Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 2.3

2.3.1

' yo vṛṣṭikāmo yo 'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ sa saubhareṇa stuvīta, sarve vai kāmāḥ saubhare ' iti samāmnāya punaḥ samāmnātam - hīṣita vṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū iti svargakāmāya ' iti |
saubharaṃ nāma sāmaviśeṣaḥ |
nidhanaṃ nāma pañcabhiḥ saptabhirvā bhāgairupetasya sāmno 'ntimo bhāgaḥ |
tasminnidhane hīṣādayo viśeṣāḥ saubharasāmasādhyastotraphalebhyo vṛṣṭyādibhyo 'nyāni vṛṣṭryādiphalāni janayituṃ vidhīyante |
kutaḥ |
hīṣādividhivākye 'vṛṣṭikāmāya ' ityādinā caturthīśravaṇāt |
tādarthye bruvatī [caturthī] hīṣādīnāṃ vṛṣṭyādikāmapuruṣaśeṣatvaṃ gamayati |
taccheṣatvaṃ ca puruṣābhilavitaphalasādhanatve satyupapadyate |
tataḥ saubharasya hīṣitinidhanaviśeṣasya ca phalabhūte dve vṛṣṭī bhavataḥ |
tadubhayamelanānmahatī vṛṣṭiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- saubharavidhau yo vṛṣṭyādikāmaḥ sa eva hīṣādividhau pratyabhijñāyate |
tataḥ saubharasya phalabhūtā ye vṛṣṭyādayaḥ, ta eva hīṣādivākyeṣvanūdyante, iti na phalāntaram |
athocyeta - nūtanaphalāntarābhāvāt, hīṣādīnāṃ ca nānāśākhādhyayanādeva saubhare prāptatvādanarthako 'yaṃ vidhiḥ- iti |
tanna |
phalatrayakāmāṇāṃ trayāṇāmaniyamenaiva hīṣādiṣu madhye yasya kasyacinnidhanasya prāptau vidherniyamārthatvāt |
tādarthya tu phalāntarābhāve 'pi saubharavākyoktavṛṣṭyādiphalasādhane saubhare hīṣādīnāṃ niyamyamānatvādupapadyate |
tasmāt - ayaṃ nidhanaviśeṣaniyamanāvidhiḥ || MJaiNyC_2,2.32-35 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
(atha dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ)
(prathame grahāgratāyā jyotiṣṭomāṅgatādhikaraṇe sūtre 1-2)
guṇas tu kratusaṃyogāt karmāntaraṃ prayojayet saṃyogasyāśeṣabhūtvāt / Jaim_2,3.1 /
ekasya tu liṅgabhedāt prayojanārtham ucyetaikatvaṃ guṇavākyatvāt / Jaim_2,3.2 /
START MJaiNy 2,3.1-3
tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇamāracayati --
rathaṃtaraṃ sāma some bhavettadvadbṛhajjagat /
aindravāyavaśukrāgrayaṇāgrāśca grahāḥ śrutāḥ

2.3.2

rathaṃtarādisaṃyuktamanyatkarmāthavā guṇaḥ /
gāyatrādiyutātpūrvādanyadvyāvṛttito guṇaiḥ

2.3.3

somaśabdaprakaraṇe jyotiṣṭomasamarpake /
grahāgratvaṃ guṇastatra vyāvṛttistu parasparam

2.3.4

jyotiṣṭomaprakaraṇe śrūyate -"yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syādaindravāyabāgrāngrahāngṛhṇīyāt |
yadi bṛhatsāmā śukrāgrān |
yadi jagatsāmā'grayaṇāgrān"iti |
tatra - somaśabdena somalatāsādhanako yāgo ''bhidhīyate |
tasmiṃśca yāge bādhyaṃdine savane pṛṣṭhastotre rathaṃtarabṛhajjagannāmakāni sāmāni vikalpena vihitāni |
"abhi tvā śūra"- ityetasyāṃ yonāvutpannaṃ rathaṃtaram |
"tvāmiddhi havāmahe"- ityetasyāmutpannaṃ bṛhat |
jagatīchandaskāyāmṛcyutpannaṃ jagat |
aindramāyavaḥ, maitrāvaruṇaḥ, āśvinaḥ, śukraḥ, manthyāgrayaṇaḥ, ukthyaḥ, dhruvaḥ, ityādināmakā grahāḥ prātaḥsavane gṛhyante |
dārupātreṣu somaratasya grahaṇādgrahā bhavanti |
somayāgasya rathaṃtarasāmopetatvapakṣa eteṣu graheṣvaindravāyavaḥ prathamaṃ grahītavyaḥ |
bṛhatsāmopetatvapakṣe śukraḥ |
jagatsāmopetatvapakṣa āgrayaṇaḥ prāthamikaḥ- iti viṣayavākyārthaḥ |
tatra prakṛto jyotiṣṭomo gāyatrādisāmopetaḥ, tadvyāvṛttyarthamiha rathaṃtarādayo guṇāḥ kīrtyante |
tasmāt - aindravāyavādiguṇopetāni karmāntarāṇyatra vidhīyante - iti prāpte, brūmaḥ-"yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syāt"ityukto yaḥ somaśabdaḥ, tena prakaraṇena cātra jyotiṣṭomaḥ samarpyate |
samarpite tasminyathoktagrahāgratvaṃ guṇo vidhīyate |
na ca rathaṃtarādiguṇānuvādena jyotiṣṭomasya vyāvṛttiḥ saṃbhavati |
tasya prātaḥ savanādau gāyatrādisāmopetatve 'pi pṛṣṭhastotre rathaṃtarādiyogasyāpi sadbhāvāt |
kiṃ tarhi vyāvartyata iti cet |
rathaṃtarabṛhajjagatāṃ parasparavyāvṛttiḥ- iti vadāmaḥ |
rathaṃtarādayaḥ pṛṣṭhastotre vikalpitāḥ |
tatra rathaṃtarānuvādenetarau pakṣau vyāvartyete |
evamitaratrāpi |
tasmāt - guṇavidhiḥ |
nanu yaḥ prakṛto jyotiṣṭomaḥ so 'nyeṣāṃ so 'nyeṣāṃ somayāgānāṃ prakṛtiḥ |
nahi prakṛtau jagatyāmutpannaṃ sāma vihitamasti |
ata eva daśamādhyāye pañcamapādasya pañcadaśādhikaraṇe prathamavarṇake"yadi jagattāmā"iti vākyoktamāgrayaṇāgratvaṃ vikṛtau viṣuvannāmake mukhye 'hani vyavasthāpitam |
ṣāḍham, tathāpi nātra kaścidvirodhaḥ |
āgrayaṇāgratvavākyaṃ na karmāntaravidhāyakam, kiṃtu 'anyena vihite somayāge yatra jagatsāma saṃbhavati tatra guṇavidhāyakam - ' ityetāvanmātrasyātra pratipādyatvāt || MJaiNyC_2,3.1-3 ||
(dvitīye 'veṣṭeḥ kratvantaratādhikāratādhikaraṇe sūtram)
aveṣṭau yajñasaṃyogātkratupradhānamucyate / Jaim_2,3.3 /
START MJaiNy 2,3.4-6
dvitīyādhikaraṇamāracayati --
rājasūyaṃ prakṛtyeṣṭiraveṣṭyākhyā śrutātra tu /
viprakṣattriyaviḍbhedāddhaviṣāṃ vyatyayaḥ krame

2.3.5

viprāderanuvādaḥ syātprāpaṇaṃ vānuvādagīḥ /
vyatyayāya trayāṇāṃ ca rājatvāprāptirasti hi

2.3.6

na rājyayogādrājatvaṃ kṣatriyatvaṃ tu tattvataḥ /
aprāptaprāpaṇaṃ tasmānna rathaṃtaratulyatā

2.3.7

rājasūyaprakaraṇe kācidiṣṭiraveṣṭināmikā śrūyate -
"āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet , hiraṇyaṃ dakṣiṇā |
aindramākādaśakapālam, ṛṣabho dakṣiṇā |
vaiśvadevaṃ carum , piśaṅgī praṣṭhauhī dākṣiṇā |
maitrāvaruṇīmāmikṣām, vaśā dakṣiṇā |
bārhaspatyaṃ carum, śitipṛṣṭho dikṣaṇāṃ"iti |
tasyāmeveṣṭau haviṣāṃ kramavyatyayaḥ śrūyate -"yadi brāhmaṇo yajeta, bārhaspatyaṃ madhye nidhāyā'hutiṃ hutvā tamabhighārayet |
yadi rājanya aindram |
yadi vaiśyo vaiśvadevam"iti |
tatra yathā pūrvādhikaraṇe - aindravāyavāgratvaṃ vyavasthāpayituṃ yadiśabdayuktena vākyena rathaṃtaraṃ nimittatvenānūditam, evamatrāpi pañcamasthāne śrūyamāṇaṃ bārhaspatyaṃ caruṃ madhye tṛtīyasthāne sthāpayituṃ 'yadi rādanyaḥ' ityanuvādaḥ |
vaiśvadevasya tu svata eva tṛtīyasthāne śravaṇāttatra madhye nidhānavidhirnityāmuvādaḥ |
nanu rājakartṛke rājasūye brāhmaṇavaiśyayoḥ prāptyabhāvānnānuvādo yuktaḥ- iti cet |
na |
tayorapi rājyayogaheturājaśabdārthatvāt, iti prāpte, -
brūmaḥ- rājaśabdaḥ kṣattriyajātau rūḍhaḥ, na tu rājyayogastasya pravṛttinimittam |
pratyuta- rājyaśabdasya rājayogaḥ pravṛttinimittam |
'rājñaḥ karma' iti vigṛhya rājaprātipadikasyopari |
pratyayaviśeṣavidhānāt |
brāhyaṇavaiśyayoḥ prajāpālanena rājyaśabda upacaritaḥ |
tasmāt - aveṣṭau brāhmaṇavaiśyau pūrvamaprāptāvanena vacanena prāpyete |
nanu rājasūyasya rājakartṛkatvāttadantargatāyā aveṣṭerapi tathātvāttasyāṃ brāhmaṇavaiśyayoḥ prāpaṇamayuktam - iti cet |
maivam |
antaraveṣṭau tadasaṃbhave 'pi rājasūyādbahiḥ prayujyamānāyāmaveṣṭau tatsaṃbhavāt |
tasmāt - atra brāhmaṇādikartṛkaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaraṃ vidhīyata iti na rathaṃtarāditulyatvam |
yadiśabdastu nipātatvādanarthakor'thāntaravācī vetyunneyam || MJaiNyC_2,3.4-6 ||
(tṛtīya ādhānasya vidheyatvādhikaraṇe sūtram)
ādhāne sarvaśeṣatvāt / Jaim_2,3.4 /
START MJaiNy 2,3.7-9
tṛtīyādhikaraṇamāracayati -
vasante vipra ādadhyāttatraivopanayīta tam /
anuvādaḥ prāpaṇaṃ vānuvādaḥ kālasiddhaye

2.3.8

antareṇāgnividyābhyāṃ karmānuṣṭhityasaṃbhavāt /
kḷpte ādhānopanītī prāptā viprādayastataḥ

2.3.9

laukikāgneḥ pustakāñca tatsiddhernāsti kalpanam /
kālaviprādisaṃyuktamato 'prāptaṃ vidhīyate

2.3.10

"vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta |
grīṣme rājanyaḥ |
śaradi vaiśyaḥ"iti śrūyate |
"vasante brāhmaṇamupanayīta |
grīṣme rājanyam |
śaradi vaiśyam"iti ca |
tatra vasantādikālaviśeṣaṃ vidhātuṃ brāhmaṇādayo 'nūdyante |
na ca teṣāṃ prāptyabhāvaḥ |
kratvanuṣṭhānānyathānupapattyā kḷptatvāt |
na hyāhutyādhārabhūtamagnim, anuṣṭhānaprakārajñāpikāṃ vidyāṃ ca vinā karmānuṣṭhānaṃ saṃbhavati |
agniśca nā'dhānamantareṇāstīti brāhmaṇādikartṛkamādhānaṃ kalpayati, vidyā copanayanapūrvakādhyayanamantareṇā saṃbhavantī brāhmaṇādyupanayanaṃ kalpayati - iti tatra prāptiḥ- iti cet |
maivam |
laukikāgnau hotuṃ, pustakapāṭhenādhigantuṃ ca śakyatvenā'dhānopanayanayorakalpane brāhmaṇādīnāmaprāpteḥ |
tasmāt - vasantādikālaviśiṣṭe brāhmaṇādikartṛke ādhānopanayane atra vidhīyete || MJaiNyC_2,3.7-9 ||
(caturthe dākṣayaṇādīnāṃ guṇatādhikaraṇe sūtrāṇi 5-11)
ayaneṣu codanāntaraṃ saṃjñopabandhāt / Jaim_2,3.5 /
aguṇāc ca karmacodanā / Jaim_2,3.6 /
samāptaṃ ca phale vākyam / Jaim_2,3.7 /
vikāro vā prakaraṇāt / Jaim_2,3.8 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_2,3.9 /
guṇāt saṃjñopabandhaḥ / Jaim_2,3.10 /
samāptir aviśiṣṭā / Jaim_2,3.11 /
START MJaiNy 2,3.10-11
caturthādhikaraṇamāracayati -
yaddākṣāyaṇayajñena svargakāmo yajeta tat /
karmāntaraṃ guṇo voktadarśādau phalasiddhaye

2.3.11

guṇasyāsyāprasiddhatvātkarmabhedo 'tra saṃjñayā /
guṇo vyutpattiśeṣābhyāmāvṛttyākhyo na nāma tat

2.3.12

darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate -"dākṣāyaṇayajñena svargakāmo yajeta"iti |
tatra - dākṣāyaṇaśabdavācyasya kasyacidguṇasya loke prasiddhyabhāvādudbhidādivadyaṇisāmānādhikaraṇyena karmanāmatvāt |
"athaiṣa jyotiḥ"ityādivadarpūvasaṃjñāyāṃ karmāntaravidhiḥ- iti cet |
na |
dākṣāyaṇaśabdasyā'vṛttivācakatvāt |
tacca śabdanirvacanādvākyaśeṣādvāvagamyate |
tathā hi - 'ayanam' ityāvṛttirucyate |
'dakṣasyeme dākṣāḥ, teṣāmayanam' iti tannirvacanam |
dakṣa utsāhī punaḥ punarāvṛttāvanalasa ityarthaḥ |
tadīyānāṃ prayogāṇāmāvṛttirdākṣāyaṇaśabdārthaḥ |
tathā cā'vṛttyā yuktaḥ prakṛto darśapūrṇamāsātmako yajño dākṣāyaṇayajñaḥ |
āvṛttiprakārastu"dve paurṇamāsyau yajeta |
dve amāvāsye"ityādivākyaśeṣādavagamyate |
tato dadhyādivatprasiddhārthatvāddarśapūrṇamāsayoḥ prakṛtayorayaṃ svargaphalasiddyarthamāvṛttyākhyaguṇavidhiḥ, na tūdbhidādivatkarmanāmadheyam |
evaṃ"sākaṃprasthāpyena yajeta paśukāmaḥ"ityatrāpi draṣṭavyam |
amāvāsyāyāge dvau dvau dohau saṃpādya catasṛṇāṃ dadhipayasoḥ kumbhīnāṃ saha prasthāpanaṃ sākaṃ prasthāpyaḥ |
tadyukto yāgaḥ sākaṃprasthāpyaḥ |
tathāsati prakṛte darśayāgo paśuphalāya sākaṃprasthāpyākhyo guṇo vidhīyate || MJaiNyC_2,3.10-11 ||
(pañcame dravyadevatāyuktānāṃ yāgāntaratādhikaraṇe sūtrāṇi 12 - 15)
saṃskāraś cāprakaraṇe 'karmaśabdatvāt / Jaim_2,3.12 /
yāvad uktaṃ vā karmaṇaḥ śrutimūlatvāt / Jaim_2,3.13 /
yajatis tu dravyaphalabhoktṛsaṃyogād eteṣāṃ karmasambandhāt / Jaim_2,3.14 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_2,3.15 /
START MJaiNy 2,3.12-14
pañcamādhikaraṇamāracayati -
vāyavyaḥ śveta ālabhyo bhūtyai saurye caruṃ tathā /
nirvapedbahmatejorthamīṣāmuṣṭiniruptayoḥ

