Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 1.3

iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
atha tṛtīyaḥ pādaḥ
(prathame smṛtiprāmāṇyādhikaraṇe sūtre 1-2)
dharmasya śabdamūlatvād aśabdam anapekṣaṃ syāt / Jaim_1,3.1 /
api vā kartṛsāmānyāt pramāṇam anumānaṃ syāt / Jaim_1,3.2 /
START MJaiNy 1,3.1-2
tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇamāracayati -
aṣṭakādismṛterdharme na mātvaṃ mānatāthavā /
nirmūlatvānna mānaṃ sā vedārthoktau nirarthatā

vaidikaiḥ smaryamāṇatvātsaṃbhāvyā vedamūlatā /
viprakīrṇārthasekṣepātsārthatvādasti mānatā

"aṣṭakāḥ kartavyāḥ"ityādi smṛtivākyaṃ na dharme pramāṇama , pauruṣeyavākyatve sati mūlapramāṇarahitatvāt , vipralambhakavākyatvāt |
atha mūlapramāṇavattvāya vedārtha eva smṛtiranarthā syāt |
tadānīmanuvādakatvādaprāmāṇyamiti prāpte - brūmaḥ -- ' vimatā smṛtirvedamūlā, vaidikamanvādipraṇītasmṛtitvāt , upanayānādhyayanādismṛtivat ' |
na ca vaiyarthye śaṅkanīyam |
asmadādīnāṃ pratyakṣeṣu parokṣeṣu caṃ nānāvedeṣu viprakīrṇasyānuṣṭheyārthasyaikatra saṃkṣipyamāṇatvāt |
tasmādiyaṃ smṛtidharme pramāṇam || MJaiNyC_1,2.1-2 ||
START MJaiNy 1,3.3
asminneva matāntareṇa pūrvottarapakṣāvāha -
na mā smārtāṣṭaṅkāṅgatvādyāṃ janā iti mantragīḥ /
tanna smṛtermūlavede 'numite mātvasaṃbhavāt

(dvitīye śrutiprābalyādhikaraṇe sūtram)
virodhe tv anapekṣyaṃ syād asati hy anumānam / Jaim_1,3.3 /
START MJaiNy 1,3.4-5
dvitīyādhikaraṇamāracayati -
audumbarī veṣṭanīyā sarvetyeṣā smṛtirmitiḥ /
amitirveti saṃdehe mitiḥ syādaṣṭakādivat

audumbarīṃ spṛśangāyediti pratyakṣavedataḥ /
virodhānmūlavedasyānanumānādamānatā

jyotiṣṭome sadonāmakasya maṇḍapasya madhye kācidaudumbarī śākhā nikhanyate |
tasyāśrca vāsasā veṣṭanaṃ smaryate- ' audumbarī sarvā veṣṭayitavyā' iti |
sā smṛtiḥ pramāṇam, aṣṭakādismṛtiṣviva mūlavedasyānumātuṃ śakyatvāditi prāpte -
brūmaḥ - ' audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyet ' iti pratyakṣevadavacanena sparśo vidhīyate |
na ca sarvaveṣṭane sparśaḥ saṃbhavati |
ato mūlavedānumānaṃ kālātyayāpadiṣṭama |
ato vipralambhakavākyavannirmūlā smṛtirapramāṇam || MJaiNyC_1,2.4-5 ||
START MJaiNy 1,3.6-7
asminnevādhikaraṇe matāntaramāha -
pratyakṣānumitaśrutyoryadvā vyāghātadarśanāt /
amātve śaṅkite bādho 'numānasyātra varṇyate

parapratyakṣavedo 'tra mūlaṃ cedveṣṭanasya tat /
astvevamapyanuṣṭhānaṃ svapratyakṣānurodhataḥ

sparśasarvaveṣṭanaviṣayayoḥ pratyakṣānumitaśrutyoḥ parasparavirodhādubhayorapyaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaḥ |
anumānasya kālātyayāpadiṣṭatayā viruddhaśrutyabhāvena sparśaśrutiḥ svārthe pramāṇam |
yadi puruṣāntarapratyakṣavedaḥ sarvaveṣṭanasmṛtermūlamityucyate, tarhi mā bhūttasyā aprāmāṇyam |
tathāpi parapratyakṣātsvapratyakṣasyābhyarhitatvena sparśa evātrānuṣṭheyo natu sarvaveṣṭanam || MJaiNyC_1,2.6-7 ||
(tṛtīye dṛṣṭamūlakasmṛtyaprāmāṇyādhikaraṇe sūtram ) /
hetudarśanāc ca / Jaim_1,3.4 /
START MJaiNy 1,3.8-9
tṛtīyādhikaraṇamāracayati -
vaisarjanākhyahomīyanāsaso grahaṇasmṛtiḥ /
pramā na vā śrutyabādhātpramā syādaṣṭakādivat

dṛṣṭalobhaikamūlatvasaṃbhave śrutyakalpanāt /
sarvaveṣṭanavadvādhahīnāpyeṣā na hi pramā

jyotiṣṭom'gnīṣomīyasya paśostantre prakrānte vaisarjanahomo vihitaḥ |
tatra yajamānaṃ patnīṃ putrāṃśrca bhrātṝṃśrcāhatena vāsasā pracchādya vāsaso 'nte strugdaṇḍamupanibadhya juhoti |
tasminvāsasyevaṃ smaryate - ' vaisarjanahomīyaṃ vāso 'dhvaryurgṛhṇāti' iti |
seyaṃ smṛtiḥ sarvaveṣṭanasmṛtivatpratyakṣaśrutyā na bādhyate |
tato 'ṣṭakādismṛtivatpramāṇamiti prāpte -
brūmaḥ- kadācitkaśrcidadhvaryurlobhādatadvāso jagrāha |
tanmūlaivaiṣā smṛtirityapi kalpanā saṃbhavati |
dṛṣṭāmusāriṇī caiṣāṃ kalpanā |
dakṣiṇayā parikrītānāmṛtvijāṃ lobhadarśanāt |
tathā satyasyāḥ smṛteranyathāpyupapattāvaṣṭakādiśrutivanna mūlaśrutiḥ kalpayituṃ śakyate |
ato bādhābhāve 'pi mūlabhedābhāvānneyaṃ smṛtiḥ pramāṇam || MJaiNyC_1,2.8-9 ||
(caturthe padārthaprabalyādhikaraṇe sūtrāṇi 5 - 7)
śiṣṭākope 'viruddham iti cet / Jaim_1,3.5 /
na śāstraparimāṇatvāt / Jaim_1,3.6 /
api vā kāraṇagrahaṇe prayuktāni pratīyeran / Jaim_1,3.7 /
START MJaiNy 1,3.10-11
caturthādhikaraṇaṃ bhāṣyamatenā'racayati -
ācāntenetyamā mā vā smṛtireṣā na mā bhavet /
vedaṃ kṛtveti yaḥ śrautaḥ kramastena virodhataḥ

ācāntyādiḥ padārtho 'tra kramo dharmaḥ padārthagaḥ /
dharmasya dharmyapekṣatvādabādhādasti mānatā

'kṣuta ācāmet ' iti vihitaṃ puruṣārthamācamanam |
yadā tu kratumadhye kṣutādi nimittaṃ prapnoti tadā naimittikamācamanaṃ kratvaṅgatvena smṛtyā vidhīyate |
' ācāntena kartavyam ' iti |
seyaṃ smṛtirna pramāṇam |
kutaḥ |
virūddhatvāt |
'vedaṃ kṛtvā vediṃ karoti ' iti śrutau pūrvakālavācinā tvāpratyayena kramaḥ pratīyate |
vedo nāma darbhamayaṃ saṃmārjanasādhanam |
vedirāhavanīyagārhapatyamadhyavartinī caturaṅgulakhātā bhūmiḥ |
tayormadhye yadi kṣutādinimittamācamanaṃ kuryāt , tadā śrutyuktaṃ nairantaryaṃ virūdhyeta |
tasmādveṣṭanasmṛtivadācamanasmṛtirna pramāṇamiti prapte -
brūmaḥ- vedavedyādiśrutyuktapadārthavadācamanādayaḥ smṛtyuktā anuṣṭheyapadārthāḥ |
kramastu padārthaniṣṭho dharmaḥ |
sa ca padārthānupajīvati |
tata upajīvyavirodhātkrama eva bādhyate |
natu krameṇā'camanasya bādho 'sti |
tasmādiyaṃ smṛtiḥ pramāṇam |
asminneva vārtikakāraḥ prakārāntareṇa vicāradvayaṃ cakāra || MJaiNyC_1,2.10-11 ||
START MJaiNy 1,3.12
tatra prathamaṃ vicāraṃ darśayati -
śākyoktāhiṃsanaṃ dharmo na vā dharmaḥ śrutatvataḥ /
na dharmo nahi pūtaṃ syādgokṣīraṃ śrvadṛtau dhṛtam

START MJaiNy 1,3.13
vicārāntaraṃ darśayati -
sadācāro 'pramā mā vā nirmūlatvādamānatā /
aṣṭakāderivaitasya samūlatvātpramāṇatā

(pañcameśāstraprasiddhārthaprāmāṇyādhikaraṇe[āryamlecchādhikaraṇeṭasūtre 8 - 9)
teṣv adarśanād virodhasya samā vipratipattiḥ syāt / Jaim_1,3.8 /
śāstrasthā vā tannimittatvāt / Jaim_1,3.9 /
START MJaiNy 1,3.14-15
pañcamādhikaraṇamāracayati -
yaṃvāndiśabdāḥ kiṃ dvyarthā no vār''yamlecchasāmyataḥ /
dīrghaśūkapriyaṅgvādyā dvaye 'pyarthā vikalpitāḥ

yatrānyā iti śāstrasthā prasiddhistu balīyasī /
śāstrīyadharme tenātra priyaṅgvādi na gṛhyate

'yavamayaśrcarurbhavati ' 'vārāhī upānahāvupamuñcate ' iti śrūyate |
tatra yava śabdamāryā dīrghaśūkeṣu prayuñjate varāhaśabdaṃ ca sūkare |
mlecchāstu yavaśabdaṃ priyaṅguṣu , varāhaśabdaṃ ca kṛṣṇaśakunau |
tathā sati lokavyavahāreṇa niśrcetavyeṣu śabdārtheṣvāryamlecchaprasiddhyoḥ samānabalatvādubhayavidhā aṣyarthā vikalpena svīkāryā iti prapte -
brūmaḥ- śāstrīyadharmāvabodhe śāstraprasiddhirbalīyasī |
pratyāsannatvādavicchinnapāramparyāgatatvācca |
śāstre yavavidhyarthavāda evaṃ śrūyate - ' yatrānyā oṣadhayo mlāyante, athaite modamānā ivotiṣṭhanti ' iti |
itarauṣadhivināśakāle 'bhivṛddhirghaśūkeṣu dṛśyate, na tu priyaṅguṣu |
teṣāmitarauṣadhiparipākātpūrve pacyamānatvāt |
vārāhopānadvidhyarthavādaśrcaivaṃ bhavati - ' varāhaṃ gāvo 'nudhāvanti ' iti |
gavāmanudhāvanaṃ śūkare saṃbhavati na tu kṛṣṇaśakunau |
tasmāddīrghaśūkdiryavādiśabdārthaḥ |
atra vārtikakāraḥ pīluśabdamudājahāra |
taṃ ca mlecchā hastini prayuñjate, āryāstu vṛkṣe |
tatrāviplutavyavahārasyār''yeṣu saṃbhavādvṛkṣa eva pīluśabdārthaḥ || MJaiNyC_1,2.14-15 ||
START MJaiNy 1,3.16
asminnevādhikaraṇe gurumatamāha -
yavādyarthānirṇayena tadvākyaṃ na prameti cet /
na śāstrasya balitvena tatprasiddhyār'thanirṇayāt

START MJaiNy 1,3.17-18
asminnevādhikaraṇe vārtikakāramatena varṇakāntaramāracayati -
yo mātulavivāhādau śiṣṭācāraḥ sa mā na vā /
itarācāravanmātvamamātvaṃ smartabādhanāta

smṛtimūlo hi sarvatra śiṣṭācārastato 'tra ca /
anumeyā smṛtiḥ smṛtyā bādhyā pratyakṣayā tu sā

keṣuciddakṣiṇadeśeṣu mātulasya duhitaraṃ śiṣṭāḥ pariṇayanti |
so 'yamāyāraḥ pramāṇaṃ, śiṣṭācāratvāt , holākādyācāravat , iti cet |
na |
smṛtiviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt |
tathā ca smṛtiḥ-
"mātulasya sutāmūḍhvā mātṛgotrāṃ tathaiva ca |
samānapravarāṃ caiva tyaktvā cāndrāyaṇaṃ caret" || iti |
na ca smṛtyācārayormūlavaidānumāpakasāmyātsamabalatvamiti śaṅkanīyam |
holākādisadācārasya manvādismṛtivadvedānumāpakatvāyogāt |
nahīdānīntanāḥ śiṣṭā manvādivaddeśakālaviprakṛṣṭaṃ vedaṃ divyajñānena sākṣātkartu śaknuvanti |
yena śiṣṭacāro mūlavedamanumāpayet |
śaknoti ca yaḥ kopi śiṣṭo yatra kvāpi deśaviśeṣe kālaviśeṣe ca yaṃ kañcanāpi holākādyācarasya mūlabhūtaṃ smṛtigranthamavalokayitum |
tasmācchiṣṭācāreṇa smṛtirevānumātuṃ śakyate, natu śrutiḥ |
anumitā ca smṛtirvirūddhayā pratyakṣayā smṛtyā bādhyate |
ata evā'huḥ-
"ācārāttu smṛtiṃ jñātvā smṛtiśrca śrutikalpamam |
tena dvayantaritaṃ teṣāṃ prāmāṇyaṃ viprakaṣyate" || iti |
tasmādīdṛśasyā'cārasyāprāmāṇyamabhyupeyam || MJaiNyC_1,2.17-18 ||
START MJaiNy 1,3.19
tatraivāparaṃ varṇakamāracayati -
laukiko vākyago vār'thastrivṛdādeḥ samatvataḥ /
ubhau vidhyarthavādaikavākyatvādastvihāntimaḥ

(ṣaṣṭhe mlecchaprasiddhārthaprāmāṇyādhikaraṇe sūtram)
coditaṃ tu pratīyetāvirodhāt pramāṇena / Jaim_1,3.10 /
START MJaiNy 1,3.20-21
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
kalpyaḥ pikādiśabdārtho grāhyo vā mleccharūḍhitaḥ /
kalpya āryoṣvasiddhatvādanāryāṇānamādarāt

grāhya mlocchaprasiddhistu virodhādarśane sati /
pikanemādiśabdānāṃ kokilādyarthatā tataḥ

āryāḥ pikādiśabdaṃ na kvāpyarthe prayuñjate, mlecchāśrca na pramāṇabhūtāḥ |
tasmānnigamanirūktavyākaraṇaiḥ pikanemādiśabdānāmarthaḥ kalpanīya iti cet |
maivam |
āryaprasiddhivirodhasyādṛṣṭatvenedṛśe viśaya mlecchaprasiddherapyādaraṇīyatvāt |
kalpyamānādabyavasthitādarthādvare mleccharūḍhiḥ |
yatredṛśyā api rūḍherabhāvastatra nirūktādayaśrcaritārthāḥ |
tasmādanārya prasiddhyā pikaḥ kokilaḥ, nemaśabdor'dhavācī , tāmarasaśabdaḥ padmavācī, ityevaṃ draṣṭavyam || MJaiNyC_1,2.20-21 ||
START MJaiNy 1,3.22
asminnevādhikaraṇe gurumatamāha -
arthābodhādapramāṇaṃ pikālambhanacodanā /
maivaṃ mlecchaprasiddhyāpi tabdodhādaviruddhayā

(saptame kalpasūtrāsvataḥ prāmāṇyādhikaraṇe sūtrāṇi 11 - 14 ) /
prayogaśāstram iti cet / Jaim_1,3.11 /
nāsaṃniyamāt / Jaim_1,3.12 /
avākyaśeṣāc ca / Jaim_1,3.13 /
sarvatra ca prayogāt saṃnidhānaśāstrāc ca / Jaim_1,3.14 /
START MJaiNy 1,3.23-24
saptamādhikaraṇamāracayati -
apauruṣeyāḥ kalpādyāḥ kṛtrimā vā na kṛtrimāḥ /
śrutismatyordharmabuddheḥ svato mātvaṃ yataḥ samam

puṃnāmokteḥ pauruṣeyāḥ kāṭhakādyasamatvataḥ /
tatropalebhire kecidāpastambādikartṛtām

baudhāyanāpastambā śrvalāyanakātyāyanādināmāṅkitāḥ kalparsūtragranthāḥ, nigamaniruktādiṣaḍaṅgagranthāḥ, manvādismṛtayaśrcāṣauruṣeyāḥ, dharmabuddhijanakatvāt, vedavat |
na ca mūlapramāṇasāpekṣatvena vedavaiṣamyamiti śaṅkanīyam |
utpannāyā buddheḥ svataḥ- prāmāṇyāṅgīkāreṇa nirapekṣatvāt |
maivam |
uktānumānasya kālātyayāpadiṣṭatvāt |
baudhāyanasūtram , āpastambasūtram, ityevaṃ puruṣanāmnā te granthā ucyante |
na ca kāṭhakādisamākhyavatpravacananimittatvaṃ yuktam |
tadgranthanirmāṇakāle tadānīntanaiḥ kaiśrcidupalabdhatvāt |
taccāvicchinnapāramparyeṇānuvartate |
tataḥ kālidāsādigranthavatpauruṣeyāḥ |
tathāpi vedamūlatvātpramāṇam || MJaiNyC_1,2.23-24 ||
START MJaiNy 1,3.25
atraiva gurumatamāha -
kalpe sarvatithau darśakāryatokteḥ śrutirna mā /
na kalpe sādhyavedatvaprahāṇāddurbalatvataḥ

(aṣṭame holākādhikaraṇe sūtrāṇi 14 - 23)
anumānavyavasthānāt tatsaṃyuktaṃ pramāṇaṃ syāt / Jaim_1,3.15 /
api vā sarvadharmaḥ syāt tannyāyatvād vidhānasya / Jaim_1,3.16 /
darśanād viniyogaḥ syāt / Jaim_1,3.17 /
liṅgābhāvāc ca nityasya / Jaim_1,3.18 /
ākhyā hi deśasaṃyogāt / Jaim_1,3.19 /
na syād deśāntareṣv iti cet / Jaim_1,3.20 /
syādyogākhyā hi māthuravat / Jaim_1,3.21 /
karmadharmo vā pravaṇavat / Jaim_1,3.22 /
tulyaṃ tu kartṛdharmeṇa / Jaim_1,3.23 /
START MJaiNy 1,3.26
aṣṭamādhikaraṇamācarayati --
holākādervyavasthā syātsādhāraṇyamutāgrimaḥ /
deśabhedena dṛṣṭatvātsāmyaṃ mūlasamatvataḥ

START MJaiNy 1,3.27
atraiva gurumatamāha -
prācyādipadayuktāyāḥ śruteranumitau pade /
arthābodhādamātvaṃ cenna sāmānyāmumānataḥ

(navame sādhupadaprayuktyadhikaraṇe sūtrāṇi 24 - 29 )
prayogotpatyaśāstratvāc chabdeṣu na vyavasthā syāt / Jaim_1,3.24 /
śabde prayatnaniṣpatter aparādhasya bhāgitvam / Jaim_1,3.25 /
anyāyaś cānekaśabdatvam / Jaim_1,3.26 /
tatra tattvam abhiyogaviśeṣāt syāt / Jaim_1,3.27 /
tadaśaktiś cānurūpatvāt / Jaim_1,3.28 /
eka deśatvāc ca vibhāktivyatyaye syāt / Jaim_1,3.29 /
START MJaiNy 1,3.28-29
navamādhikaraṇamāracayati -
gogāvyādiṣu sādhutve prayoge vā na kaśrcana /
niyamo 'trāsti bā nāsti vyākṛtermūlavarjanāt

sādhūneva prayuñjīta gavādyā eva sādhavaḥ /
ityasti niyamaḥ pūrvapūrvavyākṛtimūlataḥ

vyākaraṇābhijñaiḥ sāsnādimadvastuni 'gauḥ ' ityeṣa śabdaḥ prayujyate |
tadanabhijñaistu svasvadeśīyabhāṣāmanusṛtya gāvī, goṇī, gopotalikā, ityevamādayaḥ śabdaḥ prayujyante |
tatra - 'īdṛṣa eva śabdaḥ sādhuḥ, nedṛśaḥ ' -- ityasminnarthe niyāmakaṃ nāsti |
tathā yoge 'pi tannāsti - ' īdṛśa eva śabdaḥ prayoktavyaḥ , nedṛśaḥ ' iti na tāvadvṛddhavyavahāro niyāmakaḥ |
tasya sarveṣu śabdeṣu samānatvāt |
nāpi vyākaraṇasmṛtirniyāmikā |
tasyā nirmūlatvenāpramāṇatvāt |
na hyabhiyuktaprayogastanmūlama |
anyonyāśrayatvaprasaṅgāt |
vyākaraṇasmṛteḥ prāmāṇyasiddhau tadanusāreṇa prayoktṝṇāmamiyuktatvasiddhiḥ |
tatsiddhau tatprayogamūlatayā vyākaraṇasya prāmāṇyam |
tasmānnāsti sādhutvaprayogayorniyamaḥ , iti prāpte --
brūmaḥ- ' sādhūneva prayuñjati, na tvapabhraṃśān ' ityasti niyamaḥ |
ubhayatra krameṇa doṣaguṇavādinorvedavākyayoḥ śravaṇāt |
"ekaḥ śabdaḥ samyagjñātaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhugbhavati"iti guṇavākyam |
"tasmādbrāhmaṇena na mlecchitavai ' nāpabhāṣitavai , mleccho ha vā eṣa yadapaśabdaḥ"iti doṣavākyam |
yathā prayoge niyamastathā sādhutve 'pi niyamo draṣṭavyaḥ - 'gavādyā eva sādhavaḥ, na tu gāvyādayaḥ ' iti |
asminnarthe vyākaraṇasya niyāmakatvāt |
na ca nirmūlatvam , pūrvapūrvavyākaraṇasya tanmūlatvāt |
etadevābhipretyoktam - ' tatra yūpādhikaraṇavadvyākaraṇaparamparānāditvādanupālambhaḥ ' iti vyākaraṇa prāmāṇyaṃ vedenaiva sākṣādupanyastam |
tathā'cārthavaṇikā āmananti -"dve vidye veditavye iti ha sma yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca |
tatrāparā - ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvavedaḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣama"iti |
taittirīyakabrāhmaṇe 'pi vyākaraṇasyopādeyatā śrūyate - 'vāgvai parācyavyākṛtāvadat |
te devā indramabruvan - 'imāṃ no vācaṃ vyākuru, iti tāmindro madhyato 'pakramya vyākarot |
tasmādiyaṃ vyākṛtā vāgudyate ' iti |
vyākartāraśrca pāṇinikātyāyanapatañjalayo manvādisamānāḥ |
tasmātsādhūnāmeva prayoge gavādīnāmeva sādhutve vyākaraṇasmṛtiḥ pramāṇam || MJaiNyC_1,2.28-29 ||
START MJaiNy 1,3.30
atraiva gurumatamāha -
aśrvālambhanaśāstrasya dantyatālavyasaṃśayāt /
amātve 'dantyanirṇītirāptoktavyākṛterbalāt

(daśame lokavedayoḥ śabdaikyādhikaraṇa ākṛtyadhikaraṇe vā sūtrāṇi 30 - 35) /
prayogacodanābhāvād arthaikatvam avibhāgāt / Jaim_1,3.30 /
adravyaśabdatvāt / Jaim_1,3.31 /
anyadarśanāc ca / Jaim_1,3.32 /
ākṛtis tu kriyārthatvāt / Jaim_1,3.33 /
na kriyā syād iti cedarthāntare vidhānaṃ na dravyam iti cet / Jaim_1,3.34 /
tadarthatvāt prayogasyāvibhāgaḥ / Jaim_1,3.35 /
START MJaiNy 1,3.31-32
daśamādhikaraṇe prathamaṃ varṇakamācarayati -
loke padāpadārthau yau na tau vede 'thavātra tau /
rūpabhedātpadaṃ bhinnamuttānādibhidā sphuṭā

varṇaikatvātpadaikatvaṃ kvācitkī rūpabhinnatā /
prāyikeṇa padaikyena tadarthaikyaṃ tathāvidham

vaidikau padapadārthau laukikābhyāṃ padapadārthābhyāmanyau |
kutaḥ |
rūpabhedāt |
pade tāvadrūpabhedo dṛśyate |
ātmaśabda ākārāditvena loke niyataḥ |
vede tu kvacidākārarahitaḥ paṭhyate -"prayataṃ purūṣaṃ tmanā"iti |
'brāhmaṇāḥ ' iti loke |
vede tvanyathā paṭhyate -"brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ"iti |
arthabhedo 'pi sphuṭaḥ |
uttānā vai devagavā vahanti"iti śrūyate - devebhyo vanaspate havīṃṣi hiraṇyaparṇa pradivaste artham"iti |
tasmāt ' lokavedayoḥ padapadārthāvanyau ' iti prāpte -
brūmaḥ- ya eva laukikāḥ padārthāḥ, ta eva vaidikāḥ |
tathā hi - varṇānāṃ tāvannityatvaṃ prathamapāde sādhitam |
yathā prayoktṝṇāṃ puruṣāṇāṃ bhede 'pyekaikasya puruṣasya bahukṛtva uccāraṇabhede 'pi ' ta evāmī varṇāḥ ' iti pratyabhijñānādvarṇaikyam |
tathā ' yāni loke gavādipadāni , tānyeva vede 'dhīyamānāni ' ityavādhitapratyabhijñayā padaikatvamabhyupeyam |
' tmanā, devāsaḥ ' ityādipadabhedastu kvācitkaḥ |
naitāvatā bahutarapratyabhijñāvagataṃ padaikyamapoḍhuṃ śakyam |
anyathā 'so 'yaṃ devadattaḥ ' iti pratyabhijñātaṃ devadattaikyamapi deśādibhedamātreṇāpodyeta |
padaikye cārthaikatvamavaśyaṃbhāvi |
anyathā vede pṛthagvyutpattyabhāvādabodhakatvaṃ prasajyeta |
etadevābhipretyoktam -
"lokāvagatasāmarththaḥ śabde vede 'pi bodhakaḥ"iti |
svaruyūpāhavanīyāndiśabdānāṃ tadarthānāṃ cālaukikatve 'pi prasiddhapadasamabhivyāhārādva yuptattiḥ saṃbhavati |
uttānavahanādikaṃ tvarthavādaḥ |
astu vā tathāvahanam , tathāpyuttānādiśābdāstadarthāśrca lokaprasiddhā eva |
tasmādya eva laukikāḥ padapadārthāsta eva vaidikāḥ || MJaiNyC_1,2.31-32 ||
START MJaiNy 1,3.33-34
dvitīyavarṇakamāracayati -
vyaktirṃvrīhyādiśabdārtha ākṛtirvā kriyānvayāt /
vyaktirvyutpattivelāyāmākṛtyā sopalakṣyate

śaktigrahādiyuktibhya ākṛterarthatocitā /
ktiyāparyavasānāya vyaktistatropalakṣyatām

"vrīhīnavahanti" "paśumālabheta" "gāmānayā" "brāhmaṇo na hantavyaḥ"ityādiprayogeṣu vrīhyādiśabdānāṃ vyaktirarthaḥ |
kutaḥ |
avahananādikriyābhirvyakteranvetuṃ śakyatvāt |
nahyākṛtiravahantumālabdhumānetuṃ vā yogyā |
nanvānantyavyabhicārābhyāṃ na vyaktau vyutpattiḥ saṃbhavati |
anantā hi vyaktayaḥ |
atītānāgatānāmanekadeśavartināṃ gavāmiyattāyā anavadhāraṇāt |
kiñca śullavyaktau vyutpanno gośabdaḥ kṛṣṇavyaktau prayujyamānaḥ svārthe vyabhicaret |
tatra kathaṃ vyutpattiriti cet |
evaṃ tarhi vyutpattikāle sā vyaktirākṛtyopalakṣyatāmiti prāpte -
brūmaḥ- anvayavyatirekābhyāmākṛteḥ śaktigrahaṇanimittatvācchābdārthatvaṃ tasyā evocitam |
kiñca gośabda uccārite vyaktivādinaḥ saṃśayo bhavet |
tasmādākṛterevābhidheyatvam |
yadyākṛtāvavahananādikriyā na paryavasyettarhi vyaktistatropalakṣaṇīyā |
kiñca"śyonarcittaṃ cinvīta"ityādāvākṛtereva sādṛśyapratiyogitayā kāryānvayo dṛśyate |
tasmāt - ākṛtiḥ śabdārthaḥ || MJaiNyC_1,2.33-34 ||
START MJaiNy 1,3.35
atraiva gurumatamāha -
gavādicodanā no mā jātivyaktyoranirṇayāt /
ānantyavyabhicārābhyāṃ na vyaktiriti nirṇayaḥ