Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 2.2

agnīṣomīyapaśau śrūyate --"saṃ te aprāṇo vātena gacchatām, samaṅgāni yajatraiḥ, saṃ yajñapatirāśiṣā"iti |
ayamarthaḥ- ' bhoḥ paśo tava prāṇo ' vātena bāhyena vāyunā saṃgacchatām, tava hṛdayādyaṅgāni yāgaviśeṣaiḥ saṃyujyantām, yajñapatirāśiṣā saṃyujyatām ' iti |
tatra"yajñapatiḥ"ityasmiṃstṛtīye mantre 'sam' ityupasargasya kriyāpadākāṅkṣatvātprathamamantragatasya ' gacchatām ' iti padasyaikavacanāntasya yajñapatiśabdenānvetuṃ yogyatvātpūrvavadbuddhisthatvena saṃnihitatvādākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatānāṃ sadbhāvena kriyāpadamanuṣajyate -- iti prāpte , -
brūmaḥ- madhyamamantre bahuvacanāntena ' aṅgāni ' ityanenānvetumayogyatvāttadvyavāyena buddhisaṃnidhyabhāvānnāstyanuṣaṅgaḥ |
tato dvitīyatṛtīyamantrayoryathocitaṃ vākyaśeṣo 'dhyāhartavyaḥ || MJaiNyC_2,1.38-39 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
(atha dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ)
(prathame 'ṅgāpūrvabhedādhikaraṇe sūtram)
śabdāntare karmabhedaḥ kṛtānubandhatvāt / Jaim_2,2.1 /
START MJaiNy 2,2.1-2
dvitīyapādasya prathamādhikaraṇamācarayati --
dadāti yajatītyādau bhāvanaikyamutānyatā /
ākhyātaikyāttadekatvaṃ dhātubhedo 'prayojakaḥ

dhātubhedena bhinnatvamākhyāte śrūyate tataḥ /
utpattyekānuraktatvādbhidyante bhāvanā mithaḥ

ihaikaprakaraṇagatānyaparyāyadhātuniṣpannānyākhyātāni yajati, dadāti, juhoti, ityādīnyudāharaṇam |
tāni caivaṃ śrūyate --"somena yajeta""hiraṇyamātreyāya dadāti" "dākṣiṇāni juhoti"iti |
teṣu bhāvanāvācina ākhyātasyaikatvādbhāvanāyā ekatvaṃ yuktam |
na ca dhātubhedādbhāvanābhedaḥ |
tadvācitvābhāvena dhātostasyāmaprayojakatvāt - iti prāpte , brūmaḥ- astvākhyātameva bhāvanāyāḥ prayojakam |
taccākhyārta pratidhātu bhinnam |
na hi bahūnāṃ dhātūnāmuparyeka ākhyātapratyayaḥ śrūyate |
nāpi vyākaraṇe dhātusamūhādekamākhyātaṃ vihitam |
tata ākhyātānāṃ bahūnāmekaikadhātuviśeṣāmuraktatvenaivotpannānāṃ bhāvanāvācitvena yāgadānahomabhāvanāḥ parasparaṃ bhidyante || 1-2 ||
START MJaiNy 2,2.3
atra gurumatamāha -
niyogaikatvataḥ śāstramabhinnamiti cenna tat /
dhātubhedācchāstrabhede niyogo bhidyate balāt

' karmabhedacintā nādhyāyārthaḥ, kiṃtu śāstrabhedacintā ' iti gurormatam |
tatra ' yajeta, dadyāt, juhuyāt ' ityeteṣu liṅpratyayabācyasya niyogasyaikatvādhātūnāṃ niyogavācakatvābhāvenāprayojakatvādekaniyogārthe kṛtsnaṃ śāstramekam - iti pūrvapakṣaḥ |
pratidhātu liṅpratyayasya bhinnatvāddhātvarthānubandhabhedena tadviśiṣṭe niyoge 'pi bhedasya vārayitumaśakyatayā niyogānusāri śāstraṃ bhinnam - iti siddhāntaḥ

(dvitīye samidādyapūrvabhedādhikaraṇe sūtram)
ekasyaivaṃ punaḥ śrutir aviśeṣād anarthakaṃ hi syāt / Jaim_2,2.2 /
START MJaiNy 2,2.4-5
dvitīyādhikaraṇamāracayati -
samidho yajatītyādāvekatvamuta bhinnatā /
dhātupratyayayoraikyādekatvaṃ bhinnatā kutaḥ

abhyāsātkarmabhedo 'tra nāmatvānna vidhirguṇe /
vidhitvaṃ śrutito bhāti saṃnidheranuvādatā

