Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 2.1

2.1.1

"struveṇāvadyati" "svadhitinādyati" "hastenāvadyati"iti śrūyate |
tatrāvadeyeṣvājyamāṃsapuroḍāśeṣu haviḥṣvamī struvādyā avadānahetavaḥ saṃkīrṇāḥ |
kutaḥ |
vyavasthāpakasya śabdasyābhāvāditi cet |
maivam |
śaktervyavasthāpakatvāt |
"ākhyātānāmarthe bruvatāṃ śaktiḥ sahakāriṇī" iti nyāyāt |
' kaṭe bhuṅkte ' ' kāṃsyapātryāṃ bhuṅkte ' ityatra laukikāstattadvastuśaktyanusāreṇa vyavasthāṃ kalpayanti --' kaṭa āsīnaḥ , ' kāṃsyapātryāmodanaṃ nidhāya ' iti |
vede 'pi -"añjalinā saktūnpradāya juhuyāt"ityatra yadyapi dvihastasaṃyogo 'ñjaliḥ, tathāpi gurudevatādiprasādanārthāñjalivanniśchidrasaṃyogo na bhavati |
tādṛśe 'ñjalau saktūnāmavakāśābhāvāt |
ataḥ sāparthyātsaṃyuktaprasṛtidvayātmako madhyagatāvakāśopeto 'ñjalirgṛhītaḥ |
evamatrāpi dravadravyasyā'jyasya struvo yogyaḥ, chedanīyamāṃsasya śastraviśeṣaḥ svadhitiḥ |
saṃhatasya puroḍāśasya hastaḥ, ityenena prakāreṇa struvādyā vyavasthitāḥ || MJaiNyC_1,4.54-55 ||
iti śrī mādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare prathamādhāyāyasya caturthaḥ pādaḥ
samāptaśca prathamo 'dhyāyaḥ
śrīḥ
atha dvitīyo 'dhyāyaḥ /
(tatra prathamaḥ pādaḥ)
START MJaiNy 2,1.1
pramāṇamupajīvyatvātprathame 'dhyāya īritam /
mānādhīnasya dharmasya dbitīye bheda ucyate

2.1.2

anena prathamadvitīyayoradhyāyayoḥ pūrvottarabhāva upapāditaḥ || 1 ||
(prathame 'pūrvasyā'khyātapritipādyatvādhikaraṇe sūtrāṇi 1 - 4)
bhāvārthāḥ karmaśabdās tebhyaḥ kriyā pratīyeta eṣa hy artho vidhīyate / Jaim_2,1.1 /
sarveṣāṃ bhāvo 'rtha iti cet / Jaim_2,1.2 /
yeṣām utpattau sve prayoge rūpopalabdhis tāni nāmāni tasmāt tebhyaḥ parākāṅkṣā bhūtatvāt sve prayogai / Jaim_2,1.3 /
yeṣāṃ tūtpattāv arthe sve prayogo na vidyate tāny ākhyātāni tasmāt tebhyaḥ pratīyetāśritatvāt prayogasya / Jaim_2,1.4 /
START MJaiNy 2,1.2-3
dvitīyādhyāyasya prathame pāde prathamādhikaraṇe prathamaṃ varṇakamāracayati -
vidhivākye padaiḥ sarvairapūrve pratipādyate /
pratyekamathavaikyena sarvaistatpratipādanam

2.1.3

phalānvayitvātsarveṣāṃ pradhānānvayalābhataḥ /
lāghavādekabodhyatvaṃ taccheṣastu padāntaram

2.1.4

vidhivākyamadṛṣṭārthamakhilamatrodāharaṇama |
vidhivākye yāvanti padāni santi tāni sarvāṇi kriyākārakasaṃbandhamanādṛtya pratyekamapūrvasya pratipādakāni |
kutaḥ |
apūrvasya phalatvena sarveṣāṃ padānāṃ phalānvayitvāta |
apūrvapratipādanābhāve 'pi kriyākārakayoḥ parasparānvayo 'styeveti cet |
satyam |
tathāpi pradhānānvayo labhyeta |
phalaṃ hi pradhānam |
purūṣārthatayā sādhyamānatvāditi prāpte , brūmaḥ - apūrvasyāntyantamadṛṣṭatvādekakalpanayaiva vākyasyopapattāvanekakalpane gauravaṃ syāt |
tasmādekamapūrvamekena śabdena pratipādyate |
padāntaraṃ tu taccheṣatayānveti |
nanu yasya padasyārtho 'pūrvasya kalpakastatpadārthasya phalasādhanatayā phalaṃ pratyupādeyatvavidheyatvaguṇatvānyabhyupagantavyāni |
tathā tasyaiva śeṣabhūtapadāntarārthe pratyuddeśyatvānuvādyatvapradhānatvānāmapi prāptatvādviruddhatrikadvayāpattiriti cet |
mevam |
"udbhidā yajeta paśukāmaḥ" "śyenenābhicaranyajeta"ityādāvudbhidādiśabdānāṃ nāmatvenātvaye sati yāgasādhanavācitvābhāvena yajatāvuddeśyatvāditrikāpādakatvābhāvāt |
tasmādekameva padamapūrvapratipādakam |
na ca dharmabhedacintāṃ prastutā parityajya kimityapūrve cintyata iti vācyam |
apūrvasyaiva dharmatvāt || MJaiNyC_2,1.2-3 ||
dvitīyaṃ varṇakamāracayati --
START MJaiNy 2,1.4-7
dravyādiśabdato 'pūrvadhīrbhāvārthapadāduta /
dravyādīnāṃ phalārthatvāttacchabdena hyapūrvadhīḥ

2.1.5

kriyādvāramṛte dravyaṃ phalena nahi yujyate /
bhāvanāvācino 'pūrvamākhyātādavagamyate

2.1.6

dhātvarthavyatirekeṇa bhāvanā neti cenna tat /
sarvadhātvarthasaṃbaddhaḥ karotyartho hi bhāvanā

2.1.7

dhātvarthaḥ karaṇaṃ tasyāṃ samānapadavarṇitaḥ /
dravyādyupakṛtirdṛṣṭā dhātvarthotpādanātmikā

2.1.8

idamāmnāyate -"somena yajeta" "hiraṇyamātreyāya dadāti" "tasmātsuvarṇe hiraṇyaṃ dhāryam" "śyenenābhicaranyajeta" "citrayā yajeta paśukāmaḥ"ityādi |
tatra somahiraṇyaśabdau dravyavācinau, suvarṇaśabdo guṇavācī, śyenacitrāśabdau karmavācinau |
tairetairdravyādiśabdairapūrve pratyeti kutaḥ |
dravyādīnāṃ siddharūpāṇāṃ sādhyaṃ phalaṃ prati sādhanatvasaṃbhavāt |
yāgadānādirūpastu bhāvārthaḥ svayamapi phalavatsādhyarūpatvānna sādhanaṃ bhavitumarhapti |
tato dravyādīnāṃ phalaṃ prati karaṇatvāddravyādiśabdā apūrvapratyāyakā iti prāpte - brūmaḥ- kriyāṃ vinā dravyāṇi phalaṃ sādhayituṃ na kṣamante |
pacikrīyāmantareṇa kāṣṭhasthālyādīnāmodanasādhakatvādarśanāt |
ato bhāvanāvācinā yajati dadātītyākhyātenāpūrve pratīyate |
nanu dhātvartha eva bhāvanā, tadanyā vā |
na tāvaddhātvarthaḥ |
tasya tāṃ prati karaṇatvokteḥ |
na dvitīyaḥ |
dhātvarthavyatiriktāyāḥ kriyāyādurlakṣyatvāditi cet |
maivam |
sarvadhātvarthasaṃbaddhasya karotirūpasya lakṣayituṃ śakyatvāt |
taduktamācāryaiḥ-
"dhātvarthavyatirekeṇa yadyapyeṣā na lakṣyate |
tathāpi sarvasāmānyarūpeṇaivāvagamyate"iti |
anyairapyuktam -
"siddhasādhyasvabhāvābhyāṃ dhātvartho dvividhastayoḥ |
anyotpādānukūlātmā bhāvanā sādhyarūpiṇī"iti |
' pacati ' ityukte ' pākaṃ karotri ' ityetamarthe sarve janāḥ pratiyanti |
tatra pākaḥ, paktiḥ pacanam, ityetaiḥ śabdairvyavahriyamāṇo liṅgakārakasaṃkhyāyogyo dhātvarthaḥ siddhasvabhāvaḥ |
' karoti ' ityanena vyavahriyamāṇo liṅgādyapetaḥ sādhyasvabhāvadyotanāyā'khyātapratyayavidhiḥ |
sa cā'khyātapratyayārtha odanotpatteranukūlaḥ |
tato bhaviturodanasya prayojakavyāpāratvāṇṇijantena bhāvanāśabdenocyate - iti |
anye bhāvanāpakṣā ayuktāḥ |
prayatno bhāvaneti cet |
na |
'ratho gacchati' ityatra tadabhāvaprasaṅgāt |
spanda iti cet |
na |
mānasatyāgarūpe yajatāvavyāpteḥ |
ubhayasādhāraṇamudāsīnatvavicchedasāmānyaṃ bhāvaneti cet |
na |
śabdabhāvanāyāmavyāptiḥ na hi śabdasya vibhoracetanasya spandaḥ prayatno vāsti |
liṅ - leṭ - loṭtavyapratyayamātragatā śabdabhāvanā |
sarvākhyātagatār'thabhāvanā |
taduktam --
"abhidhāṃ bhāvanāmāhuranyāmeva liṅṅādayaḥ |
arthātmabhāvanā tvanyā sarvākhyāteṣu gamyate"iti ||
kiṃca spandādivādino 'pi na svarūpeṇa spandādīnāṃ bhāvanātvamāhuḥ, kiṃtvanyotpādānukūlaṃ svarūpam |
tasmādasmaduktaiva bhāvanā |
yathā ' pacati, ityatraudanaphalotpattyanukūlā, tathā 'yajati' ityatra svargādiphalotpattyanukūlā |
tasyāṃ ca phalabhāvanāyāṃ pratyayavācyāyāmekapadopāttatvena pratyāsamnatvātprakṛtyarthaḥ karaṇam , na tu dravyādi |
tasya padāntaropāttatvena viprakṛṣṭatvāt |
sādhyarūpo 'pi prakṛtyarthaḥ svasādhananiṣpāditaḥ sañśaknoti phalaṃ sādhayitum |
dravyādīnāṃ tu prakṛtyarthotpādanena dṛṣṭa evopakāraḥ |
dravyādiniṣpāditena dhātuvācyena yāgādikaraṇena svargādiphalotpattau satyāṃ yeyamanukūlavyāpārātmā kṛtiśabdābhidheyā phalotpādanā seyaṃ yajyādidhātūnāmanyatameva kenāpi nābhidhīyate |
sarvadhātvarthānuyāyisvāt |
ato na bhāvanāyāḥ prakṛtyarthatvamāśaṅkituṃ śakyam |
astu tarhi -- dhātvarthasāmānyameva bhāvaneti cet |
na |
pratidhātvarthe vilakṣaṇarūpatvāt |
anyaddhi pākasyaudanaṃ pratyānukūlyam |
anyacca calanasya saṃyogavibhāgau prati |
anyathā phalavibhāgānupapatteḥ |
bhinnāsu bhāvanāvyaktiṣu bhāvanātvasāmānyamanuvartatāṃ nāma |
naitāvatāprakṛtyarthasāmānyaṃ tadbhavati |
tasmādviśeṣarūpātsāmānyarūpācca yajyādidhātuvācyādanyaivā'khyātapratyayavācyā bhāvanā |
tathāsati 'yajeta' ityatrā'khyātasya 'bhāvayet' ityartho bhavati |
tatra ' kiṃ bhāvayet, kena bhāvayet, kathaṃ bhāvayet, ityakāṅkṣāyāṃ ' svarge bhāvayet ' yāgena bhāvayem, agnyanvādhānaprayājāvaghātādibhirupakāraṃ saṃpādya bhāvayet , ityevaṃ bhājyakaraṇetikartavyatāsamarpaṇenā'kāṅkṣāpūraṇātprakaraṇāmnātaḥ sakalaḥ śabdasaṃdarbho bhāvanāvācina ākhyātasyaiva prapañcaḥ |
bhāvyādyaṃśatrayavatī seyamārthī bhāvanetyucyate |
sā sarvāpi śabdabhāvanāyā bhāvyā, vidhāyako liṅṅādiḥ karaṇam |
arthavādasaṃpāditā stutiritikartavyatā |
seyaṃ śabdabhāvanā liṅṅādibhireva gamyate |
' arthabhāvanāṃ sarvairākhyātapratyaiyargamyata ityuktam |
tasyāṃ cārthabhāvanāyāṃ svargasya bhāvyatvaṃ kamiyogādavagamyate |
prakṛtyarthasya karaṇatvaṃ tṛtīyāśrutyā |
tathā ca śrūyate -"darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta"' citrayā yajeta paśukāmaḥ ' iti |
tacca karaṇatvamapūrvakalpanāmantareṇa na saṃbhavatītyabhidhāsyate |
tasmādākhyātapratyayāntādbhāvārthapadādapūrve ganyate |
cintāprayojanaṃ tu - 'pūrvapakṣe dravyādyapacāre pratinidhyabhāvaḥ |
siddhānte tu tatsadbhāvaḥ ' iti || MJaiNyC_2,1.4-7 ||
(dvitīye 'pūrvasyāstitvādhikaraṇe sūtram)
codanā punar ārambhaḥ / Jaim_2,1.5 /
START MJaiNy 2,1.8-10
dvitīyādhikaraṇamāracayati -
apūrvasadasadbhāvasaṃśaye sati nāsti tat /
mānābhāvātphalaṃ yāgātsidhyecchāstrapramāṇataḥ

2.1.9

kṣaṇikasya vinaṣṭasya svargahetutvakalpanam /
viruddhaṃ māntareṇātaḥ śreyo 'pūrvasya kalpanam

2.1.10

avāntaravyāpṛtirvā śaktirvā yāgajocyate /
apūrvamiti tadbhedaḥ prakriyāto 'vagamyatām

2.1.11

pūrvādhikaraṇe varṇakābhyāṃ yadidamuktam -
'apūrvasyaikameva padaṃ pratyāyakam ' tacca 'yajeta' ityākhyātāntabhāvārthapadam, iti |
tadanupannam |
apūrvasadbhāvemānābhāvāt |
' yajeta ' ityābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ karaṇabhāvanayorabhidhānāt |
apūrvābhāve kālāntarabhāvisvargasādhanatvaṃ vinaśvarasya yāgasyānupapannamiti cet |
na |
śāstraprāmāṇyena tadupapatteriti prāpte -
brūmaḥ- ' darśapūrṇamāsābhyām ' iti tṛtīyāśrutyā tāvadyāgasya svargasādhanatvaṃ pramitam |
tadyathopapadyate tathāvaśyaṃ bhavatāpi kalpanīyam |
tatra kiṃ yāvatphalaṃ yāgasyāvasthānaṃ kalpyate, kiṃvā vinaṣṭasyāpi svargotpādanam |
nā'dyaḥ |
yāge kṣaṇikatvasya pratyakṣasiddhatvāt |
na dvitīyaḥ |
mṛtayordaṃpatyoḥ putrotpattyadarśanāt |
ato mānāntaraviruddhādbhavadīyakalpanādasmadīyamavirūddhamapūrvakalpanaṃ jyāyaḥ |
kalpite 'pyapūrve tasyaiva svargasādhanatvādyāgasya svargasādhanatvaśrutirvirūdhyeteti cet |
na |
' yāgāvāntaravyāpāro 'pūrvam ' ityaṅgīkārāt |
na hyudyamananipatanayoravāntaravyāpārayoḥ sattve kuṭhārasya sādhanatvamapaiti |
yadi vyāpāravato yāgasya nāśe vyāpāre na tiṣṭhettarhi yāgajanyā kācicchaktirapūrvamastu |
śaktivyavadhāne 'pi yāgasya sādhanatvamavirūddham |
auṣṇyavyavahite 'pyagnau dāhakatvāṅgīkārāt |
yathāṅgārajanyamauṣṇyaṃ śānteṣyapyaṅgāreṣu jale 'nuvartate, tathā yāgajanyamapūrve naṣṭe 'pi yāge karrtayātmanyavanuvartatām |
tasmādastyarpūvam |
tadviśeṣastu saṃpradāyasiddhayāgaprakriyayāvagantavyaḥ |
tathā hi - prakriyā pūrvācāryairitthaṃ darśitā -"prathamaṃ tāvatphalavākyena karmaṇaḥ phalasādhanatā bodyate - ' yāgena svarge kuryāt ' iti |
'kathaṃ vinaśvareṇa phalaṃ kartavyam ' ityapekṣāyām ' apūrve kṛtvā ' ityucyate |
' kathamapūrve kriyate ' ityapekṣāyāṃ ' yāgānuṣṭhānaprakāreṇa ' iti |
taccāpūrve darśapūrṇamāsayoranekavidham - phalāpūrvam |
samudāyāpūrvam ṣa utpattyapūrvam, aṅgāpūrve ceti |
yena svarga ārabhyate tatphalāpūrvam |
amāvāsyāyāṃ trayāṇāṃ yāgānāmekaḥ samudāyaḥ, paurṇamāsyāmaparaḥ, tayorbhinnakālavartinoḥ saṃhatya phalāpūrvārambhāyogāttadārambhāya samudāyadvayajanyamapūrvadvayaṃ kalpanīyam |
tayorekaikasyā' rambhāyaikaikasamudāyavartināṃ trayāṇāṃ yāgāmāṃ bhinnakṣaṇavartitvena saṃghātāpattyabhāvādyāgatrayaṇanyāni trīṇyutpattyapūrvāṇi kalpanīyāni |
teṣāṃ cāṅgepakāramantareṇāniṣpatteraṅgānāṃ cānekakṣaṇavartināṃ saṃghātāsaṃbhavādaṅgāpūrvāṇi kalpanīyāni |
tatra tvayaṃ vibhāgaḥ- saṃvipatyopakārakāṇyavaghātādīni dravyadevatāsaṃskāradvāreṇa yāgasvarūpasyaivātiśayādhānena tadatpattyapūrvaniṣpattau vyāpriyante |
taddvāreṇa phalāpūrve |
ārādupakārakāṇi tu prayājādīnyutpattyupūrvebhyaḥ phalāpūrvaniṣpattau sākṣādeva vyāpriyante |
evaṃ prakārabhede satyapi sarvāṇyaṅgānyapūrvaniṣpattāvanugrāhakāṇi - ityekarūpeṇetthaṃbhāvena svī kriyante |
anayaiva diśā sarvatrāpūrvaprakriyāvagantavyā || MJaiNyC_2,1.8-10 ||
START MJaiNy 2,1.11-12
atra gurumatamāha -
yāgakriyā sūkṣmarūpā paramāṇvātmasaṃśritā /
yāvatphalaṃ niyogākhyaṃ nāpūrvamiti cenna tat

2.1.12

mānahīnaṃ kriyāsaukṣmyaṃ niyogastu liṅādinā /
abhidheyaḥ pṛthagyāgādapūrve kāryamastyataḥ

2.1.13

guruṇā yanniyogākhyamapūrvamabhipreyate tannāsti |
kutaḥ |
antareṇaiva tadapūrve phalaniṣpatteḥ |
na ca yāganāśātkathaṃ phalasiddhiriti vācyam |
na hi yāgakriyā sarvātmanā naśyati, kiṃtu sūkṣmarūṣatvenādṛśyā satī svargadehārambhakeṣu yāgasaṃbandhidravyagataparamāṇuṣu yāgakarrtayātmani vāvasthāya phalamārabhata iti pūrvapakṣaḥ |
naitadyuktam |
ukter'the pramāṇābhāvāt |
na ca niyoge 'pi pramāṇābhāvaḥ śaṅkanīyaḥ |
vaidikaliṅādīnāṃ tadabhidhāyakatvāt |
tato dhātvarthātiriktaṃ kālāntarabhāvyakāmyaphalasādhanamapūrvamatvita || MJaiNyC_2,1.11-12 ||
(tṛtīye karmaṇāṃ guṇapradhānabhāvavibhāgādhikaraṇe sūtrāṇi 6 - 8)
tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni / Jaim_2,1.6 /
yair dravyaṃ na cikīrṣyate tāni pradhānabhūtāni dravyasya guṇabhūtatvāt / Jaim_2,1.7 /
yais tu dravyaṃ cikīrṣyate guṇas tatra pratīyeta tasya dravyapradhānatvāt / Jaim_2,1.8 /
START MJaiNy 2,1.13-14
tṛtīyādhikaraṇamāracayati --
avaghātādināpūrvamutpādyaṃ vidyate na vā /
yajatyādivadastyeva vākyavaiyarthyamanyathā

2.1.14

dṛṣṭe tuṣavimoke tu nāpūrve dravyatantrataḥ /
syādyajatyādivaiṣamyaṃ niyamāpūrvakṛdvacaḥ

