Language

ENहिગુ
Scripture Library

Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition · Chapter 1.1

1.1.1

nyāyamālāyā ādau svakīyagranthatvadyotanāya svamudrārūpamanekārthagarbhe devatānamaskārapratipādakaṃ ślokaṃ paṭhati -
START MJaiNy 1,1.1
vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānāmupakrame /
yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syustaṃ namāmi gajānanam

1.1.2

START MJaiNy 1,1.2
iṣṭadevatāṃ namaskṛtya cikīrṣitārthaparipālanāya pālake svāmini vidyamānaṃ mahimānamanusmarati --
yuktiṃ mānavatīṃ vidansthiradhṛtirbhede viśeṣārthabhāg āptohaḥ kramakṛtprayuktinipuṇaḥ ślādhyātideśonnatiḥ /
nityasphūrtyadhikāravāngatasadābādhaḥ svatantreśvaro jāgarti śrutimatprasaṅgacaritaḥ śrībukkaṇakṣmāpatiḥ

1.1.2

atra cikīrṣite dharmaśāstre vartamānānāṃ dvādaśānāmadhyāyānāṃ ye pratipādyā arthāḥ, ye ca nītiśāstroktā rājadharmāḥ, te sarve 'pyasminbhūpatāvupalabhyante |
nītipakṣe - yuktiryogaḥ saṃdhiḥ |
sā ca yuktirmānavatī |
mānaḥ satkāraścaturṣu sāmabhedadānadaṇḍeṣūpāyeṣu prathama upāyaḥ |
vairiṇo buddhibhedo dvitīyaḥ |
etābhyāṃ dānadaṇḍāvapyupalakṣyete |
etaiścaturbhirūpāyairviśeṣeṇārthaṃ dhanaṃ bhajati prāpnoti |
etāvatā śatrukṣayaḥ kathitaḥ |
avaśiṣṭena svarājyapratipālanaprakāraḥ pratipadyate -- āpteṣvamātyaprabhṛtiṣu puruṣeṣu 'ayamīdṛśasya vyāpārasya yogyo nānyasya' ityevamūhāpohakuśalaḥ |
'rājasabhāyāmete
tapasvinaḥ pūjyā viprā dakṣiṇabhāga upaveśanīyāḥ, ete ca bhṛtyā vāmabhāge' iti kramaṃ karoti tattadgrāmeṣvadhikṛtānpuruṣānucitabuddhipradānena prayoktuṃ nipuṇaḥ |
samudraparyantatvenātibahalasya deśasyonnatiḥ samastavastusaṃpattiḥ |
sā ca pararāṣṭranivāsibhiḥ sakalapraṇibhiḥ ślāghyate |
'idaṃ kartavyam, idaṃ na' ityevaṃ kāryākāryaviṣayā sphūrtistasyāmadhikāro 'sya rājño nityaḥ sarvatrāpratihatabuddhitvāt |
gato nivāritaḥ satāṃ tapasvināmābādho vighno yenāsau gatasadābādhaḥ |
deśāntarādhipatīnāṃ rājñāmetadadhīnatvenāparapreṣyatvādayaṃ svatantraḥ |
jagadīśvarasya vidyātīrthamunerbhogamūrtitvenāyamīśvaraḥ |
yasya sabhāyāṃ goṣṭhīrūpaḥ prasaṅgo vedārthaviṣayatvena śrutimān |
yadīyaṃ caritamapi nirantaraṃ vedoktarahasyārthandhyānarūpatvena śrutimadbhavati so 'yaṃ śrutimatprasaṅgcaritaḥ |
evaṃvidho bukkabhūpatirantaḥ parameśvaradhyāne, bahiḥ prajāpālane ca nityaṃ jāgarti |
yathā nītiśāstrokteṣu sāmabhedādiṣvayaṃ kuśalastathā sarvajñāvatāratvāddharmaśāstrokteṣu pramāṇādiprasaṅgānteṣvadhyāyārtheṣu kuśalaḥ |
te cādhyāyārthā upariṣṭātpradarśyante

1.1.3

START MJaiNy 1,1.3
rājñaḥ sarvajñatvaṃ sopapattikaṃ prakaṭayati --
yadbrahma pratipādyate praguṇayattatpañcamūrtiprathāṃ tatrāyaṃ sthitimūrtimākalayati śrī bukkaṇakṣmāpatiḥ /
vidyātīrthamunistadātmani lasanmūrtistvanugrāhikā tenāsya svaguṇairakhaṇḍitapadaṃ sārva muddyotate

1.1.3

sarvāsūpaniṣatsu pratīyamānaṃ yatparaṃ brahma tadeva śaivāgameṣu sṛṣṭisthitisaṃhāranirodhanānugrahalakṣaṇapañcakṛtya siddhyarthamīśānatatpuruṣāghoravāmadevasadyojātalakṣaṇānāṃ pañcānāṃ mūrtīnāṃ prathāṃ prasiddhiṃ vistāraṃ vā praguṇayati prakaṭī karotīti pratipādyate |
tatra tāsu mūrtiṣvayaṃ bhūpālaḥ sthitimūrtiṃ dhatte |
tasyā mūrterātmani lasanvidyātīrthamuniḥ kṛtsnasya jagato 'nugrāhikā mūrtirityucyate |
yasmādayaṃ bhūpo vedāntoktaṃ paraṃ brahma, yasmāccā'gamoktā maheśvarasya sthitimūrtiḥ, yasmācca śrīvidyātīrthamunistadātmani saṃnidhāya prakāśate, tasmātsarvajñatvamasya rājña utkarṣeṇā'vidva- daṅganāgopālamavivādena pratibhāsate

1.1.4

START MJaiNy 1,1.4
uktaguṇopetasya rājño mantriṇaṃ nānāpurāṇaprasiddhadṛṣṭāntairhitakāritayā praśaṃsati --
indrasyāṅgiraso nalasya sumatiḥ śaivyasya medhātithir dhaumyo dharmasutasya vainyanṛpateḥ svaujā nimergautamiḥ /
pratyagdṛṣṭirarundhatīsahacaro rāmasya puṇyātmano yadvattasya vibhorabhūtkulagururmantrī tathā mādhavaḥ

1.1.5

START MJaiNy 1,1.5
cikīrṣitagranthe śraddhātiśayamutpādayituṃ kartṛgauravaṃ prakaṭayati --
śrutismṛtisadācārapālako mādhavo budhaḥ /
smārtaṃ vyākhyāya sarvārthaṃ dvijārthaṃ śrauta udyataḥ

1.1.5

sarvavarṇāśramānugrahāya purāṇasārapārāśarasmṛtivyākhyādinā smārto dharmaḥ pūrvevyākhyātaḥ |
idānīṃ dvijānāṃ viśeṣānu grahāya śrautadharmavyākhyānāya pravṛttaḥ

1.1.6

START MJaiNy 1,1.6
granthamāripsurgurumūrtyupādhikaṃ sakalavedaśāstrapravartakatvenātrociteṣṭadevatārūpaṃ parameśvaramādau namaskṛtya śrotṛpravṛttisiddhyarthaṃ viṣayaprayojane darśayaṃstaṃ granthaṃ pratijānīte --
praṇamya paramātmānaṃ śrīvidyātīrtharūpiṇam /
jaiminīyanyāyamālā ślokaiḥ saṃgṛhyate sphuṭam

1.1.6

jaiminīproktāni dharmanirṇāyakānyadhikaraṇāni nyāyāḥ |
te 'sya granthasya viṣayaḥ |
paṭhituṃ suśakaiḥ katipayaireva ślokaisteṣāṃ sphuṭībhāvaḥ prayojanam |
nyāyamālā saṃgṛhyata iti granthanāmanirdeśapūrvikā pratijñā

1.1.7

START MJaiNy 1,1.7-8
kariṣyamāṇasya granthasya prakāraṃ darśayati --
eko viṣayasaṃdehapūrvapakṣāvabhāsakaḥ /
śloko 'parastu siddhāntavādī prāyeṇa kathyate