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"samidho yajati" 'tanūnapātaṃ yajati ' ' iḍo yajati '"barhiryajati""svāhākāraṃ yajati"iti |
tatra pañcakṛtvaḥ śrūyamāṇe yajatipade pūrvokteṣu ' yajati dadāti ' ityādipadeṣviva dhātubhedo nāsti, yena bhāvanābheda āśaṅkyeta |
tasmādākhyātaikyaprayuktaṃ bhāvanaikyamanivāryamiti cet |
maivam |
yajatipadābhyāsena karmabhedāvagamāt |
karmaikatve 'bhyāso nirarthakaḥ syāt |
athocyeta -- ' samigho yajati ' ityanena prathamaśrutena vākyena vihitaṃ saminnāmakaṃ yāgamuparitanaiśrcaturbhiryajatipadairanūdya tanūnapādādayo devatārūpā dravyarūpā vā guṇāścatvāro vikalpitā vidhīyante, tato 'nuvādārthatvānnābhyāsavaiyarthyam --- iti |
tanna |
tanūnapādādiśabdānāṃ yāganāmatvena guṇavidhitvābhāvāt |
na tāvadatra devatāvidhiḥ |
caturthītaddhitayoraśravaṇāt |
nāpi dravyavidhiḥ, tṛtīyāntatvābhāvāt |
tataḥ ' agnihotraṃ juhoti ' ityādāvina dvitīyāntānāṃ yuktaṃ nāmatvam |
yattu - caturṇāmuparitānāṃ yajatipadānāmanuvādatvam |
tadasat |
teṣāṃ vidhāyakatvāt |
yathā ' samidho yajati ' ityatra yajatipade vidhitvaṃ śrutyā pratīyate, tathānyeṣvapi caturṣu padeṣu vidhitvaṃ śrautam |
anuvādatvaṃ tu purovādarūpasya ' samidho yajati' ityasya saṃnidhināvagamyate |
saṃnidhiśca śruterdurbalaḥ |
vidhitve ca pūrvavākyavihitasya saminnāmakasya yāgasya punarvidhānāyogāttanūnapādādināmakāni yāgāntarāṇi vidhīyante |
nanvevaṃ sati saṃjñābhedātkarmabhedaḥ saṃpadyate, natvabhyāsāt |
tathāsati vakṣyamāṇenādhikaraṇena saṃkīryate |
maivam |
vaiṣamyāt |
' athaiṣa jyotiḥ ' ityasminvakṣyamāṇodāharaṇe yāgāvagaptātprāgena saṃjñātvāvagamātsaṃjñāyāḥ karmabhedahetutvam |
iha tu vidhāyakairyajatipadairyāgeṣvavagateṣu, bhede cābhyāsādavagate, bhinnānāṃ yāgānāṃ samitsaṃjñāyā anyāḥ saṃjñā apekṣitaḥ |
iti tanūnapādādīnāṃ saṃjñātvaṃ paścādavagamyate |
tasmāt - abhyāsa evātra bhedahetuḥ || MJaiNyC_2,2.4-5 ||
(tṛtīya āghārādyagneyādīnāmaṅgāṅgibhāvādhikaraṇe sūtrāṇi 3-8)
prakaraṇaṃ tu paurṇamāsyāṃ rūpāvacanāt / Jaim_2,2.3 /
viśeṣadarśanāc ca sarveṣāṃ sameṣu hy apravṛttiḥ syāt / Jaim_2,2.4 /
guṇas tu śrutisaṃyogāt / Jaim_2,2.5 /
codanā vā guṇānāṃ yugapacchāstrāc codite hi tadarthatvāt tasya tasyopadiśyeta / Jaim_2,2.6 /
vyapadeśaś ca tadvat / Jaim_2,2.7 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_2,2.8 /
START MJaiNy 2,2.6-10
tṛtīyādhikaraṇamāracayati --
evaṃ vidvānpaurṇamāsīmamāvāsyāmitīritam /
karmānyaduta pūrvoktasamudāyānuvādakam

karmāntaraṃ syādabhyāsāddhrauvaṃ dravyaṃ hi devatā /
vārtraghaṇītyādito labhyānuvādastu na yujyate

vārtraghaṇītyājyabhāgāṅgavyavasthokterna devatā /
paurṇetyanūdyate paurṇamāsīyuktaṃ trikaṃ tathā

ametyapi samūhasya dvitvasiddhiḥ prayojanam /
sahasthitiḥ paurṇamāsyāmityuktibhyāṃ trike trike

vidvadvākyavidhau vidhyāvṛttirāgneyakādinā /
vihitasya phalitvena prādhānyamitare guṇāḥ