2.1.15

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"vrīhīnavahanti" "taṇḍulānpinaṣṭi"iti |
tatra akdhātapeṣaṇe apūrvajanake, vihitadhātvarthatvāt, yajatyādighātvarthavat ' |
vipakṣe - vidhivākyavaiyarthyarūpo bādhakastarko 'vagantavyaḥ |
tuṣavimokacūrṇatvayordṛṣṭaprayojanayorlokasiddhatvena tādarthye 'vaghātapeṣaṇayorvidhirrvyathaḥ syāt |
tasmāt - astyapūrvamiti prāpte, brūmaḥ- dṛṣṭaphale saṃbhavatyapūrve na kalpanīyam |
yajatyādidṛṣṭāntastu viṣamaḥ |
tatra hi kriyāprādhānyena dravyapāratantryābhāvādapūrvasādhanatvaṃ kriyāyā yuktam |
iha tu ' vrīhīn ' iti karmakārakavibhaktyā vrīhīṇāmīpsitatamatvena prādhānyāvagamāddravyaparatantro 'vaghāto dravya evātiśayaṃ kuryāt, na tvapūrve janayati |
na ca vidhivaiyarthyam |
nakhanirbhedanādinā tuṣavimokasaṃbhave 'pi 'avaghātenaivāsau kartavyaḥ ' iti yo niyamastasya niyamasyāpūrvahetutvena vidheyatvāt |
tasmānnāstyavavātādijanyamapūrnam || MJaiNyC_2,1.13-14 ||
atra gurumatamāha -
START MJaiNy 2,1.15
dvitīyāṃ saktuvadbhaṅktvā niyoge 'nvayitāṃ krīyā /
sākṣāditi na mantavyaṃ dṛṣṭasyātropapattitaḥ

2.1.15

"saktūñjuhoti"ityatra dravyaprādhānyaṃ parityajya dvitīyāyā bhaṅgaṃ kṛtvā kriyāprādhānyāya"saktubhirjuhoti"iti tṛtīyātvena vipariṇāmo vakṣyate |
tathā"vrīhibhiravahanti"iti vipariṇāmena pradhānabhūtā kriyā dravyavyavadhānamantareṇa sākṣādeva niyoge 'nvetavyeti cet |
maivam |
vaiṣamyāt |
tatra"homena saktuṣu saṃskāro na bhavati"bhasmībhūtānāmanyatra viniyogāsaṃbhavāt , ityabhipretya saṃskārakarmatvaṃ parityaktam |
iha dṛṣṭastuṣavimākesaṃskāra upapadyate |
vituṣāṇāṃ teṣāṃ puroḍāśe viniyogasaṃbhavāt

2.1.16

(caturthe saṃmārjanādīnāmapradhānatādhikaraṇe sūtrāṇi 9 - 12)
dharmamātre tu karma syād anirvṛtteḥ prayājavat / Jaim_2,1.9 /
tulyaśrutitvād vetaraiḥ sadharmaḥ syāt / Jaim_2,1.10 /
dravyopadeśa iti cet / Jaim_2,1.11 /
na tadarthatvāl lokavat tasya ca śeṣabhūtatvāt / Jaim_2,1.12 /
START MJaiNy 2,1.16-17
caturthādhikaraṇamāracayati --
saṃmārṣṭa struca ityatra kiṃ pradhānākhyakarmatā /
guṇakarmatvamathavā dṛṣṭābhāve 'vaghātavat

2.1.17

guṇatvaṃ nahi saṃbhāvyaṃ prādhānyaṃ tu prayājavat /
adṛṣṭakalpanenāpi guṇatvaṃ syāddvitīyayā

2.1.18

darśapūrṇamāsayorjuhvādīnāṃ darbhaiḥ saṃmārjanamāmnātam -"strucaḥ saṃmārṣṭi"iti |
tatra saṃmārjanaṃ pradhānakarma |
kutaḥ |
guṇakarmalakṣaṇarahitatvāt, pradhānakarmalakṣaṇayuktatvācca |
sūtrakāro hi karmaṇāṃ rāśidvayaṃ pratijñāya tayorlakṣaṇaṃ pṛthaksūtrayāmāsa-"tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni""yaistu dravyaṃ cikīrṣyate, guṇastatra pratīyeta, tasya dravyapradhānatvāt""yaistu dravyaṃ na cikīrṣyate, tāni pradhānabhūtāni, dravyasya guṇabhūtatvāt"ccpū.mī.sū. 2 | 1 | 6 - 8 chtaiti |
yaiḥ karmabhirdravyamutpādayituṃ saṃskartu veṣyate, teṣu karmasu guṇatvam |
kutaḥ |
tasya karmaṇo dravyapradhānatvāt |
dravyaṃ pradhānamasya, iti bahuvrīhiḥ |
"yūpaṃ takṣati"āhavanīyamādaghāti" ityādau yūpāhavanīyādidravyamutpādayitumiṣyate |
"vrīhīnavahanti" "taṇḍulānpinaṣṭi"ityādau vrīhyādidravyaṃ saṃskartumiṣṭam | prayājādiṣūktavaiparītyātpradhānakarmatvam |
evaṃ satyavaghātena yathā vrīhīṇāṃ tuṣavimoko dṛṣṭaḥ saṃskāraḥ, tathā saṃmārjanena juhvādiṣu kaṃcidatiśayaṃ na paśyāmaḥ |
ato 'vaghātavadguṇakarmatvābhāvātprayājādivatpradhānakarmatvamiti prāpte --
brūmaḥ- 'struca' iti dvitīyā karmakārake vihitā |
karmatvaṃ cepsitatamatvesati bhavati |
"karturīpsitatamaṃ karma"ccpā.sū. 1 | 4 | 49 chtaiti karmasaṃjñāvidhānāt |
kratusādhanatvena ca strucāṃ yuktamīpsitatamatvam |
ataḥ pradhānabhūtāḥ strucaḥ |
tathāsati saṃmārjanakriyāyā guṇakarmatvamavaghātavadbhaviṣyati |
yadi strukṣudṛṣṭo 'tiśayo na syāt, tarhyapūrve kalpanīyam || MJaiNyC_2,1.16-17 ||
(pañcame stotrādiprādhānyādhikaraṇe sūtrāṇi 13 - 29)
stutaśastrayos tu saṃskāro yājyāvad devatābhidhānatvāt / Jaim_2,1.13 /
arthena tv apakṛṣyeta devatānām acodanārthasya guṇabhūtatvāt / Jaim_2,1.14 /
vaśāvad vā guṇārthaṃ syāt / Jaim_2,1.15 /
na śrutisamavāyitvāt / Jaim_2,1.16 /
vyapadeśabhedāc ca / Jaim_2,1.17 /
guṇaś cānarthakaḥ syāt / Jaim_2,1.18 /
tathā yājyāpurorucoḥ / Jaim_2,1.19 /
vaśāyām arthasamavāyāt / Jaim_2,1.20 /
yatreti vārthavattvāt syāt / Jaim_2,1.21 /
na tvāmnāteṣu / Jaim_2,1.22 /
dṛśyate / Jaim_2,1.23 /
api vā śrutisaṃyogāt prakaraṇe stautiśaṃsatī kriyotpāttiṃ vidadhyātām / Jaim_2,1.24 /
śabdapṛthaktvāc ca / Jaim_2,1.25 /
anarthakaṃ ca tadvacanam / Jaim_2,1.26 /
anyaś cārthaḥ pratīyate / Jaim_2,1.27 /
abhidhānaṃ ca karmavat / Jaim_2,1.28 /
phalanirvṛttiś ca / Jaim_2,1.29 /
START MJaiNy 2,1.18-19
pañcamādhikaraṇamāracayati -
praugaṃ śaṃsatītyādau guṇatota pradhānatā /
dṛṣṭā devasmṛtistena guṇatā stotraśastrayoḥ

2.1.19

smṛtyarthatve stautiśaṃsyordhātvoḥ śrautārthabādhanam /
tenādṛṣṭamupetyāpi prādhānyaṃ śrutaye matam

2.1.20

jyotiṣṭome śrūyate -"praugaṃ śaṃsati" "niṣkevalyaṃ śaṃsati" "ājyaiḥ stuvate" "pṛṣṭaiḥ stuvate"prauganiṣkevalyaśabdau śastraviśeṣanāmanī |
ājyapṛṣṭaśabdau tu vyākhyātau |
apragītamantrasādhyā stutiḥ śastram |
pragītamantrasādhyāstutiḥ stotram |
tayoḥ stutaśastrayorguṇakarmatvaṃ yuktam |
kutaḥ |
tuṣavimokavaddṛṣṭārthalābhāt |
ṣaṭhyamāneṣu mantreṣvanusmaraṇena devatā saṃskriyata iti prāpte --
brūmaḥ- stotavyāyā devatāyāḥ stāvakairguṇaiḥ saṃbandhakīrtanaṃ stautiśaṃsatidhātvorvācyor'thaḥ |
yadi mantravākyāni guṇasaṃbandhābhidhānaparāṇi , tadā dhātvormukhyārthalābhācchratiranugṛhītā bhaviṣyati |
yadā tu guṇadvāreṇānusmaraṇīyadevatāsvarūpa prakāśanaparāṇi mantravākyāni syuḥ, tadā dhātvormukhyor'tho na syāt |
loke hi ' devadattaścaturvedābhijñaḥ ' ityukte stutiḥ pratīyate |
tasya vākyasya guṇasaṃbandhaparatvābhāvāt |
yadā tu devadattarūpaparatā ' yaścaturvedī tamānaya, ityādau, tatra na stutipratītiḥ |
tasya caturvedasaṃbandhadvāreṇa devadattasvarūpopalakṣaṇaparatvena guṇasaṃbandhaparatvābhāvāt |
tataśca - ' ājyairdevaṃ prakāśayet , ' pṛṣṭairdevaṃ prakāśayet, ityevaṃ vidhyarthaparyavasānāddhātvormukhyārtho bādhyeta |
tato dhātuśrutimabādhituṃ stotraśastrayoḥ pradhānakarmatvamabhyupetavyam |
tatra dṛṣṭaṃ prayojanaṃ nāstīti cet |
tarhyapūrvamastu || MJaiNyC_2,1.18-19 ||
(ṣaṣṭhe mantrāvidhāyakatvādhikaraṇe sūtre 30 - 31)
vidhimantrayor aikārthyam aikaśabdyāt / Jaim_2,1.30 /
api vā prayogasāmarthyān mantro 'bhidhānavācī syāt / Jaim_2,1.31 /
START MJaiNy 2,1.20-21
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
devāṃśca yābhiryajata ityākhyātaṃ tu mantragam /
vidhāyakaṃ na vānyena samatvāttadvidhāyakam

2.1.21

yacchabdādeḥ kṣīṇaśaktirna vidhistrividhaṃ tataḥ /
ākhyātamabhidhānaṃ ca pradhānaguṇakarmaṇī

2.1.22

ayaṃ mantra āmnāyate -"devāṃśca yābhiryajate dadāti ca jyogittābhiḥ sacate gopatiḥ saha"iti |
ayamarthaḥ-
gopatiryajamāno yābhirgobhirdevānyajate yāśca gā brāhmaṇebhyo dadāti cirameva tābhiḥ saha paraloke 'vatiṣṭhate iti |
tatra yathā brāhmaṇagatamākhyātapadaṃ pradhānaguṇakarmaṇoranyantarasya vidhāyakam, tathā mantragatamapīti cet |
maivam |
yacchabdādinā vidhiśakteḥ kṣīṇatvāt |
sati hi yacchabde tasya vākyasyānuvādakatvaṃ pratīyate, na tu vidhāyakatvam |
'yacchabdādeḥ ' ityādiśabdenottamapuruṣāmantraṇādayaḥ |
' barhirdevasadanaṃ dāmi ' ityuttamapurūmaḥ |
'agnīdagnīnvihara' ityāmantraṇam |
evaṃ brahmaṇe 'pi - ' yasyobhayaṃ havirārtimārcchat ' ityudāharaṇīyam |
tasmāt - ' ākhyātasya pradhānakarmavidhāyatvaṃ, guṇavidhāyakatvaṃ vā ' ityevaṃ dvāveva prakārau na bhavataḥ, kiṃtu - ' abhidhāyakatvam ' ityapyasti tṛtīyaḥ prakāraḥ |
tato na mantragatākhyātasya vidhāyakatvam || MJaiNyC_2,1.20-21 ||
(saptame mantranirvacanādhikaraṇe sūtram)
taccodakeṣu mantrākhyā / Jaim_2,1.32 /
START MJaiNy 2,1.22-23
saptamādhikaraṇamāracayati --
ahe budhiṇya mantraṃ ma iti mantrasya lakṣaṇam /
nāstyasti vāsya nāstyetadavyāptyāderavāraṇāt

2.1.23

yājñikānāṃ samākhyānaṃ lakṣaṇaṃ doṣavarjitam /
te 'nuṣṭhānasmārakādau mantraśabdaṃ prayuñjate

2.1.24

ādhāna idamāmnāyate -"ahe budhiṇya mantraṃ me gopāya"iti |
tatra mantrasya lakṣaṇaṃ nāsti, avyāptyativyāptyorvārayitumaśakyatvāt |
'vihitārthābhidhāya ko mantraḥ ' ityukte ' vasantāya kapiñjalānālabheta ' ityasya mantrasya vidhirūpatvādavyāptiḥ |
' mananaheturmantraḥ ' ityukte - brāhmaṇe 'tivyāptiḥ |
evam - ' asipadānto mantraḥ ' ' uttamapuruṣānto mantraḥ ' ityādilakṣaṇānāṃ parasparamavyāptiriti cet |
maivam |
yājñikasamākhyānasya nirdoṣalakṣaṇatvāt |
tacca samākhyānamanuṣṭhānasmārakādīnāṃ mantratvaṃ gamayati |
' uru prathasva ' - ityādayo 'nuṣṭhānasmārakāḥ |
'agnimīle purohitam ' ityādayaḥ stutirūpāḥ |
'iṣe tvā' - ityādayastvāntāḥ |
'agna ā yāhi vītaye ' ityādaya āmantraṇopetāḥ |
' agnīdagnīnvihara ' - ityādayaḥ praiṣarūpāḥ |
' adhaḥ svidāsīdupari svidāsīt ' ityādayo vicārarūpāḥ |
' ambe ambike ambālike na mānayati kaśrcana ' - ityādayaḥ paridevanarūpāḥ |
' pṛcchāmi tvā paramantaṃ pṛthivyāḥ ' ityādayaḥ praśnarūpāḥ |
'vedimāhuḥ paramantaṃ pṛthivyāḥ ' ityādaya uttararūpāḥ |
evamanyadapyudāhartavyarm |
idṛśeṣvatyantavijātīyeṣu samākhyānamantareṇa nānyaḥ kaścidanugato dharmo 'sti, yasya lakṣaṇatvamucyeta |
lakṣaṇasyopayogaśca pūrvācāryairdarśitaḥ-
"ṛṣayo 'pi padārthānāṃ nāntaṃ yānti pṛthaktvaśaḥ |
lakṣaṇena tu siddhānāmantaṃ yānti vipaścitaḥ" || iti |
tasmāt - abhiyuktānām ' mantro 'yam ' iti samākhyānaṃ lakṣaṇam || MJaiNyC_2,1.22ḥ23 ||
(aṣṭame brāhmaṇanirvacanādhikaraṇe sūtram)
śeṣe brāhmaṇaśabdaḥ / Jaim_2,1.33 /
START MJaiNy 2,1.24-25
aṣṭamādhikaraṇamāracayati --
nāstyetadbrahmaṇetyatra lakṣaṇaṃ vidyate 'thavā /
nāstīyanto vedabhāgā iti kḷpterabhāvataḥ

2.1.25

mantraśca brāhmaṇaṃ ceti dvau bhāgau tena mantrataḥ /
anyadbrāhmaṇamityetadbhavedbrāhmaṇalakṣaṇam

2.1.26

cāturmāsyeṣvidamāmnāyate - ' etadbrāhmaṇānyeva pañca harvīṣi ' iti |
tatra - brāhmaṇasya lakṣaṇaṃ nāsti |
kutaḥ |
vedabhāgānāmiyattānavadhāraṇena brāhmaṇabhāgeṣvanyabhāgeṣu ca lakṣaṇasyāvyāptyativyāptyoḥ śodhayitumaśakyatvāt |
pūrvokto mantrabhāga ekaḥ |
bhāgāntarāṇi ca kānicitpūrvairudāhartu saṃgṛhītāni -
"heturnirvacanaṃ nindā praśaṃsā saṃśayo vidhiḥ |
parakriyā purākalpo vyavadhāraṇakalphanā |
"iti |
' tena hmannaṃ kriyate ' iti hetuḥ |
' taddadhaṇe dadhitvam ' iti nirvacanam |
' amādhyā vai māṣāḥ ' iti nindā |
'vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā' iti praśaṃsā |
' tadvyacikitsajjuhavāni , mā hauṣam ' iti saṃśayaḥ |
' yajamānena saṃmitaudumbarī bhavati ' iti vidhiḥ |
' bhāṣāneva mahyaṃ pacata ' iti parakṛtiḥ |
' purā brāhmaṇā abhaiṣuḥ ' iti purākalpaḥ |
' yāvato 'ścānpratigṛhṇīyāt, tāvato vāruṇāṃścatuṣkapālannirvapet ' iti viśeṣāvadhāraṇakalpanā |
evamanyadapyudāhāryam |
na ca ' hetvādīnāmanyatamaṃ brāhmaṇam'iti lakṣaṇam |
mantreṣvapi hetvādisadbhāvāt |
tathā hi - ' indavovāmuśanti hi ' iti hetuḥ |
' udāniṣurmahīrīti tasmādudakamucyate ' iti nirvacanam |
'moghamannaṃ vindate apracetāḥ ' iti nindā |
' agnirmūrdhā divaḥ kakutpatiḥ ' iti praśaṃsā |
' adhaḥ svidāsīdupari svidāsīt ' iti saṃśayaḥ |
' kapiñjalānālabheta ' iti vidhiḥ |
' sahastramaṃyutaṃ dadat ' iti parakṛtiḥ |
' yajñena yajñamayajanta devāḥ ' iti purākalpaḥ |
' itikaraṇabahulaṃ brāhmaṇam ' iti cet |
na |
' ityadadā ityayajathā ityapaca iti brāhmaṇo gāyet ' ityasminbrahmaṇena gātavye mantre ativyāpteḥ |
' ityāhetyanena vākyenopanibaddhaṃ brāhmaṇam ' iti cet |
na |
' rājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha ' ' yo vā rakṣāḥ śucirasmītyāha ' ityanayormantrayorativyāpteḥ |
' ākhyāyikārūpaṃ brāhmaṇam ' iti cet |
na |
yamayamīsaṃvādasūktādāvativyāpteḥ |
tasmāt - ' nāsti brāhmaṇasya lakṣaṇam ' iti prāpte -
brūmaḥ- ' mantrabrāhmaṇarūpau dvāveva vedabhāgau ' ityaṅgīkārānmantralakṣaṇasya pūrvamabhihitatvāt ' avaśiṣṭo vedabhāgo brāhmaṇam ' ityetallakṣaṇaṃ bhavati -- iti || MJaiNyC_2,1.24-25 ||
(navama ūhādyamantratādhikaraṇe sūtram)
anāmnāteṣv amantratvamāmnāteṣu hi vibhāgaḥ / Jaim_2,1.34 /
START MJaiNy 2,1.26
navamādhikaraṇamāracayati -
ūhapravaranāmnāṃ kiṃ mantratāstyathavā na hi /
mantrāstadekavākyatvānna tallakṣaṇavarjanāt

2.1.26

"agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"ityasya saurye carau ' sūryāya juṣṭaṃ nirvapāmi ' ityevaṃ padāntaraprakṣepa ūhaḥ |
' adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇaḥ ' ityasya mantrasya śeṣatvena prayogakāle brāhmaṇanāmadheyaviśeṣaṃ tadīyapravaraṃ caivaṃ paṭhanti -"asau devadatto 'muṣya putro 'muṣya pautro 'muṣya naptāmuṣyāḥ putro 'muṣyāḥ pautro 'muṣyā naptā ' iti |
' āṅgirasabārhaspatyabhāradvājagotraḥ ' iti ca |
eteṣāmūhapravaranāmadheyānāṃ mantratvamasti |
kutaḥ |
mantreṇa sahaikavākyatvāditi cet |
maivam |
yājñikaprasiddhirūpasya mantralakṣaṇasyaiteṣvabhāvāt |
na hyadhyetāra ūhādīnmantrakāṇḍe 'vīyate |
tasmāt - nāsti mantratvam

2.1.27

(daśama ṛglakṣaṇādhikaraṇe sūtram)
teṣām ṛgyatrārthavaśena pādavyavasthā / Jaim_2,1.35 /
(ekādaśe sāmalakṣaṇādhikaraṇe sūtram)
gītiṣu samākhyā / Jaim_2,1.36 /
(dvādaśe yajurlakṣaṇādhikaraṇe sūtram)
śeṣe yajuḥ śabdāḥ / Jaim_2,1.37 /
START MJaiNy 2,1.27
daśamaikādaśadvādaśādhikaraṇamāracayati --
narksāmayajuṣāṃ lakṣma sāṃkaryāditi śaṅkite /
pādaśca gītiḥ praśliṣṭapāṭha ityastvasaṃkaraḥ

2.1.27

idamāmnāyate - ' ahe budhiṇya mantraṃ me gopāya yamṛṣayastraividā viduḥ |
ṛcaḥ sāmāni, yajūṃṣi ' iti |
"trīnvedānvidanti"iti trividaḥ, trividāṃ saṃbandhino 'dhyetārastraividāḥ |
te ca yaṃ mantrabhāgamṛgādirūpeṇa trividhamāhuḥ, taṃ gopāya, iti yojanā |
tatra trividhānāmṛksamayajuṣāṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ nāsti |
kutaḥ |
sāṃkaryasya duṣpariharatvāt |
'adhyāpakaprasiddherhyṛgvedādiṣu paṭhito mantra ṛgādiḥ ' iti hi lakṣaṇaṃ vaktavyam |
tacca saṃkīrṇam |
'devo vaḥ savitotpūnātvacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ ' ityayaṃ mamtro yajurvede saṃpratipannayajuṣāṃ madhye paṭhitaḥ |
na ca tasya yajuṣṭvamāsti |
tadbrāhmaṇe ' sāvitryarcā ' ityṛktvena vyavahṛtatvāt |
' etatsāma gāyannāste ' iti pratijñāya kiṃcitsāma yajurvede gītam |
' akṣitamasi ' ' acyutamasi ' ' prāṇasaṃśitamasi ' iti trīṇi yajūṃṣi sāmavede samāmnātāni |
tathā gīyamānasya sāmnā āśrayabhūtā ṛcaḥ sāmavede samāmnāyante |
tasmāt - nāsti lakṣaṇam - iti cet |
na |
pādādīnāmasaṃkīrṇalakṣaṇatvāt |
' pādenārthena copetā vṛttabaddhāmantrā ṛcaḥ |
gītirūpā mantrāḥ sāmāni |
vṛttagītivarjitatvena praśliṣṭapaṭhitā mantrā yajūṃṣi ' ityukte na kvāpi saṃkaraḥ

2.1.28

(trayodaśe nigadānāṃ yajuṣṭravādhikaraṇe sūtrāṇi 38 - 45)
nigado vā caturthaṃ syād dharmaviśeṣāt / Jaim_2,1.38 /
vyapadeśāc ca / Jaim_2,1.39 /
yajūṃṣi vā tadrūpatvāt / Jaim_2,1.40 /
vacanād dharmaviśeṣaḥ / Jaim_2,1.41 /
arthāc ca / Jaim_2,1.42 /
guṇārtho vyapadeśaḥ / Jaim_2,1.43 /
sarveṣām iti cet / Jaim_2,1.44 /
na ṛgvyapadeśāt / Jaim_2,1.45 /
START MJaiNy 2,1.28-29
trayodaśādhikaraṇamāracayati -
prokṣaṇīrāsādayeti nigadastrividhādbahiḥ /
yajurvoccaistvadharmasya bhedādasya caturthatā

2.1.29

parapratyāyanārthatvāduccaistvaṃ yajureva saḥ /
tallakṣaṇena yuktatvātraividhyamiti susthitam

2.1.30

' prokṣaṇīrāsādaya ' ' idhmaṃ barhirupasādaya ' ' agnīdagnīnvihara' ' barhiḥ stṛṇīhi ' 'indra āgaccha' 'hariva āgaccha' ityādayo nigadā āmnātāḥ |
parapratyāyanārthā mantrā nigadaḥ |
ete ca pūrvoktebhya ṛgyajuḥsāmabhyo bahirbhūtāścaturthaprakārāḥ |
kutaḥ |
pādagītkayorṛksāmalakṣaṇayorabhāvāt |
praśliṣṭapāṭhasya yajurlakṣaṇasya sattve 'pi dharmabhedena yajuṣyantarbhāvānupapatteḥ |
' upāṃśuyajuṣā ' ' uccairnigadena ' iti hi dharmabhedaḥ - iti prāpte ---
brūmaḥ- ' vahirbrāhmaṇā bhojyantām ' ' piravrājakāstvantaḥ ' ityatra satyeva parivrājakānāṃ brāhmaṇye pūjānimitto viśeṣo yathā tathā nigadānāṃ yajurlakṣaṇopetatvena yajuṣāmeva satāṃ parapratyāyananimittamuccaistvadharmaḥ |
tato mantrāṇāṃ traividhyaṃ susthitam || MJaiNyC_2,1.28-29 ||
(caturdaśa ekavākyatvalakṣaṇādhikaraṇe sūtram)
arthaikatvād ekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ ced vibhāge syāt / Jaim_2,1.46 /
START MJaiNy 2,1.30-31
caturdaśādhikaraṇamāracayati -
devasya tveti vākyasya bhinnatvamathavaikatā /
aikyaprayojakasyātra durbodhatvena bhinnatā

2.1.31

vibhāge sati sākāṅkṣasyaikārthatvaṃ prayojakam /
tasmādvākyaikyametena yajuranto 'vardhāyate

2.1.32

darśapūrṇamāsayorāmnāyate -
"devasya tvā savituḥ prasave, aśvinorbāhubhyām , pūṣṇo hastābhyām, agnaye juṣṭaṃ rnivapāmi"iti |
tatra vākyāni bhinnāni bhavitumarhanti |
kutaḥ |
ekatvaniyāmakasya durvodhatvāt |
arthaikyaṃ vākyaikye prayojakamiti cet |
na |
ekasminpade 'tivyāpteḥ |
padasamūhasya vākyatve, samūhānāmatra bahūnāṃ saṃbhavādvākyabhedaḥ syāt - iti cet |
maivam |
' yadvibhāge sākāṅkṣamavibhāge caikārtham, tadekaṃ vākyam ' iti prayojakasya boddhuṃ śakyatvāt |
'vibhāge sākāṅkṣam ' ityukte 'tivyāptiḥ syāt |
"syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghṛtasya dhārayā susevaṃ kalpayāmi, tasminsīdāmṛte pratitiṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ"ityatra 'tasmin' - ityādipadasamūhasya vibhāge sati prakṛtavācitacchabdārthanirṇayāya pūrvapadasamūhasākāṅkatvamasti, atastadvyavacchettum 'ekārtham ' ityucyate |
nahi tatraikārthatvamasti |
pūrvasamūhasya sadanakaraṇamarthaḥ, uttarasamūhasya puroḍāśapratiṣṭhāpanam |
syonaṃ samīcīnam |
susevaṃ suṣṭhu sevituṃ yogyam |
medha sārabhūtapuroḍāśetyarthaḥ |
atra dvayoḥ samṛhayorvākyadvayamubhayavādisiddham |
tat ' ekārtham ' ityanena vyāvartyate |
' ekārtham ' ityukte 'tivyāptiḥ syāt |
"bhago vāṃ vibhajatu, pūṣā vāṃ vibhajatu"ityanayorvibhajanamantratvena saṃmatayoḥ padasamūbayostātparyaviṣayasya dravyavibhāgarūpasyārthasyaikatvāt , tadravyavacchettuṃ ' vibhāge sākāṅkṣam ' ityuktam |
prakṛte tu ' agnaye juṣṭam ' ityādisamūhe pṛthakkṛte pūrvo ' devasya tvā 'iti samūhaḥ sākāṅkṣo bhavati |
ekīkṛte tu kṛtsnasyaika eva nirvāpor'thaḥ |
etenaikavākyatvanirṇayenāniyataparimāṇasya yajuṣo 'vasānaṃ niścetuṃ śakyam || MJaiNyC_2,1.30-31 ||
(pañcadaśe vākyabhedādhikaraṇe sūtram)
sameṣu vākyabhedaḥ syāt / Jaim_2,1.47 /
START MJaiNy 2,1.32-33
pañcadaśādhikaraṇamāracayati -
iṣe tvādirmantra eko bhinno vaikaḥ kriyāpade /
asatyarthāsmārakatvādekādṛṣṭasya kalpanāt

2.1.33

chedane mārjane caitau viniyuktau kriyāpade /
adhyāhṛte smārakatvānmantrabhedor'thabhedataḥ

2.1.34

"iṣe tvorje tvā"iti śrūyate |
so 'yaṃ padasamudāya eko mantraḥ |
kutaḥ |
asya mantrasyādṛṣṭatve tvekasyaivādṛṣṭasya kalpane lāghavāt |
na ca"uru prathasva"ityādimantravadanuṣṭheyārthasmārakatvaṃ saṃbhavati |
kriyāpadābhāvena tadarthapratītyabhāvāt -- iti prāpte, brūmaḥ- ' iṣe tveti cchinatti, ūrje tvetyanumārṣṭi ' iti palāśaśākhāyāśchedanamārjanayoretau viniyuktau |
tatastadamanusāreṇa"chinadmi"iti kriyāpade 'dhyāhṛte satyanuṣṭheyārthasmārakatvādarthabhedena vākyabhedādyajurmantrabhedaḥ |
iṣyamāṇāyānnāya bhoḥ palāśaśākhe tvā chinadmi ' ' ūrje rasāya balāya vā tvāmanumārjmi ' ityarthabhedaḥ |
evam"āyuryajñena kalpatām" "prāṇo yajñena kalpatām"ityādau kḷptisāmānyarūpasyārthasyaikatve 'pyāyurādibhirbhinnatvādarthabhedavākya bhedayoḥ spaṣṭatvāt , ' kḷptīrvācayati ' iti kḷptibahutvasya coditatvācca yajurbhedo draṣṭavyaḥ || MJaiNyC_2,1.32-33 ||
(ṣoḍaśe (saptadaśe ca) anuṣaṅgādhikaraṇe sūtram)
anuṣaṅgo vākyasamāptiḥ sarveṣu tulyayogitvāt / Jaim_2,1.48 /
START MJaiNy 2,1.34-35
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati -
yā te agne rajetyadhyāhāro yadvānuṣañjanam /
tanūrityanyaśeṣatvādadhyāhāro 'tra laukikaḥ

2.1.35

vedākāṅkṣā pūraṇīyā vedenetyanuṣañjanam /
anyaśeṣo 'pir buddhastho laukikastu na tādṛśaḥ

2.1.36

jyotiṣṭome upasaddhomeṣvevamāmnāyate --
"yā te agne 'yāśayā tanūrvarṣiṣṭhā gahvareṣṭhā |
ugraṃ vaco apāvadhītveṣaṃ vaco apāvadhītsvāhā |
yā te agne rajāśayā, yā te agne harāśayā"iti |
ayamarthaḥ- ' ayasā rajatena hiraṇye na ca nirmitā agnestistrastanavaḥ, tāsvādyā yeyamuktā tanuḥ sātiśayena vṛddhaṃ, gahvare tīkṣṇe dravye lohe 'vasthitā tayā tanvā kṣutpipāse upapātakam, vīrahatyādi mahāpatakaṃ ca hatavānasmi ' iti |
tathā ca brāhmaṇam,"yadugraṃ vaco apāvadhīttveṣaṃ vaco apāvadhītsvāheti |
aśanāyāpipāse havā ugraṃ vacaḥ |
enaśca vairahatyaṃ ca tveṣaṃ vacaḥ"iti |
tatra svāhāntaḥ prathamo mantraḥ saṃpūrṇavākyatvānniśeṣo 'dhyāhartavyaḥ |
na hi ' tanūrvarṣiṣṭhā ' ityādibhāgastayoranvetuṃ yogyaḥ |
tasya prathamamantraśeṣatvāt, iti prāpte, brūmaḥ- vaidikayormantrayorākāṅkṣā vaidikenaiva vākyaśeṣeṇa pūraṇīyā |
tataḥ ' tanūrvarṣiṣṭhā ' ityādibhāga uttarayormantrayoranuṣajyate |
yadyapyasāvanyaśeṣaḥ, tathāpir buddhasthaḥ sankalpanīyādadhyāhārātsaṃnikṛṣyate |
tasmāt - anuṣaṅgaḥ kartavyaḥ || MJaiNyC_2,1.34-35 ||
START MJaiNy 2,1.36-37
saptadaśādhikaraṇamāracayati --
nānuṣaṅgo 'nuṣaṅgo vācchidroṇotyasya śeṣiṇau /
citpatistvetyanākāṅkṣāvato nātrānuṣajyate

2.1.37

karaṇatvaṃ kriyāpekṣaṃ kriyā caikā punātviti /
mantratraye 'tastaddvārā sarvaśeṣo 'nuṣajyate

2.1.38

jyotiṣṭome dīkṣāprakaraṇe paṭhyate -"citpatistvā punātu" "vākpatistvā punātu" "devastvā savitā punātvācchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ"iti |
tatra tṛtīyamantraśeṣaḥ ' acchidreṇa ' - ityādibhāgaḥ prathamadvitīyayormantrayornānuṣajyate |
kutaḥ |
nirākāṅkṣatvāt |
na hi"citpatistvā punātu""vākpatistvā punātu"ityanayoḥ śeṣiṇoḥ saṃpūrṇavākyayoḥ kāciccheṣākāṅkṣāsti - iti prāpte -
brūmaḥ- ' mā bhūccheṣiṇorākāṅkṣā, tathāpi śeṣasyā'kāṅkṣāsti ' iti |
' pavitreṇa raśmibhiḥ ' ityuktaṃ karaṇatvaṃ hi kriyāmapekṣate |
kriyā ca ' punātu ' ityeṣā triṣvapi mantreṣvekā |
tayā kriyayā saṃbaddhaḥ śeṣaḥ kriyādvārā tṛtīyamantre nirapekṣe 'pi yathānveti, tathā pūrvayorapyanvetumarhati |
tasmāt - astyanuṣaṅgaḥ || MJaiNyC_2,1.36-37 ||
(aṣṭādaśe (saptadaśe) vyavetānanuṣaṅgādhikaraṇe sūtram)
vyavāyān nānuṣajyeta / Jaim_2,1.49 /
START MJaiNy 2,1.38-39
aṣṭādaśā(saptadaśā) dhikaraṇamāracayati -
gacchatāmitiśabdasyāmuṣaṅgo 'sti na vopari /
saṃ yajñapatirityatra yogyatvātso 'sti pūrvabat

2.1.39

tadekavacanaṃ madhyamantre 'ṅgānītyanena hi /
nānveti tadvyavāyena noparyapyanuṣajyate

Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc