જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 1.1

ન્યાયમાલાયા આદૌ સ્વકીયગ્રન્થત્વદ્યોતનાય સ્વમુદ્રારૂપમનેકાર્થગર્ભે દેવતાનમસ્કારપ્રતિપાદકં શ્લોકં પઠતિ -
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.1
વાગીશાદ્યાઃ સુમનસઃ સર્વાર્થાનામુપક્રમે ।
યં નત્વા કૃતકૃત્યાઃ સ્યુસ્તં નમામિ ગજાનનમ્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.2
ઇષ્ટદેવતાં નમસ્કૃત્ય ચિકીર્ષિતાર્થપરિપાલનાય પાલકે સ્વામિનિ વિદ્યમાનં મહિમાનમનુસ્મરતિ --
યુક્તિં માનવતીં વિદન્સ્થિરધૃતિર્ભેદે વિશેષાર્થભાગ્ આપ્તોહઃ ક્રમકૃત્પ્રયુક્તિનિપુણઃ શ્લાધ્યાતિદેશોન્નતિઃ ।
નિત્યસ્ફૂર્ત્યધિકારવાન્ગતસદાબાધઃ સ્વતન્ત્રેશ્વરો જાગર્તિ શ્રુતિમત્પ્રસઙ્ગચરિતઃ શ્રીબુક્કણક્ષ્માપતિઃ

અત્ર ચિકીર્ષિતે ધર્મશાસ્ત્રે વર્તમાનાનાં દ્વાદશાનામધ્યાયાનાં યે પ્રતિપાદ્યા અર્થાઃ, યે ચ નીતિશાસ્ત્રોક્તા રાજધર્માઃ, તે સર્વે ઽપ્યસ્મિન્ભૂપતાવુપલભ્યન્તે ।
નીતિપક્ષે - યુક્તિર્યોગઃ સંધિઃ ।
સા ચ યુક્તિર્માનવતી ।
માનઃ સત્કારશ્ચતુર્ષુ સામભેદદાનદણ્ડેષૂપાયેષુ પ્રથમ ઉપાયઃ ।
વૈરિણો બુદ્ધિભેદો દ્વિતીયઃ ।
એતાભ્યાં દાનદણ્ડાવપ્યુપલક્ષ્યેતે ।
એતૈશ્ચતુર્ભિરૂપાયૈર્વિશેષેણાર્થં ધનં ભજતિ પ્રાપ્નોતિ ।
એતાવતા શત્રુક્ષયઃ કથિતઃ ।
અવશિષ્ટેન સ્વરાજ્યપ્રતિપાલનપ્રકારઃ પ્રતિપદ્યતે -- આપ્તેષ્વમાત્યપ્રભૃતિષુ પુરુષેષુ ઽઅયમીદૃશસ્ય વ્યાપારસ્ય યોગ્યો નાન્યસ્યઽ ઇત્યેવમૂહાપોહકુશલઃ ।
ઽરાજસભાયામેતે
તપસ્વિનઃ પૂજ્યા વિપ્રા દક્ષિણભાગ ઉપવેશનીયાઃ, એતે ચ ભૃત્યા વામભાગેઽ ઇતિ ક્રમં કરોતિ તત્તદ્ગ્રામેષ્વધિકૃતાન્પુરુષાનુચિતબુદ્ધિપ્રદાનેન પ્રયોક્તું નિપુણઃ ।
સમુદ્રપર્યન્તત્વેનાતિબહલસ્ય દેશસ્યોન્નતિઃ સમસ્તવસ્તુસંપત્તિઃ ।
સા ચ પરરાષ્ટ્રનિવાસિભિઃ સકલપ્રણિભિઃ શ્લાઘ્યતે ।
ઽઇદં કર્તવ્યમ્, ઇદં નઽ ઇત્યેવં કાર્યાકાર્યવિષયા સ્ફૂર્તિસ્તસ્યામધિકારો ઽસ્ય રાજ્ઞો નિત્યઃ સર્વત્રાપ્રતિહતબુદ્ધિત્વાત્ ।
ગતો નિવારિતઃ સતાં તપસ્વિનામાબાધો વિઘ્નો યેનાસૌ ગતસદાબાધઃ ।
દેશાન્તરાધિપતીનાં રાજ્ઞામેતદધીનત્વેનાપરપ્રેષ્યત્વાદયં સ્વતન્ત્રઃ ।
જગદીશ્વરસ્ય વિદ્યાતીર્થમુનેર્ભોગમૂર્તિત્વેનાયમીશ્વરઃ ।
યસ્ય સભાયાં ગોષ્ઠીરૂપઃ પ્રસઙ્ગો વેદાર્થવિષયત્વેન શ્રુતિમાન્ ।
યદીયં ચરિતમપિ નિરન્તરં વેદોક્તરહસ્યાર્થન્ધ્યાનરૂપત્વેન શ્રુતિમદ્ભવતિ સો ઽયં શ્રુતિમત્પ્રસઙ્ગ્ચરિતઃ ।
એવંવિધો બુક્કભૂપતિરન્તઃ પરમેશ્વરધ્યાને, બહિઃ પ્રજાપાલને ચ નિત્યં જાગર્તિ ।
યથા નીતિશાસ્ત્રોક્તેષુ સામભેદાદિષ્વયં કુશલસ્તથા સર્વજ્ઞાવતારત્વાદ્ધર્મશાસ્ત્રોક્તેષુ પ્રમાણાદિપ્રસઙ્ગાન્તેષ્વધ્યાયાર્થેષુ કુશલઃ ।
તે ચાધ્યાયાર્થા ઉપરિષ્ટાત્પ્રદર્શ્યન્તે

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.3
રાજ્ઞઃ સર્વજ્ઞત્વં સોપપત્તિકં પ્રકટયતિ --
યદ્બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યતે પ્રગુણયત્તત્પઞ્ચમૂર્તિપ્રથાં તત્રાયં સ્થિતિમૂર્તિમાકલયતિ શ્રી બુક્કણક્ષ્માપતિઃ ।
વિદ્યાતીર્થમુનિસ્તદાત્મનિ લસન્મૂર્તિસ્ત્વનુગ્રાહિકા તેનાસ્ય સ્વગુણૈરખણ્ડિતપદં સાર્વ મુદ્દ્યોતતે

સર્વાસૂપનિષત્સુ પ્રતીયમાનં યત્પરં બ્રહ્મ તદેવ શૈવાગમેષુ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારનિરોધનાનુગ્રહલક્ષણપઞ્ચકૃત્ય સિદ્ધ્યર્થમીશાનતત્પુરુષાઘોરવામદેવસદ્યોજાતલક્ષણાનાં પઞ્ચાનાં મૂર્તીનાં પ્રથાં પ્રસિદ્ધિં વિસ્તારં વા પ્રગુણયતિ પ્રકટી કરોતીતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
તત્ર તાસુ મૂર્તિષ્વયં ભૂપાલઃ સ્થિતિમૂર્તિં ધત્તે ।
તસ્યા મૂર્તેરાત્મનિ લસન્વિદ્યાતીર્થમુનિઃ કૃત્સ્નસ્ય જગતો ઽનુગ્રાહિકા મૂર્તિરિત્યુચ્યતે ।
યસ્માદયં ભૂપો વેદાન્તોક્તં પરં બ્રહ્મ, યસ્માચ્ચાઽગમોક્તા મહેશ્વરસ્ય સ્થિતિમૂર્તિઃ, યસ્માચ્ચ શ્રીવિદ્યાતીર્થમુનિસ્તદાત્મનિ સંનિધાય પ્રકાશતે, તસ્માત્સર્વજ્ઞત્વમસ્ય રાજ્ઞ ઉત્કર્ષેણાઽવિદ્વ- દઙ્ગનાગોપાલમવિવાદેન પ્રતિભાસતે

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.4
ઉક્તગુણોપેતસ્ય રાજ્ઞો મન્ત્રિણં નાનાપુરાણપ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તૈર્હિતકારિતયા પ્રશંસતિ --
ઇન્દ્રસ્યાઙ્ગિરસો નલસ્ય સુમતિઃ શૈવ્યસ્ય મેધાતિથિર્ ધૌમ્યો ધર્મસુતસ્ય વૈન્યનૃપતેઃ સ્વૌજા નિમેર્ગૌતમિઃ ।
પ્રત્યગ્દૃષ્ટિરરુન્ધતીસહચરો રામસ્ય પુણ્યાત્મનો યદ્વત્તસ્ય વિભોરભૂત્કુલગુરુર્મન્ત્રી તથા માધવઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.5
ચિકીર્ષિતગ્રન્થે શ્રદ્ધાતિશયમુત્પાદયિતું કર્તૃગૌરવં પ્રકટયતિ --
શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારપાલકો માધવો બુધઃ ।
સ્માર્તં વ્યાખ્યાય સર્વાર્થં દ્વિજાર્થં શ્રૌત ઉદ્યતઃ

સર્વવર્ણાશ્રમાનુગ્રહાય પુરાણસારપારાશરસ્મૃતિવ્યાખ્યાદિના સ્માર્તો ધર્મઃ પૂર્વેવ્યાખ્યાતઃ ।
ઇદાનીં દ્વિજાનાં વિશેષાનુ ગ્રહાય શ્રૌતધર્મવ્યાખ્યાનાય પ્રવૃત્તઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.6
ગ્રન્થમારિપ્સુર્ગુરુમૂર્ત્યુપાધિકં સકલવેદશાસ્ત્રપ્રવર્તકત્વેનાત્રોચિતેષ્ટદેવતારૂપં પરમેશ્વરમાદૌ નમસ્કૃત્ય શ્રોતૃપ્રવૃત્તિસિદ્ધ્યર્થં વિષયપ્રયોજને દર્શયંસ્તં ગ્રન્થં પ્રતિજાનીતે --
પ્રણમ્ય પરમાત્માનં શ્રીવિદ્યાતીર્થરૂપિણમ્ ।
જૈમિનીયન્યાયમાલા શ્લોકૈઃ સંગૃહ્યતે સ્ફુટમ્

જૈમિનીપ્રોક્તાનિ ધર્મનિર્ણાયકાન્યધિકરણાનિ ન્યાયાઃ ।
તે ઽસ્ય ગ્રન્થસ્ય વિષયઃ ।
પઠિતું સુશકૈઃ કતિપયૈરેવ શ્લોકૈસ્તેષાં સ્ફુટીભાવઃ પ્રયોજનમ્ ।
ન્યાયમાલા સંગૃહ્યત ઇતિ ગ્રન્થનામનિર્દેશપૂર્વિકા પ્રતિજ્ઞા

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.7-8
કરિષ્યમાણસ્ય ગ્રન્થસ્ય પ્રકારં દર્શયતિ --
એકો વિષયસંદેહપૂર્વપક્ષાવભાસકઃ ।
શ્લોકો ઽપરસ્તુ સિદ્ધાન્તવાદી પ્રાયેણ કથ્યતે

ચત્વારો ઽવયવા એકશ્લોકેનોક્તાઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
યત્ર ક્વાપિ બહુશ્લોકૈરુચ્યન્તે ઽતો ન વિસ્તરઃ

એકૈકસ્યાધિકરણસ્ય વિષયઃ, સંદેહઃ, સંગતિઃ, પૂર્વપક્ષઃ, સિદ્ધાન્તશ્ચેતિ પશ્ચાવયવાઃ ।
તત્ર સંગતિરનન્તરમેવ વ્યુત્પાદયિષ્યમાણેન પ્રકારેણ પ્રત્યધિકરણં સ્વયમેવોહિતું શક્યતે ।
અવશિષ્ટાનાં ચતુર્ણામવયવાનાં સંગ્રાહકાઃ ક્વચિદ્ભહવઃ શ્લોકાઃ, ક્વચિદેક ઇત્યાવાપોદ્વાપાભ્યામન્તતઃ પ્રત્યધિકરણં શ્લોકદ્વિત્વે સંખ્યા પર્યવસ્યતિ ।
અતો બહુત્વાદ્બિભ્યતા ગ્રન્થગૌરવશઙ્કા ન કર્તવ્યા

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.9
તમેવ ગ્રન્થાગૌવરભાવં સ્ફુટીકુર્વન્રૂપકવ્યાજેન સુબોધત્વં દર્શયતિ --
સર્વથાપિ સહસ્રે દ્વે નાતિક્રામતિ સંગ્રહઃ ।
મીમાંસાસાગરસ્તેન ક્રીડાપુષ્કરિણી ભવેત્

શ્લોકેન શ્લોકાભ્યાં શ્લોકૈર્વા યથાસંભવં ન્યાયઃ સંગૃહ્યતામ્ ।
સર્વથાપિસહસ્રન્યાયસંગ્રહરૂપો ગ્રન્થઃ શ્લોકસહસ્રદ્વયપૂર્તેરર્વાગેવ સમાંપ્સ્યતે, ન તુ સહસ્રદ્વયમત્તિક્રામતિ ।
ભાષ્યટીકાદીનાં બહુત્વાદ્દુરવગાહત્વાચ્ચ મીમાંસા સાગરસભા પૂર્વમાસીત્ ।
ક્રિયમાણેનાનેન ગ્રન્થેન દોષદ્વયરહિતેન રાજપુત્રાણાં બાલાનાં ક્રીડાર્થં નિર્મિતયા નાભિદઘ્ન્યા પુષ્કરિણ્યા સમા ભવિષ્યતિ ।
યદ્યપિ શાસ્ત્રદીપિકાદૌ ક્વચિત્ક્વચિત્સંગ્રહશ્લોકો ઽસ્તિ, તથાપિ ન સર્વત્ર વિદ્યતે ।
યત્રાસ્તિ તત્રાપિ વિષયસંશયયોરેસંગ્રહાન્ન શ્લોકપાઠમાત્રેણાધિકરણમુપન્યસિતું શક્યતે ।
અતો ન ક્વાપિ ગતાર્થત્વં શઙ્કનીયમ્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.10
સંગતિં વ્યુત્પાદયતિ -
શાસ્ત્રે ઽધ્યાયે તથા પાદે ન્યાયસંગતયસ્ત્રિધા ।
શાસ્ત્રાદિવિષયે જ્ઞાતે તત્તત્સંગતિરૂહ્યતામ્

શાસ્ત્રસંગિતઃ, અધ્યાયસંગતિઃ, પાદસંગતિશ્ચેતિ ત્રિધા સંગતિઃ ।
સા ચ શાસ્ત્રાદીનાં ત્રયાણામસાધરણે વિષયે જ્ઞાતે સતિ સ્વયમેપ્વોહિતું શક્યા

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.11-12
શાસ્ત્રસ્યાધ્યાયાનાં ચાસાધારણં વિષયં દર્શયતિ -
ધર્મો દ્વાદશલક્ષણ્યા વ્યુત્પાદ્યસ્તત્ર લક્ષણૈઃ ।
પ્રમાણભેદશેષત્વપ્રયુક્તિક્રમસંજ્ઞકાઃ

અધિકારો ઽતિદેશશ્ચ સામાન્યેન વિશેષતઃ ।
ઊહો બાધશ્ચ તન્ત્રં ચ પ્રસઙ્ગશ્ચોદિતાઃ ક્રમાત્

લક્ષણાન્યધ્યાયાઃ ।
દ્વાદશાનાં લક્ષણાનાં સમાહારો દ્વાદશલક્ષણી ।
તાદૃશસ્ય દ્વાદશલક્ષણોપેતસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ધર્મો વિષયઃ ।
પ્રમાણાદયઃ પ્રસઙ્ગાન્તા દ્વાદશ પદાર્થાઃ ક્રમાદ્દ્વાદશાનામધ્યાયાનાં વિષયાઃ ।
પ્રથમે ઽધ્યાયે - વિધ્યર્થવાદાદિરૂપં પ્રમાણં નિરૂપિતમ્ ।
દ્વિતીયે-યાગદાનાદિ કર્મભેદઃ ।
તૃતીયે - પ્રયાજાદીનાં દર્શપૂર્ણમાસાદ્યર્થત્વેન તચ્છેષત્વમ્ ।
ચતુર્થે - ઽગોદોહનસ્ય પુરુષાર્થત્વપ્રયુક્ત્યાનુષ્ઠાનમ્, ન તુ ક્રત્વર્થત્વપ્રયુક્ત્યાઽ ઇત્યેવમાદયઃ ।
પઞ્ચમે - ક્રમનિયતિવિધેયત્વાદયઃ ।
ષષ્ઠે - ઽકર્તુરધિકારો નાન્ધાદેઃઽ ઇત્યાદયઃ ।
સપ્તમે -"સમાનષિતરચ્છયેનેન"ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષવચનેન, અગ્નિહોત્રાદિનામ્નાનુમિતવચનેન ચ સાંમાન્યતો ઽતિદેશઃ ।
અષ્ટમે -"સૌર્યે ચરું નિર્વપેત્"ઇત્યત્ર નિર્વાપસ્તદ્ધિતેન દેવતાનિર્દેશ એકદેવતાત્વમૌષધદ્રવ્યકત્વમિતિ લિઙ્ગેનાઽગ્નેયપુરોડાશેતિકર્તવ્યતૈવ, નાન્યસ્યેત્યેવમાદિર્વિશેષતો ઽતિદેશઃ ।
નવમે - પ્રકૃતૌ"અગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિ"ઇતિ પઠિતે મન્ત્રે વિકૃતૌ સૌર્યચરાવગ્નિપદપરિત્યાગેન સૂર્યપદપ્રક્ષેપેણ ઽસૂર્યાય જુષ્ટં નિર્વપામિ ઽ ઇત્યેવમાદ્યૂહઃ ।
દશમે - કૃષ્ણલેષુ ચોદકપ્રાપ્તસ્યાવઘાતસ્ય વિતુષીકરણાસંભવેન લોપ ઇત્યેવમાદિર્બાધઃ ।
એકાદશે - બહૂનામગ્નેયાદીનાં પ્રધાનાનાં સકૃદનુષ્ઠિતેન પ્રયાજાદ્યઙ્ગેનોપકાર ઇતિ તન્ત્રમ્ ।
દ્વાદશે - પ્રધાનસ્ય પશોરુપકારાયાનુષ્ઠિતેન પ્રયાજાદ્યઙ્ગેન પશ્વઙ્ગપુરોડાષે ઽપ્યુપકાર ઇત્યાદિપ્રસઙ્ગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.11-12 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.13
પાદાનામસાધારણં વિષયં દર્શયતિ -
વિધ્યર્થવાદસ્મૃતયો નામ ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
પ્રથમાધ્યાયગૈઃ પાદૈશ્ચતુર્ભિર્માનમીરિતમ્

પ્રથમે પાદે - વિધિરૂપં માનમીરિતમ્ ।
દ્વિતીયે - અર્થવાદરૂપમ્ ।
અર્થવાદો મન્ત્રસ્યાપ્યુપલક્ષકઃ ।
તૃતીયે - સ્મૃતિરૂપમ્ । સ્મૃતિરાચારમપ્યુપલક્ષયતિ ।
ચતુર્થે - ઉભ્દિઞ્ચિત્રાદિનામરૂપમ્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.14
ઉપોદ્ધાતઃ કર્મભેદમાનં તસ્યાપવાદગીઃ ।
પ્રયોગભેદ ઇત્યેતે દ્વિતીયાધ્યાયપાદગાઃ

દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - આખ્યાતમેવાપૂર્વબોધકમ્, અપૂર્વસભ્દાવશ્ચેત્યાદિકઃ કર્મભેદચિન્તોપયુક્ત ઉપોદ્ઘાતો વર્ણિતઃ ।
દ્વિતીયે - ધાતુભેદપુનરુક્ત્યાદિભિઃ કર્મભેદઃ ।
તૃતીયે - રથન્તરાદીનાં કર્મભેદપ્રામાણ્યાપવાદઃ ।
ચતુર્થે - નિત્યકામ્યયોઃ પ્રયોગયોર્ભેદઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.15
શ્રુતિર્લિઙ્ગં ચ વાક્યાદિવિરોધપ્રતિપત્તયઃ ।
અનારભ્યોક્તિબહ્વર્થસ્વામ્યર્થા અષ્ટપાદગાઃ

તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - શેષત્વબોધકાનાં શ્રુતિલિઙ્ગાદીનાં મધ્યે શ્રુતિર્વિચારિતા ।
દ્વિતીયે - લિઙ્ગમ્ ।
તૃતીયે - વાક્યપ્રકરણાદિ ।
ચતુર્થે - નિવીતોપવીતાદિષ્વર્થવાદત્વવિધિત્વાદિનિર્ણયહેતુઃ શ્રુત્યાદેઃ પરસ્પરવિરોધસદસભ્દાવઃ ।
પઞ્ચમે - પ્રતિપત્તિકર્માણિ ।
ષષ્ઠે - અનારભ્યાધીતાનિ ।
સપ્તમે - બહુપ્રધાનોપકારકપ્રયાજાદીનિ ।
અષ્ટમે - યાજમાનાનિ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.16
પ્રધાનસ્ય પ્રયોક્તૃત્વમપ્રધાનપ્રયોક્તૃતા ।
ફલચિન્તા જઘન્યાઙ્ગચિન્તેત્યેતે ચતુર્થગાઃ

ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - પ્રધાનભૂતાઽમિક્ષા દધ્યાનયનસ્ય પ્રયોજિકેસ્યાદિ પ્રધાનપ્રયોક્તૃત્વં વિચારિતમ્ ।
દ્વિતીયે તુ -અપ્રધાનં વત્સાપાકરણં શાખાછેદે પ્રયોદકમિત્યાદ્યપ્રધાનપ્રયોક્તૃત્વમ્ ।
તૃતીયે - જુહૂપર્ણમયીત્વાદેરપાપશ્લોકશ્રવણાદિફલભાવાભાવચિન્તા ।
ચતુર્થે - રાજસૂયગતજઘન્યાઙ્ગાક્ષદ્યૂતાદિચિન્તા

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.17
શ્રુત્યાદિભિઃ ક્રમસ્તસ્ય વિશેષો વૃદ્ધ્યવર્ધને ।
શ્રુત્યાદેર્બલિતા ચેતિ પઞ્ચમાધ્યાયપાદગાઃ

પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - શ્રુત્યર્થપાઠાદિભિઃ ક્રમો નિરૂપિતઃ ।
દ્વિતીયે - વાજપેયગતેષુ સપ્તદશસુ પશુષ્વેકૈકધર્મસમાપનમિત્યાદિક્રમવિશેષઃ ।
તૃતીયે - પઞ્ચપ્રયાજાદીનામાવર્તનેનૈકાદશ્યમિત્યાદિવૃદ્ધિઃ, અદાભ્યગ્રહચિત્રિણ્યોરનાવૃત્તિરિત્યાદિવૃદ્ધ્યભાવઃ ।
ચતુર્થે - ક્રમનિયામકાનાં શ્રુત્યર્થપાઠાદીનાં પ્રબલદુર્બલભાવઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.18
અધિકારી તસ્ય ધર્માઃ પ્રતિનિધ્યર્થલોપને ।
દીક્ષા સત્રં દેયુહ્ની ષષ્ઠે પાદેષ્વમી સ્થિતાઃ

ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - કર્માધિકારઃ કર્તુરસ્તિ, અન્ધાદેર્નાસ્તિ, સ્ત્રિયા અસ્તિ, સ ચ પત્યા સહ, ઇત્યેવમાદિનાધિકારી નિરૂપિતઃ ।
દ્વિતીયે - તત્રાધિકારિણાં પ્રત્યેકં કૃત્સ્ન્નં ફલમ્, દર્શપૂર્ણમાસયોઃ કર્ત્રૈક્યનિયમઃ, કામ્યં કર્મ સમાપનીયમ્, ઇત્યેવમાદયો ઽધિકારિધર્મા ઉક્તાઃ ।
તૃતીયે - દ્રવ્યસ્ય પ્રતિનિધિરસ્તિ, દેવાદીનામગ્ન્યાદીનામધિકારિણશ્ચ સ નાસ્તિ, ઇત્યાદિનિરૂપણમ્ ।
ચતુર્થે - પદાર્થલોપનં વિચારિતમ્, ઽઅવત્તનાશે તત્યાજ્યેન યજેત્, ઇડાજ્યસ્ય નાશે સતિ શેષાન્નં ગ્રાહ્યમ્ઽ ઇત્યાદિકમ્ ।
પઞ્ચમે - કાલાપરાધેન ચન્દ્રોદયે સત્યભ્યુદયેષ્ટિઃ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ , જ્યોતિષ્ટોમસ્યૈકાદયો દીક્ષાઃ, દ્વાદશાહસ્ય દ્વાદશ દીક્ષાઃ, ઇત્યાદિ નિરૂપિતમ્ ।
ષષ્ઠે - તત્રાધિકારિણસ્તુલ્યકલ્પા એવ, સત્રં વિપ્રસ્યૈવ, ઇત્યેવમાદિકં ચિન્તિતમ્ ।
સપ્તમે - પિત્રાદિકં ન દેયમ્, મહાભૂમિર્ન દેયા, ઇત્યેવમાદિર્દેયવિચારઃ ।
અષ્ટમે - લૌકિકાગ્ના વુપનયનહોમઃ, સ્થપતીષ્ટિસ્તથૈવ, ઇત્યેવમાદ્યગ્નિવિચારઃ કૃતઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.19
પ્રત્યક્ષોક્ત્યાતિદેશો ઽસ્ય શેષઃ સામનિરૂપણમ્ ।
નામલિઙ્ગાતિદેશૌ દ્વૌ સપ્તમાધ્યાયપાદગાઃ

સપ્તમાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - ઽસમાનમિતરચ્છ્યેનેનઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષવચનાતિદેશઃ ।
દ્વિતીયે - રથન્તરશબ્દેન ગાનમાત્રાભિધાયિના ગાનસ્યૈવાતિદેશ્યત્વમિત્યેતાદૃશઃ પૂર્વોક્તાતિદેશસ્ય શેષો વિચારિતઃ ।
તૃતીયે - અગ્નિહોત્રનામ્નાતિદેશઃ ।
ચતુર્થે - નિર્વાપૌષધદ્રવ્યાદિલિઙ્ગાતિદેશઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.20
સ્પષ્ટલિઙ્ગાદથાસ્પષ્ટાત્પ્રબલાદપવાદતઃ ।
અતિદેશવિશેષાઃ સ્યુરષ્ટમાધ્યાયપાદગાઃ

અષ્ટમાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - સ્પષ્ટેન લિઙ્ગેનાતિદેશવિશેષઃ ।
તદ્યથા સૌર્યચરાર્વતિદેશકાનિ નિર્વાપઃ, તદ્ધિતેન દેવતાનિર્દેશઃ, એકદેવતત્વમ્, ઔષધદ્રવ્યકત્વમ્, ઇત્યાદીનિ સ્પષ્ટાન્યગ્નિયલિઙ્ગાનિ ।
દ્વિતીયે તુ-અસ્પષ્ટૈર્લિઙ્ગરતિદેશઃ ।
તદ્યથા - વાજિને હવિઃ સામાન્યેન લિઙ્ગેન પયોવિધ્યન્તો ઽતિદિશ્યતે ।
તત્ર લિઙ્ગમસ્પષ્ટમ્ ।
શીઘ્રં તદ્બુદ્ધ્યનુત્પાદનાત્ ।
તૃતીયે - પ્રબલેન લિઙ્ગેનાતિદેશઃ ।
તદ્યથા - આભિચારિકષ્ટાવાગ્નાવૈષ્ણવસારસ્વતબાર્હસ્પત્યેષુ હવિઃષુ ત્રિત્વેન લિઙ્ગેન યથાક્રમમાગ્નેયાદિવિધ્યન્તે પ્રાપ્તે દ્વિદૈવત્યત્વેન લિઙ્ગેન પ્રથમ આગ્નાવૈષ્ણવે તૃતીયસાયાગ્નીષોમીયસ્ય વિધ્યન્તો ઽતિદિષ્ટઃ ।
પ્રબલં ચ દ્વિદૈવત્યત્વમ્ ।
શબ્દોચ્ચારણમાત્રેણ સહસા પ્રતિભાસાત્ ।
ક્રમસ્તુ વિલમ્બિતપ્રતીત્યા દુર્બલઃ ।
ચતુર્થે - દર્વિહોમેષ્વતિદેશો ઽપોદ્યતે

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.21
ઊહારમ્ભો ઽથ સામોહો મન્ત્રોહસ્તત્પ્રસઙ્ગતઃ ।
નવમાધ્યાયપાદેષુ ચતુર્ષ્વેતે પ્રકીર્તિતાઃ

નવમાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - ઉપોદ્ઘાતપૂર્વકમૂહવિચારપ્રારમ્ભઃ ।
તત્ર પ્રયાજાદયો ધર્મા અપૂર્વપ્રયુક્તાઃ ।
અવધાતમન્ત્રાદિષ્વવિવક્ષિતં વ્રીહ્યગ્ન્યાદિસ્વરૂપં સાધનવિશેષત્વમાત્રં વિવક્ષિતમિત્યાદિરૂપોદ્ધાતઃ ।
સવિત્રશ્વિપૂષશબ્દાનાં વિકૃતિષુ નાસ્ત્યૂહઃ ।
અગ્નિશબ્દસ્યાસ્ત્યૂહ ઇત્યાદિક ઊહવિચારારમ્ભઃ ।
દ્વિતીયે - સપરિકરઃ સામોહઃ ।
તૃતીયે - મન્ત્રોહઃ ।
ચતુર્થે - મન્ત્રોહપ્રસઙ્ગાપતિતો વિચારઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.22
દ્વારલોપો ઽસ્ય વિસ્તારઃ કાર્યૈકત્વં સમુચ્ચયઃ ।
ગ્રહસામપ્રકીર્ણાનિ નઞર્થશ્ચાષ્ટપાદગાઃ

દશમાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - બાધહેતુર્દ્વારલોપો નિરૂપિતઃ ।
તદ્યથા - ઽસ્વયઙ્કૃતા વેદિર્ભવતિ ઽઇત્યત્ર વેદિનિષ્પાદનરૂપસ્ય દ્વારસ્ય લોપેન નિષ્પાદકાનામુદ્ધનનાદીનાં બાધઃ ।
કૃષ્ણલેષુ વિતુષીકરણરૂપસ્ય દ્વારસ્ય લોપેનાવઘાતસ્ય બાધઃ ।
દ્વિતીયે - સંક્ષેપેણોક્તસ્ય દ્વારલોપસ્ય બહુભિરુદાહરણૈર્વિસ્તારઃ ।
તૃતીયે - બાધકારણં કાર્યૈકત્વમ્ ।
તદ્યથા - પ્રકૃતૌ ગવાશ્વાદિદક્ષિણાયા ઋત્વિક્પરિક્રયઃ કાર્યમ્ ।
તથા વિકૃતિરૂપે ભૂનામ્ન્યેકાહે ધેનુરૂપાયા દક્ષિણાયાસ્તદેવ કાર્યમ્ ।
તતો ધેન્વાગવાશ્વાદિદક્ષિણા વિકૃતૌ ચોદકપ્રપ્તા બાધ્યતે ।
ચતુર્થે - નક્ષત્રેષ્ટિવિહિતા ઉપહોમાશ્ચોદકપ્રાપ્તૈર્નારિષ્ઠહોમૈઃ સહ સમુચ્ચીયન્તે, ઇત્યાદિઃ સમુચ્ચયઃ ।
પઞ્ચમે - ષોડશિગ્રહઃ પ્રકૃતિગામી ।
સ ચાઽગ્રયણપાત્રાદેવ ગ્રહીતવ્યઃ, ઇત્યાદિર્બાધપ્રસઙ્ગાગતો ગ્રહાદિવિચારઃ ।
ષષ્ઠે - ઽસામ તૃચે ગેયમ્ ઽ ઇત્યાદિર્બાધપ્રસઙ્ગાગતઃ સામવિચારઃ ।
સપ્તમે - પશ્વઙ્ગેષુ - પ્રત્યઙ્ગં હવિર્ભેદઃ, ન કૃત્સ્નઃ પશુર્હવિર્ભેદઃ ।
ગૃહમેધીયમપૂર્વે કર્મેત્યાદિર્બાધપ્રસઙ્ગાગતઃ પ્રકીર્ણવિચારઃ ।
અષ્ટમે - ઽનાનુયાજેષુ ઽ ઇતિ પર્યુદાસઃ , ઽ ન સોમે ઇત્યર્થવાદઃ, ઽનાતિરાત્રે ઽ ઇતિ પ્રતિષેધઃ ઽ ઇત્યાદિર્બાધોપયુક્તો નઞર્થવિચારઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.23
ઉપોદ્ઘાતસ્તથા તન્ત્રાવાપૌ તન્ત્રસ્ય વિસ્તૃતિઃ ।
આવાપવિસ્તૃતિશ્ચૈકાદશાધ્યાયસ્ય પાદગાઃ

એકાદશાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - તન્ત્રસ્યોપોદ્ઘાતો વર્ણિતઃ ।
દ્વિતીયે - તન્ત્રાવાપૌ સંક્ષેપેણોક્તૌ ।
તૃતીયે - તન્ત્રમુદાહરણબાહુલ્યેન પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
ચતુર્થે - તથૈવાઽવાપઃ પ્રપઞ્ચિતઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.24
પ્રસઙ્ગસ્તન્ત્રિનિર્ણીતિઃ સમુચ્ચયવિકલ્પને ।
દ્વાદશાધ્યાયપાદાર્થા ઇતિ પાદાર્થસંગ્રહઃ

દ્વાદશાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે - પશુધર્માણાં પશુપુરોડાશે પ્રસઙ્ગઃ, સૌમિકવેદેરુત્તરકાલીમકર્મસુ પ્રસઙ્ગઃ, ઇત્યાદિવિચારઃ ।
દ્વિતીયે - સવનીયપશોસ્તન્ત્રિત્વમ્ , ન તુ સવનીયપુરોડાશાનામ્ ।
વિકૃતિસ્તન્ત્રિણી, ન પ્રકૃતિઃ, અન્વારમ્ભણીયા વિકયતિષ્વપિ સ્યાત્, ન તુ પ્રકૃતાવેવેત્યાદિવિચારઃ ।
તૃતીયે - ત્વગ્વાસસોઃ સમુચ્ચયઃ ।
આદારગતાનામૃજુત્વસમતતત્વાદીનાં સમુચ્ચય ઇત્યાદિકં પ્રાધાન્યેન, યવવ્રીહ્યોર્વિકલ્પ ઇત્યાદિકં સમુચ્ચયાપવાદત્વેન, ઇત્યુભયં ચિન્તિતમ્ ।
ચતુર્થે ચ - ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યયાજ્યાનુવાક્યાયગલયોર્વિકલ્પ ઇત્યાદિકં પ્રાધાન્યેન, પ્રાજ્યાનુવાક્યયોઃ સમુચ્ચય ઇત્યાદિકં વિકલ્પાપદાદત્વેનેત્યુભયં ચિન્તિતમ્ ।
ચતુર્થે ચ - ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યયાજ્યાનુવાક્યાયુગલયોર્વિકલ્પ ઇત્યાદિકં પ્રાધાન્યેન, પ્રાજ્યાનુવાક્યયોઃ સમુચ્ચય ઇત્યાદિકં વિકલ્પાપદાદત્વેનેત્યુભયં ચિન્તિતમ્ ।
તદેવં દ્વાદશાધ્યાયગતેષુ ષષ્ટિસંખ્યાકેષુ પાદેષુ પ્રતિપાહ્યા અર્થા સંગૃહીતાઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.25
નનુ યથોક્તેભ્યઃ પાદાર્થેભ્યો ઽપ્યર્થા બહવસ્તત્તત્પાદેષુ વિચાર્યન્તે, તેષાં કથં તત્તત્પાદાન્તર્ભાવ ઇત્યાશઙ્ક્યાઽહ -
ઉપોદ્ઘાતાપવાદાભ્યાં પ્રસઙ્ગાનુપ્રસઙ્ગતઃ ।
તત્તત્પાદગતત્વેન વિચારાન્તરમુન્નયેત્

યથોક્તપાદપ્રતિપાદ્યદન્યેષ્વર્થેષુ યથોચિતં કશ્ચિદુપોદ્ધાતઃ, કશ્ચિદપવાદઃ , કશ્ચિત્પ્રસઙ્ગપતિતઃ, કશ્ચિદનુપ્રસઙ્ગપતિતઃ, ઇત્યેવં પાદાન્તર્ભાવ ઉન્નેયઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.26
નનુ સન્ત્વેવમધ્યાયાનાં પાદાનાં ચ વ્યવસ્થિતા અર્થાઃ ।
તદીયસ્તુ ક્રમઃ કથમનગન્તવ્ય ઇત્યત આહ -
શાસ્ત્રે પૂર્વોત્તરીભાવો ઽધ્યાયાનામભિધાસ્યતે ।
પાદાનાં તુ તમત્રૈવ લેશાદ્વ્યત્પાદયામહે

એકસ્મિન્નધ્યાયે સમાપ્તિ રસ્તિ , અધ્યાયાન્તરારમ્ભે, તયોરધ્યાયયોઃ પૂર્વોપરી ભાવો વક્ષ્યતે

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.27
પ્રથમાધ્યા ગતામાં પાદાનાં પૂર્વોત્તરીભાવ ઉધૃતે સતિ તદ્વ્યુત્પત્યા પાદાન્તરેષ્વપિ તસ્યોત્પેક્ષિતુ શક્યતયા તમુદાહરતિ -
વિધિઃ માક્ષામિતિર્ધર્મે તસ્ય શેષોર્ઽથવાદગીઃ ।
વેદમૂલા સ્મૃતિર્નામ વાક્યાંશો ઽમીપ્વતઃ ક્રમઃ

જિજ્ઞાસ્ય વમ પ્રતિજ્ઞાત ધર્મે વિવિવાક્યં સાક્ષાત્પ્રમાણમિતિ તદ્વિચારઃ પ્રથમે પાદે યુક્તઃ ।
અર્થવાદવાક્ય વિવિદ્વારા પ્રામણ્યદ્વિધ્યનન્તરભાવિત્વમ્ સ્મૃતિ વાક્યસ્ય સાર્થવાદવિધિરૂપવેદમૂલતયા પ્રામાણ્યાદર્થવાદોત્તરભાવિત્વમ્ ।
નામધેયસ્ય વાક્યૈકદેશત્વેન પૂર્વોક્તત્રિવિધવાક્યવિચારોત્તરકાલીનત્વમ્ ।
અનેન ન્યાયેનોત્તરાધ્યાયગતપાદાનાં પરસ્પરં ક્રમ ઉન્નેયઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.27*
ઇત્થં શાસ્ત્રસ્યાધ્યાયાનાં પાદાનાં ચ ક્રમવિશેષવિશિષ્ટાનામસાધારણપ્રતિપાદ્યમર્થે નિરૂપ્ય તન્નિર્ણયફલં દર્શયતિ -
ઊહિત્વા સંગતીસ્તિસ્ત્રસ્તથાવાન્તરસંગતિમ્ ।
ઊહેતાઽક્ષેપદૃષ્ટાન્તપ્રત્યુદાહરણાદિકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્_1,1.27* ॥
શાસ્ત્રાદિપ્રતિપાદ્યાર્થસંબન્ધિતયાધિકરણે યોજિતે સતિ તસ્યાધિકરણસ્ય શાસ્ત્રસંગતિઃ, અધ્યાયસંગતિઃ, પાદસંગતિશ્ચેતિ તિસ્ત્ર ઊહિતા ભવન્તિ ।
તદ્યથા - પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમપાદસ્ય દ્વિતીયધિકરણે ધર્મસ્ય લક્ષણપ્રમાણરાહિત્યં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય તત્સદ્ભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
તસ્યાધિકરણસ્ય ધર્મસંબન્ધિતયા ધર્મવિચારશાસ્ત્રે સંગિતઃ ।
પ્રમાણવિચારરૂપત્વાત્પ્રથમાધ્યાયે સંગતિઃ ।
વિધિવાક્યસ્ય પ્રમાણત્વેનોપન્યાસાત્પ્રથમપાદે સંગતિઃ ।
યથૈતત્સંગતિત્રયમૂહિતમ્, તથા પૂર્વોત્તરાધિકરણયોઃ પરસ્પરમવાન્તરસંગતિરૂહનીયા ।
સા ચાનેકરૂપા - આક્ષેપસંગતિઃ, દૃષ્ટાન્તસંગતિઃ, પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ, પ્રાસઙ્ગિકસંગિતઃ, ઉપોદ્ઘાતસંગતિઃ, અપવાદસંગતિ શ્ચેત્યેવમાદિરૂપા ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.27* ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.28
તાસામાક્ષેપાદિસંગતીનામૂહં વ્યુત્પાદયતિ --
પૂર્વન્યાયસ્ય સિદ્ધાન્તયુક્તિં વીક્ષ્ય પરે નયે ।
પૂર્વપક્ષોક્તયુક્તિં ચ તત્રાઽક્ષેપાદિ યોજયેત્

તદેતત્સર્વે યોજયિત્વા પ્રદર્શ્યતે - પ્રથમે ઽધ્યાયે પ્રથમપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણગતો ઽધર્મવિચારશાસ્ત્ર વૈધમ્ ઽ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
ઽ અર્થજ્ઞાનપેતાવધ્યયને નિયમવિધેઃ સંભવાત્ ઽ ઇતિ તદ્યુક્તિઃ ।
દ્વિતીયાધિકરણે - ઽધર્મે લક્ષણં પ્રમાણં ચ નાસ્તિ ઽ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽલૌકિકાકારહીનત્વાત્, પ્રત્યક્ષાદ્યપ્રવૃત્તેશ્ચ ઽ ઇતિ તદ્યુક્તિઃ ।
તયા યુક્ત્યા ધર્મસ્ય લક્ષણપ્રમાણરહિતત્વે સતિ નરવિષાણસમો ધર્મ ઇતિ તદ્વિચારશાસ્ત્રસ્ય વિધેયત્વમમુપપન્નમિત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
યથા પ્રથમાધિકરણે નિયમવિધિસંભવેન હેતુના વિચારશાસ્ત્રસ્ય વિધેયત્વમુક્તમ્, તથા દ્વિતીયાધિકરણે લૌકિકાકારહીનત્વપ્રત્યક્ષાદ્યપ્રવૃત્તિરૂપેણ હતુના ધર્મે લક્ષણપ્રમાણે ન સ્ત ઇતિ દૃષ્ટાન્તસંગતિઃ ।
યથા પ્રથમાધિકરણસિદ્ધાન્તે પૂર્વોક્તયુક્તિરવલોક્યતે, તથા દ્વિતીયાધિકરણે કાઞ્ચિદપિ યુક્તિં ન પશ્યામ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
એતે દૃષ્ટાન્તપ્રત્યુદાહરણસંગતી મન્દબુદ્ધિભિરપિ સર્વત્રોત્પ્રેક્ષિતું શક્યેતે ।
પઞ્ચમાધિકરણે વિધિવાક્યસ્ય નિરપેક્ષત્વાત્પ્રામાણ્યં વર્ણિતમ્ ।
તસ્ય ચ વાક્યસ્ય શબ્દર્થયોર્મધ્યે શબ્દકોટિનિવિષ્ટત્વાદ્વાક્ય પ્રસઙ્ગેન શબ્દનિત્યત્વં ષષ્ઠાધિકરણે વર્ણ્યત ઇતિ પ્રાસઙ્ગિકસંગતિઃ ।
સપ્તમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થે પાદે દ્વિતીયાધિકરણેન સૌર્યાદિવિકૃતિષુ વૈદિકમઙ્ગજાતમુપદેષ્ટું તદુપયોગિત્વેન પ્રથમાધિકરણે ધર્મસાપક્ષત્વં સાધિતમ્ ।
તત્ર પ્રથમાધિકરણમુપોદ્ઘાતઃ ।
સેયમુત્તરાધિકરણેન સહ પૂર્વાધિકરણસ્યોપોદ્ઘાતસંગતિઃ ।
પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણે - અષ્ટકાદિસ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
દ્વિતીયાધિકરણે - સર્વવેષ્ટનસ્મૃતેઃ પૂર્વવત્પ્રાપ્તપ્રામાણ્યમપોદ્યતે ।
સેયમપવાદસંગતિઃ ।
અનયા દિશી સર્વત્ર સંગતિરૂહનીયા

(પ્રથમે ધર્મશાસ્ત્રારમ્ભપ્રતિજ્ઞાધિકરણે સૂત્રમ્ )
અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા । જૈમ્_1,1.1 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.29-31
ઇત્થં સંગતીર્વ્યુત્પાદ્યાથ પ્રત્યધિકરણં વિષયસંશયપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તાંશ્ચતુરો ઽવયવાન્તઞ્જિઘૃક્ષુઃ પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે પ્રથમાધિકરણં ભટ્ટમતેનાઽરચયતિ -
સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેય ઇત્યસ્ય વિધાનસ્ય પ્રયુક્તિતઃ ।
વિચારશાસ્ત્રં નાઽરભ્યમારભ્યં વેતિ સંશયઃ

અર્થધીહેતુતાધીતેલોકસિદ્ધાવઘાતવત્ ।
નિયામકં ન ચૈવાતો વૈધારમ્ભો ન સંભવી

દર્શાપૂર્વવદસ્ત્યત્ર ક્રત્વપૂર્વે નિયામકમ્ ।
અર્થનિર્ણાયકં શાસ્ત્રમત આરભ્યતાં વિધેઃ

ઽઽચોદનાલક્ષણોર્ઽથો ધર્મઃ ઽઽ ઇત્યારભ્ય"અન્વાહાર્યે ચ દર્શનાત્"ઇત્યેતદન્તં જૈમિનિપ્રોક્તં સૂત્રજાતં ધર્મવિચારશાસ્ત્રમ્ ।
તદેતસ્ય પ્રથમાધિકરણસ્ય વિષયઃ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽ ઇત્યધ્યયમવિધિરક્ષરગ્રહણમાત્રપર્યવસાયીતિ કેચિન્મન્યન્તે ।
અપરે ત્વેવમાહુઃ - ઽઅર્થજ્ઞાનરૂપદૃષ્ટપ્રયોજનાયેદમધ્યયનં વિધીયતે ।
અર્થજ્ઞાનં વિચારમન્તરેણ ન સંભવતિ ।
તતો વિધિર્વિચારશાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજકઃઽ ઇતિ ।
તત્રૈવં સંશયઃ - ઽઇદં વિચારશાસ્ત્રં વિધિપ્રયુક્ત્યા નાઽરમ્ભણીયમ્ , ઉતાઽરમ્ભણીયમ્ ઽ ઇતિ ।
તત્ર ઽ અર્થજ્ઞાનાયાધ્યયનસ્ય વિધિઃ ઽ ઇતિ વદન્વાદી પ્રષ્ટવ્યઃ - કિમન્ત્યન્તમપ્રાપ્તમધ્યયનં વિધીયતે, કિંવા પક્ષે ઽપ્રાપ્તમવઘાતવન્નિયમ્યતે, ઇતિ ।
નાઽદ્યઃ - ઽ વિમતં વેદાધ્યયનમર્થજ્ઞાનહેતુઃ, અધ્યયનત્વાત્ , ભારતાધ્યયમવત્ , ઇત્યનુમાનેનૈવ વિધિનિરપેક્ષેણ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તર્હ્યસ્તુ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
અવઘાતવન્નિયમવિધિત્વસંભવાત્ ।
યથા નખૈરવધાતેન વા તણ્ડુલીનષ્પત્તિસંભવાત્પક્ષે ઽપ્રાપ્તો ઽવધાતો વિધિનાવશ્યં કર્તવ્ય ઇતિ નિયમ્યતે, તથા લિખિતપાઠેન ગુરુપૂર્વકાધ્યયનેન વાર્ઽથજ્ઞાનસંભવાત્પક્ષે ઽપ્રાપ્તમધ્યયનં વિધિના નિયમ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
અવઘાતનિષ્પનૈરેવ તણ્ડુલૈખાન્તરાપૂર્વદ્વારેણ દર્શપૂર્ણમાસૌ પરમાપૂર્વે જનયતઃ, નાન્યથા ।
તતો દર્શપૂર્ણમાસાપૂર્વમવઘાતસ્ય નિયમહેતુઃ ।
અત્ર તુ લિખિતપાઠજન્યેનૈવાર્થજ્ઞાનેન ક્રત્વનુષ્ઠાનસિદ્ધેરધ્યયનસ્ય નિયમહેતુર્નાસ્તિ ।
અતો દ્વિવિધવિધ્યસંભવાદર્થજ્ઞાનહેતુવિચારશાસ્ત્રારમ્ભસ્ય વૈધત્વં નાસ્તિ ।
તર્હિ શ્રૂયમાણસ્ય વિધેઃ કા ગતિરિતિ ચેત્, સ્વર્ગયાક્ષરગ્રહણમાત્રં વિધેયમિતિ વદામઃ ।
અશ્રુતો ઽપિ સ્વર્ગો વિશ્વજિન્ન્યાયેન કલ્પનીયઃ ।
"સ સ્વર્ગઃસ્યાત્સર્વાન્પ્રત્યવિશેષાત્" [પૂ . મી. સૂ. 4.3.15 ] ઇતિ સૂત્રેણ વિશ્વજિત્યશ્રૂયમાણમપ્યધિકારિણં સંપાદયિતું તદ્વિશેષણં સ્વર્ગફલં યુક્ત્યા સ્થાવિતમ્ ।
તદ્વદધ્યયને ઽપ્યસ્તુ ।
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તમ્ -
ઽઽ વિનાપિ વિધિના દૃષ્ટલાભાન્નહિ તદર્થતા ।
કલ્પ્યસ્તુ વિધિસામર્થ્યાત્સ્વર્ગો વિશ્વજિદાદિવત્ ઽઽ ॥ ઇતિ ।
એવં ચ સતિ ઽવેદમધીત્ય સ્નાયાત્ ઽ ઇતિ શાસ્ત્રમનુગૃહ્યતે ।
અસ્મિઞ્શાસ્ત્રેવેદાધ્યયનતમાવર્તનયોર્નૈરન્તર્યે પ્રતીયતે ।
ત્વત્પક્ષે તુ - અધીતે ઽપિ વેદે ધર્મવિચારણાય ગુરુકુલ એવાધિવાસઃ કર્તવ્યઃ ।
તથા સતિ તન્નૈપન્તર્યે બાધ્યતે ।
તસ્માદ્વિચારશાસ્ત્રસ્યં વૈધત્વાભાવાત્પાઠમાત્રેણ ધર્મસિદ્ધેઃ સમાવર્તનશાસ્ત્રાચ્ચ ધર્મવિચારશાસ્ત્રં નાઽરમ્ભણીયમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અત્રોચ્યતે - યદુક્તમ્ - ઽલોકસિદ્ધત્વાન્નાપ્રપ્તવિધિઃ ઽ ઇતિ ।
તતથૈવાસ્તુ ।
નિયમવિધિત્વં તુ ન વારયિતું શક્યમ્ ।
યથા દર્શપૂર્ણમાસજન્યં પરમાપૂર્વમવાચાતા નિયમવિધિત્વં તૃ ન વારયિતું શક્યમ્ ।
યથા દર્શપૂર્ણમાસજન્યં પરમાપૂર્વમવવાતાનિયમજન્યસ્યાવાન્તરાપૂર્વસ્ય કલ્પકં ભવિષ્યતિ ।
નિયમાદૃષ્ટાનઙ્ગીકારે ચ શ્રૂયમાણે વિધિરનર્થકઃ સ્યાત્ ।
ન ચ વિશ્વજિન્ન્યાયેન સ્વર્ગાર્થત્વં યુક્તમ્ ।
દૃષ્ટફલેર્ઽથજ્ઞાને સંભવત્યદૃષ્ટસ્ય કલ્પયિતુમશક્યત્વાત્ ।
અત એવોક્તમ્ -
"લભ્યમાને ફલે દૃષ્ટે નાદૃષ્ટપરિકલ્પના ।
વિધેસ્તુ નિયમાર્થત્વાન્નાઽનર્થક્યં ભવિષ્યતિ" ॥ ઇતિ ॥
નન્વેવમપિ શ્રુતવ્યાકરણાદ્યઙ્ગસ્યાધીતવેદસ્ય પુરુષસ્યાર્થજ્ઞાનસંભવાદ્વિચારશાસ્ત્રસ્ય વૈયર્થ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
જ્ઞાનમાત્રસંભવે ઽપિ નિર્ણયસ્ય વિચારાધીનત્વાત્ ।
ઽઅક્તાઃ શર્કરા ઉપદધાતિ ઽ ઇત્યત્ર ઽઘૃતેનૈવ, ન તૈલાદિનાઽ ઇત્યયં નિર્ણયો વ્યાકરણેન નિરુક્તેન નિગમેન વા ન સિધ્યતિ ।
વિચારશાસ્ત્રં તુ ઽ તેજો વૈ ઘૃતમ્ ઽ ઇતિ વાક્યશેષાદર્થે નિર્ણેષ્યતિ ।
અતો વિચારો વૈધઃ ।
ઽ વેદમધીત્ય સ્નાયાત્ ઽ ઇતિ શાસ્ત્રં ત્વધ્યયનસમાવર્તનયોઃ પૂર્વાપરીભાવસમાનકર્તૃકત્વે એવાચષ્ટે, ન ત્વાનન્તર્યમ્ ।
તસ્માદ્વિધિવશાદેવ વિચારશાસ્ત્રમાપમ્ભણીયમિતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.29-31 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.32-34
અસ્મિન્નેવાધિકરણે ગુરુમતમાહ -
અથવાધ્યાપનાત્સિદ્ધેર્નૈવાસ્ત્યધ્યયને વિધિઃ ।
તેન પૂર્વોત્તરૌ પક્ષૌ પ્રસાધ્યાવન્યહેતુભિઃ

વિધેયાધ્યાપનં સિધ્યેદ્વાલસ્યાર્થધિયં વિના ।
તેન નિર્વિષયં શાસ્ત્રં નિષ્ફલં ચેત્યુપેક્ષ્યતામ્

સ્વતઃ પ્રાપ્તાર્થબોધસ્ય વિવક્ષાનપનોપનાત્ ।
વિષયાદિ સુસંપાદં શાસ્ત્રમારભ્યતે તતઃ

ઽઅષ્ટવર્ષે બ્રાહ્મંમુપનયીત, તમધ્યાપયીત ઽ ઇત્યધ્યાપનં વિહિતમ્ ।
ન ચાત્ર નિયોજ્યાભાવઃ ।
આચાર્યત્વકામિનો નિયોજ્યત્વાત્ ।
ઽ ઉપનયીત ઽ ઇત્યનેનાઽચાર્યકરણે"સંમાનનોત્સઞ્જનાચાર્યકરણજ્ઞાનભૃતિવિગણનવ્યયેષુ નિયઃ" [પા. સૂ. 1.3.36 ] ઇતિ પાણિનિસૂત્રેણ વિહિતેનાઽત્મનેપદેન નિયોજ્યવિશેષણમાચાર્યત્વં પ્રતીયતે ।
ઉપનયને યો નિયોજ્યઃ ।
સ એવાધ્યાપને ઽપિ ।
તયોરેકપ્રયોજનત્વાત્ ।
એવં સત્યાચાર્યકર્તૃકમધ્યાપનં માણવકકર્તૃકેણાધ્યયનેન વિના ન સિધ્યતીત્યધ્યાપનવિશ્વિપ્રત્યુક્ત્યૈવાધ્યયનાનુષ્ઠાનતિદ્ધેર્ન વિધિરભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
શ્રૂયમાણં વિધિવાક્યં નિત્યાનુવાદત્વેનાપ્યુપપદ્યતે ।
તતો ઽધ્યયન વિધિમુપજીવ્ય પૂર્વમુપન્યસ્તૌ પૂર્વોત્તરપક્ષાવન્યથા વર્ણનીયૌ ।
વિષયસંશયયોસ્તુ નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
વિચારશાસ્ત્રં વિષયઃ ।
અવૈધં વૈધં વેતિ સંશયઃ ।
તત્ર વૈધત્વવાદી પ્રષ્ટવ્યઃ- વિધેયમાચાર્યકર્તૃકમધ્યાપનં કિં માણવકસ્યાર્થજ્ઞાનમપિ પ્રયુઞ્જીત કિંવા પાઠમાત્રમ્ ।
નાઽદ્યઃ ।
અન્તરેણાપ્યર્થજ્ઞાનમધ્યાપનસિદ્ધેઃ ।
પાઠમાત્રે તુ વિચારસ્ય વિષયો ન ભવતિ ।
આપાતતઃ પ્રતીતઃ સંદિગ્ધોર્ઽથો વિષયઃ ।
તથા સતિ યત્રાર્થપ્રતીતિરેવ નાસ્તિ તત્ર સંદેહસ્ય કા કથા ।
નિર્ણયો વિચારસ્ય ફલમ ।
સો ઽપિ વિષયવદ્દૂરાપેતઃ ।
અતો વિષયપ્રયોજનાભાવાદ્વિચારશાસ્ત્રં નાઽરમ્ભણીયમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અત્રોચ્યતે - મા નામાધ્યાપનેનાર્થાવબોધઃ પ્રયુજ્યતામ્ ।
તથાપિ સાઙ્ગવેદાધ્યાયિનો નિગમનિરુક્તવ્યાકરણૈર્વ્યુત્પન્નસ્ય પૌરુષેયગ્રન્થેષ્વિવ વેદે ઽપ્યર્થાવબોધઃ સ્વત એવ પ્રાપ્નોતિ ।
નનુ યથા ઽવિષં ભુઙ્ક્ષ્વ ઽઇત્યત્ર પ્રતીયમામનો ઽપ્યર્થો ન વિવક્ષિતઃ, તથા વેદાર્થસ્યાવિષયાદ્યભાવસ્તદવસ્થ ઇતિ ચેત ।
ન ।
વિવક્ષાયા અમનોદિતુમષક્યત્વાત્ ।
વિષભોજનવાકાયસ્યાઽપ્તપ્રણીતત્વેન બાધો મા ભ્રૂદિતિ મુખ્યાર્થસ્તત્ર પરિત્યક્તઃ ।
વેદે તુ - કુતો ન વિવક્ષિતાર્થત્વમ્ ।
વિવક્ષિતે ચ વેદાર્થે યત્ર યત્ર પુરુષસ્ય સંદેહઃ સ સર્વો ઽપિ વિચારશાસ્ત્રસ્ય વિષયઃ ।
તન્નિર્ણયઃ પ્રયોજનમ્ ।
તતો ઽધ્યાપનવિધિપ્રયુક્તેનાધ્યયનેન બુધ્યમાનસ્યાર્થસ્ય વિચાર્થત્વાદ્વિચારશાસ્ત્રસ્ય વૈધત્વં સિદ્ધમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.32-34 ॥
(દ્વિતીયે ધર્મલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્ )
ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ । જૈમ્_1,1.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.35-37
દ્વિતીયાધિકરણં ભટ્ટમતેનારચયતિ --
વિચારવિષયો ધર્મો લક્ષણેન વિવર્જિતઃ ।
માનેનં વાથવોપેતસ્વાભ્યામિતિ વિચિન્ત્યતે

લૌકિકાકારહીનસ્ય તસ્ય કિં નામ લક્ષણમ્ ।
માનશઙ્કા તુ દૂરે ઽત્ર પ્રત્યક્ષાદ્યપ્રવર્તનાત્

ચોદમાગસ્ય આકારો હ્યર્થત્વે સતિ લક્ષણમ્ ।
અત એવ પ્રમાણં ચ ચોદનૈવાત્ર નો કુતઃ

લક્ષણપ્રમાણાભ્યાં હિ વસ્તુસિદ્ધિઃ ।
અત એવાઽહુઃ-
"માનાધીના મેયસિદ્ધિર્માનસિદ્ધિશ્ચ લક્ષણાત્"ઇતિ ।
સજાતીયવિજાતીયવ્યાવર્તકો લક્ષ્યગતઃ કશ્ચિલ્લોકપ્રસિદ્ધ આકારો લક્ષણમ્ ।
તેન ચ લક્ષણેન લક્ષ્યે વસ્તુનિ સંભાવનાબુદ્ધૌ જાતાયાં પ્રમાતુમુદ્યુક્તઃ પ્રમાણેન તદવગચ્છતિ ।
તદ્યથા - ઽ સાસ્નાદિમતી ગૌઃ ઽ ઇત્યુપશ્રુત્ય ચતુષ્પાત્સુ જીવેષુ તલ્લક્ષણલક્ષિતપદાર્થમન્વિષ્ય ઽઇત્થ ગૌઃ ઽ ઇતિ ચક્ષુષાવગચ્છતિ ।
એવં ચ સત્યલૌકિકત્વાદ્ધર્મસ્ય નાસ્તિ લક્ષણમ્ ।
તત્ર કુતઃ પ્રમાતુમુદ્યોગઃ ।
કથઞ્ચિત્તદુપયોગે ઽપિ ન તત્ર પ્રમાણસભ્દાવઃ શાઙ્કિતુમપિ શક્યઃ ।
ન તાવદત્ર પ્રત્યક્ષ ક્રમતે ।
ધર્મસ્ય રૂપાદિરહિતત્વાત્ ।
અત એવ વ્યાપ્તિગ્રહણાભાવાર્ન્નાનુમાનમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યનુમાનમૂલશ્ચ શબ્દસ્ય સંગતિગ્રહઃ ।
તતો વ્યુત્પત્ત્યભાવાન્નાઽગમો ઽપિ તત્ર પ્રવર્તતે ।
તસ્માદ્ધર્મો લક્ષણપ્રમાણરહિત ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- મા ભૂચ્ચક્ષુરાદિગમ્યો લૌકિક આકારઃ ।
તથાપિ ચોદનાગમ્યઃ સ્વર્ગફલસાધનત્વાદિલક્ષણ આકારો ઽસ્તિ ।
ઽ તેન અર્થત્વે સતિ ચોદનાગમ્યો ધર્મઃ ઽ ઇતિ લક્ષણં ભવતિ ।
ઽઅર્થો ધર્મઃઽ ઇત્યુક્તે બ્રહ્મણિ ચૈત્યવન્દનાદૌ ઘટાદૌ ચાતિવ્યાપ્તિઃ ।
તદ્વ્યવચ્છેદાય ઽચોદનાગમ્યઃઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
તાવત્યેવોક્તે વિધિગમ્યે ઽનર્થફલત્વેનાનર્થરૂપે શ્યેનાદ્યભિચારકર્મણ્યતિવ્યાપ્તિઃ ।
તદ્વ્યવચ્છેદાય ઽઅર્થઃઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
યદ્યપિ શ્યેનસ્ય શત્રુવધઃ ફલમ્, નતુ નરકઃ, તથાપિ તસ્ય વધસ્ય નરકહેતુત્વાદ્વધદ્વારા શ્યેનો ઽનર્થઃ ।
ન ચૈવમગ્નીષોમીયપશુહિંસાયા અપિ વધત્વેન નરકહેતુત્વં સ્યાદિતિ શઙ્કનીયમ્ ।
તસ્યાઃ ક્રત્વઙ્ગત્વેન ક્રતુફલસ્વર્ગવ્યતિરેકેણ ફલાન્તરાભાવાત્ ।
યતશ્ચોદનાગમ્યત્વે સત્યર્થત્વં ધર્મલક્ષણમ્ ।
અત એવ ગર્મે ધર્મે ગમકં વિધિવાક્યં પ્રમાણમ્ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરવિષયો ધર્મઃ, તથાપિ પ્રસિદ્ધેપદસમભિવ્યાહારેણ વ્યુત્પત્તિઃ સંભવતિ ।
તસ્માલ્લક્ષણપ્રમાણાભ્યામુપેતો ધર્મઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.35-37 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.38-40
અસ્મિન્નેવાધિકરણે ગુરુતમમાહ -
યદ્વા જિજ્ઞાસ્યવેદાર્થઃ કિં મન્ત્રાદ્યવબોધિતઃ ।
સિદ્ધાર્થો ઽપ્યથ વિધ્યેકગમ્યઃ કાર્યાર્થ એવ વા

સિદ્ધે ઽપિ પુત્રજન્માદૌ વ્યુત્પત્તેરૂપપત્તિતઃ ।
મન્ત્રાદિગમ્યસિદ્ધસ્ય વેદાર્થત્વે ઽપિ કા ક્ષતિઃ

હર્ષહેતુબહુત્વેન વ્યુત્પત્તિઃ પુત્રજન્મનિ ।
દુર્લભા સુલભા કાર્યે વેદાર્થો ઽતઃ સ એવ હિ

"અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા" [પૂ.મી.સૂ.1.1.1 ] ઇત્યત્રાથશબ્દેન કૃત્સ્ન વેદાધ્યયનાનન્તર્યમુચ્યતે ।
અતઃશબ્દેન કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય વિવક્ષિતાર્થત્વં હેતૂ"ક્રિયતે ।
ઉક્તશબ્દદ્વયાનુસારેણ ધર્મશબ્દો ઽપિ કૃત્સ્નં વેદાર્થમાચષ્ટે ।
તતઃ સૂત્રે ઽવેદાર્થો જિજ્ઞાસ્યઃ ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા કૃતા ।
તત્ર સંશયઃ - કિં મન્ત્રાર્થવાદપ્રતીતઃ સિદ્ધાર્થો ઽપિ વેદાર્થો ભવતિ, કિંવા વિધિવાક્યપ્રતીતઃ કાર્યાર્થં એવ વેદાર્થઃ, ઇતિ ।
તત્ર -
"લોકાવગતસામર્થ્યઃ શબ્દો વેદે ઽપિ બોધકઃ" ઇતિ જ્ઞાયેન વ્યુત્પત્ત્યનુસારી વેદાર્થો વર્ણનીયઃ ।
વ્યુત્પત્તિશ્ચ સિદ્ધાર્થે ઽપ્યસ્તિ ।
ઽપુત્રસ્તે જાતઃ ઽ ઇતિ વાર્તાહરવ્યાહારજન્યં શ્રોતુર્હર્ષમનુમાય હર્ષહેતૌ પુત્રજન્મનિ સંગતિં પ્રતિપદ્યતે ।
અતો મન્ત્રાર્થવાદપ્રતીતો ઽપ્યર્થો વેદાર્થ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પુત્રજન્મવદ્ધર્ષહેતૂનાં ધનલાભાદીનાં બહુત્વાદસ્ય વાક્યસ્કય પુત્રજન્મૈવાર્થ ઇતિ નિર્ણયો દુર્લભઃ ।
ઽગામાનય ઽ ઇતિ વાક્યે તુ ગવાનયનરૂપાં મધ્યમબૃદ્ધપ્રવત્તિમવલોક્ય સંગતિગ્રહણં સુલભમ્ ।
તસ્માત્કાર્યરૂપ એવ વૈદાર્થ ઇતિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.38-40 ॥
(તૃતીયે ધર્મપ્રમાણપરીક્ષાધિકરણે સૂત્રમ્ )
તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિઃ । જૈમ્_1,1.3 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.41-42
તૃતીયાધિકરણં ભટ્ટમતેનારચયતિ -
ધર્મસ્ય જ્ઞાપકં માનં યદુક્તં ચોદનાત્મકમ્ ।
એતત્કિં ન પરીક્ષ્યં સ્યાત્કિંવા સમ્યક્પરીક્ષ્યતામ્

માનોપદેશાન્મેયસ્ય સિદ્ધત્વાત્કિં પરીક્ષયા ।
મૈવં વિચારશાસ્ત્રે ઽસ્મિન્પરીક્ષોપેક્ષતે કુતઃ

સ્પષ્ટોર્થઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.41-42 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.43-44
અસ્મિન્નેવાધિકરણે ગુરૂમતમાહ -
આદૌ પરીક્ષ્યો વેદાર્થશ્ચોદનામાનતાથવા ।
વેદાર્થસ્ય પ્રધાનત્વાત્પ્રથમં તત્પરીક્ષ્યતામ્

ચોદનામાનતૈવાત્ર પ્રથમં સાધ્યતાં ગતા ।
અનપેક્ષતયા તસ્ય યતો મુખ્યત્વમાશ્રિતમ્

દ્વિતીયાધ્યાયાદ્યૈઃ કર્મભેદશેષશેષિત્વાદિરૂપો વેદાર્થઃ સૂત્રકારેણ પરીક્ષિષ્યતે ।
ચોજનાપ્રામાણ્યં તુ પ્રથમાધ્યાયે પરીક્ષ્યતે ।
તદૈતદયુક્તમ્ ।
કુતઃ ।
વેદાર્થસ્ય પ્રધાનત્વેનાઽદૌ પરીક્ષ્યયીત્વાત્ ।
પ્રધાનભાગે હિ વેદઃ ।
પુરૂષાર્થત્વેનાનુષ્ઠેયત્વાત્ ।
પ્રધાણં તુ તદ્વેવનાય પ્રવૃત્તં સત્તચ્છેષતયાન પ્રધાનમિતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- અસ્ત્વનુષ્ઠાનોપાયો વેદાર્થપ્રમાણયોઃ પ્રધાનોત્સર્જતભાવઃ ।
પ્રમાણપ્રમેયભાવોપાયૌ તુ પ્રમાણસ્યૈવ મુખ્યત્વં નિરપેક્ષત્વાત્ ।
નહિ સ્વતઃ પ્રમાણ્યવાદિનાં મતે સાપેક્ષયા પ્રમાણસ્યાસ્તિ ।
પ્રમેયં તુ સારેક્ષમ્ ।
ઽમાનાવીના મેથસિદ્ધિઃ ઽ ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
તદેતન્મુખ્યત્વમાશ્રિત્ય સૂત્રકારઃ પ્રમાણપરીક્ષામાદૌ ચકારેતિ યજ્યતે ।
અયાન્વત્પ્રા અથાન્યત્પ્રાધાન્યમાશ્રિત્ય ધર્મવિચાર એવાદૌ કસ્માન્ન કૃતઃ? ।
ન કૃતઃ - અપરીક્ષિતેન પ્રમાણેન ધર્મસ્યાસિદ્ધૌ તદ્વિચારસ્યાઽશ્રયાસિદ્ધેઃ ॥
તદેવમધિકરણત્રયે વ્યુત્પાદનાય ભાટ્ટપ્રાભાકરમતભેદ ઉપન્યસ્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.43-44 ॥
અથ પ્રાયેણ ભટ્ટમતમેવોપન્યસ્યતે -
(ચતુર્થે ધર્મે પ્રત્યક્ષાદ્યગમ્યત્વાધિકરણે સૂત્રમ્ ॥)
સત્સંપ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ । જૈમ્_1,1.4 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.45-46
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ -
પ્રત્યક્ષાદિભિરપ્યેષ ગમ્યતે વિધિનૈવ વા ।
અક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વાન્મેયધર્માવભાસિતા

વર્તમાનૈકવિષયમક્ષં ધર્મસ્તુ ભાવ્યસૌ ।
અક્ષમૂલો ઽનુમાનાદિસ્તેન વિધ્યેકમેયતા

અક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વાત્પ્રમેયાવભાસકત્વં તાવદવિવાદમ્ ।
ધર્મશ્ચ પ્રમેયઃ, અસંદિગ્ધાવિપર્યસ્તત્વે સતિ બુધ્યમાનત્વાત્, ઘટાદિવત્ ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષાદિભિરપ્યેષ ધર્મો ગમ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ - ધર્મસ્ય પ્રમેયત્વે ઽપિ પ્રત્યક્ષયોગ્યતા નાસ્તિ, પ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રવિષયત્વાત્ ।
યસ્તુ પ્રત્યક્ષસ્યાત્યન્તમવિષયઃ, તત્રાનુમાનાદીનાં કૈવ કથા ।
ક્વચિત્પ્રત્યક્ષેણ ગૃહીતે વ્યાપ્ત્યાદૌ પશ્ચાદનુમાનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ ।
તસ્માદ્વિધિનૈવ ધર્મો ગમ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.45-46 ॥
(પઞ્ચમે ધર્મે વિધિપ્રામાણ્યાધિકરણે સૂત્રમ્ ॥)
ઔત્પત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્ તસ્ય જ્ઞાનમ્ ઉપદેશો ઽવ્યતિરેકશ્ ચાર્થે ઽનુપલબ્ધે તત્પ્રમાણં બાદરાયણસ્યાનપેક્ષત્વાત્ । જૈમ્_1,1.5 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.47-48
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ -
અબોધકો બોધકો વા ન તાવદ્બોધકો વિધિઃ ।
શક્તેરલૌકિકે ધર્મે ગ્રહણં દુર્ઘટં યતઃ

સમભિવ્યાહૃતે ધર્મે શક્તિગ્રહણસંભવાત્ ।
બોધકસ્ય વિધેર્માત્વમનપેક્ષતયા સ્થિતમ્

યથા ધર્મે પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રામાણ્યં નાસ્તિ, તથા વિધેરપિ નાસ્તિ પ્રામાણ્યમ્ ।
શક્તિગ્રહણપૂર્વકં હિ પ્રામાણ્યમાપ્તવાક્યસ્ય લોકે દૃષ્ટમ્ ।
શક્તિશ્ચ લોકપ્રસિદ્ધે ગવાદૌ ગૃહ્યતે ।
ધર્મસ્ત્વલૌકિકઃ ।
અતસ્તત્ર શક્તિગ્રહણં દુર્ઘટમ્ ।
તસ્માદ્વિધેરબોધકત્વાન્ન ધર્મે પ્રામાણ્યમિતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ - યથા ઽપ્રભિન્નકમલોદરે મધૂનિ મધુકરઃ પિબતિઽ ઇત્યત્ર મધુકરપદસ્યાર્થમજાનન્નન્યપદાર્થમવગત્ય તત્યમભિવ્યાહારાત્ કમલસ્ય મધ્યગતે મધુપાનં કુર્વતિ દૃશ્યમાનભ્રમરે મધુકરશબ્દસ્ય સઙ્ગતિં ગૃહીત્વા વાક્યાર્થં પ્રતિપદ્યતે, તથા ઽકારીર્યા વૃષ્ટિકામો યજેતઽ ઇત્યત્ર લોકપ્રસિદ્ધાર્થવૃષ્ટ્યાદિપદસમભિવ્યાહારાદલૌકિકભાવનાયાં વિધેઃ સઙ્ગતિં ગૃહીત્વા વિધિવાક્યાર્થં પુરુષો બુધ્યતે ।
તસ્માદબોધકત્વલક્ષણમપ્રામાણ્યં નાસ્તિ ।
ન ચ સંવાદાભાવાદપ્રામાણ્યમ્, સમનન્તરભાવિપ્રતિનિયતફલે વૃષ્ટ્યાદૌ સંવાદસ્યાપિ સંભવાત્ ।
અનિયતદૃષ્ટફલે ચિત્રયાગાદૌ, પ્રતિનિયતજન્માન્તરફલે જ્યોતિષ્ટોમાદૌ ચ સંવાદઃ કથમિતિ ચેત્, એવં તર્હિ સ્વતઃપ્રામણ્યાભ્યુપગમાન્નાસ્તિ ક્વાપિ સંવાદાદ્યપેક્ષા ।
તસ્માદબોધકત્વસાપેક્ષત્વયોરપ્રામાણ્યકારણયોરભાવાદ્વિધેઃ સ્વતઃસિદ્ધં પ્રામાણ્યં નાપહ્નોતું શક્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.47-48 ॥
(ષષ્ઠે શબ્દનિત્યતાધિકરણે સૂત્રાણિ 6-23)
કર્મૈકે તત્ર દર્શનાત્ । જૈમ્_1,1.6 ।
અસ્થાનાત્ । જૈમ્_1,1.7 ।
કરોતિ શબ્દાત્ । જૈમ્_1,1.8 ।
સત્ત્વાન્તરે ચ યૌગપદ્યાત્ । જૈમ્_1,1.9 ।
પ્રકૃતિ વિકૃત્યોશ્ ચ । જૈમ્_1,1.10 ।
વૃદ્ધિશ્ ચ કર્તૃભૂમ્નાસ્ય । જૈમ્_1,1.11 ।
સમં તુ તત્ર દર્શનમ્ । જૈમ્_1,1.12 ।
સતઃ પરમદર્શનં વિષયાનાગમાત્ । જૈમ્_1,1.13 ।
પ્રયોગસ્ય પરમ્ । જૈમ્_1,1.14 ।
આદિત્ત્યવદ્યૌગપદ્યમ્ । જૈમ્_1,1.15 ।
વર્ણાન્તરમ્ અવિકારઃ । જૈમ્_1,1.16 ।
નાદવૃદ્ધિપરા । જૈમ્_1,1.17 ।
નિત્યસ્ તુ સ્યાદ્ દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_1,1.18 ।
સર્વત્ર યૌગપદ્યાત્ । જૈમ્_1,1.19 ।
સંખ્યાભાવાત્ । જૈમ્_1,1.20 ।
અનપેક્ષત્વાત્ । જૈમ્_1,1.21 ।
પ્રખ્યાભાવાચ્ ચ યોગસ્ય । જૈમ્_1,1.22 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_1,1.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.49-50
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
વિધ્યાદિરૂપો યઃ શબ્દઃ સો ઽનિત્યો ઽથાવિનશ્વરઃ ।
અનિત્યો વર્ણરૂપત્વાદ્વર્ણે જન્મોપલમ્ભનાત્

અબાધિતપ્રત્યભિજ્ઞાબલાદ્વર્ણસ્ય નિત્યતા ।
ઉચ્ચારણપ્રયત્નેન વ્યજ્યતે ઽસૌ ન જન્યતે

શબ્દનિત્યત્વવાદિનો વૈયાકરણાસ્તાવદેવં મન્યન્તે - વર્ણસમૂહશ્રવણાનન્તરં ઽઇદમેકં પદમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યયો માનસપ્રત્યક્ષેણોત્પદ્યતે ।
તસ્ય ચ પ્રત્યયસ્ય વર્ણવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિત્ સ્ફોટનામકઃ પદાર્થો વિષયઃ ।
સ ચ નિત્યઃ ।
સ એવ શબ્દઃ, ન તુ વર્ણા ઇતિ ।
તદેતન્નૈયાયિકાદયો ન સહન્તે ।
વર્ણેષ્વેવૈકાર્થાવચ્છેદોપાધિના પદૈક્યબુદ્ધેરુપપત્તૌ વર્ણાતિરિક્તસ્ફોટકલ્પના નિરર્થિકા ।
તસ્માદ્વર્ણાનામેવ શબ્દત્વમ્ ।
વર્ણાશ્ચ પ્રતિપુરુષં પ્રત્યુચ્ચારણં ચ જન્મવિનાશવન્ત ઉપલભ્યન્તે ।
તસ્માદનિત્યઃ શબ્દઃ ।
તસ્ય ચ કારણદોષસંભવાદ્વિધેરપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ॥
બહુભિઃ પુરુષૈઃ પ્રત્યેકં બહુકૃત્વ ઉચ્ચારિતે ગોશબ્દે ઽત એવેમે ગકારાદયો વર્ણાઃઽ ઇત્યબાધિતપ્રત્યભિજ્ઞા જાયતે ।
તદ્બલાન્નિત્યા વર્ણાઃ ।
ન ચ વર્ણાનાં જન્માભાવે બહુકૃત્વ ઉચ્ચારણપ્રયત્નો વ્યર્થ ઇતિ શઙ્કનીયમ્, તત્પ્રયત્નસ્ય વ્યઞ્જકત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
એવં સતિ પુરુષભેદાદુચ્ચારણભેદાશ્ચ યથાયોગમુદાત્તાદિભેદૈઃ પટુમૃદુત્વાદિભેદૈશ્ચોપેતાન્ધ્વનિવિશેષાનુત્પાદ્ય ચરિતાર્થા ભવિષ્યન્તિ ।
તસ્માન્નિત્યે શબ્દે કારણદોષાભાવાન્નાસ્ત્યપ્રામાણ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.49-50 ॥
(સપ્તમે વેદપ્રત્યાયકત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 24-26)
ઉત્ત્પત્તૌ વાવચનાઃ સ્યુર્ અર્થસ્યાતન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_1,1.24 ।
તદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સામામ્નાયો ઽર્થસ્ય તન્નિમિત્તત્ત્વાત્ । જૈમ્_1,1.25 ।
લોકે સન્નિયમાત્ પ્રયોગસન્નિકર્ષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_1,1.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.51-52
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ -
વેદવાક્યમમાનં સ્યાન્માનં વા નાસ્ય માનતા ।
પૃથક્સઙ્ગત્યપેક્ષાયામનપેક્ષત્વવર્જનાત્

વેદે ઽપિ લોકવન્નૈવ વાક્યાર્થે સઙ્ગતિઃ પૃથક્ ।
ગ્રહીતવ્યા તતો વાક્યં પ્રમાણં નૈરપેક્ષ્યતઃ

યદ્યપિ વર્ણાનાં નિત્યત્વાદેકાર્થાવચ્છેદકસ્ય પદસ્યાપિ વર્ણરૂપતયાનિત્યત્વાદ્વર્ણપદદ્વારા વેદસ્ય કારણસાપેક્ષત્વં નાસ્તિ, તથાપિ ઽઅગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃઽ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય વાક્યાર્થે સઙ્ગતિગ્રહણમપેક્ષિતમ્ ।
તસ્માન્નૈરપેક્ષ્યાભાવાત્પ્રામાણ્યં નાસ્તીતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ - લોકે ઽગામાનયઽ ઇત્યાદિવૃદ્ધપ્રયોગે પદપદાર્થયોરેવ સઙ્ગતિર્ગૃહ્યતે ।
વાક્યં ત્વાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસન્નિધિવશાત્ સ્વાર્થં પ્રતિપાદયતીત્યવિવાદમ્ ।
તથા વેદવાક્યસ્યાપિ પ્રત્યાયકત્વાદનપેક્ષત્વેન પ્રામાણ્યમવિરુદ્ધમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,1.51-52 ॥
(અષ્ટમે વેદાપૌરુષેયત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 27-32)
વેદાંશ્ ચૈકે સન્નિકર્ષં પુરુષાખ્યાઃ । જૈમ્_1,1.27 ।
અનિત્યદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_1,1.28 ।
ઉક્તં તુ શબ્દપૂર્વત્વમ્ । જૈમ્_1,1.29 ।
આખ્યા પ્રવચનાત્ । જૈમ્_1,1.30 ।
પરન્તુ શ્રુતિસામાન્યમાત્રમ્ । જૈમ્_1,1.31 ।
કૃતે વા વિનિયોગઃ સ્યાત્ કર્મણઃ સંબન્ધાત્ । જૈમ્_1,1.32 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,1.53-54
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ -
પૌરુષ્યં ન વા વેદવાક્યં સ્યાત્પૌરુષ્યતા ।
કાઠકાદિસમાખ્યાનાદ્વાક્યત્વાચ્ચાન્યવાક્યવત્

સમાખ્યાધ્યાપકત્વેન વાક્યત્વં તુ પરાહતમ્ ।
તત્કર્ત્રનુપલમ્ભેન સ્યાત્તતો ઽપૌરુષેયતા