idamāmnāyate ---- ' ya evaṃ vidvānpaurṇamāsīṃ yajate ' ' ya evaṃ vidvānamāvāsyāṃ yajate ' iti |
atra yajatinā karmāntaraṃ vidhīyate, na tu prakṛtā āgneyādayaḥ ṣaḍyāgā anūdyante |
āgneyādayaśca kālasaṃyuktāstasminprakaraṇa evamāmnāyante - ' yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati ' iti, ' tāvabrūtāmagnīṣomāvājyasyaiva anāvupāṃśu paurṇamāsyāṃ yajan ' iti , tābhyāmetamagnīṣomīyamekādaśakapālaṃ pūrṇamāse prāyacchat ' iti, ' aindraṃ dadhyamāvāsyāyām"iti, ' aindraṃ payo 'māvāsyāyām ' iti |
etebhyaḥ prakṛtebhyaḥ ṣaḍbhya āgneyādibhyo vidvadvākyavihitasya, karmaṇo 'nyatve sati pūrvādhikaraṇanyāyena vidhyabhyāsa upapadyate |
na ca karmāntare dravyadevatayorabhāvaḥ, dhrauvājyasadbhāvāt |
ata evoktam ----
"dhrauvaṃ sādhāraṇaṃ dravyaṃ devatā māntravarṇikī |
rūpavantau tato yāgau vidhīyete pṛthaktayā"iti |
"sarvasmai vā etadyajñāya gṛhyate yaddhruvāyāmājyam"iti dhrauvasya sādhāraṇatvaṃ śrutam |
devatāyā māntravarṇikatvamitthamunnetavyam --"tasmādvārtraghaṇī paurṇamāsyāmanūcyete, vṛdhanvatī amāvāsyāyām"eti vārtraghnyau vṛdhanvatyau carcau krameṇa kāladvayopete karmaṇi vidhīyete |
tatra --"agnirvṛtrāṇi jaṅghanat"ityeko vārtraghro mantraḥ |
' tvaṃ somāsi satpatistvaṃ rājota vṛtrahā ' ityaparaḥ |
tayoruktāvagnīṣomau paurṇamāsadevate |
evamantarāmnātayorvṛdhidhātuyuktayormantrayoruktāvagnīṣomāvamāvasyādevate |
ābhyāṃ dravyadevatābhyāṃ rūpavattvādyāgāntaramatra vidhīyate |
ṣaḍyāgānuvādatve tadanuvādeva vidheyāntarasya kasyacidadarśanādvidvadvākyamanarthakaṃ syāt |
na kevalaṃ tadānarthakyam, kiṃtu"paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta, amāvāsyāyāmamāvāsyayā yajeta ' ityetadapi vyartha syāt |
na caitatkālavidhāyakam,"yadāgneyaḥ"-- ityādyutpattivākyaireva tadvidhānāt |
karmāntaratve tu kālaṃ vidhāsyati |
tasmātkarmāntaravidhiḥ- iti prāpte , brūmaḥ- āstāṃ tāvaddravyam |
devatā tu vidhitsitasya karmāntarasya sarvathā na labhyate |
vārtraghnyorvṛdhanvatyoścā'jyabhāgadevatāpratipādakatvāt |
hautre mantrakāṇḍe sānidhenīrāvāhananigadaṃ prayājamantrāṃścā'mnāya prayājānantarabhāvinorājyabhāgayoḥ krame vārtraghnyau vṛdhanvatyau cā'mnāte liṅgaṃ cāgniviṣayaṃ somaviṣayaṃ ca tatropalabhyate |
tato liṅgakramābhyāmājyabhāgaviṣayatvamavagamyate |
yattu -"vārtraghnī paurṇamāsyām"- ityādi vākyam, talliṅgakramakḷptayorājyabhāgāghgayormantrayugalayoḥ kāladvaye vyavasthāmācaṣṭe |
na tu nūtanakarmāṅgatāmanayorvidadhāti |
ato rūparāhityādvidvadvākyaṃ karmāntaravidhāyakaṃ na bhavati , kiṃ tarhi - pūrvaprakṛteṣvāgneyādiṣu ṣaṭsu trikarūpau dvau samudāyāvanuvadati |
na ca kālavācibhyāṃ paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ yāgānuvādānupapattiḥ |
tatkālavihitayoryāgatrikayorupalakṣitatvāt |
na cānuvādo vyarthaḥ |
samudāyadvitvasiddhestatprayojanatvāt |
tatsiddhau ca"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"ityasminphalavākye ṣaḍyāgavivakṣayā dvivacananirdeśa upapadyate |
yadapyuktam - anuvādapakṣe"paurṇamāsyām"ityādivākyavairthyam - iti |
tadayuktam |
kālavidhānā saṃbhave 'pyekasya trikasya sahaprayogavidhānāt |
āgneyopāṃśuyājāgnīṣomīyāṇāṃ trayāṇāṃ paurṇamāsīkālavihitānāṃ sahaprayogaḥ ' porṇamāsyā ' ityanena tṛtīyaikavacanāntena vidhīyate |
evamitaratrāpi |
nanu - vidvadvākyasya karmāntaravidhāyakatvābhāve 'pi nānuvādakatvam |
tasya yāgāvidhāyakatvābhyupagamāt |
"āgneyo 'ṣṭākapālaḥ"ityādivākyāni tu vihitayāgānuvādena dravyadevatālakṣaṇaguṇavidhāyakāni - iti cet |
na |
tathāsatyekena vākyenānekaguṇavidhyasaṃbhavāt |
pratiguṇaṃ pṛthagvidhau vidhyāvṛttiḥ prasajyeta |
āgneyādivākyānāṃ vidhāyakatve tu viśiṣṭavidhitvānnāsti vidhyāvṛttidoṣaḥ |
tasmādāgneyādivākyavihitānāṃ vidvadvākyamanuvādakam |
kiṃcānuvādatvamabhyupagamya karmāntaravidhiṃ vadataḥ prayojādīnāmāgneyādīnāṃ ca guṇapradhānabhāvo na sidhyet |
tathā hi -- ' samidho yajati ' ' āghāramāghārayati ' ityādayaḥ kālayogarahitāḥ kecidvidhaya āmnātāḥ |
' yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca ' ityādayaḥ kālayuktā apare |
teṣāmubhayeṣāṃ prakṛtatvāt"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"iti vākye sarveṣāṃ phalasaṃbandho bodhanīyaḥ |
'darśapūrṇamāsābhyām, iti dvivacanaṃ bahuvacanatvena pariṇetavyam |
vidvadvākyavihite dve karmāntare prayājādaya āgneyādayaśceti |
eteṣu dvitvāsaṃbhavāt |
sarveṣāṃ ca phalasaṃbandhe rājasūyagateṣṭipaśusomavatsamaprādhānyātprayājādīnāṃ guṇabhāvo na syāt |
tadabhāve cānaṅgatvātsauryādivikṛtiṣvāgneyādīnāmivātideśo na syāt |
anuvādapakṣe tu trikayoḥ kālayogena darśapūrṇamāsaśabdārhatvāt |
samudāyadvitvena dvivacanārhatvāccā'gneyādīnāmeva phalasaṃbandhena prādhānyam |
prayājādīnāṃ tu guṇabhāva iti na ko 'pi doṣaḥ |
tasmāt -- vidvadvākyamanuvādakam || MJaiNyC_2,2.6-10 ||
(caturtha upāṃśuyājāpūrvatādhikaraṇe sūtrāṇi 9 - 12)
paurṇamāsīvad upāṃśuyājaḥ syāt / Jaim_2,2.9 /
codanā vāprakṛtatvāt / Jaim_2,2.10 /
guṇopabandhāt / Jaim_2,2.11 /
prāye vacanāc ca / Jaim_2,2.12 /
START MJaiNy 2,2.11-12
caturthādhikaraṇamāracayati --
upāṃśuyājamityeṣo 'nuvādo 'trāthavā vidhiḥ /
viṣṇvādivākye vispaṣṭavidherasyānuvādatā

jāmitvokterantarāla upāṃśuguṇake vidhau /
satyarthavādo viṣṇvādistadrūpaṃ dhrauvamantrataḥ

idamāmnāyate -- ' jāmi vā etadyajñasya kriyate |
yadanvañcau puroḍāśāvapāṃśuyājamantarā yajati |
viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāya |
prajāpatirupāṃśu yaṣṭavyo 'jīmatvāya |
agnīṣomāvupāṃśu yaṣṭavyāvajāmitvāya"iti |
tatra viṣṇvādivākyeṣu vihitasya yāgatrayasamudāyasyānuvādaḥ- iti cet |
maivam |
āgneyāgnīṣomīyapuroḍāśadvayanairavantaryakṛtasya jāmitvadoṣasya vākyopakrama upanyāsātparoḍāśayorantarāle kiṃcidvidhitsitam |
na hyantarālaguṇaviśiṣṭaṃ vidheyaṃ viṣṇvādivākyeṣu pratīyate |
pūrvavākye tu tatpratīyata iti vidhāyakaṃ tadvākyam |
na cātra 'yajati' iti vartamānāpadeśaḥ śaṅkanīyaḥ |
pañcamalakārasyā'śrayaṇāt |
antarālakālavadupāṃśutvaguṇasyāpi viśeṣaṇatvāttadviśiṣṭakarmaṇa upāṃśuyājanāprakatvam |
satyevaṃ guṇadvayaviśiṣṭakarmaṇyādyena vākyena vihite viṣṇvādivākyamarthavādaḥ syāt |
na cātra vihitayāgānuvādena devatāvidhiḥ śaṅkanīyaḥ |
samādhātavyena jāmitvadoṣeṇopakramāt, ājāmitvena samādhānenopasaṃhārācca ' jāmi vai ' ityādeḥ ' ajāmitvāya ' ityantasya sarvasya mahāvākyasyaikatvapratīteḥ |
na khalvekasminvākye vidheyabāhulyaṃ saṃbhavati |
na cātra vidhitsitasyopāṃśuyājasya dravyābhāvaḥ |
dhrauvasya tadradravyatvāt |
nāpi devatāyā abhāvaḥ |
nānāśākhāsūpāṃśuyājakrame paṭhitairvaiṣṇavaprājāpatyāgnīṣomīyamantrairvikalpena devatātrayasya pratīyamānatvāt |
tasmāt - yajatītyetadvidhāyakam || MJaiNyC_2,2.11-12 ||
(pañcama āghārādyapūrvatādhikaraṇe sūtrāṇi 13-16)
āghārāgnihotram arūpatvāt / Jaim_2,2.13 /
saṃjñopabandhāt / Jaim_2,2.14 /
aprakṛtatvāc ca / Jaim_2,2.15 /
codanā vā śabdārthasya prayogabhūtatvāt tatsannidher guṇārthena punaḥ śrutiḥ / Jaim_2,2.16 /
START MJaiNy 2,2.13-14
pañcamādhikaraṇamāracayati --
agnihotrāghāravākyamanuvādo 'thavā vidhiḥ /
arūpatvāttu dadhyūrdhvavākyenoktamanūdyate

guṇyasiddhau na dadhyādirguṇo duṣṭā viśiṣṭatā /
rūpaṃ dadhyādimantrābhyāmato 'sau guṇino vidhiḥ

idamāmnāyate - ' agnihotraṃ juhoti ' 'dadhaṇa juhoti ' 'payasā juhoti' iti ca |
idamaparamāmnāyat - 'ādhāramāghārayati' 'ūrdhvamāghārayati' ' ṛjumāghārayati' iti ca |
tatrāgnihotravākyaṃ dadhyādivākyavihitasya karmasamudāyasyānuvādaḥ |
āghāravākyaṃ cordhvādivākyavihitasya |
na tvedvākyadvayaṃ karmavidhāyakam |
kutaḥ |
dravyadevatālakṣaṇasya yāgarūpasyābhāvāt - iti cet |
tatra vaktavyam - kiṃ dadhyādivākyena guṇāmātraṃ vidhīyate, kiṃvā guṇaviśiṣṭakarma |
nā'dyaḥ |
agnihotrādivākyasya tvanmate karmavidhāyakatvābhāvena guṇinaḥ kasyacidasiddhau guṇyanuvādapuraḥsarasya guṇamātravidhānasyāsaṃbhavāt |
dvitīye vidhigauravaṃ syāt |
tacca satyāṃ gatāvayuktam |
ato 'gnihotrādivākyaṃ karmavidhāyakam |
tatra dravyaṃ dadhyādivākyairlabhyate |
devatā tu māntravarṇikī |
āghāre 'pyevaṃ dravyadevate unnetavye || MJaiNyC_2,2.13-14 ||
(ṣaṣṭhe paśusomāpūrvatādhikaraṇe sūtrāṇi 17-20)
dravyacodanā paśusomayoḥ prakaraṇe hy anarthako dravyasaṃyogo na hi tasya guṇārthena / Jaim_2,2.17 /
acodakāś ca saṃskārāḥ / Jaim_2,2.18 /
tadbhedāt karmaṇo 'bhyāso dravyapṛthaktvād anarthakaṃ hi syād bhedo dravyaguṇībhāvāt / Jaim_2,2.19 /
saṃskāras tu na bhidyeta parārthatvād dravyasya guṇabhūtatvāt / Jaim_2,2.20 /
START MJaiNy 2,2.15-16
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati --
yajatyālabhatītyetāvanuvādau vidhī uta /
gṛhṇātyavadyatītyābhyāṃ vihiter'the 'nuvādinau

nānuvādo 'purovāde yajyālabhyorato vidhiḥ /
brahmaṇe somasaṃskāro 'vadāne paśusaṃskriyā

' somena yajeta ' iti śrūyate |
tatra ' aindravāyavaṃ gṛhraṇāti, maitrāvarūṇaṃ gṛhraṇāti ' ityādīnyapi śrutāni |
evam ' agniṣomīyaṃ paśumālabheta ' iti śrūyate |
tatra ' hṛdayasyāgre 'vadyati |
atha jihvāyāḥ |
atha vakṣasaḥ ' ityādīnyapi śrutāni |
tatraindravāyvādivākyairyāgā vidhīyante |
indravāyvādiprātipadikairdevatānārṃ, taddhatena somarasadravyasya ca pratīyamānatvāt |
eteṣāṃ grahaṇavākyavihitānāṃ yāgānāṃ samudāyaḥ ' somena yajeta ' ityanenānūdyate |
tathāvadānavākyeṣu hṛdayādidravyaṃ śrutam |
tato dravyaviśiṣṭā yāgāstatra vidhīyante |
tadanuvādena paśvālambhavākye 'gnīṣomarūpā devatā vidhīyate |
tasmāt - avadānavākyavihitānāṃ yāgānāṃ samudāyaḥ"paśumālabheta"ityanenānūdyate - iti prāpte --
brūmaḥ- sati hi purovāde 'nuvādo bhavati |
na cātra purovādo 'sti |
'somena yajeta ' ityanena pratītasyārthasya grahaṇavākyeṣvapratīteḥ |
nahi grahaṇaṃ yajanaṃ bhavati |
nāpi taddhitapratyayokto rasaḥ somalatā |
na ca - taddhitapratyayaḥ sarvanāmārthe vihitaḥ prakṛtaṃ brūte, na tu rasam - iti śaṅkanīyam |
' dhārayā gṛhrāti ' iti rasasyaiva prakṛtatvāt |
tathā"paśumālabheta"ityanena pratītor'tho nāvadānavākyeṣu pratīyate |
tataḥ purovādābhāvenānuvādāsaṃbhavādyajatyālabhatibhyāṃ karmaṇī vidhīyete |
grahaṇavākyaistu devatāviśiṣṭaḥ somasaṃskāro vidhīyate |
avadānavākyaiśca paśusaṃskāraḥ || MJaiNyC_2,2.14-16 ||
(saptame saṃkhyākṛtakarmabhedādhikaraṇe sūtram)
pṛthakttvaniveśāt saṃkhyayā karmabhedaḥ syāt / Jaim_2,2.21 /
START MJaiNy 2,2.17-21
saptamādhikaraṇamāracayati --
āhutīstistra ityatra karmaikyamuta bhinnatā /
ekatvaṃ sakṛdākhyātātsaṃkhyāvṛttyā prayājavat