2.3.13

guṇau śvetaṃ caruṃ kiṃvā yāvatkathitakarmaṇī /
phalārthe athavā yāge viśiṣṭau vihitāviha

2.3.14

śvaityaṃ vāyuspṛgīṣāyāmāgneye ca raviprabhe /
carurguṇaścaruḥ sthālī nirvāpastu tadāśritaḥ

2.3.15

phalāhānerna tatkiṃ tu yāvaccoditakarma tat /
dravyādirūpasaṃpatteravāryā yāgatā'rthikī

2.3.16

anārabhyedamāmnāyat - 'vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ' iti, 'saurye caruṃ nirvapedbrahmavarcasakāmaḥ' iti ca |
tathā -darśapūrṇamāsayoridamāmnāyater -"iṣāmālabheta"iti,"caturo muṣṭīnnirvapati"iti car |
iṣā śakaṭagato lāṅgaladaṇḍavaddīrghaḥ kāṣṭhaviśeṣaḥ |
tasyā ālambhaḥ sparśaḥ |
tametaṃ darśapūrṇamāsagatamīṣālambhamanūdya tasyāmālabhyāyāmīṣāyāṃ śvetatvaguṇo vidhīyate |
tasya ca śvetakāṣṭhasya vāyunā spṛśyamānatvādvāyavyatā saṃbhavati |
tathā - caturmuṣṭinirvapaṇamanūdya carurguṇatvena vidhīyate |
caruḥ sthālī |
sā ca nirvāpasyā'śrayaḥ |
niruptasya haviṣa āgneyatayā sūryavatprabhāsaṃbandhātsauryavat |
bhūtibrahmavarcase phale ca sarvakāmikayordarśapūrṇamāsayoḥ pūrvasiddhe evānūdyete |
tasmāt - guṇavidhī - ityekaḥ pūrvapakṣaḥ |
nahi phalapadayornityavacchrutayoḥ saṃbhavatprayojanayośca pākṣikānuvādatvam, ānarthakyaṃ vā yuktam |
tasmāt --guṇaphalaviśiṣṭe karmāntare vidhīyete |
tadāpi yāgasyāśravaṇādīlambhanirvāpayoreva śravaṇādyāvaduktakarmavidhiḥ- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ |
śvetapaśucarudravyayoḥ, vāyusūryadevatayośca spaṣṭaṃ pratīyamānatayā rūpavatoryāgayorārthikayorvārayitumaśakyatvāddravyadevatāviśiṣṭayoryāgayorvidhirabhyupagantavyaḥ |
'bhūtikāmo vāyavyena śvetena paśunā yajeta' 'brahmavarcasakāmaḥ sauryeṇa caruṇā yajeta' ityevaṃvidhor'thasiddho vidhiḥ |
dravyadevatāsaṃbandhakalpitasya yāgasya liṅpratyayena kartavyatāvidhāvālambhanirvāpayordhātvarthayoḥ kā gatiḥ- iti cet |
'anuvādaḥ' iti brūmaḥ- iti siddhāntaḥ || MJaiNyC_2,3.12-15 ||
(ṣaṣṭhe vatsālambhādīnāṃ saṃskāratādhikaraṇe sūtre 16-17)
viṣaye prāyadarśanāt / Jaim_2,3.16 /
arthavādopapatteś ca / Jaim_2,3.17 /
START MJaiNy 2,3.16
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
ṣatsālambho yajiḥ sparśo vā vāyavyādivadyajiḥ /
sparśaḥ syāddevarāhityātsaṃskāraḥ prāyapāṭhataḥ

2.3.16

agnihotradohādhikāre śrūyate -"vatsamālabheta"iti |
tatra 'vimato vatsālambho yajiḥ syāt, prāṇidravyakālambhatvāt, vāyavyālambhavat' iti cet |
na |
devatārāhityena tadvaiṣamyāt |
kiṃca - 'ayaṃ vatsālambho 'gnihotrāṅgasaṃskāraḥ, tatprāye paṭhitatvāt, itarasaṃskāravat' |
tasmāt - aye sparśamātravidhiḥ

2.3.17

(saptame naivāracarorādhānārthatādhikaraṇe sūtram)
saṃyuktas tv arthaśabdena tadarthaḥ śrutisaṃyogāt / Jaim_2,3.18 /
START MJaiNy 2,3.17-18
saptamādhikaraṇamāracayati -
carurbhavati naivāra upadhatte caruṃ tviti /
yāgaḥ syādupadhānaṃ vā yāgaḥ śeṣoktadaivataḥ

2.3.18

yāgatvāniścaye śeṣo nāpekṣyo 'to yajiḥ kutaḥ /
kiṃtūpadhānamātratvaṃ yāvaduktaṃ carau sthitam

2.3.19

agnau śrūyate - 'naivāraścarurbhavati' iti, 'carumupadadhāti' iti ca |
tatra - nīvāracarudravyako yāgo vidhīyate |
na cātra devatāyā abhāvaḥ |
'bṛhaspatevāṃ etadannaṃ yadmīvārāḥ' iti vākyaśeṣeṇa devatāsiddheḥ |
upadhānaṃ tu yāgopayuktasya pratipattiḥ sviṣṭakṛdādivat - iti prāpte, brūmaḥ- 'yāgavidhau niścite sati paścāddevatāyāmapekṣitāyāṃ vākyaśeṣabalāddevatākḷṣṭiḥ, iha tu devatākalpanena yāgavidhitvaniścayaḥ |
ityanyonyāśrayaḥ |
tasmāt - ihopadhānamātraṃ vidhīyate || MJaiNyC_2,3.17-18 ||
(aṣṭame pātnīvatasya paryagnikaraṇaguṇakatvādhikaraṇe sūtram)
pātnīvate tu pūrvatvād avacchedaḥ / Jaim_2,3.19 /
START MJaiNy 2,3.19-21
aṣṭamādhikaraṇamāracayati --
paryagnikṛtaḥ pātnīvata utsṛjyata ityasau /
yāgau guṇo vā yāgaḥ syādanvayāvyavadhānataḥ

2.3.20

pratyabhijñātamālabhyamanūdyotsargaśabdataḥ /
guṇaṃ paryagnikṛtyākhyaṃ vaktyuttaranivṛttaye

2.3.21

na duṣṭā parisaṃkhyātra codakātprāgvidhau sati /
paryagnikaraṇāntāṅgarītiḥ kḷptopakārataḥ

2.3.22

'tvāṣṭraṃ pātnīvatamālabheta' iti prakṛtyedamāmnātam-'paryāgnikṛtaṃ pātnīvatamutsṛjanti' iti |
tatra paryagnikṛtaśabdena saṃskṛtapaśudravyasya pātnīvataśabdena patnīvannāmakadevatāsaṃbandhasya ca pratīyamānatvādamaṃ yāgavidhiḥ |
evaṃ sati paryagnikṛtapātnīvataśabdayoravyavahitānvayo labhyate |
siddhānte tu 'paryagnikṛtamutsṛjanti' ityanvayaṃ vāñchanti |
tadā vyavahitānvayo durvāraḥ |
tasmāt-ṣāyavyapaśuvadyāgavidhiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- anārabhyādhītatvānnāsti sayavye prakṛtapratyabhijñā |
iha tvālabhyatvena prakṛtaḥ paśuḥ pātnīvataśabdena pratyabhijñāyate |
tamanūdya paryagnikṛtaśabdānvitena 'utsṛjanti' ityākhyātena paryagnikaraṇākhyo guṇo vidhīyate |
na ca prakṛtimatasya paryagnikaraṇasya vikṛtau codakena prāptatvādanarthako 'yaṃ vidhiridhivācyam |
uparitanāṅgānanuvṛtterdidhiprayojanatvāt |
nanvevaṃ sati parisaṃkhyā syāt |
sā ca doṣatrayaduṣṭā |
svārthatyāgaḥ, anyārthasvīkāraḥ, prāptavādhaśceti trayo doṣāḥ |
paryagnikaraṇavākye svārtho bidhistyajyeta, anyārthe niṣedhaḥ svī kriyeta, codakaprāptānyuparitanāṅgāni bādhyeran |
maivam |
'paryagnikaraṇottaramāvīnyaṅgāni nānuṣṭheyāni' ityetasyāḥ parisaṃkhyāyā anaṅgīkārāt |
kathaṃ tarhi tannivṛttiḥ- 'ārthikī' iti brūmaḥ |
codakapravṛtteḥ prāgevāyaṃ vidhiḥ pravartate, pratyakṣopadeśasya śīghrabuddhijanakatayā kalpyātideśātprabalatvāt |
tathāsatyupadiṣṭairevāṅgairnirākāṅkṣāyāṃ vikṛtau codakasyāpravṛtyaivoparitanānyaṅgāni na prāpyante |
na cānena nyāyena paryagnikaraṇātprācīnānāmapya prāptiriti vācyam |
vidhīyamānasya paryāgnikaraṇasya nūtanatve satyupakārakalpanāpattyā prakṛtau yatkḷptopakāraṃ paryagnikaraṇaṃ, tadavasthāpannasyaivātra vidheyatvāt |
prakṛtau ca prācīnāṅganantaramādina evopakāraḥ kḷpta ityatrāpi tādṛśasyaiva vidhānātparyāgnikaraṇāntāṅgarītiḥ sidhyati |
evaṃ ca sati 'utsṛjanti' ityākhyātena yathoktaparyagnikaraṇavidhāvarthasiddha uparitanāṅgotsargo dhātunānūdyate |
tadegmatra guṇavidhiḥ || MJaiNyC_2,3.19-21 ||
(navame, adābhyādīnāṃ grahanāmatādhikaraṇe sūtram)
adravyatvāt kavele karmaśeṣaḥ syāt / Jaim_2,3.20 /
START MJaiNy 2,3.22-23
navamādhikaraṇamāracayati -
yadadābhyaṃ gṛhītveti gṛhṇātyaṃśumiti dvayam /
tadyāgo vā guṇo yāgaḥ syādadābhyāṃśunāmataḥ

2.3.23

grahayoreva nāma syādānantaryādvidhistayoḥ /
guṇo 'stasya vākyena jyotiṣṭomābhigāminā

2.3.24

amārabhya śrūyate - 'eṣa vai ddaviṣā haviryajate, yo 'dābhyaṃ gṛhītvā somāya yajate' iti 'parā vā etasyā'yuḥ prāṇa eti, yoṃ'śuṃ gṛhṇāti' iti ca |
tatra- adābhyaśabdasya jyotirādivadapūrvanāmatvāttannāmako yāgo 'yajate' ityākhyātena vidhīyate |
'aṃśuma' ityatra yajateravaśravaṇe 'pi nāmaviśeṣabalādevāpūrvayāgavidhiḥ |
na cātra dravyadevatayorabhāvaḥ |
grahaṇaliṅgena jyotiṣṭomavikṛtitvādagatau tadīyavidhyantātideśena tatsiddheḥ - iti prāpte, brūmaḥ- bhavatvadābhyāṃśuśabdayornāmatvam |
te ca nāmanī grahayoreva syātām, na tu yāgayoḥ |
'gṛhītvā' itiśabdasyānantarameva pāṭhāt |
yajatistu vyavahitaḥ |
tādṛśo 'pi yajiraṃśuvākye nāsti |
tasmādgrahayorevātra vidhiḥ |
grahaṇaṃ ca jyotiṣṭomagatasya somarasasya saṃskārarūpo guṇaḥ, aindravāyavādigrahaṇasamānatvāt |
yadyapyatra na prakṛto jyotiṣṭhomaḥ, tathāpi tatsaṃbandhigrahaṇadvārā vākyasya jyotiṣṭobhagāmitvam |
ata eva 'somāyādābhyaṃ gṛhītvā' iti nirdiśyate |
athavā-taittirīyāṇāṃ ṣaṣṭhakāṇḍe ṣaṣṭhe prapāṭhake prākaraṇikaṃ viniyojakaṃ vākyaṃ draṣṭavyam |
tasmāt-jyotiṣṭome guṇavidhiḥ || MJaiNyC_2,3.22-23 ||
(daśame agnicayanasya saṃskāratādhikaraṇe sūtrāṇi 21-23)
agnis tu liṅgadarśanāt kratuśabdaḥ pratīyeta / Jaim_2,3.21 /
dravyaṃ vā syāc codanāyās tadarthatvāt / Jaim_2,3.22 /
tatsaṃyogāt kratus tadākhyaḥ syāt tena dharmavidhānāni / Jaim_2,3.23 /
START MJaiNy 2,3.24-25
daśamādhikaraṇamāracayati-
agniṃ cinuta ityatra yāgo vā saṃskṛtiyaṃjiḥ /
liṅgena yāganāmatvādyajimā cānuvādataḥ

2.3.25

rūḍhyā dravyasya nāmaitadvahanerādhānavaccitiḥ /
saṃskāraḥ saṃskṛte vahnāvagniṣṭomo vidhīyate

2.3.26

'ya evaṃ vidvānagniṃ cinute' ityevaṃ vidhāya śrūyate-'athāto 'gnimāgniṣṭomenānuyajati,tamukthyena 'taṃ ṣoḍaśinā, tamatirātreṇa, ityādi |
atra - agniśabdo yāgavācī |
stotraśastrādeḥ kratuliṅgasya śrūyamāṇatvāt |
tacca liṅgamevaṃ śrūyate-'agneḥ stotraṃ,agneḥ śastram' iti, 'ṣaḍupasado 'gniśrityasya bhavanti' iti ca |
yadi liṅgaṃ prāpakāpekṣam, tarhi yajinā tadanuvādaḥ prāpake 'stu |
agnimagniṣṭomenānuyajati' ityatesminvākye 'agniṃ yajati' iti yajisāmānādhikaraṇyāt 'upāṃśu yajati' itivadyāganāmatvam |
athocyeta - anuśabdasyāgniśabdenānvayādyajyanvayo 'gniṣṭomasya, iti |
tathāpyagneḥ puroyajane satyagniṣṭomasyānuyajanaṃ saṃbhavati |
'devadattamanugacchati yajñadattaḥ' ityatra devadatte purogamanadarśanāt |
tasmāt 'agniṃ cinute' ityatrāgnināmako yāga ākhyātena vidhīyate |
cinotistu 'iṣṭakābhiragniṃ cinute' iti vākyaprāptasya cayanasya somayāgavikṛtitvena prāptasya grahasamudāyasyevānuvādaḥ- iti prāpte, brūmaḥ- agniśabdo rūḍhyā bahnidravyamācaṣṭe |
rūḍhiśca kḷptatayā liṅgādikalpyādyāgavācitvā-
dbalīyasīti na yāganāmatvam |
na cātra ṣāgarupamasti |
dravyadetayorasiddheḥ |
ataḥ 'agnimādadhīta' ityuktādhānatvāt 'agniṃ cinute' ityuktaṃ cayanamagnidravyasaṃskāraḥ |
na ca saṃskṛtasya viniyogābhāvaḥ |
'agnimagniṣṭomena yajate' ityādivākyairagniṣṭomādau viniyogāt |
tasmāt-saṃskāravidhiḥ || MJaiNyC_2,3.24-25 ||
(ekādaśe māsāgnihotrādīnāṃ kratvantaratādhikaraṇe sūtram)
prakaraṇāntare prayojanānyatvam / Jaim_2,3.24 /
START MJaiNy 2,3.26-27
ekādaśādhikaraṇamāracayati-
māsaṃ juhotyagnihotraṃ guṇo 'nyatkarma vā guṇaḥ /
anūdya prāptakarmātra māso 'prāpto vidhīyate

2.3.27

upasadbhiścaritveti nitye tāsāmasaṃbhavāt /
anekasyāvidheścānyatkarma prakaraṇāntarāt

2.3.28

kuṇḍapāyināmayane śrūyate-'upasadbhiścaritvā' 'māsamagnihotraṃ juhoti' 'māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti |
atra- prāptaṃ nityāgnihotramanūdya māsalakṣaṇo guṇo 'prāptatvādvidhīyate - iti cet |
maivam |
kiṃ māsa eva vidhīyate,'upasadbhiścaritvā' ityuktopasado 'pi |
nā'dyaḥ |
upasadāmapi nityāgnihotraprāptirahitānāṃ tvanmate vidhātavyatvāt |
na dvitīyaḥ |
prāpte karmaṇyanekaguṇavidhau vākyabhedāpatteḥ |
nanu mā bhūttarhi guṇavidhiḥ |
karmāntaratve kiṃ pramāṇam - iti cet |
'prakaraṇāntaram'- iti brūmaḥ |
na setagnityāgnihotrasya prakaraṇam |
asaṃnihitatvāt |
ayanasya hyetatprakaraṇam |
ayanamārabhyādhītatvāt |
kā tarhi nityāgnihotre guṇavidhiśaṅkā - iti cet |
prakaraṇasyāsamarpakatve 'pyagnihotraśabdenaitatsamarpaṇādeṣā śaṅkā bhavati |
sā ca vākyabhedāpattyā nirākṛtā |
tathā sati svataḥsiddhaṃ prakaraṇabhedaṃ nirākṛtya prakaraṇaikyāpādanena guṇaṃ vidhāpayituṃ pravṛttasyāgnihotraśabdasya śaktau nirūddhāyāṃ tadavasthaḥ prakaraṇabhedo nityāgnihotrādidaṃ karma bhinatti |
agnihotraśabdau dharmātideśārtha iti saptame vakṣyate |
nanūpasanmāsābhyāṃ viśiṣṭamidaṃ karma vidhīyate |
tato vājinanyāyena guṇabhedātkarmabhedaḥ, na prakaraṇabhedāditi cet |
na |
vaiṣamyāt |
'upādeyatayā vidheyo guṇo vājinam |
māso na tathā ityaparaṃ vaiṣamyam |
paramārthatastvatra prathamatarapratītena prakaraṇabhedena siddhaṃ karmabhedaṃ guṇabheda upodbalayati |
tataḥ prakaraṇāntaramevātra bhedahetuḥ || MJaiNyC_2,3.26-27 ||
(dvādaśe, āgneyādikāmyeṣṭyadhikaraṇe sūtram)
phalaṃ cākarmasaṃnidhau / Jaim_2,3.25 /
START MJaiNy 2,3.28-29
dvādaśādhikaraṇamāracayati-
aṣṭākapālamāgneyaṃ rukkāmaḥ prākṛte phalam /
karmānyadvā phalaṃ bhānātpūrvanyāyāpraveśanāt

2.3.29

mā bhūdbhinnaṃ prakaraṇaṃ karmāntaramasaṃnidheḥ /
anārabhyādhītametadrūpaṃ tvanyūnamīkṣate

2.3.30

anārabhya śrūyate- 'āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedrukkāmaḥ' iti |
rukkāmastejaskāmaḥ |
atra - iṣṭīnāṃ prakṛtibhūtadarśapūrṇamāsagatamāgneyayāgamanūdya tatra tejaskāmarūpaṃ phalaṃ vidhīyate |
kutaḥ |
vākyenā'gneyaphalasaṃbandhasya māsamānatvāt |
na ca pūrvoktamāsāgnihotranyāyena karmāntaratvam |
vaiṣamyāt |
tatrāyanamārabhyādhītatvādasti prakaraṇāntaratvam |
iha tvanārabhyādhītatvena prakaraṇameva tāvannāsti, kuto 'tra prakaraṇāntaratvam |
kiṃca māso 'nupādeyaḥ |
agnihotrānusāreṇa saṃpādayitumaśakyatvāt |
phalaṃ tūpādeyam, dārśapaurṇamāsikāgneyānusāreṇa tejasaḥ kāmayituṃ śakyatvāt |
tasmāt-phalavidhiḥ- iti prāpte, brūmaḥ- prakaraṇāntaratvābhāve 'pyanārabhyādhītatvādasaṃnidhirastyeva |
sa evātra karma bhinatti |
na cātra vājinanyāyena karmabhedaḥ, aṣṭākapāladravyāgnidevatātmano rūpasyobhayatraikavidhatvāt |
yadi prakaraṇāntaratvamapyasaṃnidhikṛtamityasaṃnidhireva māsāgnihotrakarmabhedahetuḥ, tarhi tasyaivāyaṃ prapañco 'stu |
phalaṃ ca māsavadanupādeyam |
anyathā sādhanavadaphalatvaprasaṅgāt |
kāmanā ca viṣayasaundaryajñānātsvata evotpadyate |
na tu vidhiśravaṇātsaṃpadyate |
yadyadhikaraṇayornyāyabhedaḥ, yadi vā nyāyaikyam |
sarvathā tejaskāmeṣṭiḥ karmāntaram |
kāmyeṣṭikāṇḍapaṭhiteṣu 'aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapetprajākāmaḥ' ityādiṣvayameva nyāyo draṣṭavyaḥ || MJaiNyC_2,3.28-29 ||
(trayodaśe - aveṣṭerannādyaphalakatvādhikaraṇe sūtram)
saṃnidhau tv avibhāgāt phalārthena punaḥ śrutiḥ / Jaim_2,3.26 /
START MJaiNy 2,3.30-32
trayodaśādhikaraṇamāracayati-
yajotsame paurṇamāsyāṃ yāvajjīvaṃ tathaitayā /
annādyakāma ityādau karmabhedau'thavā guṇaḥ

2.3.31

vidhyupādānayoraikyāddeśāderanutrvpattitaḥ /
āvaśyake karmavidhau tadbhedaḥ punaruktitaḥ

2.3.32

deśādiyogasyāprāptervidhirna hyekatā tayoḥ /
puṃśabdayorvyāpṛtitvātpunaruktvā tvanūdyate

2.3.33

darśapūrṇamāsaprakaraṇe deśakālanimittānyāmnāyante- 'same yajeta' paurṇamāsyāṃ yajeta' 'yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti |
aveṣṭiprakaraṇe phalamāmnātam-'etayānnādyakāmaṃ yājayaṃt' iti |
ādiśabdena saṃskāro gṛhītaḥ |
sa ca darśapūrṇamāsaprakaraṇe samāmnātaḥ-'śeṣaṃ sviṣṭakṛte samavadyati' iti |
tatra-deśakālanimittaphalasaṃskārā ananuṣṭheyatvādanupādeyāḥ |
ata eva na vidheyāḥ |
upādānavidhiśabdayoḥ paryāyatvāt |
tataḥ-karmavidhiḥ - ityavaśyamabhyupeyam |
tatra-prakaraṇino darśādeḥ pūrvavihitasyaivaibhirvākyaiḥ punarvidhāne 'samidho yajati' ityādivadabhyāsādeva karmabhedaḥ - iti prāpte, brūmaḥ- deśādīnāmavidheyatve 'pi vihitakarmaṇā saha teṣāṃ saṃbandho vidhīyatām |
sa ca karmavatpūrve na vihita ityaprāptatvādvidhimarhati |
yaduktama- upādānavidhiśabdau paryāyau - iti |
tadasat |
'apravṛttapravartanaṃ vidhānama, tacca puruṣaviṣayaḥ śabdavyāpāraḥ |
ananuṣṭhitasyānuṣṭhānamupādānama, tacca karmāviṣayaḥ puruṣavyāpāraḥ' iti mahānbhedaḥ |
yo 'pi-darśādīnāṃ punarvidhiḥ so 'pi deśādisaṃbandhaṃ vidhātuṃ karmānuvādaḥ - iti na karmabhedamāvahati |
samidho 'yajati' ityādau vidheyaguṇāntarābhāvenānuvādāṃsabhavātpunarvidhānaṃ bhedahotuḥ- iti vaiṣamyam || MJaiNyC_2,3.30-32 ||
(caturdaśe,āgneyadvirukteḥ stutyarthatādhikaraṇe sūtrāṇi 27-29)
āgneyasūktahetutvād abhyāsena pratīyeta / Jaim_2,3.27 /
avibhāgāt tu karmaṇāṃ dvirukter na vidhīyate / Jaim_2,3.28 /
anyārthā vā punaḥ śrutiḥ / Jaim_2,3.29 /
START MJaiNy 2,3.33-34
caturdaśādhikaraṇamāracayati-
darśapūrṇamāsaprokta āgneyaḥ kevalo 'pyasau /
darśe yaditi vākyābhyāṃ karmānyadvānuvādagīḥ

2.3.34

abhyāsādanyakarmatvaṃ darśeṣṭau dviḥ prayujyatām /
ekatvapratyabhijñānādanūktyaindrāgnasaṃstutiḥ

Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc