Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 1.2

'kāṭhakam, kauthumam, taittirīyakam' ityādisamākhyā tattadvedaviṣayā loke dṛṣṭā |
taddhitapratyayaśca 'tena proktam' [pāṇi. sū. 4.3.101] ityarthe vartate |
tathā sati 'vyāsena proktaṃ vaiyāsikaṃ bhāratam' ityādāviva pauruṣeyatvaṃ pratīyate |
kiñca 'vimataṃ vedavākyaṃ pauruṣeyam, vākyatvāt, kālidāsādivākyavat' iti prāpte -
brūmaḥ - adhyayanasaṃpradāyapravartakatvena samākhyopapadyate |
kālidāsādigrantheṣu tattatsargāvasāne kartāra upalabhyante |
tathā vedasyāpi pauruṣeyatve tatkartopalabhyeta |
na copalabhyate |
ato vākyatvahetuḥ pratikūlatarkaparāhataḥ |
tasmādapauruṣeyo vedaḥ |
tathā sati puruṣabuddhidoṣakṛtasyāprāmāṇyasyānāśaṅkanīyatvādvidhivākyasya dharme prāmāṇyaṃ susthitam || MJaiNyC_1,1.53-54 ||
iti śrīmādhavīye jaiminīyanyāyamālāvistare prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ //
(atha dvitīyaḥ pādaḥ)
(prathame 'rthavādādhikaraṇe sūtrāṇi 1-18)
āmnāyasya kriyārthatvād ānarthakyam atadarthānāṃ tasmād anityam ucyate / Jaim_1,2.1 /
śāstradṛṣṭāvirodhāc ca / Jaim_1,2.2 /
tathāphalābhāvāt / Jaim_1,2.3 /
anyānarthakyāt / Jaim_1,2.4 /
abhāgipratiṣedhāc ca / Jaim_1,2.5 /
anityasaṃyogāt / Jaim_1,2.6 /
vidhinā tv ekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuḥ / Jaim_1,2.7 /
tulyaṃ ca sāmpradāyikam / Jaim_1,2.8 /
aprāptā cānupapattiḥ prayoge hi virodhaḥ syāc chabdārthas tv aprayogabhūtas tasmād upapadyeta / Jaim_1,2.9 /
guṇavādas tu / Jaim_1,2.10 /
rūpāt prāyāt / Jaim_1,2.11 /
dūrabhūyastvāt / Jaim_1,2.12 /
aparādhāt kartuś ca putradarśanam / Jaim_1,2.13 /
ākālikepsā / Jaim_1,2.14 /
vidyāpraśaṃsā / Jaim_1,2.15 /
sarvatvam ādhikārikam / Jaim_1,2.16 /
phalasya karmaniṣpattes teṣāṃ lokavatparimāṇataḥ phalaviśeṣaḥ syāt / Jaim_1,2.17 /
antyayor yathoktam / Jaim_1,2.18 /
dvitīyapādasya prathamādhikaraṇamāracayati -
START MJaiNy 1,2.1-3
vāyurvā ityevamāderarthavādasya mānatā /
na vidheye 'sti dharme kiṃ kiṃvāsau tatra vidyate

vidhyarthavādaśabdānāṃ mithopekṣāparikṣayāt /
nāstyekavākyatā dharme prāmāṇyaṃ saṃbhavetkutaḥ

vidhyarthavādau sākāṅkṣau prāśastyapuruṣārthayoḥ /
tenaikavākyatā tasmādvādānāṃ dharmamānatā

kāmyapaśukāṇḍe vidhyarthavādau śrūyete |
'vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ' iti vidhiḥ |
'vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā, vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati, sa evainaṃ bhūtiṃ gamayati' ityarthavādaḥ |
tatra vidhivākyagatā vāyavyādiśabdā arthavādaśabdanairapekṣyeṇaiva viśiṣṭamarthaṃ vidadhati |
arthavādaśabdaścetaranairapekṣyeṇaiva bhūtārthamanvācakṣate |
'kṣipragāmī vāyuḥ svocitena bhāgena toṣito bhāgapradāyaiśvaryaṃ prayacchati' ityukte rāmāyaṇabhāratādāviva vṛttāntaḥ kaścit pratīyate, na tvanuṣṭheyaṃ kiñcit |
ata ekavākyatvābhāvānnāstyarthavādasya dharme prāmāṇyamiti prāpte -
brūmaḥ - mā bhūtpadaikavākyatā |
vākyaikavākyatā tu vidyate |
vidhivākyaṃ tāvat puruṣaṃ prerayituṃ vidheyārthasya prāśastyamapekṣate |
arthavādavākyaṃ ca phalavadarthāvabodhaparyavasitādhyayanavidhiparigṛhītatvena puruṣārthamapekṣate |
tatra puruṣārthaparyavasitavidhyapekṣitaṃ prāśastyaṃ lakṣaṇāvṛttyā samarpayadarthavādavākyaṃ vidhivākyena sahaikavākyatāmāpadyate |
'yataḥ kṣipragāmisvabhāvatayā śīghraphalaprado vāyurasya paśordevatā, tataḥ praśastamimaṃ vāyavyaṃ paśumālabheta' iti vākyayoranvayaḥ |
tasmādarthavādā dharme pramāṇam || MJaiNyC_1,2.1-3 ||
START MJaiNy 1,2.4
asminnevādhikaraṇematāntaramanusṛtya pūrvottarapakṣāvāha -
vādoktahetvapekṣatvānna vidhermānateti cet /
satyanvaye stutidvārā nāpekṣeti gururjagau

'yato vāyuḥ kṣiprameva phalapradaḥ, ato vāyavyamālabheta' ityevamarthavādoktaṃ hetumapekṣya vidhiḥ puruṣaṃ niyuṅkte |
tataḥ sāpekṣatvādapramāṇamiti pūrvapakṣaḥ ||
'vimataṃ karmānuṣṭheyam, phalapradadevatopetatvāt, rājasevādivat' ityanumānaṃ yadyarthavāde vivakṣyate, tadānīmāgamapramāṇasya vidhivākyasya pramāṇāntarasāpekṣatvaṃ syāt |
na tvevaṃ vivakṣitam |
kintu phalapradadevatātoṣakatvopanyāsamukhena karmaprāśastyamupalakṣyate |
tathā sati 'praśastaṃ karmānuṣṭheyam' ityasminnarthe sārthavādasya videḥ paryavasānādekavākyatā labhyate |
tatra kutaḥ sāpekṣatvam |
tasmāt vidhiḥ pramāṇam iti siddhāntaḥ

(dvitīye vidhivannigadādhikaraṇe sūtrāṇi 19-25)
vidhir vā syād apūrvatvād vādamātrama hy anarthakam / Jaim_1,2.19 /
lokavad iti cet / Jaim_1,2.20 /
na pūrvatvāt / Jaim_1,2.21 /
uktaṃ tu vākyaśeṣatvam / Jaim_1,2.22 /
vidhiś cānarthakaḥ kvacit tasmāt stutiḥ pratīyeta tatsāmānyād itareṣu tathātvam / Jaim_1,2.23 /
prakaraṇe sambhavannapakarṣo na kalpyeta vidhyānarthakyaṃ hi taṃ prati / Jaim_1,2.24 /
vidhau ca vākyabhedaḥ syāt / Jaim_1,2.25 /
START MJaiNy 1,2.5-7
dvitīyādhikaraṇamāracayati -
ūrjo 'varudhyā ityeṣa vidhivannigado na kim /
yūpaudumbaratāṃ stauti stauti vā tadvidhitsayā

caturthyā phalatālābhādyūpaudumbaratā phalam /
ūrjo 'varodhaṃ kathayankathaṃ stutiparo bhavet

astutaudumbaratvasyāvidhānātkasya tatphalam /
arthadvaidhe vākyabhedastena stāvaka eva saḥ

idamāmnāyate - 'audumbaro yūpo bhavati, ūrgvā udumbaraḥ, ūrkpaśavaḥ, ūrjaivāsmā ūrjaṃ paśūnāpnoti, ūrjo 'varudhyai' iti |
amṛtaśabdābhidheyo 'tyantasārabhūtaḥ sūkṣmo 'nnarasaḥ ūrgucyate |
udumbararūpayorjā yajamānārthamadhvaryuḥ paśurūpāmūrjamāpnoti |
tato yūpasyaudumbaratvamūrjaḥ sampādanāya bhavatītyarthaḥ |
atra 'avarudhyai' iti tādarthye caturthī |
tayā phalatvaṃ gamyate |
'dhanalābhāya rājasevā' ityādau taddarśanāt |
na ca phalaparasya vacanasya stāvakatvaṃ yujyate |
anyathā svargakāma ityatra svargaśabdasyāpi jyotiṣṭomastāvakatvaprasaṅgāditi prāpte -
brūmaḥ - ayamūrjo 'varodhaḥ kasya phalaṃ syāt - kimavihitasyaudumbaratvasya, uta vihitasya |
nā'dyaḥ, anuṣṭhānamantareṇa dravyamātrāt phalānutpatteḥ |
dvitīye kimatra vidhiḥ pratyakṣaḥ, utonneyaḥ |
nā'dyaḥ, 'audumbaro yūpo bhavati' ityatra liṅpratyayāśravaṇāt |
dvitīye stutyā sa unneyaḥ |
na cātra stutimaṅgīkaroṣi |
athocyeta - 'vidhānāyaudumbaratvaṃ stūyate tatphalaṃ cāvabodhyate' iti |
tarhi vākyaṃ bhidyeta |
tataḥ phalavidhivannigadyamānamapyetadvākyaṃ stāvakameva || MJaiNyC_1,2.5-7 ||
START MJaiNy 1,2.8
atraivagurumatenapūrvottarapakṣāvāha -
āpnotīti vidhitvasya vādatvasyāpyanirṇayāt /
na pramā codanetyetan vādo hyekavākyataḥ

ūrjaṃ paśūnāpnoti ityapūrvārthatvādvidhitvaṃ pratibhāsate, liṅṅādyabhāvādarthavādatvam |
ataḥ sandigdhatvānna prāmāṇyaṃ codanāyā iti pūrvapakṣaḥ ||
ekavākyatvalābhenārthavādatvaṃ nirṇīyate |
ataḥ pramāṇaṃ codanā iti rāddhāntaḥ

(tṛtīye hetuvannigadādhikaraṇe sūtrāṇi 26 - 30 )
hetur vā syād arthavatvopapattibhyām / Jaim_1,2.26 /
stutis tu śabdapūrvatvād acodanā tasya / Jaim_1,2.27 /
arthe stutir anyāyyeti cet / Jaim_1,2.28 /
arthas tu vidhiśeṣatvād yathā loke / Jaim_1,2.29 /
yadi ca hetur avatiṣṭheta nirdeśāt sāmānyād iti ced avasthā vidhīnāṃ syāt / Jaim_1,2.30 /
tṛtīyādhikaraṇamāracayati -
START MJaiNy 1,2.9-10
tena hyannamiti prokto vādo heturuta stutiḥ /
hinā śrutā hetutātaḥ śūrpamanyacca sādhanam

śūrpasādhanatā śrautī nāśrautaiḥ sā vikalpyate /
ato nirarthako hetuḥ stutistasmātpravartikā

idamāmnāyeta - 'śūrpeṇa juhoti tena hyannaṃ kriyate' ayamarthavādo vidheye śūrpe hetutvenānveti |
hiśabdasya hetuvāyitvāt |
' yasmādannasādhanaṃ, tasmācchūrpeṇa hotavyam ' ityukte ' yadyadannasādhanaṃ darvīpiṭharādikaṃ tena sarveṇa hotavyam ' iti labhyate |
tataḥ ' piṭharādayaḥ śūrpeṇa saha vikalpyante ' iti prāpte -
brūmaḥ-- śūrpasya homasādhanatvaṃ śrautam, tṛtīyayā tadavagamāt |
piṭharādīnāṃ tvānumānikam |
ato 'samānabalatvānna vikalpo yuktaḥ |
tato heturvyarthaḥ |
stutriḥ prarocanāyopayuktā, tasmātstutitvenānvayaḥ || MJaiNyC_1,2.9-10 ||
(caturthe mantraliṅgādhikaraṇe sūtrāṇi 31 - 53 )
tadarthaśāstrāt / Jaim_1,2.31 /
vākyaniyamāt / Jaim_1,2.32 /
buddhiśāstrāt / Jaim_1,2.33 /
avidyamānavacanāt / Jaim_1,2.34 /
acetane 'rthabandhanāt / Jaim_1,2.35 /
arthavipratiṣedhāt / Jaim_1,2.36 /
svādhyāyavadvacanāt / Jaim_1,2.37 /
avijñeyāt / Jaim_1,2.38 /
anityasaṃyogān mantrārthānarthakyam / Jaim_1,2.39 /
aviśiṣṭas tu vākyārthaḥ / Jaim_1,2.40 /
guṇārthena punaḥ śrutiḥ / Jaim_1,2.41 /
parisaṃkhyā / Jaim_1,2.42 /
arthavādo vā / Jaim_1,2.43 /
aviruddhaṃ param / Jaim_1,2.44 /
saṃpraiṣe karmagarhānupālambhaḥ saṃskārattvāt / Jaim_1,2.45 /
abhidhāne 'rthavādaḥ / Jaim_1,2.46 /
guṇād apratiṣedhaḥ syāt / Jaim_1,2.47 /
vidyāvacanam asaṃyogāt / Jaim_1,2.48 /
sataḥ paramavijñānam / Jaim_1,2.49 /
uktaś cānityasaṃyogaḥ / Jaim_1,2.50 /
liṅgopadeśaś ca tadarthavat / Jaim_1,2.51 /
ūhaḥ / Jaim_1,2.52 /
vidhiśabdāś ca / Jaim_1,2.53 /
caturthādhikaraṇamāracayati -
START MJaiNy 1,2.11-12
mantrā uru prathasveti kimadṛṣṭaikahetavaḥ /
yāgeṣūta puroḍāśaprathanādeśca bhāsakāḥ

brāhmaṇenāpi tadbhānānmantrāḥ puṇyaikahetavaḥ /
na tadbhānasya dṛṣṭatvāddṛṣṭaṃ varamadṛṣṭataḥ

'uru prathasva' ityayaṃ kaścinmantraḥ |
tasyāyamarthaḥ - bhoḥ puroḍāśa, svamuruvipulatā yathā bhavati tathā prasara ' iti |
evamādayo mantrā yāgaprayogepūccāryamāṇā adṛṣṭameva janayanti |
natvarthaprakāśanāya taduccāraṇam |
puroḍāśaprathana lakṣaṇasyārthasya vrāhmaṇavākyenāpi bhāsanāt tha 'uru prathasveti puroḍāśaṃ prathayati' iti hi brāhmaṇavākyam ,[iti cetṭa |
naitadyuktam |
arthapratyāyanasya dṛṣṭaprayojanaskaya saṃbhave sati kevalādṛṣṭasya kalpayitumaśakyatvāt |
tasmāddṛṣṭamarthānusmapaṇameva yāgaprayoge mantroccāraṇasya prayojanam |
brāhmaṇavākyenāpyarthānusmaraṇasaṃbhave 'mantreṇaivānusmapaṇīyam ' iti yo niyamaḥ, tasya dṛṣṭāsaṃbhavādadṛṣṭaṃ prayojanamastu || MJaiNyC_1,2.11-12 ||
START MJaiNy 1,2.13
atraiva matāntareṇa pūrvottarapakṣāvāha -
mantrabrāhmaṇayoryadvā kalaho viniyojane /
na mantraliṅgasiddhārthamanuvaktītaradyataḥ

asya mantrasya liṅgena viniyoge brāhmaṇavākyamavivakṣitārthe syāt |
vākyena viniyoga mantraliṅgaṃ na vivakṣyeta |
ityubhayorvirodhādaprāmāṇyaṃ codanāyā iti pūrveḥ pakṣaḥ |
nāyaṃ virodhaḥ, prabalena hi liṅgena viniyogasiddhau vākyasyānuvādakatvāditi -
rāddhāntaḥ

'yāṃ janāḥ pratinandati ' ityayaṃ mantroṣṭakāśrāddhasyāṅgam |
tecca śrāddhaṃ smārtam |
na hi tasya pratipādakaṃ vedavākyamupalabhāmahe |
tasmādidaṃ mantravākyaṃ na dharme pramāṇamiti cet |
na |
tanmūlasya vedasyānumeyatvāt |
anumānaṃ ca darśitam |
tasmādasau mantro dharme pramāṇam

'brahmacaryamahiṃsāṃ cāparigrahaṃ ca satyaṃ ca yatnena rakṣet ' iti śrutāvahiṃsādirdharmatvenoktaḥ |
sa eva dharmaḥ śākyenāpyuktaḥ |
tasmācchākyasmṛtirdharme pramāṇamiti cet |
na |
svarūpeṇa dharmasyāpi gokṣīranyāyena śākyasaṃbandhe satyadharmatvaprasaṅgāt |
tadīyagranthenāhiṃsādirnāvagantavyaḥ |
tasmānna sā smutirdharme pramāṇam

holākotsavādisadācārasya mūlabhūtavedābhāvādaprāmāṇyamiti cet |
na |
vaidikaiḥ śiṣṭaiḥ parigṛhītatvenāṣṭakādivadvedamūlatvāt |
ata eva manvādibhirgranthagauravabhayādviśeṣākāreṇānupadiṣṭo 'pi sadācāraḥ sāmānyākāreṇopadiṣṭaḥ |
"śrutiḥ smṛtiḥ sadācāraḥ"ityevaṃ dharme pramāṇopanyāsāt |
tasmācchiṣṭacāra pramāṇam

spaṣṭo 'rthaḥ

'trivṛdvahiṣpavamānam' iti śrutau vivṛcchabdasya traiguṇyaṃ lokasiddhor'thaḥ |
vākyaśeṣādṛktrayātmakeṣu triṣu sūkteṣvavasthitānāṃ bahiṣpavamānātmakastotraniṣpādanakṣamāṇām ' upāsmai gāyatā naraḥ ' -- ityādīnāmṛcāṃ navakamarthaḥ |
tatra dharmaniṇaye vedasya prabalatve 'pi padapadārthanirṇaye lokavedayoḥ samānabalatvādubhāvapyarthau vikalpeva grahītavyāviti cet |
maivam |
laukikārthasvīkārapakṣe vidhivākyer'thastraiguṇyam, arthavādavākye stotriyāṇāmṛcāṃ navakam , ityevaṃ vidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyādekavākyatvaṃ na syāt |
ata ekavākyatvāya stotriyāṇāṃ navakamityeva vidhivākye niyator'thaḥ

spaṣṭo 'rthaḥ

sarvatithau darśayāgakartavyatāṃ kalpasūtrakāra āha -"sarvāsu tithiṣvamāvāsyā kartavyā"iti |
śrutistvamāvāsyāyāmeva tithau kartavyatāṃ brūte |
tataḥ kalpasūtrarūpeṃṇa vedena viruddhatvādiyaṃ śrutirna mānamiti cet |
maivam |
kalpasya vedatvaṃ nādyāpi siddham |
kintu yatnena sādhyam |
na ca tatsādhayituṃ śakyam |
pauruṣeyatvasya samākhyayā tatkarturupalambhena ca sādhitatvāt |
ataḥ kalpasūtrasya durbalatayā na śruteraprāmāṇyam

holākādiśiṣṭācārāṇāṃ hārītādismṛtiviśeṣāṇāṃ cānuṣṭhātṛpuruṣabhedena vyavasthitaṃ prāmāṇyam |
kutaḥ |
deśaviśeṣe teṣāṃ dṛṣṭatvāt |
holākādayaḥ prācyaireva kriyante |
vasantotsavo holākā |
āhnīnaibukādayo dākṣiṇātyai svasvakulāgataṃ karañjārkādisthāvaradevatāpūjādikamāhnīnaibukaśabdenocyate |
udvṛṣabhayajñādaya udīcyaiḥ |
jyeṣṭhamāsasya paurṇamāsyāṃ balīvardānabhyarcya dhāvayanti so 'yamudvṛṣabhayajñaḥ |
evaṃ hārītādismṛtiḥ kācitkvaciddeśaviśeṣe dṛśyate |
tasmādvyavasthitaṃ prāmāṇyamiti cet |
maivam |
tanmūlatvenānumitasya vedasya sarvasādhāraṇatvena teṣāmapi sarvasādhāraṇatvāt

prācyādibhirvyavasthayā holākādiṣvanuṣṭhīyamāneṣu tanmūlaśrutirapi prācyādipadayuktaivānumātavyā |
tatra prācyādipadasyārtho na budhyate |
ye puruṣāḥ kañcitkālaṃ prācyāṃ nivasanti , ta eva kālāntare pratīcyāṃ nivasanta upalabhyante |
tatra śrautaprācyādipadasyārthābodhādapramāṇaṃ śrutiriti cet |
maivam |
anuṣṭhānasāmānyasya mūlaśrutikalpakatvāt |
ataḥ prācyādipadarāhitye satyarthabodhādanumitā śrutiḥ pramāṇam

"aśrvamālabheta"ityatrākāravakārayormadhyavartino varṇasya dantyatve ' svaṃ dhanam , tadrahitaṃ daridramālabheta' ityartho bhavati |
tālavyatve turaṅgamavācitvam |
tataḥ saṃśayādaprāmāṇyamiti cet |
na |
vyākaraṇānusāreṇa"aśū vyāptau"ityasmāddhātorauṇādike vapratyaye sati tālavyatvanirṇayāt |
tasmādaśrvālambhanaśāstraṃ pramāṇam

spaṣṭo 'rthaḥ