જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 2.2

અગ્નીષોમીયપશૌ શ્રૂયતે --"સં તે અપ્રાણો વાતેન ગચ્છતામ્, સમઙ્ગાનિ યજત્રૈઃ, સં યજ્ઞપતિરાશિષા"ઇતિ ।
અયમર્થઃ- ઽ ભોઃ પશો તવ પ્રાણો ઽ વાતેન બાહ્યેન વાયુના સંગચ્છતામ્, તવ હૃદયાદ્યઙ્ગાનિ યાગવિશેષૈઃ સંયુજ્યન્તામ્, યજ્ઞપતિરાશિષા સંયુજ્યતામ્ ઽ ઇતિ ।
તત્ર"યજ્ઞપતિઃ"ઇત્યસ્મિંસ્તૃતીયે મન્ત્રે ઽસમ્ઽ ઇત્યુપસર્ગસ્ય ક્રિયાપદાકાઙ્ક્ષત્વાત્પ્રથમમન્ત્રગતસ્ય ઽ ગચ્છતામ્ ઽ ઇતિ પદસ્યૈકવચનાન્તસ્ય યજ્ઞપતિશબ્દેનાન્વેતું યોગ્યત્વાત્પૂર્વવદ્બુદ્ધિસ્થત્વેન સંનિહિતત્વાદાકાઙ્ક્ષાસંનિધિયોગ્યતાનાં સદ્ભાવેન ક્રિયાપદમનુષજ્યતે -- ઇતિ પ્રાપ્તે , -
બ્રૂમઃ- મધ્યમમન્ત્રે બહુવચનાન્તેન ઽ અઙ્ગાનિ ઽ ઇત્યનેનાન્વેતુમયોગ્યત્વાત્તદ્વ્યવાયેન બુદ્ધિસંનિધ્યભાવાન્નાસ્ત્યનુષઙ્ગઃ ।
તતો દ્વિતીયતૃતીયમન્ત્રયોર્યથોચિતં વાક્યશેષો ઽધ્યાહર્તવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.38-39 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ
(અથ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ)
(પ્રથમે ઽઙ્ગાપૂર્વભેદાધિકરણે સૂત્રમ્)
શબ્દાન્તરે કર્મભેદઃ કૃતાનુબન્ધત્વાત્ । જૈમ્_2,2.1 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.1-2
દ્વિતીયપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમાચરયતિ --
દદાતિ યજતીત્યાદૌ ભાવનૈક્યમુતાન્યતા ।
આખ્યાતૈક્યાત્તદેકત્વં ધાતુભેદો ઽપ્રયોજકઃ

ધાતુભેદેન ભિન્નત્વમાખ્યાતે શ્રૂયતે તતઃ ।
ઉત્પત્ત્યેકાનુરક્તત્વાદ્ભિદ્યન્તે ભાવના મિથઃ

ઇહૈકપ્રકરણગતાન્યપર્યાયધાતુનિષ્પન્નાન્યાખ્યાતાનિ યજતિ, દદાતિ, જુહોતિ, ઇત્યાદીન્યુદાહરણમ્ ।
તાનિ ચૈવં શ્રૂયતે --"સોમેન યજેત""હિરણ્યમાત્રેયાય દદાતિ" "દાક્ષિણાનિ જુહોતિ"ઇતિ ।
તેષુ ભાવનાવાચિન આખ્યાતસ્યૈકત્વાદ્ભાવનાયા એકત્વં યુક્તમ્ ।
ન ચ ધાતુભેદાદ્ભાવનાભેદઃ ।
તદ્વાચિત્વાભાવેન ધાતોસ્તસ્યામપ્રયોજકત્વાત્ - ઇતિ પ્રાપ્તે , બ્રૂમઃ- અસ્ત્વાખ્યાતમેવ ભાવનાયાઃ પ્રયોજકમ્ ।
તચ્ચાખ્યાર્ત પ્રતિધાતુ ભિન્નમ્ ।
ન હિ બહૂનાં ધાતૂનામુપર્યેક આખ્યાતપ્રત્યયઃ શ્રૂયતે ।
નાપિ વ્યાકરણે ધાતુસમૂહાદેકમાખ્યાતં વિહિતમ્ ।
તત આખ્યાતાનાં બહૂનામેકૈકધાતુવિશેષામુરક્તત્વેનૈવોત્પન્નાનાં ભાવનાવાચિત્વેન યાગદાનહોમભાવનાઃ પરસ્પરં ભિદ્યન્તે ॥ 1-2 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.3
અત્ર ગુરુમતમાહ -
નિયોગૈકત્વતઃ શાસ્ત્રમભિન્નમિતિ ચેન્ન તત્ ।
ધાતુભેદાચ્છાસ્ત્રભેદે નિયોગો ભિદ્યતે બલાત્

ઽ કર્મભેદચિન્તા નાધ્યાયાર્થઃ, કિંતુ શાસ્ત્રભેદચિન્તા ઽ ઇતિ ગુરોર્મતમ્ ।
તત્ર ઽ યજેત, દદ્યાત્, જુહુયાત્ ઽ ઇત્યેતેષુ લિઙ્પ્રત્યયબાચ્યસ્ય નિયોગસ્યૈકત્વાધાતૂનાં નિયોગવાચકત્વાભાવેનાપ્રયોજકત્વાદેકનિયોગાર્થે કૃત્સ્નં શાસ્ત્રમેકમ્ - ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
પ્રતિધાતુ લિઙ્પ્રત્યયસ્ય ભિન્નત્વાદ્ધાત્વર્થાનુબન્ધભેદેન તદ્વિશિષ્ટે નિયોગે ઽપિ ભેદસ્ય વારયિતુમશક્યતયા નિયોગાનુસારિ શાસ્ત્રં ભિન્નમ્ - ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ

(દ્વિતીયે સમિદાદ્યપૂર્વભેદાધિકરણે સૂત્રમ્)
એકસ્યૈવં પુનઃ શ્રુતિર્ અવિશેષાદ્ અનર્થકં હિ સ્યાત્ । જૈમ્_2,2.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.4-5
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ -
સમિધો યજતીત્યાદાવેકત્વમુત ભિન્નતા ।
ધાતુપ્રત્યયયોરૈક્યાદેકત્વં ભિન્નતા કુતઃ

અભ્યાસાત્કર્મભેદો ઽત્ર નામત્વાન્ન વિધિર્ગુણે ।
વિધિત્વં શ્રુતિતો ભાતિ સંનિધેરનુવાદતા

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે -"સમિધો યજતિ" ઽતનૂનપાતં યજતિ ઽ ઽ ઇડો યજતિ ઽ"બર્હિર્યજતિ""સ્વાહાકારં યજતિ"ઇતિ ।
તત્ર પઞ્ચકૃત્વઃ શ્રૂયમાણે યજતિપદે પૂર્વોક્તેષુ ઽ યજતિ દદાતિ ઽ ઇત્યાદિપદેષ્વિવ ધાતુભેદો નાસ્તિ, યેન ભાવનાભેદ આશઙ્ક્યેત ।
તસ્માદાખ્યાતૈક્યપ્રયુક્તં ભાવનૈક્યમનિવાર્યમિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
યજતિપદાભ્યાસેન કર્મભેદાવગમાત્ ।
કર્મૈકત્વે ઽભ્યાસો નિરર્થકઃ સ્યાત્ ।
અથોચ્યેત -- ઽ સમિઘો યજતિ ઽ ઇત્યનેન પ્રથમશ્રુતેન વાક્યેન વિહિતં સમિન્નામકં યાગમુપરિતનૈશ્ર્ચતુર્ભિર્યજતિપદૈરનૂદ્ય તનૂનપાદાદયો દેવતારૂપા દ્રવ્યરૂપા વા ગુણાશ્ચત્વારો વિકલ્પિતા વિધીયન્તે, તતો ઽનુવાદાર્થત્વાન્નાભ્યાસવૈયર્થ્યમ્ --- ઇતિ ।
તન્ન ।
તનૂનપાદાદિશબ્દાનાં યાગનામત્વેન ગુણવિધિત્વાભાવાત્ ।
ન તાવદત્ર દેવતાવિધિઃ ।
ચતુર્થીતદ્ધિતયોરશ્રવણાત્ ।
નાપિ દ્રવ્યવિધિઃ, તૃતીયાન્તત્વાભાવાત્ ।
તતઃ ઽ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ ઽ ઇત્યાદાવિન દ્વિતીયાન્તાનાં યુક્તં નામત્વમ્ ।
યત્તુ - ચતુર્ણામુપરિતાનાં યજતિપદાનામનુવાદત્વમ્ ।
તદસત્ ।
તેષાં વિધાયકત્વાત્ ।
યથા ઽ સમિધો યજતિ ઽ ઇત્યત્ર યજતિપદે વિધિત્વં શ્રુત્યા પ્રતીયતે, તથાન્યેષ્વપિ ચતુર્ષુ પદેષુ વિધિત્વં શ્રૌતમ્ ।
અનુવાદત્વં તુ પુરોવાદરૂપસ્ય ઽ સમિધો યજતિઽ ઇત્યસ્ય સંનિધિનાવગમ્યતે ।
સંનિધિશ્ચ શ્રુતેર્દુર્બલઃ ।
વિધિત્વે ચ પૂર્વવાક્યવિહિતસ્ય સમિન્નામકસ્ય યાગસ્ય પુનર્વિધાનાયોગાત્તનૂનપાદાદિનામકાનિ યાગાન્તરાણિ વિધીયન્તે ।
નન્વેવં સતિ સંજ્ઞાભેદાત્કર્મભેદઃ સંપદ્યતે, નત્વભ્યાસાત્ ।
તથાસતિ વક્ષ્યમાણેનાધિકરણેન સંકીર્યતે ।
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
ઽ અથૈષ જ્યોતિઃ ઽ ઇત્યસ્મિન્વક્ષ્યમાણોદાહરણે યાગાવગપ્તાત્પ્રાગેન સંજ્ઞાત્વાવગમાત્સંજ્ઞાયાઃ કર્મભેદહેતુત્વમ્ ।
ઇહ તુ વિધાયકૈર્યજતિપદૈર્યાગેષ્વવગતેષુ, ભેદે ચાભ્યાસાદવગતે, ભિન્નાનાં યાગાનાં સમિત્સંજ્ઞાયા અન્યાઃ સંજ્ઞા અપેક્ષિતઃ ।
ઇતિ તનૂનપાદાદીનાં સંજ્ઞાત્વં પશ્ચાદવગમ્યતે ।
તસ્માત્ - અભ્યાસ એવાત્ર ભેદહેતુઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.4-5 ॥
(તૃતીય આઘારાદ્યગ્નેયાદીનામઙ્ગાઙ્ગિભાવાધિકરણે સૂત્રાણિ 3-8)
પ્રકરણં તુ પૌર્ણમાસ્યાં રૂપાવચનાત્ । જૈમ્_2,2.3 ।
વિશેષદર્શનાચ્ ચ સર્વેષાં સમેષુ હ્ય્ અપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,2.4 ।
ગુણસ્ તુ શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_2,2.5 ।
ચોદના વા ગુણાનાં યુગપચ્છાસ્ત્રાચ્ ચોદિતે હિ તદર્થત્વાત્ તસ્ય તસ્યોપદિશ્યેત । જૈમ્_2,2.6 ।
વ્યપદેશશ્ ચ તદ્વત્ । જૈમ્_2,2.7 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_2,2.8 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.6-10
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ --
એવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસીમમાવાસ્યામિતીરિતમ્ ।
કર્માન્યદુત પૂર્વોક્તસમુદાયાનુવાદકમ્

કર્માન્તરં સ્યાદભ્યાસાદ્ધ્રૌવં દ્રવ્યં હિ દેવતા ।
વાર્ત્રઘણીત્યાદિતો લભ્યાનુવાદસ્તુ ન યુજ્યતે

વાર્ત્રઘણીત્યાજ્યભાગાઙ્ગવ્યવસ્થોક્તેર્ન દેવતા ।
પૌર્ણેત્યનૂદ્યતે પૌર્ણમાસીયુક્તં ત્રિકં તથા

અમેત્યપિ સમૂહસ્ય દ્વિત્વસિદ્ધિઃ પ્રયોજનમ્ ।
સહસ્થિતિઃ પૌર્ણમાસ્યામિત્યુક્તિભ્યાં ત્રિકે ત્રિકે

વિદ્વદ્વાક્યવિધૌ વિધ્યાવૃત્તિરાગ્નેયકાદિના ।
વિહિતસ્ય ફલિત્વેન પ્રાધાન્યમિતરે ગુણાઃ

ઇદમામ્નાયતે ---- ઽ ય એવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસીં યજતે ઽ ઽ ય એવં વિદ્વાનમાવાસ્યાં યજતે ઽ ઇતિ ।
અત્ર યજતિના કર્માન્તરં વિધીયતે, ન તુ પ્રકૃતા આગ્નેયાદયઃ ષડ્યાગા અનૂદ્યન્તે ।
આગ્નેયાદયશ્ચ કાલસંયુક્તાસ્તસ્મિન્પ્રકરણ એવમામ્નાયન્તે - ઽ યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ ઽ ઇતિ, ઽ તાવબ્રૂતામગ્નીષોમાવાજ્યસ્યૈવ અનાવુપાંશુ પૌર્ણમાસ્યાં યજન્ ઽ ઇતિ , તાભ્યામેતમગ્નીષોમીયમેકાદશકપાલં પૂર્ણમાસે પ્રાયચ્છત્ ઽ ઇતિ, ઽ ઐન્દ્રં દધ્યમાવાસ્યાયામ્"ઇતિ, ઽ ઐન્દ્રં પયો ઽમાવાસ્યાયામ્ ઽ ઇતિ ।
એતેભ્યઃ પ્રકૃતેભ્યઃ ષડ્ભ્ય આગ્નેયાદિભ્યો વિદ્વદ્વાક્યવિહિતસ્ય, કર્મણો ઽન્યત્વે સતિ પૂર્વાધિકરણન્યાયેન વિધ્યભ્યાસ ઉપપદ્યતે ।
ન ચ કર્માન્તરે દ્રવ્યદેવતયોરભાવઃ, ધ્રૌવાજ્યસદ્ભાવાત્ ।
અત એવોક્તમ્ ----
"ધ્રૌવં સાધારણં દ્રવ્યં દેવતા માન્ત્રવર્ણિકી ।
રૂપવન્તૌ તતો યાગૌ વિધીયેતે પૃથક્તયા"ઇતિ ।
"સર્વસ્મૈ વા એતદ્યજ્ઞાય ગૃહ્યતે યદ્ધ્રુવાયામાજ્યમ્"ઇતિ ધ્રૌવસ્ય સાધારણત્વં શ્રુતમ્ ।
દેવતાયા માન્ત્રવર્ણિકત્વમિત્થમુન્નેતવ્યમ્ --"તસ્માદ્વાર્ત્રઘણી પૌર્ણમાસ્યામનૂચ્યેતે, વૃધન્વતી અમાવાસ્યાયામ્"એતિ વાર્ત્રઘ્ન્યૌ વૃધન્વત્યૌ ચર્ચૌ ક્રમેણ કાલદ્વયોપેતે કર્મણિ વિધીયેતે ।
તત્ર --"અગ્નિર્વૃત્રાણિ જઙ્ઘનત્"ઇત્યેકો વાર્ત્રઘ્રો મન્ત્રઃ ।
ઽ ત્વં સોમાસિ સત્પતિસ્ત્વં રાજોત વૃત્રહા ઽ ઇત્યપરઃ ।
તયોરુક્તાવગ્નીષોમૌ પૌર્ણમાસદેવતે ।
એવમન્તરામ્નાતયોર્વૃધિધાતુયુક્તયોર્મન્ત્રયોરુક્તાવગ્નીષોમાવમાવસ્યાદેવતે ।
આભ્યાં દ્રવ્યદેવતાભ્યાં રૂપવત્ત્વાદ્યાગાન્તરમત્ર વિધીયતે ।
ષડ્યાગાનુવાદત્વે તદનુવાદેવ વિધેયાન્તરસ્ય કસ્યચિદદર્શનાદ્વિદ્વદ્વાક્યમનર્થકં સ્યાત્ ।
ન કેવલં તદાનર્થક્યમ્, કિંતુ"પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેત, અમાવાસ્યાયામમાવાસ્યયા યજેત ઽ ઇત્યેતદપિ વ્યર્થ સ્યાત્ ।
ન ચૈતત્કાલવિધાયકમ્,"યદાગ્નેયઃ"-- ઇત્યાદ્યુત્પત્તિવાક્યૈરેવ તદ્વિધાનાત્ ।
કર્માન્તરત્વે તુ કાલં વિધાસ્યતિ ।
તસ્માત્કર્માન્તરવિધિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે , બ્રૂમઃ- આસ્તાં તાવદ્દ્રવ્યમ્ ।
દેવતા તુ વિધિત્સિતસ્ય કર્માન્તરસ્ય સર્વથા ન લભ્યતે ।
વાર્ત્રઘ્ન્યોર્વૃધન્વત્યોશ્ચાઽજ્યભાગદેવતાપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
હૌત્રે મન્ત્રકાણ્ડે સાનિધેનીરાવાહનનિગદં પ્રયાજમન્ત્રાંશ્ચાઽમ્નાય પ્રયાજાનન્તરભાવિનોરાજ્યભાગયોઃ ક્રમે વાર્ત્રઘ્ન્યૌ વૃધન્વત્યૌ ચાઽમ્નાતે લિઙ્ગં ચાગ્નિવિષયં સોમવિષયં ચ તત્રોપલભ્યતે ।
તતો લિઙ્ગક્રમાભ્યામાજ્યભાગવિષયત્વમવગમ્યતે ।
યત્તુ -"વાર્ત્રઘ્ની પૌર્ણમાસ્યામ્"- ઇત્યાદિ વાક્યમ્, તલ્લિઙ્ગક્રમકૢપ્તયોરાજ્યભાગાઘ્ગયોર્મન્ત્રયુગલયોઃ કાલદ્વયે વ્યવસ્થામાચષ્ટે ।
ન તુ નૂતનકર્માઙ્ગતામનયોર્વિદધાતિ ।
અતો રૂપરાહિત્યાદ્વિદ્વદ્વાક્યં કર્માન્તરવિધાયકં ન ભવતિ , કિં તર્હિ - પૂર્વપ્રકૃતેષ્વાગ્નેયાદિષુ ષટ્સુ ત્રિકરૂપૌ દ્વૌ સમુદાયાવનુવદતિ ।
ન ચ કાલવાચિભ્યાં પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાશબ્દાભ્યાં યાગાનુવાદાનુપપત્તિઃ ।
તત્કાલવિહિતયોર્યાગત્રિકયોરુપલક્ષિતત્વાત્ ।
ન ચાનુવાદો વ્યર્થઃ ।
સમુદાયદ્વિત્વસિદ્ધેસ્તત્પ્રયોજનત્વાત્ ।
તત્સિદ્ધૌ ચ"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત"ઇત્યસ્મિન્ફલવાક્યે ષડ્યાગવિવક્ષયા દ્વિવચનનિર્દેશ ઉપપદ્યતે ।
યદપ્યુક્તમ્ - અનુવાદપક્ષે"પૌર્ણમાસ્યામ્"ઇત્યાદિવાક્યવૈર્થ્યમ્ - ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
કાલવિધાના સંભવે ઽપ્યેકસ્ય ત્રિકસ્ય સહપ્રયોગવિધાનાત્ ।
આગ્નેયોપાંશુયાજાગ્નીષોમીયાણાં ત્રયાણાં પૌર્ણમાસીકાલવિહિતાનાં સહપ્રયોગઃ ઽ પોર્ણમાસ્યા ઽ ઇત્યનેન તૃતીયૈકવચનાન્તેન વિધીયતે ।
એવમિતરત્રાપિ ।
નનુ - વિદ્વદ્વાક્યસ્ય કર્માન્તરવિધાયકત્વાભાવે ઽપિ નાનુવાદકત્વમ્ ।
તસ્ય યાગાવિધાયકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
"આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃ"ઇત્યાદિવાક્યાનિ તુ વિહિતયાગાનુવાદેન દ્રવ્યદેવતાલક્ષણગુણવિધાયકાનિ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તથાસત્યેકેન વાક્યેનાનેકગુણવિધ્યસંભવાત્ ।
પ્રતિગુણં પૃથગ્વિધૌ વિધ્યાવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેત ।
આગ્નેયાદિવાક્યાનાં વિધાયકત્વે તુ વિશિષ્ટવિધિત્વાન્નાસ્તિ વિધ્યાવૃત્તિદોષઃ ।
તસ્માદાગ્નેયાદિવાક્યવિહિતાનાં વિદ્વદ્વાક્યમનુવાદકમ્ ।
કિંચાનુવાદત્વમભ્યુપગમ્ય કર્માન્તરવિધિં વદતઃ પ્રયોજાદીનામાગ્નેયાદીનાં ચ ગુણપ્રધાનભાવો ન સિધ્યેત્ ।
તથા હિ -- ઽ સમિધો યજતિ ઽ ઽ આઘારમાઘારયતિ ઽ ઇત્યાદયઃ કાલયોગરહિતાઃ કેચિદ્વિધય આમ્નાતાઃ ।
ઽ યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ ઽ ઇત્યાદયઃ કાલયુક્તા અપરે ।
તેષામુભયેષાં પ્રકૃતત્વાત્"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત"ઇતિ વાક્યે સર્વેષાં ફલસંબન્ધો બોધનીયઃ ।
ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્, ઇતિ દ્વિવચનં બહુવચનત્વેન પરિણેતવ્યમ્ ।
વિદ્વદ્વાક્યવિહિતે દ્વે કર્માન્તરે પ્રયાજાદય આગ્નેયાદયશ્ચેતિ ।
એતેષુ દ્વિત્વાસંભવાત્ ।
સર્વેષાં ચ ફલસંબન્ધે રાજસૂયગતેષ્ટિપશુસોમવત્સમપ્રાધાન્યાત્પ્રયાજાદીનાં ગુણભાવો ન સ્યાત્ ।
તદભાવે ચાનઙ્ગત્વાત્સૌર્યાદિવિકૃતિષ્વાગ્નેયાદીનામિવાતિદેશો ન સ્યાત્ ।
અનુવાદપક્ષે તુ ત્રિકયોઃ કાલયોગેન દર્શપૂર્ણમાસશબ્દાર્હત્વાત્ ।
સમુદાયદ્વિત્વેન દ્વિવચનાર્હત્વાચ્ચાઽગ્નેયાદીનામેવ ફલસંબન્ધેન પ્રાધાન્યમ્ ।
પ્રયાજાદીનાં તુ ગુણભાવ ઇતિ ન કો ઽપિ દોષઃ ।
તસ્માત્ -- વિદ્વદ્વાક્યમનુવાદકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.6-10 ॥
(ચતુર્થ ઉપાંશુયાજાપૂર્વતાધિકરણે સૂત્રાણિ 9 - 12)
પૌર્ણમાસીવદ્ ઉપાંશુયાજઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,2.9 ।
ચોદના વાપ્રકૃતત્વાત્ । જૈમ્_2,2.10 ।
ગુણોપબન્ધાત્ । જૈમ્_2,2.11 ।
પ્રાયે વચનાચ્ ચ । જૈમ્_2,2.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.11-12
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ --
ઉપાંશુયાજમિત્યેષો ઽનુવાદો ઽત્રાથવા વિધિઃ ।
વિષ્ણ્વાદિવાક્યે વિસ્પષ્ટવિધેરસ્યાનુવાદતા

જામિત્વોક્તેરન્તરાલ ઉપાંશુગુણકે વિધૌ ।
સત્યર્થવાદો વિષ્ણ્વાદિસ્તદ્રૂપં ધ્રૌવમન્ત્રતઃ

ઇદમામ્નાયતે -- ઽ જામિ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે ।
યદન્વઞ્ચૌ પુરોડાશાવપાંશુયાજમન્તરા યજતિ ।
વિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યો ઽજામિત્વાય ।
પ્રજાપતિરુપાંશુ યષ્ટવ્યો ઽજીમત્વાય ।
અગ્નીષોમાવુપાંશુ યષ્ટવ્યાવજામિત્વાય"ઇતિ ।
તત્ર વિષ્ણ્વાદિવાક્યેષુ વિહિતસ્ય યાગત્રયસમુદાયસ્યાનુવાદઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
આગ્નેયાગ્નીષોમીયપુરોડાશદ્વયનૈરવન્તર્યકૃતસ્ય જામિત્વદોષસ્ય વાક્યોપક્રમ ઉપન્યાસાત્પરોડાશયોરન્તરાલે કિંચિદ્વિધિત્સિતમ્ ।
ન હ્યન્તરાલગુણવિશિષ્ટં વિધેયં વિષ્ણ્વાદિવાક્યેષુ પ્રતીયતે ।
પૂર્વવાક્યે તુ તત્પ્રતીયત ઇતિ વિધાયકં તદ્વાક્યમ્ ।
ન ચાત્ર ઽયજતિઽ ઇતિ વર્તમાનાપદેશઃ શઙ્કનીયઃ ।
પઞ્ચમલકારસ્યાઽશ્રયણાત્ ।
અન્તરાલકાલવદુપાંશુત્વગુણસ્યાપિ વિશેષણત્વાત્તદ્વિશિષ્ટકર્મણ ઉપાંશુયાજનાપ્રકત્વમ્ ।
સત્યેવં ગુણદ્વયવિશિષ્ટકર્મણ્યાદ્યેન વાક્યેન વિહિતે વિષ્ણ્વાદિવાક્યમર્થવાદઃ સ્યાત્ ।
ન ચાત્ર વિહિતયાગાનુવાદેન દેવતાવિધિઃ શઙ્કનીયઃ ।
સમાધાતવ્યેન જામિત્વદોષેણોપક્રમાત્, આજામિત્વેન સમાધાનેનોપસંહારાચ્ચ ઽ જામિ વૈ ઽ ઇત્યાદેઃ ઽ અજામિત્વાય ઽ ઇત્યન્તસ્ય સર્વસ્ય મહાવાક્યસ્યૈકત્વપ્રતીતેઃ ।
ન ખલ્વેકસ્મિન્વાક્યે વિધેયબાહુલ્યં સંભવતિ ।
ન ચાત્ર વિધિત્સિતસ્યોપાંશુયાજસ્ય દ્રવ્યાભાવઃ ।
ધ્રૌવસ્ય તદ્રદ્રવ્યત્વાત્ ।
નાપિ દેવતાયા અભાવઃ ।
નાનાશાખાસૂપાંશુયાજક્રમે પઠિતૈર્વૈષ્ણવપ્રાજાપત્યાગ્નીષોમીયમન્ત્રૈર્વિકલ્પેન દેવતાત્રયસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
તસ્માત્ - યજતીત્યેતદ્વિધાયકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.11-12 ॥
(પઞ્ચમ આઘારાદ્યપૂર્વતાધિકરણે સૂત્રાણિ 13-16)
આઘારાગ્નિહોત્રમ્ અરૂપત્વાત્ । જૈમ્_2,2.13 ।
સંજ્ઞોપબન્ધાત્ । જૈમ્_2,2.14 ।
અપ્રકૃતત્વાચ્ ચ । જૈમ્_2,2.15 ।
ચોદના વા શબ્દાર્થસ્ય પ્રયોગભૂતત્વાત્ તત્સન્નિધેર્ ગુણાર્થેન પુનઃ શ્રુતિઃ । જૈમ્_2,2.16 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.13-14
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ --
અગ્નિહોત્રાઘારવાક્યમનુવાદો ઽથવા વિધિઃ ।
અરૂપત્વાત્તુ દધ્યૂર્ધ્વવાક્યેનોક્તમનૂદ્યતે

ગુણ્યસિદ્ધૌ ન દધ્યાદિર્ગુણો દુષ્ટા વિશિષ્ટતા ।
રૂપં દધ્યાદિમન્ત્રાભ્યામતો ઽસૌ ગુણિનો વિધિઃ

ઇદમામ્નાયતે - ઽ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ ઽ ઽદધણ જુહોતિ ઽ ઽપયસા જુહોતિઽ ઇતિ ચ ।
ઇદમપરમામ્નાયત્ - ઽઆધારમાઘારયતિઽ ઽઊર્ધ્વમાઘારયતિઽ ઽ ઋજુમાઘારયતિઽ ઇતિ ચ ।
તત્રાગ્નિહોત્રવાક્યં દધ્યાદિવાક્યવિહિતસ્ય કર્મસમુદાયસ્યાનુવાદઃ ।
આઘારવાક્યં ચોર્ધ્વાદિવાક્યવિહિતસ્ય ।
ન ત્વેદ્વાક્યદ્વયં કર્મવિધાયકમ્ ।
કુતઃ ।
દ્રવ્યદેવતાલક્ષણસ્ય યાગરૂપસ્યાભાવાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
તત્ર વક્તવ્યમ્ - કિં દધ્યાદિવાક્યેન ગુણામાત્રં વિધીયતે, કિંવા ગુણવિશિષ્ટકર્મ ।
નાઽદ્યઃ ।
અગ્નિહોત્રાદિવાક્યસ્ય ત્વન્મતે કર્મવિધાયકત્વાભાવેન ગુણિનઃ કસ્યચિદસિદ્ધૌ ગુણ્યનુવાદપુરઃસરસ્ય ગુણમાત્રવિધાનસ્યાસંભવાત્ ।
દ્વિતીયે વિધિગૌરવં સ્યાત્ ।
તચ્ચ સત્યાં ગતાવયુક્તમ્ ।
અતો ઽગ્નિહોત્રાદિવાક્યં કર્મવિધાયકમ્ ।
તત્ર દ્રવ્યં દધ્યાદિવાક્યૈર્લભ્યતે ।
દેવતા તુ માન્ત્રવર્ણિકી ।
આઘારે ઽપ્યેવં દ્રવ્યદેવતે ઉન્નેતવ્યે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.13-14 ॥
(ષષ્ઠે પશુસોમાપૂર્વતાધિકરણે સૂત્રાણિ 17-20)
દ્રવ્યચોદના પશુસોમયોઃ પ્રકરણે હ્ય્ અનર્થકો દ્રવ્યસંયોગો ન હિ તસ્ય ગુણાર્થેન । જૈમ્_2,2.17 ।
અચોદકાશ્ ચ સંસ્કારાઃ । જૈમ્_2,2.18 ।
તદ્ભેદાત્ કર્મણો ઽભ્યાસો દ્રવ્યપૃથક્ત્વાદ્ અનર્થકં હિ સ્યાદ્ ભેદો દ્રવ્યગુણીભાવાત્ । જૈમ્_2,2.19 ।
સંસ્કારસ્ તુ ન ભિદ્યેત પરાર્થત્વાદ્ દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્ । જૈમ્_2,2.20 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.15-16
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ --
યજત્યાલભતીત્યેતાવનુવાદૌ વિધી ઉત ।
ગૃહ્ણાત્યવદ્યતીત્યાભ્યાં વિહિતેર્ઽથે ઽનુવાદિનૌ

નાનુવાદો ઽપુરોવાદે યજ્યાલભ્યોરતો વિધિઃ ।
બ્રહ્મણે સોમસંસ્કારો ઽવદાને પશુસંસ્ક્રિયા

ઽ સોમેન યજેત ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર ઽ ઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્રણાતિ, મૈત્રાવરૂણં ગૃહ્રણાતિ ઽ ઇત્યાદીન્યપિ શ્રુતાનિ ।
એવમ્ ઽ અગ્નિષોમીયં પશુમાલભેત ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર ઽ હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ ।
અથ જિહ્વાયાઃ ।
અથ વક્ષસઃ ઽ ઇત્યાદીન્યપિ શ્રુતાનિ ।
તત્રૈન્દ્રવાય્વાદિવાક્યૈર્યાગા વિધીયન્તે ।
ઇન્દ્રવાય્વાદિપ્રાતિપદિકૈર્દેવતાનાર્ં, તદ્ધતેન સોમરસદ્રવ્યસ્ય ચ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
એતેષાં ગ્રહણવાક્યવિહિતાનાં યાગાનાં સમુદાયઃ ઽ સોમેન યજેત ઽ ઇત્યનેનાનૂદ્યતે ।
તથાવદાનવાક્યેષુ હૃદયાદિદ્રવ્યં શ્રુતમ્ ।
તતો દ્રવ્યવિશિષ્ટા યાગાસ્તત્ર વિધીયન્તે ।
તદનુવાદેન પશ્વાલમ્ભવાક્યે ઽગ્નીષોમરૂપા દેવતા વિધીયતે ।
તસ્માત્ - અવદાનવાક્યવિહિતાનાં યાગાનાં સમુદાયઃ"પશુમાલભેત"ઇત્યનેનાનૂદ્યતે - ઇતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ- સતિ હિ પુરોવાદે ઽનુવાદો ભવતિ ।
ન ચાત્ર પુરોવાદો ઽસ્તિ ।
ઽસોમેન યજેત ઽ ઇત્યનેન પ્રતીતસ્યાર્થસ્ય ગ્રહણવાક્યેષ્વપ્રતીતેઃ ।
નહિ ગ્રહણં યજનં ભવતિ ।
નાપિ તદ્ધિતપ્રત્યયોક્તો રસઃ સોમલતા ।
ન ચ - તદ્ધિતપ્રત્યયઃ સર્વનામાર્થે વિહિતઃ પ્રકૃતં બ્રૂતે, ન તુ રસમ્ - ઇતિ શઙ્કનીયમ્ ।
ઽ ધારયા ગૃહ્રાતિ ઽ ઇતિ રસસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
તથા"પશુમાલભેત"ઇત્યનેન પ્રતીતોર્ઽથો નાવદાનવાક્યેષુ પ્રતીયતે ।
તતઃ પુરોવાદાભાવેનાનુવાદાસંભવાદ્યજત્યાલભતિભ્યાં કર્મણી વિધીયેતે ।
ગ્રહણવાક્યૈસ્તુ દેવતાવિશિષ્ટઃ સોમસંસ્કારો વિધીયતે ।
અવદાનવાક્યૈશ્ચ પશુસંસ્કારઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.14-16 ॥
(સપ્તમે સંખ્યાકૃતકર્મભેદાધિકરણે સૂત્રમ્)
પૃથક્ત્ત્વનિવેશાત્ સંખ્યયા કર્મભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,2.21 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.17-21
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ --
આહુતીસ્તિસ્ત્ર ઇત્યત્ર કર્મૈક્યમુત ભિન્નતા ।
એકત્વં સકૃદાખ્યાતાત્સંખ્યાવૃત્ત્યા પ્રયાજવત્

આખ્યાતમાત્રં નો માનં સંખ્યયા બહુકર્મતા ।
આવૃત્ત્યૈકાદશત્વં તુ પ્રયાજે ગત્યભાવતઃ

પશૂન્સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાનિત્યત્ર ભાષ્યકૃત્ ।
વિચારમાહ પૂર્વત્ર ક્રિયાત્રિત્વસ્ફુટત્વતઃ

બહુત્વોપેતપશુભિર્દેવયોગાદભિન્નતા ।
રૂપસ્ય તેન કર્મૈક્યં સંખ્યા નાત્ર ક્રિયાગતા

દેવતાસંગતસ્યૈવ તદ્ધિતાર્થસ્ય પશ્ચિમઃ ।
બહુત્વસંગમો રૂપસંખ્યયા તત્ક્રિયાભિદા

ઽ તિસ્ત્ર આહુતીર્જુહોતિ ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર ઽ જુહોતિ ઽ ઇત્યેતદાખ્યાતં ઽ સમિધો યજતિ ઽ ઇત્યાદિવન્નાભ્યસ્તમ્, કિંતુ સકૃદેવાઽમ્નાતમ્ ।
તત એકમિદં કર્મ ।
ત્રિત્વસંખ્યા તુ તસ્યૈવ કર્મણ આવૃત્ત્યા નેતવ્યા ।
યથા પ્રયાજેષ્વેકાદશત્વસંખ્યા પઞ્ચાનામેવ પ્રયાજાનામાવૃત્ત્યા નીતા, તદ્વત્ - ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- કિમિદમાખ્યાતં પદાન્તરનિરપેક્ષમેવ કર્મૈક્યે પ્રમાણમ્, ઉત પદાન્તરાન્વિતમ્ ।
નાઽદ્યઃ ।
વાક્યાંશસ્ય પદમાત્રસ્ય પ્રમિતિજનકત્વાભાવાત્ ।
દ્વિતીયે - ત્રિ -ત્વસંખ્યયા વિશેષિતેનાઽખ્યાતેન કર્મબહુત્વં ગમ્યતે ।
પ્રયોજાનાં તુ પૂર્વમેવ પઞ્ચસંખ્યાવરુદ્ધત્વાદાવૃત્તિમન્તરેણૈકાદશત્વં દુઃસંપાદમ્ ।
ઇહ ત્વેતદ્વિધિતઃ પૂર્વ કર્મણ એકત્વસંખ્યાવરોધો નાસ્તીતિ વૈષમ્યમ્ ।
તદેતદ્વૃત્તિકારોદાહરણં ભાષ્યકારો નાનુમન્યતે ।
કર્મવાચિન આહુતિશબ્દસ્ય વિશેષણેન ત્રિશબ્દેન કર્મબહુત્વસ્ય સ્ફુટતયા પૂર્વપક્ષાનુત્થાનાત્ ।
ઇદં ત્વત્રોદાહરણમ્ - ઽ સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્પશૂનાલભતે ઽ ઇતિ ।
અત્ર ઽ પ્રજાપત્તિર્દેવતા યેષાં પશૂનાં તે પ્રાજાપત્યાઃ ઽ ઇતિ તદ્ધિતવ્યુત્પત્તૌ બહુત્વોપોતાઃ પશવ એકં દ્રવ્યમ્ ।
તતો દ્રવ્યૈક્યાદ્દેવતૈક્યાચ્ચ યાગસ્ય રૂપમભિન્નમિત્યેકમિદં કર્મ ।
યા તુ ઽસપ્તદશઽ ઇતિ સંખ્યા, સા પશુદ્રવ્યગતા, ન તુ પૂર્વોદાહૃતત્રિત્વસંખ્યેવ ક્રિયાગતા ।
તસ્માત્ -- ઽન કર્મભેદમાપાદયતિ ઽ ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- અત્ર ઽ પ્રજાપતિર્દેવતા યસ્ય પશોઃ સ પ્રાજાપત્યઃ ઽ ઇતિ તદ્ધિતાન્તં પ્રાતિપદિકં વ્યુત્પાદ્ય પશ્ચાત્તદ્ધિતાન્તપ્રાતિપાદિકાર્થસ્ય પ્રજાપતિદેવતાવિશિષ્ટપશોઃ કર્મત્વબહુત્વવિવક્ષાયામુત્પન્ને ઇમે દ્વિતીયાવિભક્તિબહુવચને ।
તત્ર પ્રથમભાવિન્યા દ્વિતીયાવિભક્તેરેવ તદ્ધિતોત્પત્તિવેલાયામન્વયો નાસ્તિ, કુતઃ પશ્ચાદ્ભાવિનો બહુવચનસ્યાન્વયઃ ।
એવં સતિ ઽ પ્રાજાપત્યઃ ઽ ઇત્યનેન તદ્ધિતાન્તપ્રાતિપદિકનૈકપશુદ્રવ્યમેકદેવતોપેતં યાગસ્ય રૂપં સમર્પ્યતે ।
તાદૃશાનાં રૂપાણાં બહુત્વાય બહુવચનમ્ ।
બહુત્વવિશેષશ્ચ ઽ સપ્તદશઃ ઽ ઇતિ નિર્દિશ્યતે ।
તસ્માત્ - અત્ર સંખ્યયા કર્મભેદઃ ।
એવં ચ સતિ, અષ્ટમે વક્ષ્યમાણં સપ્તદશપશૂનામૈકાદશિનપશુગણવિકૃતિત્વમુપપદ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.17-21 ॥
(અષ્ટમે સંજ્ઞાકૃતકર્મભેદાધિકરણે સૂત્રમ્)
સંજ્ઞા ચોત્પત્તિસંયોગાત્ । જૈમ્_2,2.22 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.22-23
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ --
અથૈષ જ્યોતિરિત્યત્ર ગુણો વા કર્મ વા પૃથક્ ।
ગુણઃ સહસ્ત્રદાનાત્મા જ્યોતિષ્ટોમે હ્યનૂદિતે

અથેતિ પ્રકૃતે છિન્ન એતચ્છબ્દો ઽગ્રગં વદેત્ ।
સંખ્યયેવાન્યકર્મત્વમિહ નૂતનસંજ્ઞયા

"અથૈષ જ્યોતિઃ, અથૈષ વિશ્વજ્યોતિઃ, અથૈષ સર્વજ્યોતિઃ, અનેન સહસ્ત્રદક્ષિણેન યજેત ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
અત્ર પ્રકૃતં જ્યોતિષ્ટોપમ્ ઽએષ જ્યોતિઃ ઽ ઇત્યનૂદ્ય તસ્મિન્સહસ્ત્રદાનલક્ષણો ગુણો વિધીયતે -- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રકૃતસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ઽ અથ ઽ ઇત્યનેન વિચ્છિન્નત્વાત્ ।
ન ચૈવં સતિ ઽ અયૈષ જ્યોતિઃ ઽ ઇત્યુક્ત એતચ્છબ્દો ઽનુપપન્ન ઇતિ વાચ્યમ્ ।
સંનિહિતવાચિનૈતચ્છબ્દેનાતીતસંનિહિતસ્યેવાઽગામિસંનિહિતસ્યાપિ પરામર્શસંભવાત્ ।
આગામિસંનિહિતશ્ચ જ્યોતિઃ શબ્દાર્થઃ ।
સ ચ જ્યોતિઃ શબ્દો ઽતી મપરામૃશન્નપૂર્વસંજ્ઞારૂપત્વાન્નૂતનં કિંચિત્કર્માભિધત્તે ।
તતો યથા પૂર્વત્ર સંખ્યયા કર્મભેદઃ, તથાત્રાપિ સંજ્ઞયા કર્મ ભિદ્યતે ।
વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વજ્યોતિઃ શબ્દયોરપ્યયં ન્યાયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.22-23 ॥
(નવમે દેવતાભેદકૃતકર્મભેદાધિકરણે સૂત્રમ્)
ગુણાશ્ ચાપૂર્વસંયોગે વાક્યોઃ સમત્વાત્ । જૈમ્_2,2.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.24-25
નવમાધિકરણમારચયતિ --
ગુણઃ કર્માન્તરં વા સ્યાદ્વાજિભ્યો વાજિનં ત્વિતિ ।
ગુણો દેવાનનૂદ્યોક્તસમુચ્ચયવિકલ્પતઃ

આમિક્ષોત્પત્તિશિષ્ટત્વાત્પ્રબલા તત્ર વાજિનમ્ ।
ગુણો ઽપ્રવિશ્ય કર્માન્યત્કલ્પયેદ્વાજિદેવકમ્

ઽતપ્તે પયસિ દધ્યાનયતિ , સા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા, વાજિભ્યો વાજિનમ્ ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
ઘનીભૂતઃ પયઃપિણ્ડ આમિક્ષા, જલં વાજિનમ્ ।
તત્ર --- આમિક્ષાદ્રવ્યભાજો યે વિશ્વે દેવા ઉક્તાઃ, તે ઽવાજિભ્યઃઽ ઇત્યનેનાનૂદ્યન્તે ।
ઽવાજો ઽન્નમામિક્ષારૂપમેષામસ્તિ ઽ ઇતિ તન્નિષ્પત્તેઃ ।
તાનનૂદ્ય વાજિનદ્રવ્યરૂપો ગુણો વિધીયતે ।
તચ્ચ દ્રવ્યમામિક્ષાદ્રવ્યેણ સહ સમુચ્ચીનતાં વિકલ્પ્યતાં વા, ઇતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ- ઉત્પત્તિશિષ્ટેનાઽમિક્ષાદ્રવ્યેણાવરુદ્ધેવૈશ્વદેવયાગે વાજિનદ્રવ્યસ્યોત્પન્નશિષ્ટસ્ય પ્રવેશાભાવાદ્વાજિનં વાજિશબ્દાર્થસ્ય દેવતાન્તરમાપાદયતિ ।
તતો દ્રવ્યદેવતાલક્ષણસ્ય રૂપસ્ય ભિન્નત્વાત્કર્માન્તરમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.24-25 ॥
(દશમ્ દ્રવ્યવિશેષાનુક્તિકૃતકર્મૈક્યાધિકરણે સૂત્રમ્)
અગુણે તુ કર્મશબ્દે ગુણસ્ તત્ર પ્રતીયેત । જૈમ્_2,2.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.26
દશમાધિકરણમારચયતિ--
દધિહોમે ઽન્યકર્મત્વં ગુણો વાન્યત્તુ પૂર્વવત્ ।
નિર્ગુણત્વાદગ્નિહોત્રે યુક્તો દધ્યાદિકો ગુણઃ

"દધણ જુહોતિ"ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર -"અગ્નિહોત્રં જુહોતિ"ઇત્યેતસ્માત્પ્રકૃતાત્કર્મણો ઽન્યદ્દધિહોમરૂપં કર્મ - ઇતિ પૂર્વન્યાયેનાવગમ્યતે ।
યથા પૂર્વત્ર વાજિનદ્રવ્યેણ કર્મ ભિદ્યતે, તથા દધિદ્રવ્યેણેતિ ચેત્ ।
ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
યથા વૈશ્વદેવો યાગ આમિક્ષાગુણાવરુદ્ધઃ, તથાગ્નિહોત્રં ન ગુણાન્તરાવરુદ્ધમ્ ।
પ્રત્યુત - નિર્ગુણત્વાદ્ગુણમાકાઙ્ક્ષતિ ।
તસ્માદયં ગુણવિધિઃ ।
એવં"પયસા જુહોતિ"ઇત્યાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પયોદધ્યાદીનાં સર્વેષામુત્પન્નશિષ્ટતયાં સમબલત્વાદેકૈકેન દ્રવ્યેણાગ્નિહોત્રનિષ્પત્તેશ્ચ વ્રીહીયવવદ્વિકલ્પઃ

(એકાદશે દધ્યાદિદ્રવ્યસફલત્વાધિકરણે સૂત્રે 25 - 26 )
ફલશ્રુતેસ્ તુ કર્મ સ્યાત્ ફલસ્ય કર્મયોગિત્વાત્ । જૈમ્_2,2.25 ।
અતુલ્યત્વાત્ તુ વાક્યયોર્ ગુણે તસ્ય પ્રતીયેત । જૈમ્_2,2.26 ।
એકાદશાધિકરણમારચયતિ --
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.27-28
યદ્દઘ્નેન્દ્રિયકામસ્ય જુહુયાદિતિ તત્પૃથક્ ।
ગુણો વા ભિદ્યતે કર્મ ધાત્વર્થસ્ય ફલિત્વતઃ

મત્વર્થગૌરવાદિભ્યો નાન્યત્કર્મ ફલાય તુ ।
ગુણે વિધેયે ધાત્વર્થો વિહિતત્વાદનૂદ્યતે

"દઘ્નેદ્રિયકામસ્ય જુહુયાત્"ઇતિ શ્રૂયતે ।
તદિદં મકૃતાદગ્નિહોત્રાદન્યત્કર્મ ।
મ ત્વત્ર વિધિઃ ।
કુતઃ ।
ઽઇન્દ્રિયકામસ્યઽ ઇત્યક્તસ્ય ફલસ્ય ધાત્વર્થ મન્તરેણ દ્રવ્યમાત્રાદનિષ્પત્તેઃ - ઇતિ ચેત્ ।
નૈવમ્ ।
કર્માન્તરવિધૌ ઽદધમતા હોમેનોન્દ્રિયં ભાવયેત્ઽ ઇતિ મત્વર્થલક્ષણા પ્રસઙ્ગાત્ ।
ગુણવિશિષ્ટક્રિયાવિધૌ, ગૌરવાત્ ।
પ્રકૃતહાનામકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ગુણમાત્રં તુ ફલાય વિધીયતે ।
યદ્યપિ ઽદધણ જુહોતિઽ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, તથાપિ ફલસંબન્ધો ન પ્રપ્તઃ ।
ધાત્વરથાભાતે ફલાસંભવ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇતિ વિહિતસ્ય ધાત્વર્થસ્યાનૂદ્યમાનત્વાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.27-28 ॥
(દ્વાદશે વારવન્તીયાદીનાં કર્માન્તરતાધિકરણે સૂત્રમ્)
સમેષુ કર્મયુક્તં સ્યાત્ । જૈમ્_2,2.27 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.29-31
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ --
ઉક્ત્વાગ્નિષ્ટુતમેતસ્ય વારવન્તીયસામ હિ ।
રેવતીષ્વૃક્ષુ કૃત્વેતિ શ્રુતં પશુફલાપ્તયે

રેવત્યાદિગુણઃ કર્મ પૃથગ્વા પૂર્વવદ્ગુણઃ ।
રેવતીવારવન્તીયસંબન્ધાખ્યઃ પશુપ્રદઃ

સામ્નો ઽત્ર ફલકર્મભ્યાં સંબન્ધે વાક્યભિન્નતા ।
તેનોક્તગુણસંયુક્તમન્યત્કર્મોચ્યતે ફલે

ઽ ત્રિવૃદગ્નિષ્ટુદગ્નિષ્ટોમસ્તસ્ય વાયવ્યાસ્વૃક્ષ્વેકવિંશમગ્નિષ્ટોમસામ કૃત્વા બ્રહ્મવચસકામો યજેત ઽ ઇત્યસ્ય સંનિધૌ શ્રૂયતે - ઽ એતસ્યૈવ રેવતીષુ વારવન્તીયમગ્નિષ્ટોમસામ કૃત્વા પશુકામો હ્યેતેન યજેત ઽ ઇતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ - ઽ અગ્નિષ્ટોમસ્ય વિકૃતિરૂપઃ કશ્ચિદેકાહો ઽગ્નિષ્ટુન્નામકઃ ।
સ ચ પૃષ્ઠસ્તોત્રે ત્રિવૃત્સોમયુક્તતયા ઽત્રિવૃત્ઽ ઇત્યુચ્યતે ।
અગ્નિષ્ટોમોક્થાદીનાં સપ્તાનાં સોમસંસ્થાનાં મધ્યે ઽગ્નિષ્ટોમસંસ્થારૂપત્વાત્ ઽ અગ્નિષ્ટોમઃ ઽ ઇત્યપ્યુચ્યતે ।
પ્રકૃતૌ તૃતીયસવન આર્ભવપવમાનસ્યોપરિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં સામ ગીયતે ।
તેન ચ સામ્નાગ્નિષ્ટોમયાગસ્ય સમાપ્યમાનત્વાત્ ઽ અગ્નિષ્ટોમસામ ઽ ઇત્યુચ્યતે ।
તચ્ચ પ્રકૃતૌ ઽયજ્ઞાયજ્ઞા વો અગ્નયઃ ઽ ઇત્યાદ્યાગ્નેયીષ્વૃક્ષુ ગીયતે ।
અસ્મિંસ્ત્વગ્નિષ્ટુતિ બ્રહ્મવર્ચસકામેન વાયવ્યાસ્વૃક્ષુ તત્સામ ગાતવ્યમ્ ।
તઞ્ચ પ્રકૃતાવિવૈકવિંશસ્તોમયુક્તમ્ ।
પશુકામત્ય તુ ઽ રેવતીર્નઃ સધમાદઃઽ- ઇત્યાદિષુ રેવતીષ્વક્ષુ વારવન્તીયં સામ ગાયેત્, ઇતિ ।
તત્ર રેવતીનામૃચાં વારવન્તીયનામકેન સામ્ના યઃ સંબન્ધઃ, સો ઽયં પશુફલાયાગ્નિષ્ટુતિ વિધીયતે ।
ઽએતસ્યૈવ ઽ ઇતિ પ્રકૃતપરામર્શકેનૈતચ્છબ્દેન, અન્યવ્યાવર્તકેનૈવકારેણ ચાગ્નિષ્ટુતઃ સમર્પ્યમાણત્વાત્ ।
યથા પૂર્વાધિકરણ ઇન્દ્રિયફલાય પ્રકૃતે ઽગ્નિહોત્રે દધિગુણો વિહિતઃ,તદ્વત્ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ ।
દધણે હોમજનકત્વં ન શાસ્ત્રેણ બોધનીયમ્ ।
તસ્ય લોકતો ઽવગન્તું શક્યત્વાત્ ।
ફલસંબન્ધ એક એવ શાસ્ત્રબોધ્ય ઇતિ ન તત્ર વાક્યભેદઃ ।
ઇહ તુ - રેવત્યુગાધારકવારવન્તીયસામ્નો ઽગ્નિષ્ટુત્કર્મસાધનત્વં ફલસાધનત્વં ચેત્યુભયસ્ય શાસ્ત્રૈકબોધ્યત્વાદ્દુર્વારો વાક્યભેદઃ ।
તેન પશુફલકં યથોક્તગુણવિશિષ્ટં કર્માન્તરમત્ર વિધીયતે ।
એતચ્છબ્દ એવકારશ્ચ વિધીયમાનકર્માન્તરવિષયતયા યોજનીયૌ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.29-31 ॥
(ત્રયોદશે સૌભરનિધનયોઃ કામૈક્યાધિકરણે સૂત્રે 28 - 29 )
સૌભરે પુરુષશ્રુતેર્ નિધનં કામસંયોગઃ । જૈમ્_2,2.28 ।
સર્વસ્ય વોક્તકામત્વાત્ તસ્મિન્ કામશ્રુતિઃ સ્યાન્ નિધનાર્થા પુનઃ શ્રુતિઃ । જૈમ્_2,2.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,2.32-35
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ --
વૃષ્ટન્નસ્વર્ગકામાનાં સૌભરં સ્તોત્રમીરિતમ્ ।
નિધનાન્યપિ હીષૂર્ગૂ ઇતિ વૃષ્ટ્યાદિકાભિનામ્

ફલાન્તરં કિં વૃષ્ટ્યાદિ હીશાદીનામુતોદિતે ।
સૌભરે ફલસંભિન્ને નિધનં વિનિયમ્યતે

ફલાન્તરં ચતુર્થ્યોક્તં વૃષ્ટિકામાય હીષિતિ ।
સૌભરસ્ય ફલં વૃષ્ટિહીષિયુક્ત્યા વિવર્ધતે

નોક્તવૃષ્ટ્યન્નકામાનામન્યત્વં પ્રત્યભિજ્ઞયા ।
નિયમે ઽપિ ચતુર્થ્યેષા તાદર્થ્યાદુપપદ્યતે