1.1.8

catvāro 'vayavā ekaślokenoktāḥ kvacitkvacit /
yatra kvāpi bahuślokairucyante 'to na vistaraḥ

1.1.7

ekaikasyādhikaraṇasya viṣayaḥ, saṃdehaḥ, saṃgatiḥ, pūrvapakṣaḥ, siddhāntaśceti paścāvayavāḥ |
tatra saṃgatiranantarameva vyutpādayiṣyamāṇena prakāreṇa pratyadhikaraṇaṃ svayamevohituṃ śakyate |
avaśiṣṭānāṃ caturṇāmavayavānāṃ saṃgrāhakāḥ kvacidbhahavaḥ ślokāḥ, kvacideka ityāvāpodvāpābhyāmantataḥ pratyadhikaraṇaṃ ślokadvitve saṃkhyā paryavasyati |
ato bahutvādbibhyatā granthagauravaśaṅkā na kartavyā

1.1.9

START MJaiNy 1,1.9
tameva granthāgauvarabhāvaṃ sphuṭīkurvanrūpakavyājena subodhatvaṃ darśayati --
sarvathāpi sahasre dve nātikrāmati saṃgrahaḥ /
mīmāṃsāsāgarastena krīḍāpuṣkariṇī bhavet

1.1.9

ślokena ślokābhyāṃ ślokairvā yathāsaṃbhavaṃ nyāyaḥ saṃgṛhyatām |
sarvathāpisahasranyāyasaṃgraharūpo granthaḥ ślokasahasradvayapūrterarvāgeva samāṃpsyate, na tu sahasradvayamattikrāmati |
bhāṣyaṭīkādīnāṃ bahutvādduravagāhatvācca mīmāṃsā sāgarasabhā pūrvamāsīt |
kriyamāṇenānena granthena doṣadvayarahitena rājaputrāṇāṃ bālānāṃ krīḍārthaṃ nirmitayā nābhidaghnyā puṣkariṇyā samā bhaviṣyati |
yadyapi śāstradīpikādau kvacitkvacitsaṃgrahaśloko 'sti, tathāpi na sarvatra vidyate |
yatrāsti tatrāpi viṣayasaṃśayayoresaṃgrahānna ślokapāṭhamātreṇādhikaraṇamupanyasituṃ śakyate |
ato na kvāpi gatārthatvaṃ śaṅkanīyam

1.1.10

START MJaiNy 1,1.10
saṃgatiṃ vyutpādayati -
śāstre 'dhyāye tathā pāde nyāyasaṃgatayastridhā /
śāstrādiviṣaye jñāte tattatsaṃgatirūhyatām

1.1.10

śāstrasaṃgitaḥ, adhyāyasaṃgatiḥ, pādasaṃgatiśceti tridhā saṃgatiḥ |
sā ca śāstrādīnāṃ trayāṇāmasādharaṇe viṣaye jñāte sati svayamepvohituṃ śakyā

1.1.11

START MJaiNy 1,1.11-12
śāstrasyādhyāyānāṃ cāsādhāraṇaṃ viṣayaṃ darśayati -
dharmo dvādaśalakṣaṇyā vyutpādyastatra lakṣaṇaiḥ /
pramāṇabhedaśeṣatvaprayuktikramasaṃjñakāḥ

1.1.12

adhikāro 'tideśaśca sāmānyena viśeṣataḥ /
ūho bādhaśca tantraṃ ca prasaṅgaścoditāḥ kramāt

1.1.13

lakṣaṇānyadhyāyāḥ |
dvādaśānāṃ lakṣaṇānāṃ samāhāro dvādaśalakṣaṇī |
tādṛśasya dvādaśalakṣaṇopetasya śāstrasya dharmo viṣayaḥ |
pramāṇādayaḥ prasaṅgāntā dvādaśa padārthāḥ kramāddvādaśānāmadhyāyānāṃ viṣayāḥ |
prathame 'dhyāye - vidhyarthavādādirūpaṃ pramāṇaṃ nirūpitam |
dvitīye-yāgadānādi karmabhedaḥ |
tṛtīye - prayājādīnāṃ darśapūrṇamāsādyarthatvena taccheṣatvam |
caturthe - 'godohanasya puruṣārthatvaprayuktyānuṣṭhānam, na tu kratvarthatvaprayuktyā' ityevamādayaḥ |
pañcame - kramaniyatividheyatvādayaḥ |
ṣaṣṭhe - 'karturadhikāro nāndhādeḥ' ityādayaḥ |
saptame -"samānaṣitaracchayenena"ityādipratyakṣavacanena, agnihotrādināmnānumitavacanena ca sāṃmānyato 'tideśaḥ |
aṣṭame -"saurye caruṃ nirvapet"ityatra nirvāpastaddhitena devatānirdeśa ekadevatātvamauṣadhadravyakatvamiti liṅgenā'gneyapuroḍāśetikartavyataiva, nānyasyetyevamādirviśeṣato 'tideśaḥ |
navame - prakṛtau"agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi"iti paṭhite mantre vikṛtau sauryacarāvagnipadaparityāgena sūryapadaprakṣepeṇa 'sūryāya juṣṭaṃ nirvapāmi ' ityevamādyūhaḥ |
daśame - kṛṣṇaleṣu codakaprāptasyāvaghātasya vituṣīkaraṇāsaṃbhavena lopa ityevamādirbādhaḥ |
ekādaśe - bahūnāmagneyādīnāṃ pradhānānāṃ sakṛdanuṣṭhitena prayājādyaṅgenopakāra iti tantram |
dvādaśe - pradhānasya paśorupakārāyānuṣṭhitena prayājādyaṅgena paśvaṅgapuroḍāṣe 'pyupakāra ityādiprasaṅgaḥ || MJaiNyC_1,1.11-12 ||
START MJaiNy 1,1.13
pādānāmasādhāraṇaṃ viṣayaṃ darśayati -
vidhyarthavādasmṛtayo nāma ceti caturvidham /
prathamādhyāyagaiḥ pādaiścaturbhirmānamīritam

1.1.13

prathame pāde - vidhirūpaṃ mānamīritam |
dvitīye - arthavādarūpam |
arthavādo mantrasyāpyupalakṣakaḥ |
tṛtīye - smṛtirūpam | smṛtirācāramapyupalakṣayati |
caturthe - ubhdiñcitrādināmarūpam

1.1.14

START MJaiNy 1,1.14
upoddhātaḥ karmabhedamānaṃ tasyāpavādagīḥ /
prayogabheda ityete dvitīyādhyāyapādagāḥ

1.1.14

dvitīyādhyāyasya prathame pāde - ākhyātamevāpūrvabodhakam, apūrvasabhdāvaścetyādikaḥ karmabhedacintopayukta upodghāto varṇitaḥ |
dvitīye - dhātubhedapunaruktyādibhiḥ karmabhedaḥ |
tṛtīye - rathantarādīnāṃ karmabhedaprāmāṇyāpavādaḥ |
caturthe - nityakāmyayoḥ prayogayorbhedaḥ

1.1.15

START MJaiNy 1,1.15
śrutirliṅgaṃ ca vākyādivirodhapratipattayaḥ /
anārabhyoktibahvarthasvāmyarthā aṣṭapādagāḥ

1.1.15

tṛtīyādhyāyasya prathame pāde - śeṣatvabodhakānāṃ śrutiliṅgādīnāṃ madhye śrutirvicāritā |
dvitīye - liṅgam |
tṛtīye - vākyaprakaraṇādi |
caturthe - nivītopavītādiṣvarthavādatvavidhitvādinirṇayahetuḥ śrutyādeḥ parasparavirodhasadasabhdāvaḥ |
pañcame - pratipattikarmāṇi |
ṣaṣṭhe - anārabhyādhītāni |
saptame - bahupradhānopakārakaprayājādīni |
aṣṭame - yājamānāni

1.1.16

START MJaiNy 1,1.16
pradhānasya prayoktṛtvamapradhānaprayoktṛtā /
phalacintā jaghanyāṅgacintetyete caturthagāḥ

1.1.16

caturthādhyāyasya prathame pāde - pradhānabhūtā'mikṣā dadhyānayanasya prayojikesyādi pradhānaprayoktṛtvaṃ vicāritam |
dvitīye tu -apradhānaṃ vatsāpākaraṇaṃ śākhāchede prayodakamityādyapradhānaprayoktṛtvam |
tṛtīye - juhūparṇamayītvāderapāpaślokaśravaṇādiphalabhāvābhāvacintā |
caturthe - rājasūyagatajaghanyāṅgākṣadyūtādicintā

1.1.17

START MJaiNy 1,1.17
śrutyādibhiḥ kramastasya viśeṣo vṛddhyavardhane /
śrutyāderbalitā ceti pañcamādhyāyapādagāḥ

1.1.17

pañcamādhyāyasya prathame pāde - śrutyarthapāṭhādibhiḥ kramo nirūpitaḥ |
dvitīye - vājapeyagateṣu saptadaśasu paśuṣvekaikadharmasamāpanamityādikramaviśeṣaḥ |
tṛtīye - pañcaprayājādīnāmāvartanenaikādaśyamityādivṛddhiḥ, adābhyagrahacitriṇyoranāvṛttirityādivṛddhyabhāvaḥ |
caturthe - kramaniyāmakānāṃ śrutyarthapāṭhādīnāṃ prabaladurbalabhāvaḥ

1.1.18

START MJaiNy 1,1.18
adhikārī tasya dharmāḥ pratinidhyarthalopane /
dīkṣā satraṃ deyuhnī ṣaṣṭhe pādeṣvamī sthitāḥ

1.1.18

ṣaṣṭhādhyāyasya prathame pāde - karmādhikāraḥ karturasti, andhādernāsti, striyā asti, sa ca patyā saha, ityevamādinādhikārī nirūpitaḥ |
dvitīye - tatrādhikāriṇāṃ pratyekaṃ kṛtsnnaṃ phalam, darśapūrṇamāsayoḥ kartraikyaniyamaḥ, kāmyaṃ karma samāpanīyam, ityevamādayo 'dhikāridharmā uktāḥ |
tṛtīye - dravyasya pratinidhirasti, devādīnāmagnyādīnāmadhikāriṇaśca sa nāsti, ityādinirūpaṇam |
caturthe - padārthalopanaṃ vicāritam, 'avattanāśe tatyājyena yajet, iḍājyasya nāśe sati śeṣānnaṃ grāhyam' ityādikam |
pañcame - kālāparādhena candrodaye satyabhyudayeṣṭiḥ prāyaścittam , jyotiṣṭomasyaikādayo dīkṣāḥ, dvādaśāhasya dvādaśa dīkṣāḥ, ityādi nirūpitam |
ṣaṣṭhe - tatrādhikāriṇastulyakalpā eva, satraṃ viprasyaiva, ityevamādikaṃ cintitam |
saptame - pitrādikaṃ na deyam, mahābhūmirna deyā, ityevamādirdeyavicāraḥ |
aṣṭame - laukikāgnā vupanayanahomaḥ, sthapatīṣṭistathaiva, ityevamādyagnivicāraḥ kṛtaḥ

1.1.19

START MJaiNy 1,1.19
pratyakṣoktyātideśo 'sya śeṣaḥ sāmanirūpaṇam /
nāmaliṅgātideśau dvau saptamādhyāyapādagāḥ

1.1.19

saptamādhyāyasya prathame pāde - 'samānamitaracchyenena' ityādipratyakṣavacanātideśaḥ |
dvitīye - rathantaraśabdena gānamātrābhidhāyinā gānasyaivātideśyatvamityetādṛśaḥ pūrvoktātideśasya śeṣo vicāritaḥ |
tṛtīye - agnihotranāmnātideśaḥ |
caturthe - nirvāpauṣadhadravyādiliṅgātideśaḥ

1.1.20

START MJaiNy 1,1.20
spaṣṭaliṅgādathāspaṣṭātprabalādapavādataḥ /
atideśaviśeṣāḥ syuraṣṭamādhyāyapādagāḥ

1.1.20

aṣṭamādhyāyasya prathame pāde - spaṣṭena liṅgenātideśaviśeṣaḥ |
tadyathā sauryacarārvatideśakāni nirvāpaḥ, taddhitena devatānirdeśaḥ, ekadevatatvam, auṣadhadravyakatvam, ityādīni spaṣṭānyagniyaliṅgāni |
dvitīye tu-aspaṣṭairliṅgaratideśaḥ |
tadyathā - vājine haviḥ sāmānyena liṅgena payovidhyanto 'tidiśyate |
tatra liṅgamaspaṣṭam |
śīghraṃ tadbuddhyanutpādanāt |
tṛtīye - prabalena liṅgenātideśaḥ |
tadyathā - ābhicārikaṣṭāvāgnāvaiṣṇavasārasvatabārhaspatyeṣu haviḥṣu tritvena liṅgena yathākramamāgneyādividhyante prāpte dvidaivatyatvena liṅgena prathama āgnāvaiṣṇave tṛtīyasāyāgnīṣomīyasya vidhyanto 'tidiṣṭaḥ |
prabalaṃ ca dvidaivatyatvam |
śabdoccāraṇamātreṇa sahasā pratibhāsāt |
kramastu vilambitapratītyā durbalaḥ |
caturthe - darvihomeṣvatideśo 'podyate

1.1.21

START MJaiNy 1,1.21
ūhārambho 'tha sāmoho mantrohastatprasaṅgataḥ /
navamādhyāyapādeṣu caturṣvete prakīrtitāḥ

1.1.21

navamādhyāyasya prathame pāde - upodghātapūrvakamūhavicāraprārambhaḥ |
tatra prayājādayo dharmā apūrvaprayuktāḥ |
avadhātamantrādiṣvavivakṣitaṃ vrīhyagnyādisvarūpaṃ sādhanaviśeṣatvamātraṃ vivakṣitamityādirūpoddhātaḥ |
savitraśvipūṣaśabdānāṃ vikṛtiṣu nāstyūhaḥ |
agniśabdasyāstyūha ityādika ūhavicārārambhaḥ |
dvitīye - saparikaraḥ sāmohaḥ |
tṛtīye - mantrohaḥ |
caturthe - mantrohaprasaṅgāpatito vicāraḥ

1.1.22

START MJaiNy 1,1.22
dvāralopo 'sya vistāraḥ kāryaikatvaṃ samuccayaḥ /
grahasāmaprakīrṇāni nañarthaścāṣṭapādagāḥ

1.1.22

daśamādhyāyasya prathame pāde - bādhaheturdvāralopo nirūpitaḥ |
tadyathā - 'svayaṅkṛtā vedirbhavati 'ityatra vediniṣpādanarūpasya dvārasya lopena niṣpādakānāmuddhananādīnāṃ bādhaḥ |
kṛṣṇaleṣu vituṣīkaraṇarūpasya dvārasya lopenāvaghātasya bādhaḥ |
dvitīye - saṃkṣepeṇoktasya dvāralopasya bahubhirudāharaṇairvistāraḥ |
tṛtīye - bādhakāraṇaṃ kāryaikatvam |
tadyathā - prakṛtau gavāśvādidakṣiṇāyā ṛtvikparikrayaḥ kāryam |
tathā vikṛtirūpe bhūnāmnyekāhe dhenurūpāyā dakṣiṇāyāstadeva kāryam |
tato dhenvāgavāśvādidakṣiṇā vikṛtau codakapraptā bādhyate |
caturthe - nakṣatreṣṭivihitā upahomāścodakaprāptairnāriṣṭhahomaiḥ saha samuccīyante, ityādiḥ samuccayaḥ |
pañcame - ṣoḍaśigrahaḥ prakṛtigāmī |
sa cā'grayaṇapātrādeva grahītavyaḥ, ityādirbādhaprasaṅgāgato grahādivicāraḥ |
ṣaṣṭhe - 'sāma tṛce geyam ' ityādirbādhaprasaṅgāgataḥ sāmavicāraḥ |
saptame - paśvaṅgeṣu - pratyaṅgaṃ havirbhedaḥ, na kṛtsnaḥ paśurhavirbhedaḥ |
gṛhamedhīyamapūrve karmetyādirbādhaprasaṅgāgataḥ prakīrṇavicāraḥ |
aṣṭame - 'nānuyājeṣu ' iti paryudāsaḥ , ' na some ityarthavādaḥ, 'nātirātre ' iti pratiṣedhaḥ ' ityādirbādhopayukto nañarthavicāraḥ

1.1.23

START MJaiNy 1,1.23
upodghātastathā tantrāvāpau tantrasya vistṛtiḥ /
āvāpavistṛtiścaikādaśādhyāyasya pādagāḥ

1.1.23

ekādaśādhyāyasya prathame pāde - tantrasyopodghāto varṇitaḥ |
dvitīye - tantrāvāpau saṃkṣepeṇoktau |
tṛtīye - tantramudāharaṇabāhulyena prapañcitam |
caturthe - tathaivā'vāpaḥ prapañcitaḥ

1.1.24

START MJaiNy 1,1.24
prasaṅgastantrinirṇītiḥ samuccayavikalpane /
dvādaśādhyāyapādārthā iti pādārthasaṃgrahaḥ

1.1.24

dvādaśādhyāyasya prathame pāde - paśudharmāṇāṃ paśupuroḍāśe prasaṅgaḥ, saumikavederuttarakālīmakarmasu prasaṅgaḥ, ityādivicāraḥ |
dvitīye - savanīyapaśostantritvam , na tu savanīyapuroḍāśānām |
vikṛtistantriṇī, na prakṛtiḥ, anvārambhaṇīyā vikayatiṣvapi syāt, na tu prakṛtāvevetyādivicāraḥ |
tṛtīye - tvagvāsasoḥ samuccayaḥ |
ādāragatānāmṛjutvasamatatatvādīnāṃ samuccaya ityādikaṃ prādhānyena, yavavrīhyorvikalpa ityādikaṃ samuccayāpavādatvena, ityubhayaṃ cintitam |
caturthe ca - aindrābārhaspatyayājyānuvākyāyagalayorvikalpa ityādikaṃ prādhānyena, prājyānuvākyayoḥ samuccaya ityādikaṃ vikalpāpadādatvenetyubhayaṃ cintitam |
caturthe ca - aindrābārhaspatyayājyānuvākyāyugalayorvikalpa ityādikaṃ prādhānyena, prājyānuvākyayoḥ samuccaya ityādikaṃ vikalpāpadādatvenetyubhayaṃ cintitam |
tadevaṃ dvādaśādhyāyagateṣu ṣaṣṭisaṃkhyākeṣu pādeṣu pratipāhyā arthā saṃgṛhītāḥ

1.1.25

START MJaiNy 1,1.25
nanu yathoktebhyaḥ pādārthebhyo 'pyarthā bahavastattatpādeṣu vicāryante, teṣāṃ kathaṃ tattatpādāntarbhāva ityāśaṅkyā'ha -
upodghātāpavādābhyāṃ prasaṅgānuprasaṅgataḥ /
tattatpādagatatvena vicārāntaramunnayet

1.1.25

yathoktapādapratipādyadanyeṣvartheṣu yathocitaṃ kaścidupoddhātaḥ, kaścidapavādaḥ , kaścitprasaṅgapatitaḥ, kaścidanuprasaṅgapatitaḥ, ityevaṃ pādāntarbhāva unneyaḥ

1.1.26

START MJaiNy 1,1.26
nanu santvevamadhyāyānāṃ pādānāṃ ca vyavasthitā arthāḥ /
tadīyastu kramaḥ kathamanagantavya ityata āha -
śāstre pūrvottarībhāvo 'dhyāyānāmabhidhāsyate /
pādānāṃ tu tamatraiva leśādvyatpādayāmahe

1.1.26

ekasminnadhyāye samāpti rasti , adhyāyāntarārambhe, tayoradhyāyayoḥ pūrvoparī bhāvo vakṣyate

1.1.27

START MJaiNy 1,1.27
prathamādhyā gatāmāṃ pādānāṃ pūrvottarībhāva udhṛte sati tadvyutpatyā pādāntareṣvapi tasyotpekṣitu śakyatayā tamudāharati -
vidhiḥ mākṣāmitirdharme tasya śeṣor'thavādagīḥ /
vedamūlā smṛtirnāma vākyāṃśo 'mīpvataḥ kramaḥ

1.1.27

jijñāsya vama pratijñāta dharme vivivākyaṃ sākṣātpramāṇamiti tadvicāraḥ prathame pāde yuktaḥ |
arthavādavākya vividvārā prāmaṇyadvidhyanantarabhāvitvam smṛti vākyasya sārthavādavidhirūpavedamūlatayā prāmāṇyādarthavādottarabhāvitvam |
nāmadheyasya vākyaikadeśatvena pūrvoktatrividhavākyavicārottarakālīnatvam |
anena nyāyenottarādhyāyagatapādānāṃ parasparaṃ krama unneyaḥ

1.1.28

START MJaiNy 1,1.27*
itthaṃ śāstrasyādhyāyānāṃ pādānāṃ ca kramaviśeṣaviśiṣṭānāmasādhāraṇapratipādyamarthe nirūpya tannirṇayaphalaṃ darśayati -
ūhitvā saṃgatīstistrastathāvāntarasaṃgatim /
ūhetā'kṣepadṛṣṭāntapratyudāharaṇādikam // MJaiNy_1,1.27* //
śāstrādipratipādyārthasaṃbandhitayādhikaraṇe yojite sati tasyādhikaraṇasya śāstrasaṃgatiḥ, adhyāyasaṃgatiḥ, pādasaṃgatiśceti tistra ūhitā bhavanti |
tadyathā - prathamādhyāyasya prathamapādasya dvitīyadhikaraṇe dharmasya lakṣaṇapramāṇarāhityaṃ pūrvapakṣīkṛtya tatsadbhāvaḥ pratipāditaḥ |
tasyādhikaraṇasya dharmasaṃbandhitayā dharmavicāraśāstre saṃgitaḥ |
pramāṇavicārarūpatvātprathamādhyāye saṃgatiḥ |
vidhivākyasya pramāṇatvenopanyāsātprathamapāde saṃgatiḥ |
yathaitatsaṃgatitrayamūhitam, tathā pūrvottarādhikaraṇayoḥ parasparamavāntarasaṃgatirūhanīyā |
sā cānekarūpā - ākṣepasaṃgatiḥ, dṛṣṭāntasaṃgatiḥ, pratyudāharaṇasaṃgatiḥ, prāsaṅgikasaṃgitaḥ, upodghātasaṃgatiḥ, apavādasaṃgati ścetyevamādirūpā || MJaiNyC_1,1.27* ||
START MJaiNy 1,1.28
tāsāmākṣepādisaṃgatīnāmūhaṃ vyutpādayati --
pūrvanyāyasya siddhāntayuktiṃ vīkṣya pare naye /
pūrvapakṣoktayuktiṃ ca tatrā'kṣepādi yojayet

1.1.28

tadetatsarve yojayitvā pradarśyate - prathame 'dhyāye prathamapādasya prathamādhikaraṇagato 'dharmavicāraśāstra vaidham ' iti siddhāntaḥ |
' arthajñānapetāvadhyayane niyamavidheḥ saṃbhavāt ' iti tadyuktiḥ |
dvitīyādhikaraṇe - 'dharme lakṣaṇaṃ pramāṇaṃ ca nāsti ' iti pūrvapakṣaḥ |
'laukikākārahīnatvāt, pratyakṣādyapravṛtteśca ' iti tadyuktiḥ |
tayā yuktyā dharmasya lakṣaṇapramāṇarahitatve sati naraviṣāṇasamo dharma iti tadvicāraśāstrasya vidheyatvamamupapannamityākṣepasaṃgatiḥ |
yathā prathamādhikaraṇe niyamavidhisaṃbhavena hetunā vicāraśāstrasya vidheyatvamuktam, tathā dvitīyādhikaraṇe laukikākārahīnatvapratyakṣādyapravṛttirūpeṇa hatunā dharme lakṣaṇapramāṇe na sta iti dṛṣṭāntasaṃgatiḥ |
yathā prathamādhikaraṇasiddhānte pūrvoktayuktiravalokyate, tathā dvitīyādhikaraṇe kāñcidapi yuktiṃ na paśyāma iti pratyudāharaṇasaṃgatiḥ |
ete dṛṣṭāntapratyudāharaṇasaṃgatī mandabuddhibhirapi sarvatrotprekṣituṃ śakyete |
pañcamādhikaraṇe vidhivākyasya nirapekṣatvātprāmāṇyaṃ varṇitam |
tasya ca vākyasya śabdarthayormadhye śabdakoṭiniviṣṭatvādvākya prasaṅgena śabdanityatvaṃ ṣaṣṭhādhikaraṇe varṇyata iti prāsaṅgikasaṃgatiḥ |
saptamādhyāyasya caturthe pāde dvitīyādhikaraṇena sauryādivikṛtiṣu vaidikamaṅgajātamupadeṣṭuṃ tadupayogitvena prathamādhikaraṇe dharmasāpakṣatvaṃ sādhitam |
tatra prathamādhikaraṇamupodghātaḥ |
seyamuttarādhikaraṇena saha pūrvādhikaraṇasyopodghātasaṃgatiḥ |
prathamādhyāyasya tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇe - aṣṭakādismṛteḥ prāmāṇyamuktam |
dvitīyādhikaraṇe - sarvaveṣṭanasmṛteḥ pūrvavatprāptaprāmāṇyamapodyate |
seyamapavādasaṃgatiḥ |
anayā diśī sarvatra saṃgatirūhanīyā

1.1.29

(prathame dharmaśāstrārambhapratijñādhikaraṇe sūtram )
athāto dharmajijñāsā / Jaim_1,1.1 /
START MJaiNy 1,1.29-31
itthaṃ saṃgatīrvyutpādyātha pratyadhikaraṇaṃ viṣayasaṃśayapūrvapakṣasiddhāntāṃścaturo 'vayavāntañjighṛkṣuḥ prathamādhyāyasya prathame pāde prathamādhikaraṇaṃ bhaṭṭamatenā'racayati -
svādhyāyo 'dhyeya ityasya vidhānasya prayuktitaḥ /
vicāraśāstraṃ nā'rabhyamārabhyaṃ veti saṃśayaḥ

1.1.30

arthadhīhetutādhītelokasiddhāvaghātavat /
niyāmakaṃ na caivāto vaidhārambho na saṃbhavī

1.1.31

darśāpūrvavadastyatra kratvapūrve niyāmakam /
arthanirṇāyakaṃ śāstramata ārabhyatāṃ vidheḥ

1.1.32

''codanālakṣaṇor'tho dharmaḥ '' ityārabhya"anvāhārye ca darśanāt"ityetadantaṃ jaiminiproktaṃ sūtrajātaṃ dharmavicāraśāstram |
tadetasya prathamādhikaraṇasya viṣayaḥ 'svādhyāyo 'dhyetavyaḥ' ityadhyayamavidhirakṣaragrahaṇamātraparyavasāyīti kecinmanyante |
apare tvevamāhuḥ - 'arthajñānarūpadṛṣṭaprayojanāyedamadhyayanaṃ vidhīyate |
arthajñānaṃ vicāramantareṇa na saṃbhavati |
tato vidhirvicāraśāstrasya prayojakaḥ' iti |
tatraivaṃ saṃśayaḥ - 'idaṃ vicāraśāstraṃ vidhiprayuktyā nā'rambhaṇīyam , utā'rambhaṇīyam ' iti |
tatra ' arthajñānāyādhyayanasya vidhiḥ ' iti vadanvādī praṣṭavyaḥ - kimantyantamaprāptamadhyayanaṃ vidhīyate, kiṃvā pakṣe 'prāptamavaghātavanniyamyate, iti |
nā'dyaḥ - ' vimataṃ vedādhyayanamarthajñānahetuḥ, adhyayanatvāt , bhāratādhyayamavat , ityanumānenaiva vidhinirapekṣeṇa prāptatvāt |
tarhyastu dvitīyaḥ pakṣaḥ |
avaghātavanniyamavidhitvasaṃbhavāt |
yathā nakhairavadhātena vā taṇḍulīnaṣpattisaṃbhavātpakṣe 'prāpto 'vadhāto vidhināvaśyaṃ kartavya iti niyamyate, tathā likhitapāṭhena gurupūrvakādhyayanena vār'thajñānasaṃbhavātpakṣe 'prāptamadhyayanaṃ vidhinā niyamyata iti cet |
na |
vaiṣamyāt |
avaghātaniṣpanaireva taṇḍulaikhāntarāpūrvadvāreṇa darśapūrṇamāsau paramāpūrve janayataḥ, nānyathā |
tato darśapūrṇamāsāpūrvamavaghātasya niyamahetuḥ |
atra tu likhitapāṭhajanyenaivārthajñānena kratvanuṣṭhānasiddheradhyayanasya niyamaheturnāsti |
ato dvividhavidhyasaṃbhavādarthajñānahetuvicāraśāstrārambhasya vaidhatvaṃ nāsti |
tarhi śrūyamāṇasya vidheḥ kā gatiriti cet, svargayākṣaragrahaṇamātraṃ vidheyamiti vadāmaḥ |
aśruto 'pi svargo viśvajinnyāyena kalpanīyaḥ |
"sa svargaḥsyātsarvānpratyaviśeṣāt" [pū . mī. sū. 4.3.15 ] iti sūtreṇa viśvajityaśrūyamāṇamapyadhikāriṇaṃ saṃpādayituṃ tadviśeṣaṇaṃ svargaphalaṃ yuktyā sthāvitam |
tadvadadhyayane 'pyastu |
etadevābhipretyoktam -
'' vināpi vidhinā dṛṣṭalābhānnahi tadarthatā |
kalpyastu vidhisāmarthyātsvargo viśvajidādivat '' || iti |
evaṃ ca sati 'vedamadhītya snāyāt ' iti śāstramanugṛhyate |
asmiñśāstrevedādhyayanatamāvartanayornairantarye pratīyate |
tvatpakṣe tu - adhīte 'pi vede dharmavicāraṇāya gurukula evādhivāsaḥ kartavyaḥ |
tathā sati tannaipantarye bādhyate |
tasmādvicāraśāstrasyaṃ vaidhatvābhāvātpāṭhamātreṇa dharmasiddheḥ samāvartanaśāstrācca dharmavicāraśāstraṃ nā'rambhaṇīyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ |
atrocyate - yaduktam - 'lokasiddhatvānnāpraptavidhiḥ ' iti |
tatathaivāstu |
niyamavidhitvaṃ tu na vārayituṃ śakyam |
yathā darśapūrṇamāsajanyaṃ paramāpūrvamavācātā niyamavidhitvaṃ tṛ na vārayituṃ śakyam |
yathā darśapūrṇamāsajanyaṃ paramāpūrvamavavātāniyamajanyasyāvāntarāpūrvasya kalpakaṃ bhaviṣyati |
niyamādṛṣṭānaṅgīkāre ca śrūyamāṇe vidhiranarthakaḥ syāt |
na ca viśvajinnyāyena svargārthatvaṃ yuktam |
dṛṣṭaphaler'thajñāne saṃbhavatyadṛṣṭasya kalpayitumaśakyatvāt |
ata evoktam -
"labhyamāne phale dṛṣṭe nādṛṣṭaparikalpanā |
vidhestu niyamārthatvānnā'narthakyaṃ bhaviṣyati" || iti ||
nanvevamapi śrutavyākaraṇādyaṅgasyādhītavedasya puruṣasyārthajñānasaṃbhavādvicāraśāstrasya vaiyarthyamiti cet |
na |
jñānamātrasaṃbhave 'pi nirṇayasya vicārādhīnatvāt |
'aktāḥ śarkarā upadadhāti ' ityatra 'ghṛtenaiva, na tailādinā' ityayaṃ nirṇayo vyākaraṇena niruktena nigamena vā na sidhyati |
vicāraśāstraṃ tu ' tejo vai ghṛtam ' iti vākyaśeṣādarthe nirṇeṣyati |
ato vicāro vaidhaḥ |
' vedamadhītya snāyāt ' iti śāstraṃ tvadhyayanasamāvartanayoḥ pūrvāparībhāvasamānakartṛkatve evācaṣṭe, na tvānantaryam |
tasmādvidhivaśādeva vicāraśāstramāpambhaṇīyamiti siddhāntaḥ || MJaiNyC_1,1.29-31 ||
START MJaiNy 1,1.32-34
asminnevādhikaraṇe gurumatamāha -
athavādhyāpanātsiddhernaivāstyadhyayane vidhiḥ /
tena pūrvottarau pakṣau prasādhyāvanyahetubhiḥ

1.1.33

vidheyādhyāpanaṃ sidhyedvālasyārthadhiyaṃ vinā /
tena nirviṣayaṃ śāstraṃ niṣphalaṃ cetyupekṣyatām

1.1.34

svataḥ prāptārthabodhasya vivakṣānapanopanāt /
viṣayādi susaṃpādaṃ śāstramārabhyate tataḥ

1.1.35

'aṣṭavarṣe brāhmaṃmupanayīta, tamadhyāpayīta ' ityadhyāpanaṃ vihitam |
na cātra niyojyābhāvaḥ |
ācāryatvakāmino niyojyatvāt |
' upanayīta ' ityanenā'cāryakaraṇe"saṃmānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyaḥ" [pā. sū. 1.3.36 ] iti pāṇinisūtreṇa vihitenā'tmanepadena niyojyaviśeṣaṇamācāryatvaṃ pratīyate |
upanayane yo niyojyaḥ |
sa evādhyāpane 'pi |
tayorekaprayojanatvāt |
evaṃ satyācāryakartṛkamadhyāpanaṃ māṇavakakartṛkeṇādhyayanena vinā na sidhyatītyadhyāpanaviśvipratyuktyaivādhyayanānuṣṭhānatiddherna vidhirabhyupagantavyaḥ |
śrūyamāṇaṃ vidhivākyaṃ nityānuvādatvenāpyupapadyate |
tato 'dhyayana vidhimupajīvya pūrvamupanyastau pūrvottarapakṣāvanyathā varṇanīyau |
viṣayasaṃśayayostu nāsti vipratipattiḥ |
vicāraśāstraṃ viṣayaḥ |
avaidhaṃ vaidhaṃ veti saṃśayaḥ |
tatra vaidhatvavādī praṣṭavyaḥ- vidheyamācāryakartṛkamadhyāpanaṃ kiṃ māṇavakasyārthajñānamapi prayuñjīta kiṃvā pāṭhamātram |
nā'dyaḥ |
antareṇāpyarthajñānamadhyāpanasiddheḥ |
pāṭhamātre tu vicārasya viṣayo na bhavati |
āpātataḥ pratītaḥ saṃdigdhor'tho viṣayaḥ |
tathā sati yatrārthapratītireva nāsti tatra saṃdehasya kā kathā |
nirṇayo vicārasya phalama |
so 'pi viṣayavaddūrāpetaḥ |
ato viṣayaprayojanābhāvādvicāraśāstraṃ nā'rambhaṇīyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ |
atrocyate - mā nāmādhyāpanenārthāvabodhaḥ prayujyatām |
tathāpi sāṅgavedādhyāyino nigamaniruktavyākaraṇairvyutpannasya pauruṣeyagrantheṣviva vede 'pyarthāvabodhaḥ svata eva prāpnoti |
nanu yathā 'viṣaṃ bhuṅkṣva 'ityatra pratīyamāmano 'pyartho na vivakṣitaḥ, tathā vedārthasyāviṣayādyabhāvastadavastha iti ceta |
na |
vivakṣāyā amanoditumaṣakyatvāt |
viṣabhojanavākāyasyā'ptapraṇītatvena bādho mā bhrūditi mukhyārthastatra parityaktaḥ |
vede tu - kuto na vivakṣitārthatvam |
vivakṣite ca vedārthe yatra yatra puruṣasya saṃdehaḥ sa sarvo 'pi vicāraśāstrasya viṣayaḥ |
tannirṇayaḥ prayojanam |
tato 'dhyāpanavidhiprayuktenādhyayanena budhyamānasyārthasya vicārthatvādvicāraśāstrasya vaidhatvaṃ siddham || MJaiNyC_1,1.32-34 ||
(dvitīye dharmalakṣaṇādhikaraṇe sūtram )
codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ / Jaim_1,1.2 /
START MJaiNy 1,1.35-37
dvitīyādhikaraṇaṃ bhaṭṭamatenāracayati --
vicāraviṣayo dharmo lakṣaṇena vivarjitaḥ /
mānenaṃ vāthavopetasvābhyāmiti vicintyate

1.1.36

laukikākārahīnasya tasya kiṃ nāma lakṣaṇam /
mānaśaṅkā tu dūre 'tra pratyakṣādyapravartanāt

1.1.37

codamāgasya ākāro hyarthatve sati lakṣaṇam /
ata eva pramāṇaṃ ca codanaivātra no kutaḥ

1.1.38

lakṣaṇapramāṇābhyāṃ hi vastusiddhiḥ |
ata evā'huḥ-
"mānādhīnā meyasiddhirmānasiddhiśca lakṣaṇāt"iti |
sajātīyavijātīyavyāvartako lakṣyagataḥ kaścillokaprasiddha ākāro lakṣaṇam |
tena ca lakṣaṇena lakṣye vastuni saṃbhāvanābuddhau jātāyāṃ pramātumudyuktaḥ pramāṇena tadavagacchati |
tadyathā - ' sāsnādimatī gauḥ ' ityupaśrutya catuṣpātsu jīveṣu tallakṣaṇalakṣitapadārthamanviṣya 'ittha gauḥ ' iti cakṣuṣāvagacchati |
evaṃ ca satyalaukikatvāddharmasya nāsti lakṣaṇam |
tatra kutaḥ pramātumudyogaḥ |
kathañcittadupayoge 'pi na tatra pramāṇasabhdāvaḥ śāṅkitumapi śakyaḥ |
na tāvadatra pratyakṣa kramate |
dharmasya rūpādirahitatvāt |
ata eva vyāptigrahaṇābhāvārnnānumānam |
pratyakṣādyanumānamūlaśca śabdasya saṃgatigrahaḥ |
tato vyutpattyabhāvānnā'gamo 'pi tatra pravartate |
tasmāddharmo lakṣaṇapramāṇarahita iti prāpte brūmaḥ- mā bhūccakṣurādigamyo laukika ākāraḥ |
tathāpi codanāgamyaḥ svargaphalasādhanatvādilakṣaṇa ākāro 'sti |
' tena arthatve sati codanāgamyo dharmaḥ ' iti lakṣaṇaṃ bhavati |
'artho dharmaḥ' ityukte brahmaṇi caityavandanādau ghaṭādau cātivyāptiḥ |
tadvyavacchedāya 'codanāgamyaḥ' ityuktam |
tāvatyevokte vidhigamye 'narthaphalatvenānartharūpe śyenādyabhicārakarmaṇyativyāptiḥ |
tadvyavacchedāya 'arthaḥ' ityuktam |
yadyapi śyenasya śatruvadhaḥ phalam, natu narakaḥ, tathāpi tasya vadhasya narakahetutvādvadhadvārā śyeno 'narthaḥ |
na caivamagnīṣomīyapaśuhiṃsāyā api vadhatvena narakahetutvaṃ syāditi śaṅkanīyam |
tasyāḥ kratvaṅgatvena kratuphalasvargavyatirekeṇa phalāntarābhāvāt |
yataścodanāgamyatve satyarthatvaṃ dharmalakṣaṇam |
ata eva garme dharme gamakaṃ vidhivākyaṃ pramāṇam |
yadyapi pratyakṣānumānayoraviṣayo dharmaḥ, tathāpi prasiddhepadasamabhivyāhāreṇa vyutpattiḥ saṃbhavati |
tasmāllakṣaṇapramāṇābhyāmupeto dharmaḥ || MJaiNyC_1,1.35-37 ||
START MJaiNy 1,1.38-40
asminnevādhikaraṇe gurutamamāha -
yadvā jijñāsyavedārthaḥ kiṃ mantrādyavabodhitaḥ /
siddhārtho 'pyatha vidhyekagamyaḥ kāryārtha eva vā

1.1.39

siddhe 'pi putrajanmādau vyutpatterūpapattitaḥ /
mantrādigamyasiddhasya vedārthatve 'pi kā kṣatiḥ

1.1.40

harṣahetubahutvena vyutpattiḥ putrajanmani /
durlabhā sulabhā kārye vedārtho 'taḥ sa eva hi

1.1.41

"athāto dharmajijñāsā" [pū.mī.sū.1.1.1 ] ityatrāthaśabdena kṛtsna vedādhyayanānantaryamucyate |
ataḥśabdena kṛtsnasya vedasya vivakṣitārthatvaṃ hetū"kriyate |
uktaśabdadvayānusāreṇa dharmaśabdo 'pi kṛtsnaṃ vedārthamācaṣṭe |
tataḥ sūtre 'vedārtho jijñāsyaḥ ' iti pratijñā kṛtā |
tatra saṃśayaḥ - kiṃ mantrārthavādapratītaḥ siddhārtho 'pi vedārtho bhavati, kiṃvā vidhivākyapratītaḥ kāryārthaṃ eva vedārthaḥ, iti |
tatra -
"lokāvagatasāmarthyaḥ śabdo vede 'pi bodhakaḥ" iti jñāyena vyutpattyanusārī vedārtho varṇanīyaḥ |
vyutpattiśca siddhārthe 'pyasti |
'putraste jātaḥ ' iti vārtāharavyāhārajanyaṃ śroturharṣamanumāya harṣahetau putrajanmani saṃgatiṃ pratipadyate |
ato mantrārthavādapratīto 'pyartho vedārtha iti prāpte brūmaḥ - putrajanmavaddharṣahetūnāṃ dhanalābhādīnāṃ bahutvādasya vākyaskaya putrajanmaivārtha iti nirṇayo durlabhaḥ |
'gāmānaya ' iti vākye tu gavānayanarūpāṃ madhyamabṛddhapravattimavalokya saṃgatigrahaṇaṃ sulabham |
tasmātkāryarūpa eva vaidārtha iti || MJaiNyC_1,1.38-40 ||
(tṛtīye dharmapramāṇaparīkṣādhikaraṇe sūtram )
tasya nimittaparīṣṭiḥ / Jaim_1,1.3 /
START MJaiNy 1,1.41-42
tṛtīyādhikaraṇaṃ bhaṭṭamatenāracayati -
dharmasya jñāpakaṃ mānaṃ yaduktaṃ codanātmakam /
etatkiṃ na parīkṣyaṃ syātkiṃvā samyakparīkṣyatām

1.1.42

mānopadeśānmeyasya siddhatvātkiṃ parīkṣayā /
maivaṃ vicāraśāstre 'sminparīkṣopekṣate kutaḥ

1.1.43

spaṣṭorthaḥ || MJaiNyC_1,1.41-42 ||
START MJaiNy 1,1.43-44
asminnevādhikaraṇe gurūmatamāha -
ādau parīkṣyo vedārthaścodanāmānatāthavā /
vedārthasya pradhānatvātprathamaṃ tatparīkṣyatām

1.1.44

codanāmānataivātra prathamaṃ sādhyatāṃ gatā /
anapekṣatayā tasya yato mukhyatvamāśritam

1.1.45

dvitīyādhyāyādyaiḥ karmabhedaśeṣaśeṣitvādirūpo vedārthaḥ sūtrakāreṇa parīkṣiṣyate |
cojanāprāmāṇyaṃ tu prathamādhyāye parīkṣyate |
tadaitadayuktam |
kutaḥ |
vedārthasya pradhānatvenā'dau parīkṣyayītvāt |
pradhānabhāge hi vedaḥ |
purūṣārthatvenānuṣṭheyatvāt |
pradhāṇaṃ tu tadvevanāya pravṛttaṃ sattaccheṣatayāna pradhānamiti prāpte brūmaḥ- astvanuṣṭhānopāyo vedārthapramāṇayoḥ pradhānotsarjatabhāvaḥ |
pramāṇaprameyabhāvopāyau tu pramāṇasyaiva mukhyatvaṃ nirapekṣatvāt |
nahi svataḥ pramāṇyavādināṃ mate sāpekṣayā pramāṇasyāsti |
prameyaṃ tu sārekṣam |
'mānāvīnā methasiddhiḥ ' ityuktatvāt |
tadetanmukhyatvamāśritya sūtrakāraḥ pramāṇaparīkṣāmādau cakāreti yajyate |
ayānvatprā athānyatprādhānyamāśritya dharmavicāra evādau kasmānna kṛtaḥ? |
na kṛtaḥ - aparīkṣitena pramāṇena dharmasyāsiddhau tadvicārasyā'śrayāsiddheḥ ||
tadevamadhikaraṇatraye vyutpādanāya bhāṭṭaprābhākaramatabheda upanyastaḥ || MJaiNyC_1,1.43-44 ||
atha prāyeṇa bhaṭṭamatamevopanyasyate -
(caturthe dharme pratyakṣādyagamyatvādhikaraṇe sūtram ||)
satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tatpratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt / Jaim_1,1.4 /
START MJaiNy 1,1.45-46
caturthādhikaraṇamāracayati -
pratyakṣādibhirapyeṣa gamyate vidhinaiva vā /
akṣādīnāṃ pramāṇatvānmeyadharmāvabhāsitā

1.1.46

vartamānaikaviṣayamakṣaṃ dharmastu bhāvyasau /
akṣamūlo 'numānādistena vidhyekameyatā

1.1.47

akṣaṃ pratyakṣam /
pratyakṣādīnāṃ pramāṇatvātprameyāvabhāsakatvaṃ tāvadavivādam |
dharmaśca prameyaḥ, asaṃdigdhāviparyastatve sati budhyamānatvāt, ghaṭādivat |
tasmātpratyakṣādibhirapyeṣa dharmo gamyata iti prāpte -
brūmaḥ - dharmasya prameyatve 'pi pratyakṣayogyatā nāsti, pratyakṣasya vartamānamātraviṣayatvāt |
yastu pratyakṣasyātyantamaviṣayaḥ, tatrānumānādīnāṃ kaiva kathā |
kvacitpratyakṣeṇa gṛhīte vyāptyādau paścādanumānādīnāṃ pravṛttiḥ |
tasmādvidhinaiva dharmo gamyate || MJaiNyC_1,1.45-46 ||
(pañcame dharme vidhiprāmāṇyādhikaraṇe sūtram ||)
autpattikas tu śabdasyārthena saṃbandhas tasya jñānam upadeśo 'vyatirekaś cārthe 'nupalabdhe tatpramāṇaṃ bādarāyaṇasyānapekṣatvāt / Jaim_1,1.5 /
START MJaiNy 1,1.47-48
pañcamādhikaraṇamāracayati -
abodhako bodhako vā na tāvadbodhako vidhiḥ /
śakteralaukike dharme grahaṇaṃ durghaṭaṃ yataḥ

1.1.48

samabhivyāhṛte dharme śaktigrahaṇasaṃbhavāt /
bodhakasya vidhermātvamanapekṣatayā sthitam

1.1.49

yathā dharme pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyaṃ nāsti, tathā vidherapi nāsti prāmāṇyam |
śaktigrahaṇapūrvakaṃ hi prāmāṇyamāptavākyasya loke dṛṣṭam |
śaktiśca lokaprasiddhe gavādau gṛhyate |
dharmastvalaukikaḥ |
atastatra śaktigrahaṇaṃ durghaṭam |
tasmādvidherabodhakatvānna dharme prāmāṇyamiti prāpte -
brūmaḥ - yathā 'prabhinnakamalodare madhūni madhukaraḥ pibati' ityatra madhukarapadasyārthamajānannanyapadārthamavagatya tatyamabhivyāhārāt kamalasya madhyagate madhupānaṃ kurvati dṛśyamānabhramare madhukaraśabdasya saṅgatiṃ gṛhītvā vākyārthaṃ pratipadyate, tathā 'kārīryā vṛṣṭikāmo yajeta' ityatra lokaprasiddhārthavṛṣṭyādipadasamabhivyāhārādalaukikabhāvanāyāṃ vidheḥ saṅgatiṃ gṛhītvā vidhivākyārthaṃ puruṣo budhyate |
tasmādabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ nāsti |
na ca saṃvādābhāvādaprāmāṇyam, samanantarabhāvipratiniyataphale vṛṣṭyādau saṃvādasyāpi saṃbhavāt |
aniyatadṛṣṭaphale citrayāgādau, pratiniyatajanmāntaraphale jyotiṣṭomādau ca saṃvādaḥ kathamiti cet, evaṃ tarhi svataḥprāmaṇyābhyupagamānnāsti kvāpi saṃvādādyapekṣā |
tasmādabodhakatvasāpekṣatvayoraprāmāṇyakāraṇayorabhāvādvidheḥ svataḥsiddhaṃ prāmāṇyaṃ nāpahnotuṃ śakyam || MJaiNyC_1,1.47-48 ||
(ṣaṣṭhe śabdanityatādhikaraṇe sūtrāṇi 6-23)
karmaike tatra darśanāt / Jaim_1,1.6 /
asthānāt / Jaim_1,1.7 /
karoti śabdāt / Jaim_1,1.8 /
sattvāntare ca yaugapadyāt / Jaim_1,1.9 /
prakṛti vikṛtyoś ca / Jaim_1,1.10 /
vṛddhiś ca kartṛbhūmnāsya / Jaim_1,1.11 /
samaṃ tu tatra darśanam / Jaim_1,1.12 /
sataḥ paramadarśanaṃ viṣayānāgamāt / Jaim_1,1.13 /
prayogasya param / Jaim_1,1.14 /
ādittyavadyaugapadyam / Jaim_1,1.15 /
varṇāntaram avikāraḥ / Jaim_1,1.16 /
nādavṛddhiparā / Jaim_1,1.17 /
nityas tu syād darśanasya parārthatvāt / Jaim_1,1.18 /
sarvatra yaugapadyāt / Jaim_1,1.19 /
saṃkhyābhāvāt / Jaim_1,1.20 /
anapekṣatvāt / Jaim_1,1.21 /
prakhyābhāvāc ca yogasya / Jaim_1,1.22 /
liṅgadarśanāc ca / Jaim_1,1.23 /
START MJaiNy 1,1.49-50
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -
vidhyādirūpo yaḥ śabdaḥ so 'nityo 'thāvinaśvaraḥ /
anityo varṇarūpatvādvarṇe janmopalambhanāt

1.1.50

abādhitapratyabhijñābalādvarṇasya nityatā /
uccāraṇaprayatnena vyajyate 'sau na janyate

1.1.51

śabdanityatvavādino vaiyākaraṇāstāvadevaṃ manyante - varṇasamūhaśravaṇānantaraṃ 'idamekaṃ padam' iti pratyayo mānasapratyakṣeṇotpadyate |
tasya ca pratyayasya varṇavyatiriktaḥ kaścit sphoṭanāmakaḥ padārtho viṣayaḥ |
sa ca nityaḥ |
sa eva śabdaḥ, na tu varṇā iti |
tadetannaiyāyikādayo na sahante |
varṇeṣvevaikārthāvacchedopādhinā padaikyabuddherupapattau varṇātiriktasphoṭakalpanā nirarthikā |
tasmādvarṇānāmeva śabdatvam |
varṇāśca pratipuruṣaṃ pratyuccāraṇaṃ ca janmavināśavanta upalabhyante |
tasmādanityaḥ śabdaḥ |
tasya ca kāraṇadoṣasaṃbhavādvidheraprāmāṇyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ ||
bahubhiḥ puruṣaiḥ pratyekaṃ bahukṛtva uccārite gośabde 'ta eveme gakārādayo varṇāḥ' ityabādhitapratyabhijñā jāyate |
tadbalānnityā varṇāḥ |
na ca varṇānāṃ janmābhāve bahukṛtva uccāraṇaprayatno vyartha iti śaṅkanīyam, tatprayatnasya vyañjakatvāṅgīkārāt |
evaṃ sati puruṣabhedāduccāraṇabhedāśca yathāyogamudāttādibhedaiḥ paṭumṛdutvādibhedaiścopetāndhvaniviśeṣānutpādya caritārthā bhaviṣyanti |
tasmānnitye śabde kāraṇadoṣābhāvānnāstyaprāmāṇyam || MJaiNyC_1,1.49-50 ||
(saptame vedapratyāyakatvādhikaraṇe sūtrāṇi 24-26)
uttpattau vāvacanāḥ syur arthasyātannimittatvāt / Jaim_1,1.24 /
tadbhūtānāṃ kriyārthena sāmāmnāyo 'rthasya tannimittattvāt / Jaim_1,1.25 /
loke sanniyamāt prayogasannikarṣaḥ syāt / Jaim_1,1.26 /
START MJaiNy 1,1.51-52
saptamādhikaraṇamāracayati -
vedavākyamamānaṃ syānmānaṃ vā nāsya mānatā /
pṛthaksaṅgatyapekṣāyāmanapekṣatvavarjanāt

1.1.52

vede 'pi lokavannaiva vākyārthe saṅgatiḥ pṛthak /
grahītavyā tato vākyaṃ pramāṇaṃ nairapekṣyataḥ

1.1.53

yadyapi varṇānāṃ nityatvādekārthāvacchedakasya padasyāpi varṇarūpatayānityatvādvarṇapadadvārā vedasya kāraṇasāpekṣatvaṃ nāsti, tathāpi 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' ityādivākyasya vākyārthe saṅgatigrahaṇamapekṣitam |
tasmānnairapekṣyābhāvātprāmāṇyaṃ nāstīti prāpte -
brūmaḥ - loke 'gāmānaya' ityādivṛddhaprayoge padapadārthayoreva saṅgatirgṛhyate |
vākyaṃ tvākāṅkṣāyogyatāsannidhivaśāt svārthaṃ pratipādayatītyavivādam |
tathā vedavākyasyāpi pratyāyakatvādanapekṣatvena prāmāṇyamaviruddham || MJaiNyC_1,1.51-52 ||
(aṣṭame vedāpauruṣeyatvādhikaraṇe sūtrāṇi 27-32)
vedāṃś caike sannikarṣaṃ puruṣākhyāḥ / Jaim_1,1.27 /
anityadarśanāc ca / Jaim_1,1.28 /
uktaṃ tu śabdapūrvatvam / Jaim_1,1.29 /
ākhyā pravacanāt / Jaim_1,1.30 /
parantu śrutisāmānyamātram / Jaim_1,1.31 /
kṛte vā viniyogaḥ syāt karmaṇaḥ saṃbandhāt / Jaim_1,1.32 /
START MJaiNy 1,1.53-54
aṣṭamādhikaraṇamāracayati -
pauruṣyaṃ na vā vedavākyaṃ syātpauruṣyatā /
kāṭhakādisamākhyānādvākyatvāccānyavākyavat

1.1.54

samākhyādhyāpakatvena vākyatvaṃ tu parāhatam /
tatkartranupalambhena syāttato 'pauruṣeyatā

Original text: Jaiminīyanyāyamālāvistara a metrical exposition of Jaimini's Mīmāṃsāsūtra, with Mādhava's prose commentary · Edition: Pandit Sivadatta: Jaiminiyanyayamala, Poona 1892. (Anandasrama Sanskrit Series, 24) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc