જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ
અથ તૃતીયઃ પાદઃ
(પ્રથમે સ્મૃતિપ્રામાણ્યાધિકરણે સૂત્રે 1-2)
ધર્મસ્ય શબ્દમૂલત્વાદ્ અશબ્દમ્ અનપેક્ષં સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.1 ।
અપિ વા કર્તૃસામાન્યાત્ પ્રમાણમ્ અનુમાનં સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.1-2
તૃતીયપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ -
અષ્ટકાદિસ્મૃતેર્ધર્મે ન માત્વં માનતાથવા ।
નિર્મૂલત્વાન્ન માનં સા વેદાર્થોક્તૌ નિરર્થતા

વૈદિકૈઃ સ્મર્યમાણત્વાત્સંભાવ્યા વેદમૂલતા ।
વિપ્રકીર્ણાર્થસેક્ષેપાત્સાર્થત્વાદસ્તિ માનતા

"અષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃ"ઇત્યાદિ સ્મૃતિવાક્યં ન ધર્મે પ્રમાણમ , પૌરુષેયવાક્યત્વે સતિ મૂલપ્રમાણરહિતત્વાત્ , વિપ્રલમ્ભકવાક્યત્વાત્ ।
અથ મૂલપ્રમાણવત્ત્વાય વેદાર્થ એવ સ્મૃતિરનર્થા સ્યાત્ ।
તદાનીમનુવાદકત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ પ્રાપ્તે - બ્રૂમઃ -- ઽ વિમતા સ્મૃતિર્વેદમૂલા, વૈદિકમન્વાદિપ્રણીતસ્મૃતિત્વાત્ , ઉપનયાનાધ્યયનાદિસ્મૃતિવત્ ઽ ।
ન ચ વૈયર્થ્યે શઙ્કનીયમ્ ।
અસ્મદાદીનાં પ્રત્યક્ષેષુ પરોક્ષેષુ ચં નાનાવેદેષુ વિપ્રકીર્ણસ્યાનુષ્ઠેયાર્થસ્યૈકત્ર સંક્ષિપ્યમાણત્વાત્ ।
તસ્માદિયં સ્મૃતિધર્મે પ્રમાણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.1-2 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.3
અસ્મિન્નેવ મતાન્તરેણ પૂર્વોત્તરપક્ષાવાહ -
ન મા સ્માર્તાષ્ટઙ્કાઙ્ગત્વાદ્યાં જના ઇતિ મન્ત્રગીઃ ।
તન્ન સ્મૃતેર્મૂલવેદે ઽનુમિતે માત્વસંભવાત્

(દ્વિતીયે શ્રુતિપ્રાબલ્યાધિકરણે સૂત્રમ્)
વિરોધે ત્વ્ અનપેક્ષ્યં સ્યાદ્ અસતિ હ્ય્ અનુમાનમ્ । જૈમ્_1,3.3 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.4-5
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ -
ઔદુમ્બરી વેષ્ટનીયા સર્વેત્યેષા સ્મૃતિર્મિતિઃ ।
અમિતિર્વેતિ સંદેહે મિતિઃ સ્યાદષ્ટકાદિવત્

ઔદુમ્બરીં સ્પૃશન્ગાયેદિતિ પ્રત્યક્ષવેદતઃ ।
વિરોધાન્મૂલવેદસ્યાનનુમાનાદમાનતા

જ્યોતિષ્ટોમે સદોનામકસ્ય મણ્ડપસ્ય મધ્યે કાચિદૌદુમ્બરી શાખા નિખન્યતે ।
તસ્યાશ્ર્ચ વાસસા વેષ્ટનં સ્મર્યતે- ઽ ઔદુમ્બરી સર્વા વેષ્ટયિતવ્યાઽ ઇતિ ।
સા સ્મૃતિઃ પ્રમાણમ્, અષ્ટકાદિસ્મૃતિષ્વિવ મૂલવેદસ્યાનુમાતું શક્યત્વાદિતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ - ઽ ઔદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વોદ્ગાયેત્ ઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષેવદવચનેન સ્પર્શો વિધીયતે ।
ન ચ સર્વવેષ્ટને સ્પર્શઃ સંભવતિ ।
અતો મૂલવેદાનુમાનં કાલાત્યયાપદિષ્ટમ ।
અતો વિપ્રલમ્ભકવાક્યવન્નિર્મૂલા સ્મૃતિરપ્રમાણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.4-5 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.6-7
અસ્મિન્નેવાધિકરણે મતાન્તરમાહ -
પ્રત્યક્ષાનુમિતશ્રુત્યોર્યદ્વા વ્યાઘાતદર્શનાત્ ।
અમાત્વે શઙ્કિતે બાધો ઽનુમાનસ્યાત્ર વર્ણ્યતે

પરપ્રત્યક્ષવેદો ઽત્ર મૂલં ચેદ્વેષ્ટનસ્ય તત્ ।
અસ્ત્વેવમપ્યનુષ્ઠાનં સ્વપ્રત્યક્ષાનુરોધતઃ

સ્પર્શસર્વવેષ્ટનવિષયયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમિતશ્રુત્યોઃ પરસ્પરવિરોધાદુભયોરપ્યપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
અનુમાનસ્ય કાલાત્યયાપદિષ્ટતયા વિરુદ્ધશ્રુત્યભાવેન સ્પર્શશ્રુતિઃ સ્વાર્થે પ્રમાણમ્ ।
યદિ પુરુષાન્તરપ્રત્યક્ષવેદઃ સર્વવેષ્ટનસ્મૃતેર્મૂલમિત્યુચ્યતે, તર્હિ મા ભૂત્તસ્યા અપ્રામાણ્યમ્ ।
તથાપિ પરપ્રત્યક્ષાત્સ્વપ્રત્યક્ષસ્યાભ્યર્હિતત્વેન સ્પર્શ એવાત્રાનુષ્ઠેયો નતુ સર્વવેષ્ટનમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.6-7 ॥
(તૃતીયે દૃષ્ટમૂલકસ્મૃત્યપ્રામાણ્યાધિકરણે સૂત્રમ્ ) ।
હેતુદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_1,3.4 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.8-9
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ -
વૈસર્જનાખ્યહોમીયનાસસો ગ્રહણસ્મૃતિઃ ।
પ્રમા ન વા શ્રુત્યબાધાત્પ્રમા સ્યાદષ્ટકાદિવત્

દૃષ્ટલોભૈકમૂલત્વસંભવે શ્રુત્યકલ્પનાત્ ।
સર્વવેષ્ટનવદ્વાધહીનાપ્યેષા ન હિ પ્રમા

જ્યોતિષ્ટોમ્ઽગ્નીષોમીયસ્ય પશોસ્તન્ત્રે પ્રક્રાન્તે વૈસર્જનહોમો વિહિતઃ ।
તત્ર યજમાનં પત્નીં પુત્રાંશ્ર્ચ ભ્રાતૄંશ્ર્ચાહતેન વાસસા પ્રચ્છાદ્ય વાસસો ઽન્તે સ્ત્રુગ્દણ્ડમુપનિબધ્ય જુહોતિ ।
તસ્મિન્વાસસ્યેવં સ્મર્યતે - ઽ વૈસર્જનહોમીયં વાસો ઽધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ ।
સેયં સ્મૃતિઃ સર્વવેષ્ટનસ્મૃતિવત્પ્રત્યક્ષશ્રુત્યા ન બાધ્યતે ।
તતો ઽષ્ટકાદિસ્મૃતિવત્પ્રમાણમિતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- કદાચિત્કશ્ર્ચિદધ્વર્યુર્લોભાદતદ્વાસો જગ્રાહ ।
તન્મૂલૈવૈષા સ્મૃતિરિત્યપિ કલ્પના સંભવતિ ।
દૃષ્ટામુસારિણી ચૈષાં કલ્પના ।
દક્ષિણયા પરિક્રીતાનામૃત્વિજાં લોભદર્શનાત્ ।
તથા સત્યસ્યાઃ સ્મૃતેરન્યથાપ્યુપપત્તાવષ્ટકાદિશ્રુતિવન્ન મૂલશ્રુતિઃ કલ્પયિતું શક્યતે ।
અતો બાધાભાવે ઽપિ મૂલભેદાભાવાન્નેયં સ્મૃતિઃ પ્રમાણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.8-9 ॥
(ચતુર્થે પદાર્થપ્રબલ્યાધિકરણે સૂત્રાણિ 5 - 7)
શિષ્ટાકોપે ઽવિરુદ્ધમ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,3.5 ।
ન શાસ્ત્રપરિમાણત્વાત્ । જૈમ્_1,3.6 ।
અપિ વા કારણગ્રહણે પ્રયુક્તાનિ પ્રતીયેરન્ । જૈમ્_1,3.7 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.10-11
ચતુર્થાધિકરણં ભાષ્યમતેનાઽરચયતિ -
આચાન્તેનેત્યમા મા વા સ્મૃતિરેષા ન મા ભવેત્ ।
વેદં કૃત્વેતિ યઃ શ્રૌતઃ ક્રમસ્તેન વિરોધતઃ

આચાન્ત્યાદિઃ પદાર્થો ઽત્ર ક્રમો ધર્મઃ પદાર્થગઃ ।
ધર્મસ્ય ધર્મ્યપેક્ષત્વાદબાધાદસ્તિ માનતા

ઽક્ષુત આચામેત્ ઽ ઇતિ વિહિતં પુરુષાર્થમાચમનમ્ ।
યદા તુ ક્રતુમધ્યે ક્ષુતાદિ નિમિત્તં પ્રપ્નોતિ તદા નૈમિત્તિકમાચમનં ક્રત્વઙ્ગત્વેન સ્મૃત્યા વિધીયતે ।
ઽ આચાન્તેન કર્તવ્યમ્ ઽ ઇતિ ।
સેયં સ્મૃતિર્ન પ્રમાણમ્ ।
કુતઃ ।
વિરૂદ્ધત્વાત્ ।
ઽવેદં કૃત્વા વેદિં કરોતિ ઽ ઇતિ શ્રુતૌ પૂર્વકાલવાચિના ત્વાપ્રત્યયેન ક્રમઃ પ્રતીયતે ।
વેદો નામ દર્ભમયં સંમાર્જનસાધનમ્ ।
વેદિરાહવનીયગાર્હપત્યમધ્યવર્તિની ચતુરઙ્ગુલખાતા ભૂમિઃ ।
તયોર્મધ્યે યદિ ક્ષુતાદિનિમિત્તમાચમનં કુર્યાત્ , તદા શ્રુત્યુક્તં નૈરન્તર્યં વિરૂધ્યેત ।
તસ્માદ્વેષ્ટનસ્મૃતિવદાચમનસ્મૃતિર્ન પ્રમાણમિતિ પ્રપ્તે -
બ્રૂમઃ- વેદવેદ્યાદિશ્રુત્યુક્તપદાર્થવદાચમનાદયઃ સ્મૃત્યુક્તા અનુષ્ઠેયપદાર્થાઃ ।
ક્રમસ્તુ પદાર્થનિષ્ઠો ધર્મઃ ।
સ ચ પદાર્થાનુપજીવતિ ।
તત ઉપજીવ્યવિરોધાત્ક્રમ એવ બાધ્યતે ।
નતુ ક્રમેણાઽચમનસ્ય બાધો ઽસ્તિ ।
તસ્માદિયં સ્મૃતિઃ પ્રમાણમ્ ।
અસ્મિન્નેવ વાર્તિકકારઃ પ્રકારાન્તરેણ વિચારદ્વયં ચકાર ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.10-11 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.12
તત્ર પ્રથમં વિચારં દર્શયતિ -
શાક્યોક્તાહિંસનં ધર્મો ન વા ધર્મઃ શ્રુતત્વતઃ ।
ન ધર્મો નહિ પૂતં સ્યાદ્ગોક્ષીરં શ્ર્વદૃતૌ ધૃતમ્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.13
વિચારાન્તરં દર્શયતિ -
સદાચારો ઽપ્રમા મા વા નિર્મૂલત્વાદમાનતા ।
અષ્ટકાદેરિવૈતસ્ય સમૂલત્વાત્પ્રમાણતા

(પઞ્ચમેશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાર્થપ્રામાણ્યાધિકરણે[આર્યમ્લેચ્છાધિકરણેટસૂત્રે 8 - 9)
તેષ્વ્ અદર્શનાદ્ વિરોધસ્ય સમા વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.8 ।
શાસ્ત્રસ્થા વા તન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_1,3.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.14-15
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ -
યંવાન્દિશબ્દાઃ કિં દ્વ્યર્થા નો વાર્ઽઽયમ્લેચ્છસામ્યતઃ ।
દીર્ઘશૂકપ્રિયઙ્ગ્વાદ્યા દ્વયે ઽપ્યર્થા વિકલ્પિતાઃ

યત્રાન્યા ઇતિ શાસ્ત્રસ્થા પ્રસિદ્ધિસ્તુ બલીયસી ।
શાસ્ત્રીયધર્મે તેનાત્ર પ્રિયઙ્ગ્વાદિ ન ગૃહ્યતે

ઽયવમયશ્ર્ચરુર્ભવતિ ઽ ઽવારાહી ઉપાનહાવુપમુઞ્ચતે ઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર યવ શબ્દમાર્યા દીર્ઘશૂકેષુ પ્રયુઞ્જતે વરાહશબ્દં ચ સૂકરે ।
મ્લેચ્છાસ્તુ યવશબ્દં પ્રિયઙ્ગુષુ , વરાહશબ્દં ચ કૃષ્ણશકુનૌ ।
તથા સતિ લોકવ્યવહારેણ નિશ્ર્ચેતવ્યેષુ શબ્દાર્થેષ્વાર્યમ્લેચ્છપ્રસિદ્ધ્યોઃ સમાનબલત્વાદુભયવિધા અષ્યર્થા વિકલ્પેન સ્વીકાર્યા ઇતિ પ્રપ્તે -
બ્રૂમઃ- શાસ્ત્રીયધર્માવબોધે શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધિર્બલીયસી ।
પ્રત્યાસન્નત્વાદવિચ્છિન્નપારમ્પર્યાગતત્વાચ્ચ ।
શાસ્ત્રે યવવિધ્યર્થવાદ એવં શ્રૂયતે - ઽ યત્રાન્યા ઓષધયો મ્લાયન્તે, અથૈતે મોદમાના ઇવોતિષ્ઠન્તિ ઽ ઇતિ ।
ઇતરૌષધિવિનાશકાલે ઽભિવૃદ્ધિર્ઘશૂકેષુ દૃશ્યતે, ન તુ પ્રિયઙ્ગુષુ ।
તેષામિતરૌષધિપરિપાકાત્પૂર્વે પચ્યમાનત્વાત્ ।
વારાહોપાનદ્વિધ્યર્થવાદશ્ર્ચૈવં ભવતિ - ઽ વરાહં ગાવો ઽનુધાવન્તિ ઽ ઇતિ ।
ગવામનુધાવનં શૂકરે સંભવતિ ન તુ કૃષ્ણશકુનૌ ।
તસ્માદ્દીર્ઘશૂક્દિર્યવાદિશબ્દાર્થઃ ।
અત્ર વાર્તિકકારઃ પીલુશબ્દમુદાજહાર ।
તં ચ મ્લેચ્છા હસ્તિનિ પ્રયુઞ્જતે, આર્યાસ્તુ વૃક્ષે ।
તત્રાવિપ્લુતવ્યવહારસ્યાર્ઽઽયેષુ સંભવાદ્વૃક્ષ એવ પીલુશબ્દાર્થઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.14-15 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.16
અસ્મિન્નેવાધિકરણે ગુરુમતમાહ -
યવાદ્યર્થાનિર્ણયેન તદ્વાક્યં ન પ્રમેતિ ચેત્ ।
ન શાસ્ત્રસ્ય બલિત્વેન તત્પ્રસિદ્ધ્યાર્ઽથનિર્ણયાત્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.17-18
અસ્મિન્નેવાધિકરણે વાર્તિકકારમતેન વર્ણકાન્તરમારચયતિ -
યો માતુલવિવાહાદૌ શિષ્ટાચારઃ સ મા ન વા ।
ઇતરાચારવન્માત્વમમાત્વં સ્મર્તબાધનાત

સ્મૃતિમૂલો હિ સર્વત્ર શિષ્ટાચારસ્તતો ઽત્ર ચ ।
અનુમેયા સ્મૃતિઃ સ્મૃત્યા બાધ્યા પ્રત્યક્ષયા તુ સા

કેષુચિદ્દક્ષિણદેશેષુ માતુલસ્ય દુહિતરં શિષ્ટાઃ પરિણયન્તિ ।
સો ઽયમાયારઃ પ્રમાણં, શિષ્ટાચારત્વાત્ , હોલાકાદ્યાચારવત્ , ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્મૃતિવિરુદ્ધત્વેન કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાત્ ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ-
"માતુલસ્ય સુતામૂઢ્વા માતૃગોત્રાં તથૈવ ચ ।
સમાનપ્રવરાં ચૈવ ત્યક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્" ॥ ઇતિ ।
ન ચ સ્મૃત્યાચારયોર્મૂલવૈદાનુમાપકસામ્યાત્સમબલત્વમિતિ શઙ્કનીયમ્ ।
હોલાકાદિસદાચારસ્ય મન્વાદિસ્મૃતિવદ્વેદાનુમાપકત્વાયોગાત્ ।
નહીદાનીન્તનાઃ શિષ્ટા મન્વાદિવદ્દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટં વેદં દિવ્યજ્ઞાનેન સાક્ષાત્કર્તુ શક્નુવન્તિ ।
યેન શિષ્ટચારો મૂલવેદમનુમાપયેત્ ।
શક્નોતિ ચ યઃ કોપિ શિષ્ટો યત્ર ક્વાપિ દેશવિશેષે કાલવિશેષે ચ યં કઞ્ચનાપિ હોલાકાદ્યાચરસ્ય મૂલભૂતં સ્મૃતિગ્રન્થમવલોકયિતુમ્ ।
તસ્માચ્છિષ્ટાચારેણ સ્મૃતિરેવાનુમાતું શક્યતે, નતુ શ્રુતિઃ ।
અનુમિતા ચ સ્મૃતિર્વિરૂદ્ધયા પ્રત્યક્ષયા સ્મૃત્યા બાધ્યતે ।
અત એવાઽહુઃ-
"આચારાત્તુ સ્મૃતિં જ્ઞાત્વા સ્મૃતિશ્ર્ચ શ્રુતિકલ્પમમ્ ।
તેન દ્વયન્તરિતં તેષાં પ્રામાણ્યં વિપ્રકષ્યતે" ॥ ઇતિ ।
તસ્માદીદૃશસ્યાઽચારસ્યાપ્રામાણ્યમભ્યુપેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.17-18 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.19
તત્રૈવાપરં વર્ણકમારચયતિ -
લૌકિકો વાક્યગો વાર્ઽથસ્ત્રિવૃદાદેઃ સમત્વતઃ ।
ઉભૌ વિધ્યર્થવાદૈકવાક્યત્વાદસ્ત્વિહાન્તિમઃ

(ષષ્ઠે મ્લેચ્છપ્રસિદ્ધાર્થપ્રામાણ્યાધિકરણે સૂત્રમ્)
ચોદિતં તુ પ્રતીયેતાવિરોધાત્ પ્રમાણેન । જૈમ્_1,3.10 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.20-21
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
કલ્પ્યઃ પિકાદિશબ્દાર્થો ગ્રાહ્યો વા મ્લેચ્છરૂઢિતઃ ।
કલ્પ્ય આર્યોષ્વસિદ્ધત્વાદનાર્યાણાનમાદરાત્

ગ્રાહ્ય મ્લોચ્છપ્રસિદ્ધિસ્તુ વિરોધાદર્શને સતિ ।
પિકનેમાદિશબ્દાનાં કોકિલાદ્યર્થતા તતઃ

આર્યાઃ પિકાદિશબ્દં ન ક્વાપ્યર્થે પ્રયુઞ્જતે, મ્લેચ્છાશ્ર્ચ ન પ્રમાણભૂતાઃ ।
તસ્માન્નિગમનિરૂક્તવ્યાકરણૈઃ પિકનેમાદિશબ્દાનામર્થઃ કલ્પનીય ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
આર્યપ્રસિદ્ધિવિરોધસ્યાદૃષ્ટત્વેનેદૃશે વિશય મ્લેચ્છપ્રસિદ્ધેરપ્યાદરણીયત્વાત્ ।
કલ્પ્યમાનાદબ્યવસ્થિતાદર્થાદ્વરે મ્લેચ્છરૂઢિઃ ।
યત્રેદૃશ્યા અપિ રૂઢેરભાવસ્તત્ર નિરૂક્તાદયશ્ર્ચરિતાર્થાઃ ।
તસ્માદનાર્ય પ્રસિદ્ધ્યા પિકઃ કોકિલઃ, નેમશબ્દોર્ઽધવાચી , તામરસશબ્દઃ પદ્મવાચી, ઇત્યેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.20-21 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.22
અસ્મિન્નેવાધિકરણે ગુરુમતમાહ -
અર્થાબોધાદપ્રમાણં પિકાલમ્ભનચોદના ।
મૈવં મ્લેચ્છપ્રસિદ્ધ્યાપિ તબ્દોધાદવિરુદ્ધયા

(સપ્તમે કલ્પસૂત્રાસ્વતઃ પ્રામાણ્યાધિકરણે સૂત્રાણિ 11 - 14 ) ।
પ્રયોગશાસ્ત્રમ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,3.11 ।
નાસંનિયમાત્ । જૈમ્_1,3.12 ।
અવાક્યશેષાચ્ ચ । જૈમ્_1,3.13 ।
સર્વત્ર ચ પ્રયોગાત્ સંનિધાનશાસ્ત્રાચ્ ચ । જૈમ્_1,3.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.23-24
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ -
અપૌરુષેયાઃ કલ્પાદ્યાઃ કૃત્રિમા વા ન કૃત્રિમાઃ ।
શ્રુતિસ્મત્યોર્ધર્મબુદ્ધેઃ સ્વતો માત્વં યતઃ સમમ્

પુંનામોક્તેઃ પૌરુષેયાઃ કાઠકાદ્યસમત્વતઃ ।
તત્રોપલેભિરે કેચિદાપસ્તમ્બાદિકર્તૃતામ્

બૌધાયનાપસ્તમ્બા શ્ર્વલાયનકાત્યાયનાદિનામાઙ્કિતાઃ કલ્પર્સૂત્રગ્રન્થાઃ, નિગમનિરુક્તાદિષડઙ્ગગ્રન્થાઃ, મન્વાદિસ્મૃતયશ્ર્ચાષૌરુષેયાઃ, ધર્મબુદ્ધિજનકત્વાત્, વેદવત્ ।
ન ચ મૂલપ્રમાણસાપેક્ષત્વેન વેદવૈષમ્યમિતિ શઙ્કનીયમ્ ।
ઉત્પન્નાયા બુદ્ધેઃ સ્વતઃ- પ્રામાણ્યાઙ્ગીકારેણ નિરપેક્ષત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
ઉક્તાનુમાનસ્ય કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાત્ ।
બૌધાયનસૂત્રમ્ , આપસ્તમ્બસૂત્રમ્, ઇત્યેવં પુરુષનામ્ના તે ગ્રન્થા ઉચ્યન્તે ।
ન ચ કાઠકાદિસમાખ્યવત્પ્રવચનનિમિત્તત્વં યુક્તમ્ ।
તદ્ગ્રન્થનિર્માણકાલે તદાનીન્તનૈઃ કૈશ્ર્ચિદુપલબ્ધત્વાત્ ।
તચ્ચાવિચ્છિન્નપારમ્પર્યેણાનુવર્તતે ।
તતઃ કાલિદાસાદિગ્રન્થવત્પૌરુષેયાઃ ।
તથાપિ વેદમૂલત્વાત્પ્રમાણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.23-24 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.25
અત્રૈવ ગુરુમતમાહ -
કલ્પે સર્વતિથૌ દર્શકાર્યતોક્તેઃ શ્રુતિર્ન મા ।
ન કલ્પે સાધ્યવેદત્વપ્રહાણાદ્દુર્બલત્વતઃ

(અષ્ટમે હોલાકાધિકરણે સૂત્રાણિ 14 - 23)
અનુમાનવ્યવસ્થાનાત્ તત્સંયુક્તં પ્રમાણં સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.15 ।
અપિ વા સર્વધર્મઃ સ્યાત્ તન્ન્યાયત્વાદ્ વિધાનસ્ય । જૈમ્_1,3.16 ।
દર્શનાદ્ વિનિયોગઃ સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.17 ।
લિઙ્ગાભાવાચ્ ચ નિત્યસ્ય । જૈમ્_1,3.18 ।
આખ્યા હિ દેશસંયોગાત્ । જૈમ્_1,3.19 ।
ન સ્યાદ્ દેશાન્તરેષ્વ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,3.20 ।
સ્યાદ્યોગાખ્યા હિ માથુરવત્ । જૈમ્_1,3.21 ।
કર્મધર્મો વા પ્રવણવત્ । જૈમ્_1,3.22 ।
તુલ્યં તુ કર્તૃધર્મેણ । જૈમ્_1,3.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.26
અષ્ટમાધિકરણમાચરયતિ --
હોલાકાદેર્વ્યવસ્થા સ્યાત્સાધારણ્યમુતાગ્રિમઃ ।
દેશભેદેન દૃષ્ટત્વાત્સામ્યં મૂલસમત્વતઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.27
અત્રૈવ ગુરુમતમાહ -
પ્રાચ્યાદિપદયુક્તાયાઃ શ્રુતેરનુમિતૌ પદે ।
અર્થાબોધાદમાત્વં ચેન્ન સામાન્યામુમાનતઃ

(નવમે સાધુપદપ્રયુક્ત્યધિકરણે સૂત્રાણિ 24 - 29 )
પ્રયોગોત્પત્યશાસ્ત્રત્વાચ્ છબ્દેષુ ન વ્યવસ્થા સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.24 ।
શબ્દે પ્રયત્નનિષ્પત્તેર્ અપરાધસ્ય ભાગિત્વમ્ । જૈમ્_1,3.25 ।
અન્યાયશ્ ચાનેકશબ્દત્વમ્ । જૈમ્_1,3.26 ।
તત્ર તત્ત્વમ્ અભિયોગવિશેષાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.27 ।
તદશક્તિશ્ ચાનુરૂપત્વાત્ । જૈમ્_1,3.28 ।
એક દેશત્વાચ્ ચ વિભાક્તિવ્યત્યયે સ્યાત્ । જૈમ્_1,3.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.28-29
નવમાધિકરણમારચયતિ -
ગોગાવ્યાદિષુ સાધુત્વે પ્રયોગે વા ન કશ્ર્ચન ।
નિયમો ઽત્રાસ્તિ બા નાસ્તિ વ્યાકૃતેર્મૂલવર્જનાત્

સાધૂનેવ પ્રયુઞ્જીત ગવાદ્યા એવ સાધવઃ ।
ઇત્યસ્તિ નિયમઃ પૂર્વપૂર્વવ્યાકૃતિમૂલતઃ

વ્યાકરણાભિજ્ઞૈઃ સાસ્નાદિમદ્વસ્તુનિ ઽગૌઃ ઽ ઇત્યેષ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ।
તદનભિજ્ઞૈસ્તુ સ્વસ્વદેશીયભાષામનુસૃત્ય ગાવી, ગોણી, ગોપોતલિકા, ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
તત્ર - ઽઈદૃષ એવ શબ્દઃ સાધુઃ, નેદૃશઃ ઽ -- ઇત્યસ્મિન્નર્થે નિયામકં નાસ્તિ ।
તથા યોગે ઽપિ તન્નાસ્તિ - ઽ ઈદૃશ એવ શબ્દઃ પ્રયોક્તવ્યઃ , નેદૃશઃ ઽ ઇતિ ન તાવદ્વૃદ્ધવ્યવહારો નિયામકઃ ।
તસ્ય સર્વેષુ શબ્દેષુ સમાનત્વાત્ ।
નાપિ વ્યાકરણસ્મૃતિર્નિયામિકા ।
તસ્યા નિર્મૂલત્વેનાપ્રમાણત્વાત્ ।
ન હ્યભિયુક્તપ્રયોગસ્તન્મૂલમ ।
અન્યોન્યાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યાકરણસ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યસિદ્ધૌ તદનુસારેણ પ્રયોક્તૄણામમિયુક્તત્વસિદ્ધિઃ ।
તત્સિદ્ધૌ તત્પ્રયોગમૂલતયા વ્યાકરણસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ।
તસ્માન્નાસ્તિ સાધુત્વપ્રયોગયોર્નિયમઃ , ઇતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ- ઽ સાધૂનેવ પ્રયુઞ્જતિ, ન ત્વપભ્રંશાન્ ઽ ઇત્યસ્તિ નિયમઃ ।
ઉભયત્ર ક્રમેણ દોષગુણવાદિનોર્વેદવાક્યયોઃ શ્રવણાત્ ।
"એકઃ શબ્દઃ સમ્યગ્જ્ઞાતઃ સુપ્રયુક્તઃ સ્વર્ગે લોકે કામધુગ્ભવતિ"ઇતિ ગુણવાક્યમ્ ।
"તસ્માદ્બ્રાહ્મણેન ન મ્લેચ્છિતવૈ ઽ નાપભાષિતવૈ , મ્લેચ્છો હ વા એષ યદપશબ્દઃ"ઇતિ દોષવાક્યમ્ ।
યથા પ્રયોગે નિયમસ્તથા સાધુત્વે ઽપિ નિયમો દ્રષ્ટવ્યઃ - ઽગવાદ્યા એવ સાધવઃ, ન તુ ગાવ્યાદયઃ ઽ ઇતિ ।
અસ્મિન્નર્થે વ્યાકરણસ્ય નિયામકત્વાત્ ।
ન ચ નિર્મૂલત્વમ્ , પૂર્વપૂર્વવ્યાકરણસ્ય તન્મૂલત્વાત્ ।
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તમ્ - ઽ તત્ર યૂપાધિકરણવદ્વ્યાકરણપરમ્પરાનાદિત્વાદનુપાલમ્ભઃ ઽ ઇતિ વ્યાકરણ પ્રામાણ્યં વેદેનૈવ સાક્ષાદુપન્યસ્તમ્ ।
તથાઽચાર્થવણિકા આમનન્તિ -"દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇતિ હ સ્મ યદ્બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પરા ચૈવાપરા ચ ।
તત્રાપરા - ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વવેદઃ શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દો જ્યોતિષમ"ઇતિ ।
તૈત્તિરીયકબ્રાહ્મણે ઽપિ વ્યાકરણસ્યોપાદેયતા શ્રૂયતે - ઽવાગ્વૈ પરાચ્યવ્યાકૃતાવદત્ ।
તે દેવા ઇન્દ્રમબ્રુવન્ - ઽઇમાં નો વાચં વ્યાકુરુ, ઇતિ તામિન્દ્રો મધ્યતો ઽપક્રમ્ય વ્યાકરોત્ ।
તસ્માદિયં વ્યાકૃતા વાગુદ્યતે ઽ ઇતિ ।
વ્યાકર્તારશ્ર્ચ પાણિનિકાત્યાયનપતઞ્જલયો મન્વાદિસમાનાઃ ।
તસ્માત્સાધૂનામેવ પ્રયોગે ગવાદીનામેવ સાધુત્વે વ્યાકરણસ્મૃતિઃ પ્રમાણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.28-29 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.30
અત્રૈવ ગુરુમતમાહ -
અશ્ર્વાલમ્ભનશાસ્ત્રસ્ય દન્ત્યતાલવ્યસંશયાત્ ।
અમાત્વે ઽદન્ત્યનિર્ણીતિરાપ્તોક્તવ્યાકૃતેર્બલાત્

(દશમે લોકવેદયોઃ શબ્દૈક્યાધિકરણ આકૃત્યધિકરણે વા સૂત્રાણિ 30 - 35) ।
પ્રયોગચોદનાભાવાદ્ અર્થૈકત્વમ્ અવિભાગાત્ । જૈમ્_1,3.30 ।
અદ્રવ્યશબ્દત્વાત્ । જૈમ્_1,3.31 ।
અન્યદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_1,3.32 ।
આકૃતિસ્ તુ ક્રિયાર્થત્વાત્ । જૈમ્_1,3.33 ।
ન ક્રિયા સ્યાદ્ ઇતિ ચેદર્થાન્તરે વિધાનં ન દ્રવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,3.34 ।
તદર્થત્વાત્ પ્રયોગસ્યાવિભાગઃ । જૈમ્_1,3.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.31-32
દશમાધિકરણે પ્રથમં વર્ણકમાચરયતિ -
લોકે પદાપદાર્થૌ યૌ ન તૌ વેદે ઽથવાત્ર તૌ ।
રૂપભેદાત્પદં ભિન્નમુત્તાનાદિભિદા સ્ફુટા

વર્ણૈકત્વાત્પદૈકત્વં ક્વાચિત્કી રૂપભિન્નતા ।
પ્રાયિકેણ પદૈક્યેન તદર્થૈક્યં તથાવિધમ્

વૈદિકૌ પદપદાર્થૌ લૌકિકાભ્યાં પદપદાર્થાભ્યામન્યૌ ।
કુતઃ ।
રૂપભેદાત્ ।
પદે તાવદ્રૂપભેદો દૃશ્યતે ।
આત્મશબ્દ આકારાદિત્વેન લોકે નિયતઃ ।
વેદે તુ ક્વચિદાકારરહિતઃ પઠ્યતે -"પ્રયતં પુરૂષં ત્મના"ઇતિ ।
ઽબ્રાહ્મણાઃ ઽ ઇતિ લોકે ।
વેદે ત્વન્યથા પઠ્યતે -"બ્રાહ્મણાસઃ પિતરઃ સોમ્યાસઃ"ઇતિ ।
અર્થભેદો ઽપિ સ્ફુટઃ ।
ઉત્તાના વૈ દેવગવા વહન્તિ"ઇતિ શ્રૂયતે - દેવેભ્યો વનસ્પતે હવીંષિ હિરણ્યપર્ણ પ્રદિવસ્તે અર્થમ્"ઇતિ ।
તસ્માત્ ઽ લોકવેદયોઃ પદપદાર્થાવન્યૌ ઽ ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ય એવ લૌકિકાઃ પદાર્થાઃ, ત એવ વૈદિકાઃ ।
તથા હિ - વર્ણાનાં તાવન્નિત્યત્વં પ્રથમપાદે સાધિતમ્ ।
યથા પ્રયોક્તૄણાં પુરુષાણાં ભેદે ઽપ્યેકૈકસ્ય પુરુષસ્ય બહુકૃત્વ ઉચ્ચારણભેદે ઽપિ ઽ ત એવામી વર્ણાઃ ઽ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્વર્ણૈક્યમ્ ।
તથા ઽ યાનિ લોકે ગવાદિપદાનિ , તાન્યેવ વેદે ઽધીયમાનાનિ ઽ ઇત્યવાધિતપ્રત્યભિજ્ઞયા પદૈકત્વમભ્યુપેયમ્ ।
ઽ ત્મના, દેવાસઃ ઽ ઇત્યાદિપદભેદસ્તુ ક્વાચિત્કઃ ।
નૈતાવતા બહુતરપ્રત્યભિજ્ઞાવગતં પદૈક્યમપોઢું શક્યમ્ ।
અન્યથા ઽસો ઽયં દેવદત્તઃ ઽ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાતં દેવદત્તૈક્યમપિ દેશાદિભેદમાત્રેણાપોદ્યેત ।
પદૈક્યે ચાર્થૈકત્વમવશ્યંભાવિ ।
અન્યથા વેદે પૃથગ્વ્યુત્પત્ત્યભાવાદબોધકત્વં પ્રસજ્યેત ।
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તમ્ -
"લોકાવગતસામર્થ્થઃ શબ્દે વેદે ઽપિ બોધકઃ"ઇતિ ।
સ્વરુયૂપાહવનીયાન્દિશબ્દાનાં તદર્થાનાં ચાલૌકિકત્વે ઽપિ પ્રસિદ્ધપદસમભિવ્યાહારાદ્વ યુપ્તત્તિઃ સંભવતિ ।
ઉત્તાનવહનાદિકં ત્વર્થવાદઃ ।
અસ્તુ વા તથાવહનમ્ , તથાપ્યુત્તાનાદિશાબ્દાસ્તદર્થાશ્ર્ચ લોકપ્રસિદ્ધા એવ ।
તસ્માદ્ય એવ લૌકિકાઃ પદપદાર્થાસ્ત એવ વૈદિકાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.31-32 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.33-34
દ્વિતીયવર્ણકમારચયતિ -
વ્યક્તિર્ંવ્રીહ્યાદિશબ્દાર્થ આકૃતિર્વા ક્રિયાન્વયાત્ ।
વ્યક્તિર્વ્યુત્પત્તિવેલાયામાકૃત્યા સોપલક્ષ્યતે

શક્તિગ્રહાદિયુક્તિભ્ય આકૃતેરર્થતોચિતા ।
ક્તિયાપર્યવસાનાય વ્યક્તિસ્તત્રોપલક્ષ્યતામ્

"વ્રીહીનવહન્તિ" "પશુમાલભેત" "ગામાનયા" "બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃ"ઇત્યાદિપ્રયોગેષુ વ્રીહ્યાદિશબ્દાનાં વ્યક્તિરર્થઃ ।
કુતઃ ।
અવહનનાદિક્રિયાભિર્વ્યક્તેરન્વેતું શક્યત્વાત્ ।
નહ્યાકૃતિરવહન્તુમાલબ્ધુમાનેતું વા યોગ્યા ।
નન્વાનન્ત્યવ્યભિચારાભ્યાં ન વ્યક્તૌ વ્યુત્પત્તિઃ સંભવતિ ।
અનન્તા હિ વ્યક્તયઃ ।
અતીતાનાગતાનામનેકદેશવર્તિનાં ગવામિયત્તાયા અનવધારણાત્ ।
કિઞ્ચ શુલ્લવ્યક્તૌ વ્યુત્પન્નો ગોશબ્દઃ કૃષ્ણવ્યક્તૌ પ્રયુજ્યમાનઃ સ્વાર્થે વ્યભિચરેત્ ।
તત્ર કથં વ્યુત્પત્તિરિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ વ્યુત્પત્તિકાલે સા વ્યક્તિરાકૃત્યોપલક્ષ્યતામિતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામાકૃતેઃ શક્તિગ્રહણનિમિત્તત્વાચ્છાબ્દાર્થત્વં તસ્યા એવોચિતમ્ ।
કિઞ્ચ ગોશબ્દ ઉચ્ચારિતે વ્યક્તિવાદિનઃ સંશયો ભવેત્ ।
તસ્માદાકૃતેરેવાભિધેયત્વમ્ ।
યદ્યાકૃતાવવહનનાદિક્રિયા ન પર્યવસ્યેત્તર્હિ વ્યક્તિસ્તત્રોપલક્ષણીયા ।
કિઞ્ચ"શ્યોનર્ચિત્તં ચિન્વીત"ઇત્યાદાવાકૃતેરેવ સાદૃશ્યપ્રતિયોગિતયા કાર્યાન્વયો દૃશ્યતે ।
તસ્માત્ - આકૃતિઃ શબ્દાર્થઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,2.33-34 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,3.35
અત્રૈવ ગુરુમતમાહ -
ગવાદિચોદના નો મા જાતિવ્યક્ત્યોરનિર્ણયાત્ ।
આનન્ત્યવ્યભિચારાભ્યાં ન વ્યક્તિરિતિ નિર્ણયઃ