Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 1.4
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ
(atha caturthaḥ pādaḥ)
(prathama udbhidādiśabdānāṃ yāganāmatayā prāmāṇyādhikaraṇe sūtram)
uktaṃ samāmnāyaidam arthyaṃ tasmāt sarvaṃ tadarthaṃ syāt / Jaim_1,4.1 /
START MJaiNy 1,4.1-2
caturthapādasya prathamādhikaraṇaṃ /
vārtikakāronnītamāracayati -
udbhidādipadaṃ dharme kimamānamuta pramā /
vidhyarthavādamantrāṃśeṣvanantarbhāvato na mā
antarbhāvo vidhāvudbhidā yajeteti dṛśyate /
nāmatvenānvayo vākye vakṣyate 'taḥ pramaiva tat
"udbhidā yadeta" "balabhidā yajeta" "viśvajitā yajeta"ityevaṃ samāmnāyate |
tatrodbhidādipadaṃ na dharme pramāṇam |
kutaḥ |
pramāṇatvanobhimateṣu triṣu vedavebhāgeṣvanantarbhāvāt |
tathā hi - vidhiḥ sākṣātpramāṇam |
arthavādamantrau tu vidhyanvayena |
tatra na tāvadudbhidādipadaṃ vidhāvantarbhavati |
vidhyartharūpāyā bhāvanāyā aṃśeṣu bhāvyakaraṇetikartavyatārūpeṣu kasyāpyavācakatvāt |
nāpyarthavādatvam |
stutibuddherabhāvāt |
nāpi mantratvam |
uttamapuruṣādīnāṃ mantraliṅgānāmabhāvāt |
tathā coktam -
"uttamāmantraṇāsyantatvāntarūpādyabhāvataḥ |
mantraprasiddhyabhāvācca mantrataiṣāṃ na yujyate" || iti |
"agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"ityuttamapuruṣaḥ |
"agne yaśasvinyaśase samarpaya"ityāmantraṇam |
"urvī cāsi, vasvī cāsi"ityasyantarūpam |
"iṣe tvā, ūrje tvā"iti tvāntarūpam |
ādiśabdeva - āśīrdevatāpratipādanādayaḥ |
evamādyanantarbhāvādamānamiti cet |
na |
vidhyaṃśe karaṇe 'ntarbhāvāt |
yadyapi liṅpratyayena samānapadopātto yajidhātvarthaḥ karaṇam tathāpi tasya yajernāmatvenodbhidādipadamanveti |
tasmātpramāṇam || MJaiNyC_1,4.1-2 ||
START MJaiNy 1,4.3-4
(dvitīya udbhidādiśabdānāṃ yāganāmadheyatādhikaraṇe sūtram )
api vā nāmadheyaṃ syād yad utpattāv apūrvam avidhāyakatvāt / Jaim_1,4.2 /
dvitīyādhikāraṇamāracayati -
guṇo 'yaṃ nāmadheyaṃ vā khanitre 'sya niruktitaḥ /
jyotiṣṭomaṃ samāśritya paśvarthe guṇacodanā
phalodbhedātsamānaiṣā niruktiryāganāmnyapi /
nāmatvamucitaṃ yāgasāmānādhikaraṇyataḥ
"udbhidā yajeta paśukāmaḥ"ityatra tṛtīyāntenodbhitpadena yor'tho vivakṣitaḥ so 'yaṃ yāge kaścidguṇaḥ syāt |
"daghnājuhoti"ityanena guṇavidhinā samānatvāt |
athocyeta - ' dadhiśabdārtho lokaprasiddhaḥ, udbhicchabdārthastvaprasiddhaḥ ' iti |
tanna |
rūḍhyabhāve 'pyavayavārthaniruktyā tatprasiddheḥ |
' udbhidyate bhūmiranena ' iti vyutpattyā khanitravācyasau śabdaḥ |
na cātra paśuphalakaḥ kaścidyāgo vidhīyata iti vācyam |
paśūnāṃ guṇaphalatvāt |
yathā"godohanena paśukāmasya"ityatra paśavo godohanaguṇasya phalam |
tatheha khanitraguṇasya phalamastu |
yadi"camasenāpaḥ praṇayet"iti vihitaṃ prakṛtamapāṃ praṇayanamāśritya godohanaṃ vidhīyate, tarhyatrāpi"jyotiṣṭomena yajeta ' iti vihitaṃ prakṛtaṃ jyotiṣṭomamāśritya khanitraṃ vidhīyatām |
tasmādguṇavidhiriti prāpte , ----
brūmaḥ- "paśukāmo yajeta"ityasya padadvayasyāyamarthaḥ-- ' paśurupaṃ phalaṃ yāgena kuryāt ' iti |
tatra 'kena yāgena' ityapekṣāyām ' udbhidā ' iti tṛtīyāntaṃ padaṃ yāganāmatvenānveti |
'udbhidyate paśuphalamanena yāgena ' iti niruktyā nāmatvamudbhitpadasyopapadyate |
evamapi guṇavidhināmadheyatvayoḥ śabdanirvacanasāmyānna nirṇaya iti cet |
maivam |
sāmānādhikaraṇyasya nirṇāyakatvāt |
'udbhinnāmakena yāgena phalaṃ kuryāt ' ityukte sāmānādhikaraṇyaṃ labhyate |
guṇatve tu ' khanitreṇa sādhyo yo yāgaḥ, tena '- ityevaṃ vaiyadhikaraṇyaṃ syāt |
yadi 'khanitravatā yāgena ' iti sāmānādhikaraṇyaṃ yojyeta tadā matvarthalakṣaṇā prasajyeta |
tasmādudbhidādipadaṃ nāmadheyam |
' dadhnā juhoti ' ' vrīhibhiryajeta ' ityādiṣu dravyaviśeṣe dadhyādiśabdānāmatyantarūḍhatayā yāganāmatvāsaṃbhavādagatyā guṇatvamāśritam |
' somena yajeta ' ityatrāpi ' aprasiddhārthanāmadheyatvakalpanāto varaṃ prasiddhārthadvāreṇa lakṣaṇāśrayaṇam ' ityabhipretya ' somadravyavatā yāgena ' iti matvarthalakṣaṇā svīkṛtā |
udbhicchabdasya tu lokaprasiddhārthābhāvāduktarītyā nāmatvaṃ yuktam |
prayojanaṃ tu nāmnaḥ sarvatra vyavahāra eva |
na hyantareṇa nāmadheyamṛtvigvaraṇādiṣu ' anenāhaṃ yakṣye ' ityākhyānopāyo laghuḥ kaścidasti |
tasmāt -
udbhidādīkaṃ nāmadheyam || MJaiNyC_1,4.3-4 ||
START MJaiNy 1,4.5
atraiva gurumatamāha --
laukike gaṇayāge 'sya vidheḥ sāpekṣateti cet /
niruktyā śrautayāgasya nāmatvānnirapekṣatā
'udbhidā yajeta ' ityayaṃ guṇavidhiḥ |
na cāsya kaścicchrauta āśrayo labhyate |
tato laukiko mātṛgaṇayāgādirāśrayatvenāpekṣaṇīyaḥ |
tasminyoge maivam |
pūrvoktaniruktyā śrautayāganāmatve sati nirapekṣatvāt
START MJaiNy 1,4.6-7
(tṛtīye citrādiśabdānāṃ yāganāmadheyatādhikaraṇe sūtram)
yasmin guṇopadeśaḥ pradhānato 'bhisambandhaḥ / Jaim_1,4.3 /
tṛtīyādhikaraṇamāracayati ---
yaccitrayā yajeteti tadguṇo nāma vā bhavet /
citrastrītvaguṇo rūḍheragnīṣomīyake paśau
dvayorvidhau vākyabhedo vaiśiṣṭye gauravaṃ tataḥ /
syānnāma pṛṣṭhājyabahiṣpavamāneṣu tattathā
"citrayā yajeta paśukāmaḥ"ityāmnāyate |
tatra citrāśabdo nodbhicchabdavadyaugikaḥ, kintu rūḍhyā citratvaṃ strītvaṃ cābhidhatte |
tato na pūrvanyāyena nāmatvam |
tathā sati"agnīṣomīyaṃ paśumālabheta"iti vihitaṃ paśuyāgamātraṃ ' yajeta ' ityanena padenānūdya tasminpaśau citratvastrītve guṇau vidhīyete iti prāpte ---
brūmaḥ - citratvaṃ strītvaṃ ceti dvāvetau guṇau |
tayordvayorvidhāne vākyaṃ bhidyeta |
tathā coktam --
"prāpte karmaṇi nāneko bidhātuṃ śakyate guṇaḥ |
aprāpte tu vidhīyante bahavo 'pyekayatnataḥ" || iti |
atha vākyabhedapirahārāya guṇadvayāvīśīṣṭa paśudravyarūpaṃ kārakaṃ vidhīyate tadā gauravaṃ syāt |
tasmāccitrāśabdaḥ pūrvavadyajisāmānādhikaraṇyena yāganāmadheyaṃ bhavati |
citratvaṃ tu tasya vilakṣaṇadravyadvāreṇopapadyate |
' dadhi, madhu, ghṛtam , āpaḥ, dhānāḥ, taṇḍulāḥ, tatsaṃsṛṣṭaṃ prājāpatyam ' iti dadhyādīni vicitrāṇi pradeyadravyāṇi ṣaḍāmnātāni |
tradetaccitrānāmakasya yāgasyotpattivākyam |
yāgasvarūpabhūtayordadhyādidravyaprajāpatidevatayoratropadiśyamānatvāt |
utpannasya tasya yāgasya ' citrayā yajeta paśukāmaḥ ' ityetatphalavākyam |
evaṃ sati prakṛtārtho labhyate |
agnīṣomīyapaśvanuvādena guṇavidhāne prakṛtahānāprakṛtaprakriye prasajyeyātām |
liṅpratyayasyānuvādakatvāṅgīkārānmukhyo vidhyartho bādhyeta |
tasmāccitrāpadaṃ nāmadheyam |
yathā citrāśabde nāmadheyatvam |
tathā bahiṣpavamānaśabde, ājyaśabde, pṛṣṭhaśabde ca tannāmadheyatvaṃ yojanīyam |
evaṃ hi śrūyate -"trivṛddhahiṣpavamānam" "pañcadaśānyājyāni" "saptadaśāni pṛṣṭhāni"iti |
asya vākyatrayasyārtho vivriyate -
sāmagānāmuttarāgranthe tṛcātmakāni sūktānyāmnātāni |
tatra"upāsmai gāyatā naraḥ"ityādyaṃ sūtram |
"davidyutatyā rucā"iti dvitīyam |
"pāvamānasya te kave"iti tṛtīyam |
jyotiṣṭomasya prātaḥ savanānuṣṭhāne teṣu triṣuṃ sūkteṣu gāyatraṃ sāma gātavyam |
tadidaṃ sūktatrayagānasādhyaṃ stotraṃ bahiṣpavamānamityucyate tatrāvasthitānāmṛcāṃ pavamānārthatvāt |
bahiḥ saṃbandhācca |
na khalbidaṃ stotramitarastotravatsadonāmakasya maṇḍapasya madhya audumbaryāḥ stambaśākhāyāḥ saṃnidhau prayujyate, kintu sadaso bahiḥ prasarpadbhiḥ prayujyate |
tasya ca bahiṣpavamānasya trivṛnnāmakaḥ stomo bhavati |
tasya ca stomasya vidhāyakaṃ brāhmaṇavākkayamevamāmnāyate ---"tisṛbhyo hiṃ karoti sa prathamayā, tisṛmyo hiṃ karoti sa madhyamayā tisṛbhyo hiṃ karoti sa uttamayā, uhyatī trivṛto viṣṭutiḥ"iti |
ayamarthaḥ --- ' sūktatrayapaṭhitānāṃ navānāmṛcāṃ gānāntribhiḥ paryāyaiḥ -kartavyam |
tatra prathame paryāye - triṣu sūkteṣvādyāstustra kracaḥ , dvitīye paryāye -- madhyamāḥ, tṛtīye paryāye cottamāḥ |
tisṛbhya iti tṛtīyārthe pañcamī |
hiṃ karoti gāyati ' ityarthaḥ |
seyaṃ yathoktaprakāropetā gītistrivṛtstomasya viṣṭutiḥ stutiprakāraviśeṣaḥ |
tasyā viṣṭuterudyatī nāma, iti |
evaṃ parivartinī kulāyinīti dve viṣṭutī |
tayoḥ parivartinyevamāmnāyate -"tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ , tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, parivartinī trivṛto viṣṭutiḥ"iti |
parācībhiranukrameṇā'mnātābhirityarthaḥ |
kulāyinyevamāmnāyate --"tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhistisṛbhyo hiṃ karoti, yā madhyamā sā prathamā, pottamā sā madhyamā, yā prathamā sottamā, tisṛbhyo hiṃ karoti yottamā sā prathamā, yā prathamā, sā madhyamā yā madhyamā sottamā, kulāyinī trivṛtto viṣṭutiḥ"iti |
atra prathamasūkte pāṭhakrama eva |
dvitīye madhyamottamaprathamāḥ |
tṛtīyetūttamaprathamamadhyamā ityevaṃ vyatyayena mantrā gātavyāḥ |
tadidaṃ viṣṭutitrayaṃ vikalpitam |
trivṛcchabdasyedṛśaṃ stomasvarūpamartho, na tu traiguṇyamiti pūrvapāde nirṇītam |
uttarāgranthe bahiṣpavamānasūktebhyastribhya ūrdhve catvāri sūktānyāmnātāni --"agna ā yāhi vītaye"ityādyaṃ sūktam |
"ā no mitrāvaruṇa" --iti dvitīyam |
"ā yāhi suṣumā hi te" ---iti tṛtīyam |
"indrāgnī ā gataṃ sutam" ---iti caturtham |
tānyetāni prātaḥ savane gāyatrasāmnā gīyamānāni catvāryājyastotrāṇītyucyante |
tannirvacanaṃ ca śrūyate --"yadājimīyuḥ, tadājyānāmājyatvam"iti |
teṣvājyastotreṣu pañcadaśanāmakaḥ stomo bhavati |
tasya stomasya viṣṭutirevamāmnāyate -"pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa ekayā sa tisṛbhiḥ"iti |
ekaṃ sūktaṃ trirāvartanīyam |
tatra prathamāvṛttau prathamāyā ṛcastrirabhyāsaḥ |
dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ |
tṛtīyāvṛttāvṛttamāyāḥ |
so 'yaṃ pañcadaśastomaḥ |
uktebhyaścaturbhyaḥ sūktebhya ūrdhvamuttarāgranthe trīṇi mādhyandinapavamānasūktānyāmnāya tata ūrdhve catvāri sūktānyāmnātāni - teṣu"abhi tvā śūra nonuma" -ityādyam ,"kayā naścitra ābhuvat"iti dvitīyam |
"taṃ vo dasmamṛtīṣaham"iti tṛtīyam |
"tarobhirvo vidadvasum"iti caturtham |
etāni krameṃ rathantaravāmadevyanaudhasakāleyasāmabhirmādhyandinasavane gīyamānāni pṛṣṭhastotrāṇītyucyante |
"sparśanātpṛṣṭhāni"ityeva niruktirdraṣṭavyā |
teṣu stotreṣu saptadaśastomo bhavati |
tasya stomasya viṣṭutirevamāmnāyate -"pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā, saptabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa tisṛbhiḥ"iti |
atra prathamāvṛttau prathamāyā ṛcastrirabhyāsaḥ, dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ , tṛtīyāvṛttau madhyamottamayoḥ so 'yaṃ saptadaśastomaḥ |
atra triṣvapi vākyeṣu trivṛtpañcadaśasaptadaśaśabdā guṇavidhāyakatvena saṃmatāḥ |
yadi bahiṣpavamānājyapṛṣṭhaśabdā api guṇavidhāyakāḥ syustadā pratyudāharaṇam |
guṇadvayīvadhānādvākyabhedaḥ syāt |
tasmādvahiṣpavamānādiśabdāḥ stotranāmadheyāni |
tairnāmabhiḥ karmāṇyanūdya trivṛdādiguṇā vidhīyante || MJaiNyC_1,4.6-7 ||
START MJaiNy 1,4.8-12
(caturthe 'gnihotrādiśabdānāṃ yāganāmadheyatādhikaraṇe (matprakhyanyāye) sūtram)
tatprakhyaṃ cānyaśāstram / Jaim_1,4.4 /
caturthādhikaraṇamāracayati ---
agnihotraṃ juhotyāghāramāghārayatītyamū /
vidheyau guṇasaṃskārāvāhosvitkarmanāmanī
agnaye hotramatreti bahuvrīhigato 'nalaḥ /
guṇo vidheyo nāmatve rupaṃ na syātkṣaradghṛte
saṃskriyā'ghāramāghārayatītyuktā dvitīyayā /
āghāretyagnihotreti yaugike karmanāmanī
agnirjyotiriti prāpto mantrāddevastathā ghṛtam /
caturgṛhītavākyoktaṃ dvitīyāyāstviyaṃ gatiḥ
nāsādhite hi dhātvarthe karaṇatvaṃ tato 'sya sā /
sādhyatāṃ vakti saṃskāro naivā'śaṅkyaḥ kriyātvataḥ
"agnihotraṃ juhoti" "āghāramāghārayati"ityatrāgnihotraśabdasya kamanāmatve dravyadevatayorabhāvādyāgasya svarupameva na sidhyet |
tasmādagnidevatārūpoguṇo 'nena darvihome vidhīyate |
āghāraśabdaśca"ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ"ityasmāddhātorutpannaḥ kṣaradghṛtamātaṣṭe |
tasmiṃśca ghṛte dvitīyāvibhaktvā saṃskāryatvaṃ pratīyate |
tacca saṃskṛtaṃ ghṛtamupāṃśuyāje (ge) dravyaṃ bhavati |
tasmāt ' agnihotrāghāraśabdau guṇasaṃskārayorvidhāyakau ' iti prāpte ---
brūmaḥ-"agnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyaṃ juhoti, sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti prātaḥ"iti vihitena mantreṇa prāptatvāddevatā na vidheyā |
tato 'gnisūryadevatākasya sāyaṃprātaḥ kālayorniyamenānuṣṭheyasya karmaṇaḥ ' agnihotram ' iti yaugikaṃ nāmadheyam |
yogaśca bahuvrīhiṇā darśitaḥ |
"caturgṛhītaṃ vā etadabhūttasyā'ghāramāghāryaḥ"ityanenaivā'jyadravyasya praptatayā kṣaraddhṛtasaṃskārasyāvidheyatvādāghāraśabdo 'pi yaugikaṃ karmanāmadheyam |
'yasminkarmāṇi nairṛtīṃ diśamārabhyaiśānīṃ diśamavadhiṃ kṛtvā saṃtatyā ghṛtaṃ kṣāryate ' tasya karmaṇa etaṃnnāma |
nanu nāmadheyatve sati"udbhidā yajeta" "jyotiṣṭomena yajeta"ityādāviva dhātvarthena karaṇena sāmānādhikaraṇyāya 'agnihotreṇa juhoti ' 'āghāreṇā'ghārayati ' iti tṛtīyayā bhavitavyam |
naiṣa doṣaḥ |
anuṣṭhānādūrdhve cātvarthasya siddhatvākāreṇa karaṇatve 'pi tataḥ pūrve sādhyatvākāraṃ vaktum 'agnihotram ' ' āghāram ' iti dvitīyāyā yuktatvāt |
na cātra dvitīyānusāreṇa 'vrīhīnprokṣati ' itrayadāvidya saṃskāraḥ śaṅkanīyaḥ |
vrīhiśabdavadagnihotrāghāraśabdayoḥ prasiddhadravyavācakatvābhāvena kriyāvācitvābhyupagamāt |
tasmāt - agnihotrāghāraśabdau darvihomopāṃśuyājayorguṇasaṃskāravidhāyinau na bhavataḥ, kintu karmāntarayornāmanī || MJaiNyC_1,4.8-12 ||
START MJaiNy 1,4.13-15
(pañcame śyenādiśabdānāṃ yāganāmadheyatādhikaraṇe (tadvyapadeśanyāye) sūtram)
tadvyapadeśaṃ ca / Jaim_1,4.5 /
pañcamādhikaraṇamāracayati --
śyenenābhicaranmartyo yajeteti śrutau guṇaḥ /
vidhīyate pakṣirūpo nāma vā tasya karmaṇaḥ
śyoneneti guṇaḥ kāmyaḥ saumikaḥ somabādhayā /
na citrāvadvākyabhedo rūḍhoścaivamanugrahaḥ
yathā vai śyena ityuktā hyupamānopameyatā /
naikasmiṃstena gaiṃṇyāsya vṛttyā syātkarmanāmatā
"śyenenābhicaranyajeta"ityatra karmanāmatve dravyadevatayorabhāvādyāgasvarūpamapi na sidhyet |
tataḥ somayāge nityaṃ somadravyaṃ bādhitvā somasya sthāne pakṣidravyarūpo guṇaḥ kāmyo vidhīyate |
tathā sati śyena śabdasya pakṣiṇi lokasiddhā rūḍhiranugṛhyate |
na ca guṇavidhitve citrāyāmiva vākyabheda āpādayituṃ śakyaḥ |
citratvastrītvavadguṇadvayābhāvāditi prāpte --
brūmaḥ-"yathā vai śyono nipatyā'datte, evamayaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nipatyā'datte yamabhicarati śyenena"iti vākyenokta upamānopameyabhāvaḥ pakṣiṇyekasminna yujyate |
tasmātpakṣiṇa upamānasya guṇa upameye karmaṇyastīti śyevaśabdasyābhicārakarmanāmatvam |
"saṃdaṃśevanābhicanyajeta" " |
gavābhicaryamāṇo yajeta"ityatra saṃdaṃśagośabdayornāmatvaṃ śyenaśabdavaddraṣṭavyam |
"yathā saṃdaṃśena durādānamādatte" "yathā gāvo gopāyanti"iti vākyaśeṣābhyāmupamānopameyabhāvābhidhānāt || MJaiNyC_1,4.13-15 ||
START MJaiNy 1,4.15*-18
(ṣaṣṭhe vājapeyādiśabdānāṃ nāmadheyatādhikaraṇe sūtrāṇi) /
nāmadheye guṇaśruteḥ syād vidhānam iti cet / Jaim_1,4.6 /
tulyatvāt kriyayor na / Jaim_1,4.7 /
aikaśabdye parārthavat / Jaim_1,4.8 /
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati-
yajeta vājapeyena svārājyārthītyasau guṇaḥ /
nāma vā guṇatā tantrayogādguṇaphaladvaye // MJaiNy_1,4.15* //
sādhāraṇayajeḥ karmakaraṇatvena tantratā /
trikadvayaṃ viruddhaṃ syāttantratāyāṃ phalaṃ prati
upādeyavidheyatvaguṇatvākhyaṃ trikaṃ yajeḥ /
uddeśyānūktimukhyatvatrikaṃ tasya guṇaṃ prati
tyaktvā tantraṃ tadāvṛttau vākyaṃ bhidyate tena saḥ /
vājapeyetiśabdo 'pi karmanāmāgnihotravat
"vājapeyena svārājyakāmo yajeta"ityatra vājapeyaśabdena guṇo vidhīyate |
annavācī vājaśabdaḥ |
taccānnaṃ peyaṃ surādravyam |
taccātra guṇaḥ |
surāgrahāṇāmanuṣṭheyatvāt |
nanu guṇatve ' vājapeyaguṇavatā yāgena svārājaṃ bhāvayet ' iti matvarthalakṣaṇā prasajyeta |
maivam |
sakṛduccaritasya, yajeta, itvākhyātasya vājapeyaguṇe svārājyaphale ca tantreṇa saṃbandhāṅgīkārāt |
vājapeyena dravyeṇa svārājyāya yajeta, ityevamubhayasaṃbandhaḥ |
nanu guṇasaṃbandhe sati vājapeyaguṇena yāgaṃ kuryāt, iti yajeḥ karmakārakatvaṃ bhavati, phalasaṃbandhe tu ' yāgena svārājyaṃ saṃpādayet ' iti karaṇakārakatvam |
tatkathaṃ tadubhayasaṃbandha iti cet |
nāyaṃ doṣaḥ |
yajeḥ sādhāraṇatvena dvirūpatvasaṃbhavāt |
' yajeta ' ityatra prakṛtyā yāga uktaḥ, pratyayena bhāvanoktā, tayostu samabhivyāhārātsaṃbandhamātraṃ gamyate |
tacca karmatvakaraṇatvayoḥ sādhāraṇam |
na khalu tatra karmatvasya karaṇatvasya vā sākṣādabhidhāyikā kācidasādhāraṇī vibhaktiḥ śrūyate |
ataḥ sādhāraṇasya yajerubhābhyāṃ yugapatsaṃbandhe sita yathocitasaṃbandhaviśeṣaḥ paryavasyati |
evaṃ tantreṇa saṃbandhāṅgīkāre ' vājapeyadravyeṇa yāgaṃ kuryāt ' ityarthasya lamyamānatvādguṇavidhitve 'pi nāsti matvarthalakṣaṇā |
yadyudbhidādiṣvapyevaṃ guṇavidhiḥ syāt, tarhi tānyapi vākyānyatrodāhṛtya tadīyaḥ siddhāntaḥ punarākṣipyatāmiti prāpte --
brūmaḥ- yajestantreṇobhayasaṃbandhe sati viruddhatrikadvayāpattiḥ syāt |
upādeyatvaṃ, vidheyatvaṃ, guṇatvaṃ cetyekaṃ trikam |
uddeśyatvam, anuvādyatvaṃ, mukhyatvaṃ cetyaparaṃ trikam |
tatroddeśyatvādayastrayaḥ svārājyaphalaniṣṭhā dharmāḥ |
upādeyatvādayastrayaḥ sādhanabhūtayajiniṣṭhā dharmāḥ |
phalamuddiśya yajirupasarjanam |
phalasyoddeśyatvaṃ nāma mānatāpekṣo viṣayatvākāraḥ |
yajerupādeyatvaṃ nāmānuṣṭhīyamānatākāraḥ |
tāvubhau manaḥ śarīropādhikau dharmau |
anuvādyatvavidheyatvadharmau tu śabdopādhikau |
jñātasya kathanamanuvādaḥ |
ajñātasyānuṣṭheyatvakathanaṃ vidhiḥ |
phalayāgayoḥ sādhyasādhanatvarūpatayā pradhānatvopasarjanatve |
evaṃ sati phalatatsādhanayoḥ svārājyayāgayoḥ svabhāvaparyālocanāyāṃ yathā phalasyoddeśyatvāditrikaṃ yāgasyopādeyatvāditrikaṃ vyavatiṣṭhate tathā yāgasya vājapeyasya ca sādhyasādhanabhāvāparyālocanāyāṃ yāgasyoddeśatvāditrikam, vājapeyadrayasyopādeyatvāditrikaṃ ca paryavasyati |
tato yāgasya phaladravyābhyāṃ yugapatsaṃbandhe sati viruddhaṃ trikadvayamāpadyate |
nanu tarhi mā bhūttantreṇobhayasaṃbandhaḥ, pṛthaksaṃbandhāya yajirāvartyatāmiti cet |
vākyabhedaprasaṅgāt |
' dravyeṇa yāgaṃ kuryāt ' ityekaṃ vākyam |
' yāgena phalaṃ kuryāt ' ityaparam |
tasmādvājapeyaśabdo na guṇavidhāyakaḥ, kintu yathektaṃ dravyaṃ nimittīkṛtyāgnihotraśabdavatkarmanāmadheyam || MJaiNyC_1,4.15*-18 ||
START MJaiNy 1,4.19-20
(saptama āgneyādīnāmanāmatādhikaraṇe sūtram)
tadguṇās tu vidhāyer annavibhāgād vidhānārthe na ced anyena śiṣṭāḥ / Jaim_1,4.9 /
saptamādhikaraṇamāracayati --
yadāgneyo 'ṣṭākapāla iti nāma guṇo 'thavā /
nāmāgnihotravanmaivaṃ nāmatve devatā nahi
mantro 'pi neha pratyakṣastaddhitāddevatāvidhiḥ /
devadravyaviśiṣṭasya vidhānādekavākyatā
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyām, paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati"iti |
tatra yathāgnihotraśabdaḥ ' agnaye hotramatra ' ityamuparthe nimittīkṛtya karmanāmadheyam, tathā'gneyaśabdo 'gnisaṃbandhaṃ nimittīkṛtya karmanāma syāditi cet |
maivam |
nāmatve devatārāhityaprasaṅgāt |
agnihotre tu"agnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyaṃ juhoti"ityanena vacanena vihito mantraḥ pratyakṣavihita iti māntravarṇikī devatā labhyate |
iha tu na tādṛśo mantro 'sti |
āgneyaśabdastu devatāṃ vidhātuṃ śaknoti |
' agnirdevatāsya ' itrayasminnarthe taddhitasyotpannatvāt |
na ca dravyadevatayorubhayorguṇavidhānādvākyabheda iti śaṅkanīyam |
karmaṇo 'prāptatvena guṇadvayaviśiṣṭasya karmaṇa ekena vākyena vidhānāt |
tasmāt - āgneyaśabdena devatāguṇo vidhīyate || MJaiNyC_1,4.19-20 ||
START MJaiNy 1,4.21
atra gurupatamāha -
yadāgneya iti proktaṃ na mānaṃ vidhyasaṃbhavāt /
iti cenna viśiṣṭārthavidhau satyapramā kutaḥ
udāhṛtavākye devatārāhityaprasaṅgena nāmatvābhāvādguṇayorvidhau vākkayabhedāñca vidhyasaṃbhavādaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaḥ | guṇadvayaviśiṣṭakarmavidhisaṃbhavātprāmāṇyamiti siddhāntaḥ
START MJaiNy 1,4.22-23
(aṣṭame barhirādiśabdānāṃ jātivācitādhikaraṇe sūtram)
barhirājyayor asaṃskāre śabdalābhād atacchabdaḥ / Jaim_1,4.10 /
aṣṭamādhikaraṇamāracayati -
varhirājyapuroḍāśaśabdāḥ saṃskāravācinaḥ /
jātyarthā vā śāstrarūḍheste syuḥ saṃskāravācinaḥ
jātiṃ tyaktvā na saṃskāre prayuktā lokavedayoḥ /
vināpi saṃskṛtiṃ loke dṛṣṭatvājjātivācinaḥ
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"barhirlunāti" "ājyaṃ vilāpayati" "puroḍāśaṃ paryāgni karoti" iti |
atra barhirādiśabdānāṃ śāstre sarvartra saṃskṛteṣu tṛṇādiṣu prayogāt, pīlvādiśabdeṣu śāstrīyarūḍhiprābalyasyoktatvāt, yūpāhavanīyādiśabdavatsaṃskāravācino barhirādiśabdā iti cet |
maivam |
anvayavyatirekābhyāṃ jātivācitvāt |
yatra yatra barhirādiśabdaprayogaḥ, tatra tatra jātiḥ ' ityasyā vyāpterloke vede ca nāsti vyabhicāraḥ |
saṃskāravyāpterlaukikaprayoge vyabhicāro dṛśyate |
kvaciddeśaviśeṣe laukikavyavahāro jātimātramupajīvya vinā saṃskāraṃ te śabdāḥ prayujyante - ' barhirādāya gāvo gatāḥ ' iti, ' ktayyamājyam ' iti, ' puroḍāśena me mātā prahelakaṃ dadāti ' iti ca |
tasmājjātivācinaḥ |
prayojanaṃ tu"barhiṣā yūpāvaṭamavastṛṇāti"ityatra vinā saṃskāreṇa staraṇasiddhiḥ || MJaiNyC_1,4.22-23 ||
START MJaiNy 1,4.24
atra gurumatamāha --
barhirādau nimittaskaya durvacatvānna meti cet /
jātestatra nimittatvāttadyuktā codanā pramā
spaṣṭor'thaḥ
START MJaiNy 1,4.25-26
(navame prokṣaṇyādiśabdānāṃ yaugikatādhikaraṇe sūtram)
prokṣaṇīṣv arthasaṃyogāt / Jaim_1,4.11 /
navamādhikaraṇamāracayati --
prokṣaṇīḥ saṃskṛtirjātiryogo vā sarvabhūmiṣu /
tathokteḥ saṃskṛtirjātiḥ syādrūḍheḥ prabalatvataḥ
anyonyāśrayato nā'dyo na jātiḥ kalpyaśaktitaḥ /
yogaḥ syātkḷptaśaktitvātkḷptarvyākaraṇādbhavet
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate -"prokṣaṇīrāsādaya"iti |
tatra prokṣaṇīśabdasyābhimantraṇāsādamādisaṃskṛtiḥ pravṛttinimitam | kutaḥ- sarveṣu vaidikaprayogapradeśeṣu saṃskṛtānāmevāpāṃ prokṣaṇīśabdenocyamānatvādityekaḥ pakṣaḥ |
loke jalakrīḍāyāṃ ' prokṣaṇībhirudvejitāḥ smaḥ ' ityasaṃskṛtāsvapsu prayogādvarhirādiśabdavajjātau rūḍhatvādudakatvajātiḥ pravṛttinimittam |
na ca ' prakarṣeṇokṣyata ābhiḥ ' iti yogo 'tra śaṅkanīyaḥ |
rūḍheḥ prabalatvāditi pakṣāntaram |
tatra na tāvatsaṃskāro yuktaḥ |
anyonyāśrayatvāt |
vihiteṣvabhimantraṇādiṣu saṃskāreṣvanuṣṭhiteṣu paścātsaṃskṛtāsvapsu prokṣaṇīśabdapravṛttiḥ |
tatpravṛttau satyāṃ prokṣaṇīśabdenāpo 'mūdyābhimantraṇasiddhiriti |
nāpi jātipakṣo yuktaḥ |
udakajātau prokṣaṇī śabdasya vṛddhavya vahāre pūrvamakḷptatvenetaḥ paraṃ śakteḥ kalpanīyatvāt |
tato gośabdavadaśvakarṇaśabdavacca rūḍho na bhavati |
yogastu vyākaraṇena kḷptaḥ |
sopasargāddhātoḥ karaṇe lyuṭpratyayena vyutpādanāt |
tasmāt -- prokṣaṇīśabdo yaugikaḥ |
ghṛtādeḥ prokṣaṇatvaṃ prayojanam || MJaiNyC_1,4.25-26 ||
START MJaiNy 1,4.27
(daśame nirmanthyaśabdasya yaugikatādhikaraṇe sūtram)
tathā nirmanthye / Jaim_1,4.12 /
daśamādhikaraṇamāracayati --
rūḍhiryogo yogarūḍhirvā nirmanthyasya vartanam /
ādyau pūrvavadanttyo 'cirajāternāvanītavat
agnicayane śrūyate -"nirmanthyeneṣṭakāḥ pacanti"iti |
tatra nirmanthyaśabdasya svārthe kīdṛśī vṛttiḥ, iti saṃśaye barhirādiśabdavallaukikavaidikasādhāraṇyādūvahnijātau rūḍhirityekaḥ pakṣaḥ |
prokṣaṇīśabdavadgūḍherakḷptatvādaraṇinirmanthanajanyasācca yoga iti pakṣāntaram |
laukikanirmanthanena ciranirmanthanena ca janyaṃ vārayituṃ yogarūḍhiḥ paṅkajādivadāśrayaṇīyā |
ādhānakāle nirmathya gārhapatye nityaṃ dhṛto 'gniściranirmathitaḥ |
cayanakāle nirmathyokhāsu dhṛto 'gniraciranirmathitaḥ |
sadya eva laukikamathanena jāto 'gniraciranirmathitaḥ |
teneṣṭakāḥ pacyante |
yathā purāṇamūtamayorghṛtayornavanītajanyatve samāne 'pi yogarūḍhyā nūtanameva ' nāvanītam ' iti vyavahriyate tadvat
START MJaiNy 1,4.28-31
(ekādaśe vaiśvadevādiśabdānāṃ nāmadheyatādhikaraṇe sūtrāṇi 13 - 16)
vaiśvadeve vikalpa iti cet / Jaim_1,4.13 /
na vā prakaraṇāt pratyakṣavidhānāc ca na hi prakaraṇaṃ dravyasya / Jaim_1,4.14 /
mithaś cānarthasaṃbandhaḥ / Jaim_1,4.15 /
parārthatvād guṇānām / Jaim_1,4.16 /
ekādaśādhikaraṇamāracayati -
cāturmāsyādyaparvaproktāgneyādyaṣṭakāntike /
vaiśvadeveti śabdokto guṇaḥ saṃghasya nāma vā
nāmatve rūparāhityādavidhirguṇatā sataḥ /
agnyādibhirvikalpyante viśvadevāstu saptasu
anūdyāṣṭau yajeteti tatsaṃghe nāma varṇitam /
avidhitve 'pyarthavatsyānnāma prākpravaṇādiṣu
ijyante 'tra yajante vā viśve devā itīdṛśī /
niruktirna vikalpaḥ syādutpattyutpannaśiṣṭataḥ
cāturmāsyayāgasya catvāri parvāṇi --- vaiśvadevaḥ , varuṇapraghāsaḥ , sākamedhaḥ , śunāsārīyaśceti |
teṣu prathame parvaṇyaṣṭau yāgā vihitāḥ --- āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapati, saumyaṃ carum, sāvitraṃ dvādaśakapālam, sārasvataṃ carum, pauṣṇaṃ carum , mārutaṃ saptakapālakam, vaiśvadevīmāmikṣām, dyāvāpṛthivyamekakapālam, iti |
teṣāmaṣṭhānāṃ yāgānāṃ saṃnidhāvidamāmnāyate ---"vaiśvadevena yajeta"iti |
tatrā'gneyādīnyāgān ' yajeta ' ityanūdya vaiśvadevaśabdena devatārūpo guṇasteṣu vidhīyate |
yadyapi vaiśvadevyāmikṣāyāṃ viśve devāḥ prāptāḥ, tathāpyāgneyādiṣu saptasu yāgeṣvaprāptasvādvidhīyante |
teṣvapyagnyādidevatāḥ santīti cet, tarhi gatyabhāvātteṣu devatā vikalpyantām |
nāmadheyatve tu nāmamātrasyābhidheyatvāddravyadevatayorabhāvena yāgasyātra svarūpāsaṃbhavācchūyamāṇo vidhiranarthakaḥ syāt -- tasmāt ' guṇavidhiḥ ' -- iti prāpte - ' brūmaḥ- utpattivākyairvihitānāgneyādīnaṣṭau yāgān 'yajeta' ityanūdyāṣṭānāṃ saṃghe vaiśvadevaśabdo nāmatvenopavarṇyate |
na ca vidhitvāsaṃbhave 'pi nāmopadeśavaiyarthyam, 'prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta ' ityādiṣu vaiśvadevaśabdenaikenaivāṣṭānāṃ saṃghasya vyavahartavyatvāt |
nāmapravṛttinimittabhūtā niruktirdvidhā - āmikṣāyāge viśveṣāṃ devānāmijyamānatayā tatsahacaritārthānāṃ sarveṣāṃ chatrinyāyena vaiśvadevatvam |
athavā ' viśve devā aṣṭānāṃ kartāraḥ ' iti vaiśvadevatvam |
tathā ca brāhmaṇam -"yadviśve devāḥ samayajanta, tadvaiśvadevasya vaiśvadevatvam"iti |
devatāvikalpastu samānabalatvābhāvānna yujyate |
āgnyādaya utpattiśiṣṭatvātprabalāḥ, viśve devā utpannaśiṣṭatvādadurbalāḥ |
tasmāt -- vaiśvadevaśabdaḥ karmanāmadheyam || MJaiNyC_1,4.28-31 ||
START MJaiNy 1,4.32
atra gurumatamāha --
guṇanāmatvasaṃdehādapramā codaneti cet /
noktanyāyena saṃghasya nāmadheyatvanirṇayāt
spaṣṭor'thaḥ
START MJaiNy 1,4.33-35
(dvādaśe vaiśvānare 'ṣṭatvādyarthavādatādhikaraṇe sūtrāṇi 17 - 22 )
pūrvavanto 'vidhānārthās tatsāmarthyaṃ samāmnāye / Jaim_1,4.17 /
guṇasya tu vidhānārthe tadguṇāḥ prayoge syur anarthakā na hi taṃ pratyarthavattāsti / Jaim_1,4.18 /
taccheṣo nopapadyate / Jaim_1,4.19 /
avibhāgād vidhānārthe stutyarthenopapadyeran / Jaim_1,4.20 /
kāraṇaṃ syād iti cet / Jaim_1,4.21 /
ānarthakyād akāraṇaṃ kartur hi kāraṇāni guṇārtho hi vidhīyate / Jaim_1,4.22 /
dvādaśādhikaraṇamāracayati --
yaddvādaśakapāleṣṭervaiśvānayāṃ anantaram /
śrutamaṣṭākapālādi tadguṇo nāma vā stutiḥ
antarbhāvādaṣṭatādernāma syādagnihotravat /
dravyaṃ dravyāntare no cedguṇastarhi phale tvasau
vākyaikyamupasaṃhārādvispaṣṭaṃ tattu bādhyate /
nānāguṇavidhau tasmādaṃśadvārāṃśisaṃstutiḥ
kāmyeṣṭikāṇḍe śrūyate -"vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapetputre jāte" "yadaṣṭākapālo bhavati gāyatryaivainaṃ brahmavarcasena punāti, yannavakapālastrivṛtaivāsmiṃstejo dadhāti, yaddaśakapālo virājaivāsminnannādyaṃ dadhāti, yadekādaśakapālastriṣṭumaivāsminnindriyaṃ dadhāti, yaddvādaśakapālo jagatyaivāsminpaśūndadhāti, yasmiñjāta etāmiṣṭiṃ nirvapati pūta eva sa tejasvyannāda indrīyāvī paśumānbhavati"iti |
atrāṣṭatvādisaṃkhyāsāmānyātpuroḍāśādīnāṃ gāyatryādirūpatvakalpanā kṛtā |
iṣṭi vidhāyake vākye yeyaṃ dvādaśasaṃkhyā tasyāmaṣṭatvādisaṃkhyānāmantarbhāvāttāḥ saṃkhyā nimittīkṛtyāgnihotraśabdavadaṣṭākapālādiśabdāḥ karmanāmadheyānītyekaḥ pakṣaḥ |
nātra dvādaśakapālaśabdaḥ saṃkhyāparaḥ , kintu puroḍośadravyaparaḥ |
' dvādaśasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ ' iti vyutpatteḥ |
evamaṣṭākapālādiśabdā api |
tathā sati dravyasya dravyāntare 'nantarbhāvānnāmadheyasya nimittaṃ nāstīti cet , evaṃ tarhi puroḍāśabdavyarūpo guṇo vidhīyatām |
na cotpattiśiṣṭadvādaśakapālapuroḍāśāvaruddhatvādaṣṭakapālādranavakāśa iti vācyam |
brahmavarcasādiphalāya tadvidhyupapatterityaparaḥ pakṣaḥ |
ayamapyupapannaḥ |
bahūnāṃ guṇānāṃ vidhau vākyabhedāpatteḥ |
na ca bhinnānyevaitāni vākyānīti vācyam |
"vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet"iti vihitasya"yasmiñjāta etām" -ityupasaṃhāreṇa vākyaikatvāvagamāt |
tasmādaṃśairaṣṭākapālādibhiraṃśī dvādaśakapālaḥ stūyate || MJaiNyC_1,4.33-35 ||
START MJaiNy 1,4.36
atra gurumatamāha --
aguṇatvādanāmatvādamantratvādananvaye /
aṣṭatvādyapramāṇaṃ cennārthavādatayānvayāt
uktarītyā guṇatvaṃ nāmatvaṃ ca na saṃbhavati |
uttamapuruṣāmantraṇādyabhāvānnamantratvam |
ato 'ṣṭākapāladīnāmananvayādaprāmāṇyaṃ vākyasyeti cet |
maivam |
stāvakatvenānvayasyoktatvāt
START MJaiNy 1,4.37-39
(trayodaśe yajamānaśabdasya prastarādistutyarthatvādhikaraṇe sūtram)
tatsiddhiḥ / Jaim_1,4.23 /
trayodaśādhikaraṇamāracayati ---
yajamānaḥ prastaro 'tra guṇo vā nāma vā stutiḥ /
sāmānādhikaraṇyena syādekasyānyanāmatā
guṇo vā yajamāno 'stu kārye prastaralakṣite /
aṃśāṃśitvādyabhāvena pūrvavannātra saṃstutiḥ
arthabhedādanāmatvaṃ guṇaśvetprahriyeta saḥ /
yāgasādhakatādvārā vidheyaprastarastutiḥ
idamāmnāyate -"yajamānaḥ prastaraḥ"iti |
tatra yajamānasya prastaraśabdo nāmadheyam, prastarasya vā yajamānaśabdo nāmadheyam |
kutaḥ - ' udbhidā yānena ' ityādāviva sāmānādhikaraṇyādityekaḥ pakṣaḥ |
guṇavidhirityaparaḥ pakṣaḥ |
tadāpi yajamānakārye japādau prastarasyācetanasya sāmarthyābhāvādguṇatvaṃ nāsti |
prastarakārye strugdhāraṇādau yajamānasya śaktatvādyajamānarūpo guṇo vidhīyate |
evaṃ sati paścācchrutasya prastaraśabdasya kāryalakṣakatve 'pi prathamaśruto yajamānaśabdo mukhyavṛttirbhavati |
na cātra pūrvanyāyena stutiḥ saṃbhavati |
aṣṭākapāladvādaśakapālayoriva prastarayajamānayoraṃśāṃśitvābhāvāt |
"vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā"ūrjo 'varudhyai"ityādivatstutiriti cet |
na |
kṣipratvādidharmavatkasyacidutkarṣasyāpratīteḥ |
tasmāt - ' nāmaguṇayoranyataratvam"iti prāpte , --
brūmaḥ- gomahiṣayorivārthabhedasyātyantaprasiddhatvānnāmatvaṃ na yuktam |
guṇapakṣe tu - agnau praharaṇasya prastarakāryatvādyajamāne prahṛte sati karmalopaḥ syāt |
tasmāt - vidheyaḥ prastaro yajamānaśabdena stūyate |
yathā ' siṃho devadattaḥ ' ityatra siṃhaguṇena śauryādinopeto devadattaḥ siṃhaśabdena stūyate, tathā yajamānaguṇena yāgasādhanatvena yuktaḥ prastaro yajamānaśabdena stūyate |
evaṃ"yajamāna ekakapālaḥ"ityādiṣu draṣṭavyam || MJaiNyC_1,4.37-39 ||
START MJaiNy 1,4.40
(caturdaśa āgneyādiśabdānāṃ brāhmaṇādistutyarthatādhikaraṇe sūtram)
jātiḥ / Jaim_1,4.24 /
caturdaśādhikaraṇamāracayati -
āgneyo brāhyaṇo 'trāpi pūrvavatsarvanirṇayaḥ /
dvāraṃ tu mukhajanyatvasāgneyatvena saṃstave
idamāmnāyate -"āgneyo vai brāhmaṇaḥ"iti |
atrātyantaprasiddhārthabhedādāgneyaśabdo na brāhyaṇasya nāmadheyam |
nāpyagnidevatārūpo guṇo vidhīyate |
' āgneyaṃ sūktam ' ' āgneyaṃ haviḥ, ityevaṃ devatātaddhitasya sūktahavirviṣayatvāt |
nahi brāhmaṇaḥ sūktam, nāpi haviḥ |
ataḥ saṃbandhavācitaddhitāntāgneyaśabdena brāhmaṇaḥ stūyate |
yadyapi brāhmaṇe nāgnisaṃbandhaḥ, tathāpyagnisaṃbandho mukhajanyatvaguṇo brāhmaṇe vidyate |
tathā cāgnibrāhmaṇayormukhajanyatvaṃ kvacidarthavāde samāmnāyate -"prajāpatirakāmayata, prajāḥ sṛjeta, iti |
sa mukhatastrivṛtaṃ niramimīta, tamagnirdevatānvayujyata, gāyatrī chandaḥ, rathantaraṃ sāma, brāhmaṇo manuṣyāṇām, ajaḥ paśūnām, tasmātte mukhyā mukhato hyasṛjyanta"iti |
tasmāt - āgneyaśabdaḥ stāvakaḥ |
evam"aindro rājanyaḥ" "vaiśyo vaiśvadevaḥ"ityādiṣu draṣṭavyam
START MJaiNy 1,4.41
(pañcadaśe yūpādiśabdānāṃ yajamānastutyarthatādhikaraṇe sūtram)
sārūpyāt / Jaim_1,4.25 /
pañcadaśādhikaraṇamāracayati -
ādityo yūpa ityatra stutirādityaśabdataḥ /
dvāraṃ cākṣuṣasārūpyaṃ ghṛtākte taijase 'sti tat
āditye yaccakṣurgamyaṃ tejasvitvaṃ tadyūpe 'pyasti |
ghṛtāktasya yūpasya tejasvitvādhyavasāyāt |
tataḥ- ādityaśabdena yūpaḥ stūyate |
evaṃ"yajamāno yūpaḥ"ityatra cakṣurgamyasyordhvatvasya samānatvādyajamānaśabdena yūpaḥ stūyate
START MJaiNy 1,4.42-44
(ṣoḍaśe 'paśvādiśabdānāṃ gavādipraśaṃsārthatvādhikaraṇe sūtram)
praśaṃsā / Jaim_1,4.26 /
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati -
paśavo 'nye gavāśvebhyo 'paśavo vā iti śrutam /
ajādiṣvapaśutvaṃ yadguṇo vādo 'thavāstu tat
stutyabhāvādguṇasteṣu paśukāryaniṣedhanam /
aśakyatvānniṣedhasya ghaṭādyarthābhidhāyinā
paśavo 'paśuśabdena prāśastyābhāvasāmyataḥ /
lakṣyāstatra nimittaṃ tu praśaṃsaiva gavāśvayoḥ
idamāmnāyate --"apaśavo vā anye gośvebhyaḥ, paśavo goaśvāḥ"iti |
tatrājādiṣu śrūyamāṇaṃ yadapaśutvaṃ tasyārthavādatvaṃ na saṃbhavati |
paśutvaniṣedhamātreṇa stuterapratibhānāt |
tataḥ paśukāryaniṣedharumo guṇo vidhīyata iti cet |
maivam |
ajādipaśuvidhivaiyarththaprasaṅgena niṣeddhumaśakyatvāt |
apaśuśabdaḥ paśuvyatiriktaṃ ghaṭādipadārthajātamabhidadhāti |
tasminghaṭādau gavāśvavatprāśastyaṃ nāsti |
so 'yaṃ prāśastyābhāvo 'jādiṣu paśuṣvastītyanenābhiprāyeṇa paśava eva santo 'pyajādayo ghaṭādisāmyādapaśuśabdena lakṣyante |
pūrvatra yajamānādiśabdānāṃ prastarādyartheṣu pravṛttinimittam |
tatpravṛttiphalaṃ prastarādipraśaṃsā |
iha tvapaśuśabdasyājādiṣu mavṛttau gavāśvayoḥ praśaṃsaiva nimittaṃ phalaṃ ca |
dviprakārā praśaṃsā- vastūnividyamānaguṇotkarṣa ekaḥ prakāraḥ |
stāvakena śabdena saṃpādito guṇotkarṣo 'paraḥ prakāraḥ |
gavāśvayorajādibhya utkarṣo lokasiddho yaḥ so 'tra nimittam |
' ajādayaḥ svabhāvataḥ paśavo 'pi santo gavāśvau pratyapaśavaḥ saṃpannāḥ |
īdṛśo gavāśvayormahimā ' iti stutiphalam |
tasmāt --"apaśavo vai"ityayamarthavādaḥ |
ayameva nyāya udāharaṇāntare 'pi yojanīyaḥ-"ayajño vā eṣa yo 'sāma"ityekamudāharaṇam |
"asatraṃ vā etadyacchandogam"ityaparamudāharaṇam |
"agnihotradarśapūrṇamāsādiryajño 'pi sāmahīnatvādayajño bhavati |
īdṛśaḥ sāmno mahimā |
chandogaśabdena caturviśaḥ, catuścatvāriṃśaḥ, aṣṭacatvāriṃśa ityete trayaḥ stomā ucyante |
akṣarasaṃkhyāsāmyena gāyatrītriṣṭubjagarīchandobhirgīyamānatvāt |
teṣāṃ ca viṣṭutiḥ sāmabrāhmaṇe draṣṭavyā |
ataḥ satramapi caturdaśarātrādikaṃ chandogarahitatvādasatraṃ bhavati |
īdṛśaśchandogānāṃ mahimā |
ityevaṃ stāvakatvādarthavādatvam || MJaiNyC_1,4.42-44 ||
START MJaiNy 1,4.45-48
(saptadaśe bhūmādhikaraṇe bāhulyena sṛṣṭivyapadeśādhikaraṇe sūtram)
bhūmā / Jaim_1,4.27 /
saptādaśādhikaraṇamāracayati ----
sṛṣṭīrupadadhātīti ye mantrāḥ sṛṣṭiliṅgakāḥ /
vidheyāste guṇatvena vādo vātra guṇe vidhiḥ
ākhyātenābhisaṃbandhādavidhyantarayogataḥ /
liṅgaprakaraṇaprāptermantrāṇāṃ vidhyasaṃbhavāt
tānanūdyeṣṭakādhānaṃ vidadhyātstoṣyate yataḥ /
yathāsṛṣṭetyanenātaḥ sṛṣṭīrityarthavādagīḥ
ekayāstuvatetyādau mantrasaṃghe kvacinnahi /
sṛṣṭiśabdastathāpyuktiḥ sṛṣṭiśabdena bhūmataḥ
agnicayane śrūyate --"sṛṣṭīrupadadhāti"iti |
sṛṣṭiśabdopetā mantrā yāsāmiṣṭakānāmupadhāne vidyante tā iṣṭakāḥ sṛṣṭaya ucyante |
' sṛṣṭimānāsāmupadhāno mantraḥ ' iti vigṛhya"tadvāmāsāmupadhānaḥ" [pā. sū. 4.4.125] ityādivyākaraṇasūtrasiddhaprakriyayā tanniṣpādanāt |
sṛṣṭiśabdopetāścopadhānamantrāḥ"ekayāstuvata"ityasminnanuvāke samāmnātāḥ |
"brahmāsṛjyata, bhūtānyasṛjyanta"ityādinā sṛjatidhātosteṣu prayuktatvāt |
te mantrā atra sṛṣṭiśabdenopadhāne guṇatvena vidhīyante |
kutaḥ- ' upadadhāti ' ityanenā'khyātenābhisaṃbandhāt |
na cārthavādatvamasya saṃbhavati |
vidhyantareṇa sahaikavākyatvābhāvāditi prāpte, --
brūmaḥ- agnicayanaprakaraṇe paṭhitatvātteṣāṃ mantrāṇāṃ sāmānyataścayanasaṃbandho 'vaganyate |
viśeṣasaṃbandhaḥ sṛjatiliṅgādavagantavyaḥ |
tathāsati prāptatvānna te mantrā atra vidhīyante, kintu - tānmantrānanūdyeṣṭakopadhānaṃ vidhīyate |
sṛṣṭiśabdenānuvādastu vakṣyamāṇārthavādopapattyarthaḥ |
"yathāsṛṣṭamevāvarūndhe"iti hi vakṣyarmāṇor'thavādaḥ |
yadi vidhivākye mantrāṇāmanuvādakaḥ sṛṣṭiśabdo na syāt , tadānīmarthavāde sṛṣṭiśabdaprayogādvidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyabhramaḥ syāt |
tasmānmantrānuvādī sṛṣṭīśabdo na guṇavidhāyakaḥ , kintvarthavādaḥ |
nanu prathamamantre sṛjatidhāturna prayuktaḥ , kintu dadhātidhātuḥ prayuktaḥ |
"ekayāstuvata" "prajāadhīyanta"iti tatpāṭhāt |
bāḍham |
tathāpi dvitīyatṛtīyādiṣu bahuṣu mantreṣu sṛjatidhātuprayogāddhūmarūpaṃ sādṛśyamasti |
yatra sarvāṇi vākyāni sṛṣṭiśabdopetāni tatra yathā sṛṣṭiśabdaprayogaḥ || MJaiNyC_1,4.45-48 ||
START MJaiNy 1,4.49
(aṣṭādaśe liṅgasamavāyanyāye (prāṇabhṛdādiśabdānāṃ stutyarthatvādhikaraṇe ) sūtram)
liṅgasamavāyāt / Jaim_1,4.28 /
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati --
sṛṣṭivatprāṇabhṛttatra sādṛśyaṃ liṅgabhūmataḥ /
atraikamantrago liṅgasamavāyo viśiṣyate
"prāṇabhṛta upadadhāti"ityatrāpi sṛṣṭinyāyena mantravidhiriti pūrvapakṣaḥ |
liṅgaprakaraṇaprāptamantrānuvādeneṣṭakopadhānavidhiḥ |
"etasyaiva prāṇāndadhāti"ityasya vakṣyamāṇārthavādasyopapattaye prāṇabhṛcchabdena mantrānuvādaḥ |
pūrvatra - dvitīyā - dimantreṣu sṛṣṭiliṅgānāṃ bāhulyam |
iha tu - prathamamantra eva prāṇabhṛlliṅgamāmnāyate -"ayaṃ purobhuvastasya prāṇo bhauvāyanaḥ"iti |
ekasyaiva mantrasya prāṇabhṛttve 'pi ' chatriṇo gacchanti ' itivattatsahacaritāḥ sarve mantrāḥ prāṇabhṛcchabdena lakṣyante |
tadevaṃ yajamānakāryasiddhyādayo guṇavṛttihetavo nirṇītāḥ |
tathā coktam ---
"tatsiddhijātisārūpyapraśaṃsāliṅgabhūmabhiḥ |
ṣaḍbhiḥ sarvatra śabdānāṃ gauṇī vṛttiḥ prakalpitā" || iti |
START MJaiNy 1,4.50-53
(ekonaviṃśe vākyaśeṣeṇa saṃdigdhārthanirūpaṇādhikaraṇe sūtram)
saṃdigdheṣu vākyaśeṣāt / Jaim_1,4.29 /
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati ---
śarkarā upadhatte 'ktāstejo vai ghṛtamatra kim /
tailādināñjitā aktā ghṛtenaivāthavāñjanam
tailādināpi mukhyatvādasaṃjātavirodhanāt /
aprāptārthatvataścāsya vidhervādādbalitvataḥ
sāmānyamananuṣṭheyaṃ viśeṣastu vidhau nahi /
ghṛtenaivāñjanaṃ vākyaśeṣātsaṃdigdhanirṇayāt
arthavādagatā ceyaṃ stutirghṛtamupeyuṣī /
bodhayantī vidheyatvaṃ ghṛtasya gamayedvidhim
"aktāḥ śarkarā upadadhāti" "tejo vai ghṛtam"iti śrūyate |
mṛttikāmiśrāḥ kṣudāpāṣāṇāḥ śarkarāḥ |
tāśca ghṛtatailavasādīnāmanyatamena dravyeṇāñjanīyāḥ |
kutaḥ |
añjanasāmānyabodhakasya vidhivākyasya ghṛtaviśeṣabodhakādarthabādātprabalatvāt |
tatprābalye ca mukhyatvādayastrayo hetavaḥ |
svārthatayā vidhermukhyatvam , prathamaśrutatvāccāsaṃjātavirodhitvam , anadhigatārthabodhakatvādaprāptārthatvam, arthavādastu - vidhistāvakatvānna mukhyaḥ, caramaśrutatvātsaṃjātavirodhī, jñātārthānuvāditvātprāptārthaḥ |
tasmāt - ' yena kenāpyañjanam ' iti prāpte, --
brūmaḥ- vidhivākyena kimañjanasādhanasāmānyaṃ vidhīyate, tadviśeṣo vā |
nā'dyaḥ |
sāmānyasyānanuṣṭheyatvāt |
na dvitīyaḥ |
ghṛtatailādiviśeṣavācakaśabdābhāvāt |
tata uktarītyā prabalamapi vidhivākyamanuṣṭhānayogye viśeṣe saṃdehajanakatayā nirṇayahetumarthavādamapekṣate, na tu tena saha virudhyate |
arthavāde 'pi ghṛtasya vidhirnāstīti cet |
na |
vidherunneyatvāt |
' tejo vai ghṛtam ' ityevaṃ tejastvena ghṛtasya stūyamānatvādvidheyatvaṃ gamyate |
"stūyate sa vidhīyate"iti nyāyāt |
tena ca vidheyatvena vidhāyakaḥ śabdaḥ kalpyate - ghṛtenāktā iti |
tasmāt - ghṛtenaivāñjanam || MJaiNyC_1,4.50-53 ||
START MJaiNy 1,4.54-55
(viṃśe sāmarthyenāvyavasthitānāṃ vyavasthādhikaraṇe sūtram)
arthād vā kalpanaikadeśatvāt / Jaim_1,4.30 /
viṃśādhikaraṇamāracayati --
struveṇātha svadhitinā hastenāvadyatītyamī /
ājye māṃse puroḍāśe saṃkīrṇā vā vyavasthitāḥ
vyavasthāpakarāhityātstrūvādyā avyavasthitāḥ /
vyavasthāpakatāśaktestadvaśena vyavasthitiḥ
Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0