyoktavyaḥ |
tatra 'bhakṣehi'- ityārabhya 'aśvinostvā bāhubhyāṃ sādhyāsam' |
ityanto grahaṇaṃ prakāśayati |
'ehi' ityāhvānasya bāhubhyāṃ svīkaravāṇi' ityetasya ca darśanāt |
'nṛcakṣasaṃtvā deva soma sucakṣā avakhyeṣam' ityayaṃ bhāgo 'vekṣaṇaṃ prakāśayati |
'śobhanacakṣurahaṃ manuṣyeṣu makhyātaṃ tvāmavekṣiṣīya' ityabhidhānāt |
'hinva me gātrā'- ityādiḥ 'mā me 'vāṅnābhimatigāḥ'aityantaḥ samyagjaraṇaṃ prakāśayati |
gātraprīṇanenādhobhāge nāmyatikramaṇaniṣedhena ca tadavagamāt |
jaraṇaṃ nārthākṣiptam, tena vināpi bhakṣasiddheḥ- iti set |
na |
jaraṇaparyantasyaiva sārthakabhakṣaṇatvāt |
na ca - jaraṇe puruṣavyāpārābhāvaḥ |
samyagupaveśanāderjaraṇārthatvāt |
'mandrābhibhūtiḥ' - ityādiḥ 'bhakṣayāmi' ityanto bhakṣaṇaṃ prakāśayati |
tasmāt- liṅgena samākhyāṃ bādhitvā viniyogaḥ kartavyaḥ || MJaiNyC_3,2.21-22 ||
(daśame mandrābhibhūtirityāderekamantratādhikaraṇe sūtram - )
guṇābhidhānān mandrādir ekamantraḥ syāt tayor ekārthasaṃyogāt / Jaim_3,2.26 /
START MJaiNy 3,2.23-24
daśamādhikaraṇamāracayati-
mandreti vasumadveti dvayaṃ tarpaṇabhakṣayoḥ /
vibhaktavyamutāśeṣaṃ tṛptisaṃyuktabhakṣaṇe
liṅgādvibhāgo maivaṃ no tṛptirbhakṣaṇato 'nyataḥ /
liṅgasyāsaṃbhave vākyaśeṣātsarve 'stu bhakṣaṇe
'mandrābhibhūtiḥ' - ityādiḥ 'juṣāṇā somasya tṛpyatu' ityanto bhāgo hṛṣṭāyā arucimabhibhavantyāḥ somaṃ sevamānāyā jihvāyāstṛptiṃ prakāśayati |
'vasumadgaṇasya'- ityādiḥ 'bhakṣayāmi' ityanto bhāgo bhakṣaṇaprakāśakaḥ |
tatra pūrvaballiṅgena vibhajya viniyogaḥ- iti cet |
maivam |
na khalu tṛptirbhakṣaṇādanyena vyāpāreṇa jāyate |
kiṃ tarhi-bhakṣaṇāmuniṣpādinī hi sā |
tathā sati kasminvyāpāre tṛptiprakāśako bhāgo viniyujyeta |
tato liṅgena viniyogāsaṃbhavādbhakṣaṇavākyasya śeṣastṛptiprakāśakabhāgo bhaviṣyati |
upayuktaśca tatrāyaṃ bhāgaḥ |
tṛptisahitabhakṣaṇaprakāśanena puruṣotsāhajananāt |
tasmānmandrādiḥ sarvo bhakṣaṇe viniyujyate || MJaiNyC_3,2.23-24 ||
(ekādaśe, indrapītasyetyādimantrāṇāṃ viniyogādhikaraṇe sūtre 27 -28) /
liṅgaviśeṣanirdeśāt samānavidhāneṣv anaindrāṇām amantratvam / Jaim_3,2.27 /
yathādevataṃ vā tatprakṛtitvaṃ hi darśayati / Jaim_3,2.28 /
START MJaiNy 3,2.25-27
ekādaśādhikaraṇamāracayati -
indrapītasyeti makṣamantrāṃśaḥ kimihaindrake /
kevale 'nyatra vohācca sarvatrota yarthāśrutam
aindra eva samarthatvāttūṣṇīmevānyabhakṣaṇam /
ūho vānyeṣu karmaikye 'pyastyūho bhakṣabhedataḥ
indreṇa yasminsavane somaḥ pīta itīraṇāt /
savanastheṣu sarveṣu mantro 'nūhena paṭhyatām
bhakṣamantre kaścidaṃśaḥ 'indrapītasya' ityevaṃvidhaḥ śrūyate |
tatra- 'indreṇa pūtasya somasya śeṣaṃ bhakṣayāmi' ityartho bhavati |
tathā satyasya mantrasyendrapradānaśeṣabhakṣaṇa eva samarthatvāttatraivāyaṃ mantro viniyujyate, na tu maitrāvaruṇādiśeṣabhakṣaṇe |
tasmādamantrakameva tadbhakṣaṇam, ityekaḥ pūrvapakṣaḥ |
'indrapītasya' iti padasyāsamarthatve 'pi 'mitrāvaruṇapītasya' ityeṣamūhe sati sāmarthye bhaviṣyati |
nanu-āgneyayāgasya prakṛtitvāttadvatasya 'agnaye juṣṭam' |
iti mantrasya vikṛtau saurye carau 'sūryāya juṣṭam' ityevamūhaḥ kriyate |
iha tu karmaikyānnohaḥ- iti cet |
na |
karmabheda iva bhakṣabhede 'pyūhituṃ śakyatvāt |
iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ |
'indrapītasya' ityatra bahuvrīhirdraṣṭavyaḥ |
tatpurūṣatve 'samāsasya' (pā.sū. 6.1.123) iti sūtreṇāntodāttatvaprasaṅgāt |
ādyudāttaṃ hyetatpadamāmnātam |
indrapratipādikaṃ tu svata ādyudāttam |
tathā sati 'bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam'[pā.sū. 6.2.1] iti sūtreṇa pūrvapadaprakṛtisvaravidhānātsamastapadamapyādyudāttameva saṃpadyate |
'indreṇa pītaḥ somo yasminsavane' iti vigrahātsavanaparatve sati 'aindrabhakṣaṇa eva' iti niyantumasamarthatvātsarvabhakṣaṇeṣvanūhenaivāyaṃ mantraḥ prayoktavya iti rāddhāntaḥ || MJaiNyC_3,2.25-27 ||
(dvādaśe, abhyunnītasomabhakṣaṇādhikaraṇe sūtrāṇi 29-31) /
punarabhyunnīteṣu sarveṣām upalakṣaṇaṃ dviśeṣatvāt / Jaim_3,2.29 /
apanayād vā pūrvasyānupalakṣaṇam / Jaim_3,2.30 /
grahaṇād vāpanayaḥ syāt / Jaim_3,2.31 /
START MJaiNy 3,2.28-30
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
ūhapakṣe yadūhyaṃ taccintyate nyāyapañcake /
indre hute 'tha taccheṣe hotrakaiścamasasthite
somo 'bhyunnīya devebhyo hutvā saṃbhakṣyate tadā /
indro na lakṣyo lakṣyo vā na śeṣe 'nyārthatā yataḥ
unnīta eva saṃbaddho na pūrvo devatāntaraiḥ /
ata indrasya siddhyarthe lakṣyo 'sāvitaraiḥ saha
pūrvādhikaraṇe yo 'yamūharūpo dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ, tatprasaṃṅgātkṛtvācintārūpeṇa nyāyapañcakenohaviṣayaścintyate |
maitrāvaruṇabrāhmaṇācchaṃsipotrādaya ṛtvijo hotrakāḥ |
teṣāṃ ca santi camasāḥ |
pātraviśeṣasthitāḥ somarasāścamasāḥ |
tairvaṣaṭkārānuvaṣaṭkārayorhotavyam |
camasānāmaindratvāddhoturvaṣaṭkāre prathamamindro hutaḥ |
anantaraṃ camasasthite hutaśeṣe punaḥ somāntaramabhyunnīya devatāntarebhyo hotrakā anuvaṣaṭkāre juhvati |
tatra maitrāvaruṇaḥ 'mitraṃ vayaṃ havāmahe' - iti mantreṇa mitrāvaruṇau yajati |
brāhmaṇācchaṃsī 'indra tvā vṛṣabhaṃ vayam' - iti mantreṇendraṃ yajati |
potā 'maruto yasya hi kṣaye'- iti mantreṇa maruto yajati |
evaṃ hutvā paścātsomo bhakṣyate |
tasminbhakṣaṇe 'mitrāvaruṇapītasya' iti mantra ūhanīyaḥ |
tadānīm 'indramitrāvaruṇapītasya' ityevaṃ mitrāvaruṇābhyāṃ saha nendra upalakṣaṇīyaḥ |
kutaḥ |
indraśeṣe punarabhyunnītasya tena saha mitrāvaruṇādyarthatve sati tasya śeṣasyendrasaṃbandharāhityāt |
punarunnītasyaivānyārthatvam, na pūrvasya- iti cet |
na |
unnayanakāle 'mitrāvaruṇādyartho 'yam' iti saṃkalpābhāvāt |
pradānakāle tu pūrvaśeṣeṇa sahaiva mitrāvaruṇādibhyaḥ pradīyate |
tasmāt- indrasaṃbandharāhityānnendro lakṣaṇīyaḥ- iti prāpte -
brūmaḥ- mā bhūtsaṃkalpaḥ, tathāpyunnayanaṃ kariṣyamāṇaṃ maitrāvaruṇādiyāgārthameva |
na tu tasya pūrvānuṣṭhitendrayāgārścatvaṃ saṃbhavati |
tasmādunnīto mitrāvaruṇādisaṃbaddhaśeṣa indrasaṃbaddha evetyubhayabhakṣaṇe mitrāvaruṇādibhiḥ sahendro 'pyupalakṣaṇīyaḥ || MJaiNyC_3,2.28-30 ||
(trayodaśe pātnīvatamakṣaṇa indrādīnāmanupalakṣaṇādhikaraṇe sūtre 32-33) /
pātnīvate tu pūrvavat / Jaim_3,2.32 /
grahaṇād vāpanītaṃ syāt / Jaim_3,2.33 /
START MJaiNy 3,2.31-33
trayodaśādhikaraṇamāracayati -
dvidevaśeṣa ādityasthālyā āgrayaṇābhidhām /
sthālīṃ prāptastataḥ pātnīvatasya grahaṇe sati
tadbhakṣaṇe dvidevāḥ kiṃ sārdhe pātnīvatena te /
upalakṣyā na vā pūrvanyāyenāstūpalakṣaṇam
anya āgrayaṇātpātnīvato naitasya vidyate /
ākāṅkṣā pūrvadeveṣu patnīvāneva lakṣyate
aindravāyavādayo dvidevatyāḥ |
teṣāṃ śeṣa ādityasthālīmāgacchati, punarapi tasyāḥ sthālyā āgrayaṇasthālīmāgacchati |
tasyā āgrayaṇasthālyāḥ pātnīvato gṛhyate |
tasya pātnīvatasya bhakṣaṇa indravāyvādaya upalakṣaṇīyāḥ |
pūrvādhikaraṇe yathā mitrāvaruṇādibhiḥ sahendra upalakṣitaḥ, tadvat - iti prāpte, -
brūmaḥ- 'yadupāṃśu pātreṇa pātnīvatamāgrayaṇādgṛhṇāti' ityāgrayaṇapātrasyāpādānatvaśravaṇāttato niḥsṛtasomarasasya tatsaṃbandhe 'pete sati paścātpatnīvaddevatāyai grahaṇaṃ bhavati |
tathā satyatyantabhinnasya pātnīvatasya pūrvadeveṣvākāṅkṣā nāsti |
punarabhyannītastu soma aindraśeṣeṇa saṃsṛṣṭaḥ |
tasya saṃsṛṣṭasya bhakṣaṇe maitrāvaruṇādīnāmivendrasyāpi saṃbandho nāpaitīti vaiṣamyam |
tasmātpātnīvatabhakṣaṇa indravādhvādayo nopalakṣaṇīyāḥ || MJaiNyC_3,2.31-33 ||
(caturdaśe pātnīvataśeṣabhakṣe tvaṣṭuranupalakṣaṇīyatādhikaraṇe sūtre 34-35) /
tvaṣṭāraṃ tūpalakṣayet / Jaim_3,2.34 /
atulyatvāt tu naivaṃ syāt / Jaim_3,2.35 /
START MJaiNy 3,2.34-35
catudarśādhikaraṇamāracayati-
saha patnīvatā tvaṣṭā tadgrahe lakṣyate na vā /
saha tvaṣṭrā pibetyukterdevatvātso 'pi lakṣyate
sahatvamātraṃ tvaṣṭuḥ syānna pātṛtvamaśabdanāt /
codanāyā abhāvācca na devo 'to na lakṣyate
tasminneva pātnīvatagrahe śeṣabhakṣaṇamantre patnīvatā saha tvaṣṭāpyupalakṣaṇīyaḥ |
kutaḥ |
tvaṣṭurapi taddevatvāt |
tacca homamantrādavagatam |
'agnī 3 i patnībantsajūrdevena tvaṣṭrā somaṃ piba svāhā' ityasminmantre patnīvantamagniṃ plutāntena saṃbodhya'tvaṣṭrā devena saha piba' ityabhidhānātpātṛtvena patnīvata iva tvaṣṭustaddevatvam |
tataḥ- 'patnīvattvaṣṭṛpītasya' ityupalakṣaṇam-iti prāpte -
brūmaḥ- pānakāle sahāvasthānamātraṃ tvaṣṭuḥ 'sajūḥ' ityanena padena pratīyate, na tu pātṛtvam |
asaṃbodhitasya tvaṣṭuḥ 'piba' ityanena śabdena sāmānādhikaraṇyābhāvāt |
na ca pātṛsahabhāvamātreṇa pātṛtvam -
"sahaiva daśabhiḥ putrairbhāraṃ vahati gardagrī" |
ityatra putrāṇāṃ voḍhṛtvādarśanāt |
āstāṃ mantraḥ |
vidhibalātvaṣṭurdevatvam - iti cet |
na |
'pātnīvatamāgrayaṇādgṛhṇāti"ityatra tvaṣṭurapratīteḥ |
tasmāt - adevatvāttvaṣṭā nopalakṣaṇīyaḥ || MJaiNyC_3,2.34-35 ||
(pañcadaśe pātnīvataśeṣabhakṣe triṃśatāmanupalakṣaṇādhikaraṇe sūtram) /
triṃśac ca parārthatvāt / Jaim_3,2.36 /
START MJaiNy 3,2.36-37
pañcadaśādhikaraṇamāracayati -
patnīvantastrayastriṃśaddevāstānmādayetyamī /
lakṣyā na vā yājyayākterdevatvādupalakṣaṇam
eko 'gniryajamānena mādito 'nye tu vahninā /
ato 'gnereva devatvānnānyeṣāmupalakṣaṇam
tasyaiva pātnīvatagrahasya yājyāyāmagniṃ saṃbodhya 'patnīvannāmadhāriṇastrayastriṃśaddevānmādaya' ityabhidhīyate - 'patnīvatastriṃśataṃ trīṃśca devānanuṣvadhamāvaha mādayasva' iti |
anuṣvadhamanupradānam |
atra hūyamānena somarasena mādanīyatvātrayastriṃśatāṃ taddevatvam |
attaste 'pi bhakṣaṇe lakṣaṇīyāḥ- iti cet |
na |
yajamānena mādanīyasyāgnereva taddevatvāt |
trayastriṃśaddevāstu vahninā mādyanta iti na teṣāmatra devatvam |
tasmānnopalakṣaṇam || MJaiNyC_3,2.36-37 ||
(ṣoḍaśe bhakṣaṇe 'nuvaṣaṭkāradevatāyā anupalakṣaṇādhikaraṇe sūtram) /
vaṣaṭkāraś ca pūrvavat / Jaim_3,2.37 /
START MJaiNy 3,2.38-39
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati-
somasyāgna iti proktānuvaṣaṭkāradevatā /
lakṣyā na vā devatātvāllakṣyā triṃśadvilakṣaṇā
prakṛtau vidyamāno 'gniranuddeśadilakṣitaḥ /
uddeśyendro lakṣito 'tto vikṛtāvapi tattathā
"somasyāgne vīhī |
tyanuyajati"iti śrūyate |
tatra-anuvaṣaṭkārasya māntravarṇiko 'gnirdevatā |
na ca trayastriṃśatāmiva vahneradevatātvam |
mantre vahniṃ saṃbodhya somapātṛtvāmidhānāt |
tasmāt-agnirlakṣaṇīyaḥ- iti cet |
na |
prakṛtāvalakṣitatvāt |
aindraśvamasaḥ prakṛtiḥ |
itare vikṛtirūpāḥ |
tathā hi-aindraśca somo gṛhyate mīyate ca |
tenaindroṣveva somaḥ, anaindreṣu soma eva nāstīti sarve somadharmā aindreṣveva |
anaindrā adharmakāḥ |
dharmatākāṅkṣāścodakena sadharmakā iti vikṛtitvam |
gṛhyamāṇasya mīyamānasya ca somasyaindratvam 'indrāya tvā vasumate' ityādigrahaṇamantrādavagamyate |
tasya prakṛtibhūtasyendracamasasya bhakṣaṇe 'gniranuvaṣaṭkāradevo nopalakṣitaḥ |
kutaḥ |
grahaṇe taduddeśābhāvāt |
indrastūddeśyatvādupalakṣitaḥ |
evaṃ vikṛtāvapyuddeśyadevānāmevolakṣaṇaṃ nyāyyam |
tasmāt- agnirnopalakṣyaḥ || MJaiNyC_3,2.38-39 ||
(saptadaśe(kṛtvācintārūpe)anaindrāṇāmamantrakabhakṣaṇādhi karaṇe sūtram) /
chandaḥ pratiṣedhas tu sarvagāmitvāt / Jaim_3,2.38 /
START MJaiNy 3,2.40-41
saptadaśādhikaraṇamāracayati -
amantrapakṣamāśritya kṛtvācintāntaratrayam /
ūho 'sti no vā so 'styatra vikṛtau tasya saṃbhavāt
someneti vidheḥ sarvapradāneṣu samatvataḥ /
avikāre 'pyanūho 'to naindro nirmantrabhakṣaṇam
uktābhyaḥ pañcamyaḥ kṛtvācintābhyaḥ pūrvasminnevādhikaraṇe yo 'yam 'anaindreṣvamantrakaṃ bhakṣaṇam' ityevaṃrūpaḥ prathamaḥ pūrvapakṣaḥ, tameva manasi nidhāya punaḥ kṛtvācintānāṃ trayamabhidhīyate - anaindrapūktarītyā vikṛtitvenohasaṃbhavādaratyūhaḥ- iti cet |
na |
anaindraṇāṃ vikṛtitvāsaṃbhavāt |
'somena yajeta' ityutpattiśrutaḥ somaḥ karmaṇo 'ṅgam, na tu pradānaviśeṣasya kasyacidaṅgam |
sa eva somaḥ sarvapradāneṣvabhyasyata iti sarvāṇi samapradhānāni |
ata aindrāṇāmanaindraṇāṃ ca prakṛtivikṛtibhāvāsaṃbhavānnāstyatrohaḥ |
'indrāya tvā vasumate' ityādimantro liṅgādaindraviṣayo 'stu |
naitāvatā prakṛtivikṛtibhāvaḥ sidhyati |
tasmāduktamantrasya liṅgādaindraviṣayatvādanaindreṣvamantrakaṃ bhakṣaṇam || MJaiNyC_3,2.40-41 ||
(aṣṭādaśe, aindrāgnabhakṣasyāmantrakatādhikaraṇe sūtre - 39 -40)
aindrāgne tu liṅgabhāvāt syāt / Jaim_3,2.39 /
ekasmin vā devatāntarād vibhāgavat / Jaim_3,2.40 /
START MJaiNy 3,2.42-43
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati -
samantrakamamantraṃ vā syādaindrāgnādibhakṣaṇam /
aindrāgne 'tīndrapītatvasaṃbhavāttatsamantrakam
na pānamaśarīrasya yuktaṃ dānaṃ tu miśragam /
mantro 'yaṃ tu na miśrārhastasmādetadamantrakam
yadetat 'aindrāgnaṃ gṛhṇāti' iti vihitaṃ śeṣabhakṣaṇam, tatra- indrāgnibhyāṃ pītaḥ soma indreṇāpi pīto bhavati' iti leṅgenaiva viniyogātsamantrakaṃ bhakṣaṇam - iti cet |
maivam |
navamādhyāye vakṣyamāṇadevatādhikaraṇanyāyenāśarīrasyendrasya pānāsaṃbhavāt |
atha- patiśabdena dānaṃ vivakṣyeta, tadānīm 'indrāya dattaḥ somaḥ' iti mantrārtho bhavati |
na cātra yajamāna indramuddiśya dadau, kiṃtvindrāgnī uddīśya |
tasmāt 'dānaṃ miśraviṣayam |
mantrastu na miśraviṣayaḥ' ityamantrakaṃ bhakṣaṇam || MJaiNyC_3,2.42-43 ||
(ekonaviṃśe 'gāyatracchandasaḥ' ityādimantraviniyogādhikaraṇe sūtrāṇi 41-43) /
chandaś ca devatāvat / Jaim_3,2.41 /
sarveṣu vābhāvād ekacchandasaḥ / Jaim_3,2.42 /
sarveṣāṃ vaikamantryam aitiśāyanasya bhaktipāvanatvāt savanādhikāro hi / Jaim_3,2.43 /
START MJaiNy 3,2.44-46
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati -
aindradāne 'pi gāyatramātrayukte 'thavetaraiḥ /
chandobhirapi yukte syādādyo mantre tathoktitaḥ
dvayoḥ samo bahuvrīhirekacchandāstu na kvacit /
nānācchandasyaindra eva kṛtvācinteyamīritā
savanārthendrapītoktirityudghaṭanamīritam /
tena sarvapradāneṣu mantrapāṭho yathā sthitaḥ
Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0