ākhyātamātraṃ no mānaṃ saṃkhyayā bahukarmatā /
āvṛttyaikādaśatvaṃ tu prayāje gatyabhāvataḥ

paśūnsaptadaśa prājāpatyānityatra bhāṣyakṛt /
vicāramāha pūrvatra kriyātritvasphuṭatvataḥ

bahutvopetapaśubhirdevayogādabhinnatā /
rūpasya tena karmaikyaṃ saṃkhyā nātra kriyāgatā

devatāsaṃgatasyaiva taddhitārthasya paścimaḥ /
bahutvasaṃgamo rūpasaṃkhyayā tatkriyābhidā

' tistra āhutīrjuhoti ' iti śrūyate |
tatra ' juhoti ' ityetadākhyātaṃ ' samidho yajati ' ityādivannābhyastam, kiṃtu sakṛdevā'mnātam |
tata ekamidaṃ karma |
tritvasaṃkhyā tu tasyaiva karmaṇa āvṛttyā netavyā |
yathā prayājeṣvekādaśatvasaṃkhyā pañcānāmeva prayājānāmāvṛttyā nītā, tadvat - iti prāpte -
brūmaḥ- kimidamākhyātaṃ padāntaranirapekṣameva karmaikye pramāṇam, uta padāntarānvitam |
nā'dyaḥ |
vākyāṃśasya padamātrasya pramitijanakatvābhāvāt |
dvitīye - tri -tvasaṃkhyayā viśeṣitenā'khyātena karmabahutvaṃ gamyate |
prayojānāṃ tu pūrvameva pañcasaṃkhyāvaruddhatvādāvṛttimantareṇaikādaśatvaṃ duḥsaṃpādam |
iha tvetadvidhitaḥ pūrva karmaṇa ekatvasaṃkhyāvarodho nāstīti vaiṣamyam |
tadetadvṛttikārodāharaṇaṃ bhāṣyakāro nānumanyate |
karmavācina āhutiśabdasya viśeṣaṇena triśabdena karmabahutvasya sphuṭatayā pūrvapakṣānutthānāt |
idaṃ tvatrodāharaṇam - ' saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate ' iti |
atra ' prajāpattirdevatā yeṣāṃ paśūnāṃ te prājāpatyāḥ ' iti taddhitavyutpattau bahutvopotāḥ paśava ekaṃ dravyam |
tato dravyaikyāddevataikyācca yāgasya rūpamabhinnamityekamidaṃ karma |
yā tu 'saptadaśa' iti saṃkhyā, sā paśudravyagatā, na tu pūrvodāhṛtatritvasaṃkhyeva kriyāgatā |
tasmāt -- 'na karmabhedamāpādayati ' iti prāpte -
brūmaḥ- atra ' prajāpatirdevatā yasya paśoḥ sa prājāpatyaḥ ' iti taddhitāntaṃ prātipadikaṃ vyutpādya paścāttaddhitāntaprātipādikārthasya prajāpatidevatāviśiṣṭapaśoḥ karmatvabahutvavivakṣāyāmutpanne ime dvitīyāvibhaktibahuvacane |
tatra prathamabhāvinyā dvitīyāvibhaktereva taddhitotpattivelāyāmanvayo nāsti, kutaḥ paścādbhāvino bahuvacanasyānvayaḥ |
evaṃ sati ' prājāpatyaḥ ' ityanena taddhitāntaprātipadikanaikapaśudravyamekadevatopetaṃ yāgasya rūpaṃ samarpyate |
tādṛśānāṃ rūpāṇāṃ bahutvāya bahuvacanam |
bahutvaviśeṣaśca ' saptadaśaḥ ' iti nirdiśyate |
tasmāt - atra saṃkhyayā karmabhedaḥ |
evaṃ ca sati, aṣṭame vakṣyamāṇaṃ saptadaśapaśūnāmaikādaśinapaśugaṇavikṛtitvamupapadyate || MJaiNyC_2,2.17-21 ||
(aṣṭame saṃjñākṛtakarmabhedādhikaraṇe sūtram)
saṃjñā cotpattisaṃyogāt / Jaim_2,2.22 /
START MJaiNy 2,2.22-23
aṣṭamādhikaraṇamāracayati --
athaiṣa jyotirityatra guṇo vā karma vā pṛthak /
guṇaḥ sahastradānātmā jyotiṣṭome hyanūdite

atheti prakṛte chinna etacchabdo 'gragaṃ vadet /
saṃkhyayevānyakarmatvamiha nūtanasaṃjñayā

"athaiṣa jyotiḥ, athaiṣa viśvajyotiḥ, athaiṣa sarvajyotiḥ, anena sahastradakṣiṇena yajeta ' iti śrūyate |
atra prakṛtaṃ jyotiṣṭopam 'eṣa jyotiḥ ' ityanūdya tasminsahastradānalakṣaṇo guṇo vidhīyate -- iti cet |
na |
prakṛtasya jyotiṣṭomasya ' atha ' ityanena vicchinnatvāt |
na caivaṃ sati ' ayaiṣa jyotiḥ ' ityukta etacchabdo 'nupapanna iti vācyam |
saṃnihitavācinaitacchabdenātītasaṃnihitasyevā'gāmisaṃnihitasyāpi parāmarśasaṃbhavāt |
āgāmisaṃnihitaśca jyotiḥ śabdārthaḥ |
sa ca jyotiḥ śabdo 'tī maparāmṛśannapūrvasaṃjñārūpatvānnūtanaṃ kiṃcitkarmābhidhatte |
tato yathā pūrvatra saṃkhyayā karmabhedaḥ, tathātrāpi saṃjñayā karma bhidyate |
viśvajyotiḥ sarvajyotiḥ śabdayorapyayaṃ nyāyo draṣṭavyaḥ || MJaiNyC_2,2.22-23 ||
(navame devatābhedakṛtakarmabhedādhikaraṇe sūtram)
guṇāś cāpūrvasaṃyoge vākyoḥ samatvāt / Jaim_2,2.23 /
START MJaiNy 2,2.24-25
navamādhikaraṇamāracayati --
guṇaḥ karmāntaraṃ vā syādvājibhyo vājinaṃ tviti /
guṇo devānanūdyoktasamuccayavikalpataḥ

āmikṣotpattiśiṣṭatvātprabalā tatra vājinam /
guṇo 'praviśya karmānyatkalpayedvājidevakam

'tapte payasi dadhyānayati , sā vaiśvadevyāmikṣā, vājibhyo vājinam ' iti śrūyate |
ghanībhūtaḥ payaḥpiṇḍa āmikṣā, jalaṃ vājinam |
tatra --- āmikṣādravyabhājo ye viśve devā uktāḥ, te 'vājibhyaḥ' ityanenānūdyante |
'vājo 'nnamāmikṣārūpameṣāmasti ' iti tanniṣpatteḥ |
tānanūdya vājinadravyarūpo guṇo vidhīyate |
tacca dravyamāmikṣādravyeṇa saha samuccīnatāṃ vikalpyatāṃ vā, iti prāpte --
brūmaḥ- utpattiśiṣṭenā'mikṣādravyeṇāvaruddhevaiśvadevayāge vājinadravyasyotpannaśiṣṭasya praveśābhāvādvājinaṃ vājiśabdārthasya devatāntaramāpādayati |
tato dravyadevatālakṣaṇasya rūpasya bhinnatvātkarmāntaram || MJaiNyC_2,2.24-25 ||
(daśam dravyaviśeṣānuktikṛtakarmaikyādhikaraṇe sūtram)
aguṇe tu karmaśabde guṇas tatra pratīyeta / Jaim_2,2.24 /
START MJaiNy 2,2.26
daśamādhikaraṇamāracayati--
dadhihome 'nyakarmatvaṃ guṇo vānyattu pūrvavat /
nirguṇatvādagnihotre yukto dadhyādiko guṇaḥ

"dadhaṇa juhoti"iti śrūyate |
tatra -"agnihotraṃ juhoti"ityetasmātprakṛtātkarmaṇo 'nyaddadhihomarūpaṃ karma - iti pūrvanyāyenāvagamyate |
yathā pūrvatra vājinadravyeṇa karma bhidyate, tathā dadhidravyeṇeti cet |
na |
vaiṣamyāt |
yathā vaiśvadevo yāga āmikṣāguṇāvaruddhaḥ, tathāgnihotraṃ na guṇāntarāvaruddham |
pratyuta - nirguṇatvādguṇamākāṅkṣati |
tasmādayaṃ guṇavidhiḥ |
evaṃ"payasā juhoti"ityādiṣu draṣṭavyam |
payodadhyādīnāṃ sarveṣāmutpannaśiṣṭatayāṃ samabalatvādekaikena dravyeṇāgnihotraniṣpatteśca vrīhīyavavadvikalpaḥ

(ekādaśe dadhyādidravyasaphalatvādhikaraṇe sūtre 25 - 26 )
phalaśrutes tu karma syāt phalasya karmayogitvāt / Jaim_2,2.25 /
atulyatvāt tu vākyayor guṇe tasya pratīyeta / Jaim_2,2.26 /
ekādaśādhikaraṇamāracayati --
START MJaiNy 2,2.27-28
yaddaghnendriyakāmasya juhuyāditi tatpṛthak /
guṇo vā bhidyate karma dhātvarthasya phalitvataḥ

matvarthagauravādibhyo nānyatkarma phalāya tu /
guṇe vidheye dhātvartho vihitatvādanūdyate

"daghnedriyakāmasya juhuyāt"iti śrūyate |
tadidaṃ makṛtādagnihotrādanyatkarma |
ma tvatra vidhiḥ |
kutaḥ |
'indriyakāmasya' ityaktasya phalasya dhātvartha mantareṇa dravyamātrādaniṣpatteḥ - iti cet |
naivam |
karmāntaravidhau 'dadhamatā homenondriyaṃ bhāvayet' iti matvarthalakṣaṇā prasaṅgāt |
guṇaviśiṣṭakriyāvidhau, gauravāt |
prakṛtahānāmakṛtaprakriyāprasaṅgācca |
guṇamātraṃ tu phalāya vidhīyate |
yadyapi 'dadhaṇa juhoti' iti prāptam, tathāpi phalasaṃbandho na praptaḥ |
dhātvarathābhāte phalāsaṃbhava iti cet |
na |
'agnihotraṃ juhoti'iti vihitasya dhātvarthasyānūdyamānatvāt || MJaiNyC_2,2.27-28 ||
(dvādaśe vāravantīyādīnāṃ karmāntaratādhikaraṇe sūtram)
sameṣu karmayuktaṃ syāt / Jaim_2,2.27 /
START MJaiNy 2,2.29-31
dvādaśādhikaraṇamāracayati --
uktvāgniṣṭutametasya vāravantīyasāma hi /
revatīṣvṛkṣu kṛtveti śrutaṃ paśuphalāptaye

revatyādiguṇaḥ karma pṛthagvā pūrvavadguṇaḥ /
revatīvāravantīyasaṃbandhākhyaḥ paśupradaḥ

sāmno 'tra phalakarmabhyāṃ saṃbandhe vākyabhinnatā /
tenoktaguṇasaṃyuktamanyatkarmocyate phale

' trivṛdagniṣṭudagniṣṭomastasya vāyavyāsvṛkṣvekaviṃśamagniṣṭomasāma kṛtvā brahmavacasakāmo yajeta ' ityasya saṃnidhau śrūyate - ' etasyaiva revatīṣu vāravantīyamagniṣṭomasāma kṛtvā paśukāmo hyetena yajeta ' iti |
asyāyamarthaḥ - ' agniṣṭomasya vikṛtirūpaḥ kaścidekāho 'gniṣṭunnāmakaḥ |
sa ca pṛṣṭhastotre trivṛtsomayuktatayā 'trivṛt' ityucyate |
agniṣṭomokthādīnāṃ saptānāṃ somasaṃsthānāṃ madhye 'gniṣṭomasaṃsthārūpatvāt ' agniṣṭomaḥ ' ityapyucyate |
prakṛtau tṛtīyasavana ārbhavapavamānasyopari yajñāyajñīyaṃ sāma gīyate |
tena ca sāmnāgniṣṭomayāgasya samāpyamānatvāt ' agniṣṭomasāma ' ityucyate |
tacca prakṛtau 'yajñāyajñā vo agnayaḥ ' ityādyāgneyīṣvṛkṣu gīyate |
asmiṃstvagniṣṭuti brahmavarcasakāmena vāyavyāsvṛkṣu tatsāma gātavyam |
tañca prakṛtāvivaikaviṃśastomayuktam |
paśukāmatya tu ' revatīrnaḥ sadhamādaḥ'- ityādiṣu revatīṣvakṣu vāravantīyaṃ sāma gāyet, iti |
tatra revatīnāmṛcāṃ vāravantīyanāmakena sāmnā yaḥ saṃbandhaḥ, so 'yaṃ paśuphalāyāgniṣṭuti vidhīyate |
'etasyaiva ' iti prakṛtaparāmarśakenaitacchabdena, anyavyāvartakenaivakāreṇa cāgniṣṭutaḥ samarpyamāṇatvāt |
yathā pūrvādhikaraṇa indriyaphalāya prakṛte 'gnihotre dadhiguṇo vihitaḥ,tadvat |
iti prāpte, brūmaḥ- viṣamo dṛṣṭāntaḥ |
dadhaṇe homajanakatvaṃ na śāstreṇa bodhanīyam |
tasya lokato 'vagantuṃ śakyatvāt |
phalasaṃbandha eka eva śāstrabodhya iti na tatra vākyabhedaḥ |
iha tu - revatyugādhārakavāravantīyasāmno 'gniṣṭutkarmasādhanatvaṃ phalasādhanatvaṃ cetyubhayasya śāstraikabodhyatvāddurvāro vākyabhedaḥ |
tena paśuphalakaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaramatra vidhīyate |
etacchabda evakāraśca vidhīyamānakarmāntaraviṣayatayā yojanīyau || MJaiNyC_2,2.29-31 ||
(trayodaśe saubharanidhanayoḥ kāmaikyādhikaraṇe sūtre 28 - 29 )
saubhare puruṣaśruter nidhanaṃ kāmasaṃyogaḥ / Jaim_2,2.28 /
sarvasya voktakāmatvāt tasmin kāmaśrutiḥ syān nidhanārthā punaḥ śrutiḥ / Jaim_2,2.29 /
START MJaiNy 2,2.32-35
trayodaśādhikaraṇamāracayati --
vṛṣṭannasvargakāmānāṃ saubharaṃ stotramīritam /
nidhanānyapi hīṣūrgū iti vṛṣṭyādikābhinām

phalāntaraṃ kiṃ vṛṣṭyādi hīśādīnāmutodite /
saubhare phalasaṃbhinne nidhanaṃ viniyamyate

phalāntaraṃ caturthyoktaṃ vṛṣṭikāmāya hīṣiti /
saubharasya phalaṃ vṛṣṭihīṣiyuktyā vivardhate

noktavṛṣṭyannakāmānāmanyatvaṃ pratyabhijñayā /
niyame 'pi caturthyeṣā tādarthyādupapadyate