Jaiminiya Brahmana · Chapter 2

jaiminīyaṃ brāhmaṇam
dvitīyaṃ kāṇḍam(gavāmayanam)
vāg eṣā yat pṛṣṭhāni/ tām etāṃ viprayuñjate/ tāṃ viharanti/
sā prathamam ahaḥ prāpya rathantaraṃ bhavati/ iyam eva pṛthivī/ vāg vai rathantaram/ saiṣā vadati/
sā dvitīyam ahaḥ prāpya bṛhatī bhavati yām imāṃ śreṣṭhī vācaṃ vadatīty avocad iti/ sā hi dūrāc chrūyate//
sā tṛtīyam ahaḥ prāpya vairūpā bhavati yad idaṃ tiryag vāca ehi prehy āharopāharāśaya pāyayeti/
sā caturtham ahaḥ prāpya virāḍ bhavati/ tūṣṇīṃ niṣadyam/ etad dha vai vairājyaṃ vāco yat tūṣṇīṃniṣadyaṃ yām imāṃ śreṣṭhinas tūṣṇīm āsīnasyaiva jijñāsante/
sā pañcamam ahaḥ prāpya śakvarī bhavati yayā praśiṣṭaś śaknoti/
sā ṣaṣṭham ahaḥ prāpya revatī bhavati/ yayānnādyaṃ pradīyate/
sā na māsi - māsy āttavyā/ lelibhasyaitad ājānaṃ yām imāṃ lelibhā vācaṃ vadanti/ imāṃ vā ayaṃ hyo 'vadad imāṃ pūrvedyur imāṃ pūrvasamām/ samānīṃ bata vācaṃ vadati na batainaṃ paryetīti/ evaṃ tad yan māsi - māsi pṛṣṭhāny upayanti

atha yathā tūṣṇīm āsitvā yad eva kalyāṇaṃ yat puṇyaṃ tad vyāharet/ sā vyāhṛtaṃ bata vyāhārṣīd vyāhartā bateti/ evaṃ tad yad upariṣṭāt saṃvatsarasya pṛṣṭhāny upayanti/ abhy eva rathantareṇa krandati, reta eva bṛhatā siñcati, garbhān eva vairūpeṇa dadhāti, janayaty eva vairājena, vardhayaty eva śakvarībhir, annādyam eva revatībhiḥ pradīyate/ tat kuto māsi - māsi janiṣyate/ yo vai māsyo garbho 'vapadyate -- 'srāvīd iti vai tam āhuḥ/ sa yathā sāmi garbhāḥ pateyur yathā vāmā oṣadhīr liliyus tāḥ kiṃditā syuś śuṣyeyur evaivaṃ tad yan māsi - māsi pṛṣṭhāny upayanti

atha yatho saṃvatsaraṃ bhṛtvā garbhaṃ janayed ṛtau pakvā oṣadhīḥ pracinuyus tāsāṃ kāmān kurvīrann evaṃ tad yad upariṣṭāt saṃvatsarasya pṛṣṭhāny upayanti/ atha ha smāha citro gāṃgyāyani spandanaiṣā bahudohinī yat pṛṣṭhāni/ ko 'haraha spandanāyai dhārayitṝn eṣiṣyati/ na vā etā-y avyūḍhe duhre, no vā etāny upariṣṭād vyūḍhe daśarātre gāyatryā parihṛtāni duhre/ sa yathā spandanāṃ rajjubhir vyapatatya duhyur evam etāny upariṣṭād yyūḍhe daśarātre gāyatryā parihṛtāni duhre/ sa yathā upasṛjed evaṃ tad yad gāyatramukhas tryaho, yathābhidadhyād evaṃ tad yad gāyatramadhyo, yathāpahṛtya duhyād evaṃ tad yad gāyatrottamaḥ/ tasmād upariṣṭād evopetyānīti/
tad u hovāca śāṭyāyanir yo vā eṣa candramā eṣa vāva saṃvatsara, eṣa prajāpatir, eṣa māsa iti/ etāvān vāvaiṣa yāvān māsaḥ/ etaṃ vāvaiṣa āptvā punaḥ palyete/ sa pañcadaśa rātrīr ūrdhva eti pañcadaśārvāṅ/ yā āpūryate tā ūrdhva ety, atha yā apochas tā arvāṅ/ sa āpūryamāṇo 'muṃ lokaṃ gacchati/ so 'munā lokena saṃspṛśyānnaṃ bhavati/ sa yad asya tatra svadyaṃ tat svada ityapochann imaṃ loka āgacchati/ sa imā apa oṣadhīḥ praviśati/ sa imā apa oṣadhīḥ praviśyāsv apsv oṣadhīṣv ātmānaṃ nyudyāpūryamāṇo 'muṃ lokaṃ gacchati

sa evam eva punaḥ palyayamānas saṃvatsaram āpnoti/ ya yāvad dha vai dvādaśabhis saṃvatsarair avarunddhe tāvad ekenaiva saṃvatsareṇāvarunddhe, ya evaṃ vidvān māsi-māsi pṛṣṭhāny upaiti/
tān etāṃś caturo 'bhiplavān upayanti/ teṣāṃ caturviṃśatī rātryaḥ/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ tad eṣāṃ māsi - masi saṃvatsara āpto bhavati/
pṛṣṭhyaṃ pañcamam upayanti/ tad eṣām upariṣṭāt saṃvatsarasya māsi - māsi pṛṣṭhāny upetāni bhavanti/
atha ha smāha mahitthaś śainamiṣir yaṃ vā imam āhur apṛṣṭho 'dhukoṣṇīṣaḥ kulasya - kulasyodbhidā veṣṭata ity eṣa ha vāva so 'pṛṣṭho 'dhuvakoṣṇīṣo ya eva nirhṛtapṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ te kiṃ tat pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomān eva kurvanta ādriyeran/ abhiplavān evaitān pañcopetyopariṣṭād eva pṛṣṭhāny upetyānīti

āsau vā ādityo 'trāgra āsīd yatraitac cātvālam/ sa idaṃ sarvaṃ prātapat/ tasya devāḥ pradāhād abhibhayuḥ/ te 'bruvan -- sarvaṃ vā ayam idaṃ pradhakṣyati/ etam ūrdhvam udūhāmeti/ taṃ ṣaḍbhir māsair ūrdvam udohan/ tam ekaviṃśe viṣuvaty adhyādadhuḥ/ sa eṣa ekaviṃśe viṣuvaty adhyāhitas tapati/ tad ye ca ha vā ita ūrdhvā lokā ye cāmuto 'rvāñcas teṣām eṣa etad ubhayeṣāṃ viṣuvati/ tad yad ubhayeṣāṃ viṣuvati tasmād viṣuvān saḥ/ yathā vai rathanābhāv arās samagrā evaṃ haitasmin sarve lokās samagrāḥ/ tān vā etān eke parastād viṣuvata ūrdhvān eva ṣaḍahān upayanti/ yathaivaiva ā viṣuvata upayanty evam evāpi parāñcaḥ/ parāṅ vai svargo lokaḥ/ parāñca etaṃ svargaṃ lokaṃ rohāma/ pratyavarohas sa yad arvāñca upeyāma/ athaivam apratyavarūḍham iti vadantas te ye ha te tathopayanti ya evaṃ tasmād ādityād arvāñco lokās tān evāpnuvanti/ yady api bahūn saṃvatsarān upayanty atha tān evāpnuvanti/ atha ya evaitān parācaś cārvācaś ca ṣaḍahān upayanti ta evaitān ubhayān lokān āpnuvanti parāṅ iyān arvāṅ iti

sa imaṃ lokam antikād abhyatapat/ te vāyum avastāt paryauhan/ tenainam aśamayan/ apo ha vā eṣa etad bibharti/ te 'dbhir evainaṃ tad aśamayan/ so 'muṃ paraṃ lokaṃ prātapat/ te candramasaṃ parastāt paryauhan/ tenainam aśamayan/ prajāpatir vai candramāḥ/ prajāpatinaivainaṃ tad aśamayan/
triṣu ha vā ayam idaṃ lokeṣu pavate/ triṣu tata ādityas, triṣu nakṣatrāṇi, tasmāt tāny aṇiṣṭhāṇi parārdhyānīty ete ha vāva dvādaśa devalokāḥ/ atha yathoṣaso vā yad vaivam evānye lokāḥ/
sa imaṃ lokam okaṃ prajānann abhyavāvidhyat tantribhiḥ/ svarasāmabhir avastād upādadhuḥ/ so 'muṃ paraṃ lokaṃ prāpaśyat/ tam u devā vidhyat tantribhiḥ/ svarasāmabhiḥ parastād upādadhuḥ/ tam etad atrāspṛṇvan/ yad aspṛṇvaṃs tat svarāṇāṃ svaratvam/
saptadaśā svarasāmāno bhavanti/ annaṃ vai saptadaśam/ annādya evainaṃ tad adhyādadhuḥ/ atho prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatinaivainaṃ tad annādye 'dhyādadhuḥ/ sa eṣo hi pūrve 'nnādye 'dhyāhitas tapati/ te vā ete svarasāmāna ekapañcāśat satriṃśinīr virājas saṃpadyante, pañcaviṃśatir avastāt pañcaviṃśatiḥ parastāt/ atha yaikapañcāśī tasyām eṣa etan madhya vyūhyādhyāhitas tapati/ taṃ na śoko na himo nāśanāyati na pipāsati nāsya kā canāvṛttir asti/ na ha vā aśanāyati na pipāsati nāsya kā canāvṛttir bhavati ya evaṃ veda

sa yathā sarpiṣaḥ kumbhaṃ vā madhukumbhaṃ vā jāloditaśayaṃ hriyerannavam evaiṣa etābhir virāḍbhiḥ parigṛhītaḥ/ prāñ ca pratyañ ca yata etābhir dhṛtaḥ/ tān vā etān eke svarasāmno 'gniṣṭomān eva kurvanti, stotrabṛhatīm idaṃ kurma iti vadantaḥ/ ye vai trayo 'gniṣṭomāṣ ṣaṭtriṃśat tāni stotrāṇi/ dvādaśaikasya dvādaśaikasya dvādaśaikasya tat ṣaṭtriśat/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī svargo lokaḥ/ saitaṃ spṛśati/ te bṛhatyaitaṃ svargaṃ lokaṃ gacchāmeti/ te ha te gacchanty eva yathā tv ṛte 'nnād gacched evam/
atha yad ukthyā bhavanti/ paśavo vā ukthyāni/ annaṃ paśavaḥ/ sa yathānnena saha śreyāṃsaṃ pratinandantam upeyād evam evainam etad ukthyai svarasāmabhir upayanti/ atho haitau devatattvāv eva yad viśvajidabhijitau/ annam etad yat svarasāmānaḥ/ sa yathā sūnāyām annam ādhāya śreyasa upahared evam evāsmā etad viśvajidabhijidbhyām etad annam upaharati/ atho haiṣā śāntir eva kriyate/ agniṣṭomasāma syād āgnimārutaṃ śastraṃ viṣuvān/ ka etāṃs trīn agnīn abhyupetya śobhayataḥ pradagdho haiva śayīta/ tad yad ukthāny antareṇa bhavanti/ paśavo vā ukthāni/ annaṃ paśavaḥ. annenaitam aśamayan/ nārmedhenaiva tac chamayitvā 'ntata uyanti

tā u vā etau viśvajidabhijitau/ aṣṭāv anyas satriṃśinīr virājas saṃpadyante 'ṣṭāv anyaḥ/ ayaṃ vai loko 'bhijid asau viśvajit/ paśava svarasāmānaḥ/ tad yad abhijitā stutvā svarasāmabhi stuvate 'sminn evaital loke paśūn pratiṣṭhāpayanti/ atha yat svarasāmabhi stutvā viśvajitā stuvate tasmād amutaḥ pradānāt paśavo jīvanti/ tasya vā etasya vaiṣuvatasyāhno daśa ca pañcaviṃśāni stotrāṇi bhavanti dve ca stotriye/ tato yāni daśa pañcaviṃśāni stotrāṇi mahāvrataṃ tat/ tair asya vaiṣuvate 'hani mahāvratam upetaṃ bhavati/ atha ye dve stotriye āditya eva sa etasminn ahan pratiṣṭhitaḥ/
atha ha sma vā etat purā trir mahāvratam upayanty ārambhaṇīye 'han vaiṣuvate mahāvratīye/ tasya vā etasyārambhaṇīyasyāhnaś caturdaśa ca pañcaviṃśāni stotrāṇi bhavanti daśa ca stotriyāḥ. tato yāni caturdaśa pañcaviṃśāni stotrāṇi mahāvrataṃ tat/ tair asyārambhaṇīye 'hani mahāvratam upetaṃ bhavati/ atha yā daśa stotriyā daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ teno hāvasena yanty ā vaiṣuvatād ahnaḥ/ atha ye dve stotriye viṣuvato 'tiricyete tad u hānnapānam/ dvayam u ha vā annasya rūpaṃ yac caivāśnāti yac ca pibati/ sa yathāśnaṃś ca pibaṃś ceyād evam evaitad etābhyāṃ yanty ā mahāvratīyād ahnaḥ/ ta etaṃ svargaṃ lokam āgacchanti/ etan mahāvratīyam ahaḥ/ eṣa vāva svargo loko yan mahāvratīyam ahaḥ/ sa ya etad evaṃ veda trirupetam asya mahāvrataṃ bhavati, gacchati svargaṃ lokam

tad āhus tam īṃ hinvanty agruva ity evaitasyāhnaḥ pratipat kāryeti/ tam arkebhis taṃ sāmabhir iti śīrṣṇas, tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham ity ātmanaḥ/ tat tad itīva vā etenāhnā caranti/ tato ha vai prajāpatiḥ/ tato ha vā eṣa sarvāsāṃ devatānām. tat pitaitad ahaḥ, prajetarāṇi/ sa yathā putraḥ pitaram āgatya tata tateti hvayet, tādṛk tat/ so vā ubhayarūpā bhavati/ tam iti vai puṃso rūpam, agruva iti striyai/ ubhayam u ha vā etad bhūtvā prajāpatiḥ prajajñe/ tad āhur abhyudite vaiṣā pratipat/ yoge tv āgate pavasva vāco agriya ity eva pratipat kāryeti/ mano vai prajāpatiḥ/ mano vai vāco 'gram/ tad enaṃ tat svenaiva rūpeṇārabhante/ so vai mithunā - bhavati/ pavasveti vai puṃso rūpaṃ, vāca iti striyai. tad etan mithunaṃ prajananaṃ kriyate/ mithunena jāyate ya evaṃ veda/ tasmād eṣaiva pratipat kāryā/ upāsmai gāyatā nara iti dvitīyā/ tad etasmād ahno nayanti/ davidyutatyā ruceti tṛtīyā, pratyakṣam etasyāhno rūpam/ tam īṃ hinvanty agruva iti caturthī, yābhyuditā pratipat tāṃ ned antarayāmeti

sanā ca soma jeṣi ceti daśarcaṃ bhavati/ ṛṣayo vā etad ṛddhikāmā upotthānaṃ priyaṃ vāco 'paśyan/ athā no vasyasas kṛdhy athā no vasyasas kṛdhīti tenāstuvata/ tato vai te sarva evārdhnuvan/ sarve haivardhnuvanti ya evaṃ vidvāṃsa etena daśarcena stuvate/ tasmin ha smāha śaktir virājaṃ geyāṃ sanā ca soma jeṣi ca pavamāna mahi śrava ekaṃ dve trīṇi catvāri pañca ṣaṭ saptāṣṭau nava daśa huṃbhā oi bhūr iti/ tad āhuḥ kṛtrimevaiṣā virāḍ upākāryeva/ saṃpadaṃ lobhayati/ om ity etad evākṣaraṃ geyam iti/ etad dha vā idaṃ sarvam akṣaram/ yathā sūcyā palāśāni saṃtṛṇṇāni syur evam etenākṣareṇeme lokās saṃtṛṇṇāḥ/ daśadhā vā etad atividhyemān kṣarati śatadhemān sahasradhemān/ tasmād etad evākṣara geyam iti paryāso bhavati/ yaḥ paryāse kāmas sa na upāpto 'sad iti/ tāḥ pañcaviṃśati stotriyās saṃpadyante/ pañcaviṃśo vai prajāpatiḥ/ prājāpatyaṃ mahāvrataṃ tat salakṣma kriyate

atha ha smāhāryakacit sarvam evaitad ahaś caturviṃśaṃ kāryam/ ekam evaitat stotraṃ pañcaviṃśaṃ kuryuḥ/ abhyāroho vā eṣa ekasya stotrasya yat sarvaṃ pañcaviṃśaṃ kurvanti/ tathaitat stotram anabhyārūḍhaṃ bhavatīti/
tad u hovāca śāṭyāyaniḥ kartapatyam evaitad yan nvāvaikasyai stotriyāyai chidyate yad dvābhyāṃ yat tisṛbhyaḥ/ tasya nv eva prāyaścittiṃ vindanti vā na vā 'tha kiṃ yad ekādaśabhyaś chidyate/ ko tasya prāyaścittiḥ/ ekadevatyaṃ vā etad ahaḥ prājāpatyam eva/ prajāpatiṃ vaivaitenāhnā parivaiviṣati/ tasmāt sarvam evaitad ahaḥ pañcaviṃśaṃ kāryam iti/
tasya trīṇi śatāni stotriyā bhavanti dvāṣaṣṭiś ca/ tato yāni hi trīṇi śatāni virāṭ sā/ atha yā ṣaṣṭir ūdhas tat/ atha ye dve stanāv eva tāv etasyaivāhno dohāya

suṣamiddho na ā vahety āprīr ājyaṃ bhavati/ yatra ha vai kva cāprīr ājyaṃ prajāpater eva tat/ prajāpatim eva tenāprīṇanti/
tā naś śaktaṃ pārthivasyeti maitrāvaruṇam/ tadvad aha bhavati/ aniruktam u vai prājāpatyam/ prājāpatye 'haṃs tat tatsalakṣma kriyate/
maha indro ya ojasety aindraṃ bhavati/ niṣkasya haitan maṇe rūpam/ tasmān niṣkaṃ maṇiṃ sraja purastād bibhrati/
tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham iti rathasya haitad rūpam/ tasmāt tam abhihāyaiva tiṣṭhanti/ maha stavāno adriva iti hastino haitad rūpam/ tasmāt taṃ pārśvata ivādhirohanti/ tāni vā etāni mahadrūpāṇi saṃpadyante/ mahadrūpo vai prajāpatiḥ/ prājāpatyaṃ mahāvrataṃ tat tatsalakṣma kriyate/ upa hainam etāni rūpāṇy akrītāni tiṣṭhante ya evaṃ veda/
iyaṃ vām asya manmana ity aindrāgnaṃ bhavati/ indrāgnī pūrvyastutir abhrād vṛṣṭir ivājanīti vā āhur jātam / jāyanta u etenāhnā/ yathā ha vā idam āṇḍān nirbhidyerann evam evaitasmād ahno nirbhidyante/
śṛṇutaṃ jaritur havam indrāgnī vanataṃ giraḥ/
īśānā pipyataṃ dhiyaḥ//
mā pāpatvāya no narendrāgnī mābhiśastaye/
mā no rīradhataṃ nide//
iti pāpmana evaiṣopahati(tiḥ)

uccā te jātam andhaseti mādhyaṃdinasya pavamānasyāndhasvatīr gāyatryo bhavanti prājāpatyāḥ. prājāpatye 'haṃs tat tatsalakṣma kriyate/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athāmahīyavaṃ prājāpatyaṃ sāma prājāpatye 'han kriyate/ ahar eva tadrūpeṇa samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ardhukaṃ bhavati/ atha dohādohīyaṃ dugdhyā eva, etasyāhno dohāya/ atha hariśrīrnidhanam. śrīr vai hariśrīrnidhanam/ etena vā indras sarveṣāṃ devānāṃ śriyam agacchat/ śriyam evaitena gacchanti/ tā daśa stotriyā gāyatryāṃ saṃpadyante/ daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ mukhaṃ gāyatrī chandasām/ mukhata evaitad ātmano 'nnādyaṃ dadhate/ punānas soma dhārayety ubhayarūpā bṛhatī bhavati/ eṣā ha vā ubhe sāmanī udyayāma / tasmād etāṃ kurvanty eva bṛhatsāmnaḥ kurvanti rathantarasāmnaḥ/
ā pṛchyena sadhasthena pratnena varuṇena ca/
pibācyud indra tvaṃ somam ṛcor garbhe adhyāhitaḥ//
iti yatra ha vai kva caiṣā bṛhatī kriyate na haiva tasyendra īśeta taṃ nāgacchet

tāsu rauravaṃ prajñātam agniṣṭomasāma ned antarayāmety athārkapuṣpam -- annaṃ vā arkaḥ/ tasyaitat puṣpaṃ yad āraṇyam/ tad dhy araṇye jāyata -- āraṇyasyaivānnādyasyāvaruddhyai/ athābhīśavaṃ tṛptyā eva/ tarpayanty evainam etena/ atha pañcaviṃśatyakṣaranidhanam āṅgirasam/ aṅgiraso vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te sarva evārdhnuvan/ sarve haivardhnuvanti ya evaṃ vidvāṃsa etena sāmnā stuvate/ tat pañcaviṃśatyakṣaranidhanaṃ bhavati/ pañcaviṃśo vai prajāpatiḥ/ prājāpatyaṃ mahāvrataṃ tat tatsalakṣma kriyate/ atha naudhasaṃ prajñātaṃ brahmasāma/ prajñātaṃ brahmasāma ned antarayāmety atha pṛśni -- annaṃ vai pṛśni -- annādyasyaivāvaruddhyai/ atha rauhiṇakam/ etena vai prajāpatir ekaśaphānāṃ paśūnāṃ kāmam ārohat/ tad yat kāmam ārohat tad rauhiṇakasya rauhiṇakatvam/ kāmaṃ paśūnāṃ rohati ya evaṃ veda/ yathā ha vā ima āraṇyāḥ paśavo mṛgā evam ete 'gra ekaśaphāḥ paśava āsuḥ/ tān etair eva rauhiṇakasya kiṭakiṭākārair grāmam upānayat/ tat trayodaśanidhanaṃ bhavati trayodaśasya māsa upāptyai/ tad vā aśītibhis saṃpannam/ āśayanty evainam etena/ atha dairghaśravasam -- annaṃ vai dairghaśravasam -- annādyasyaivāvaruddhyai/ atha samantam, samantāḥ prajāpaśubhir asāmeti/ atha yaudhājayaṃ triṇidhanaṃ, savanānāṃ klṛptyai/ athauśanam antyaṃ sāma/ antyena sāmnāntyaṃ svargaṃ lokam aśnavāmahā iti

tad āhus tavaśśāvyam evaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ tasyaiṣā kalyāṇy eva praśaṃsā, na tv evāsmin dvau saṃpādayataḥ/ vāmadevyam evaity āhuḥ/ vāmadevyaṃ hi (?)/ tad dha vai pratyakṣaṃ vāmadevyaṃ yad rājanam/ tasya prāṇena prastauti/ ṛcā vai vāmadevyasya prastauti/ prāṇenaitasya hiṃ hiṃ hiṃ prāṇo 'sad iti vai hiṃkurvanti/ yathā ha vai vayasa āśaya evaṃ rājanasya vāmadevyam/ prajāpatir vai pitādityaḥ putraḥ/ prajāpatir vāmadevyam ādityo rājanam/ tasmād eṣa etayor ābhāvattaraṃ tapati/ etad dhy asmāt tejo nirbhinnam/ tad vā aśītibhis saṃpannam/ ekaikasyāṃ stotriyāyāṃ dve dve aśītyau saṃpadyete/ tāḥ pañcāśad aśītayas saṃpadyante/ dve ha vā aśītyāv ahaś caiva rātriś ca/ tābhyām enam āśayanti/ āśayanty evainam etābhyām/ tasya yan nidhanaṃ pṛṣṭhāny eva tāni

vāg iti rathantaram/ iḻeti vairūpam/ tac chakvaryas tad revatayaḥ/ svar iti vairājam/ bṛhad iti bṛhat/ bhā ity asau vā ādityaḥ/ bhā ity etad evāsya nidhanam/ etasya salomatām aśnute ya evaṃ veda/ tad etat sarvāṇi pṛṣṭhāny abhivadaty etena sāmanidhanena/ ta u vai pañca pañcaviṃśās sāmanidhanānāṃ saṃstutānāṃ saṃpadyante/ tān u etān nidhanair eva hotānuśaṃsati/
tad āhur ātmanāgre pratipadyam atha śīrṣṇā/ ātmā vā agre 'tha śira iti/ tad u ha tad yathā kartaṃ patet tādṛk tad yat pañcaviṃśād ātmanas trivṛc chiro 'bhi pratyavaroheyuḥ/ śīrṣṇaiva pratipadyam/ sarvā ha vā etad devatā stotraṃ pratyupatiṣṭhanti - mayā pratipatsyate mayā mayeti/ sa yadi śīrṣṇā pratipadyeta yaiva śiraḥ pratipaddevatā bhavati tām eva tenardhnoti/ yati pakṣeṇa yaiva pakṣaupratipaddevatā bhavati tām eva tenardhnoti/ yadi pucchena yaiva pucchaṃ pratipaddevatā bhavati tām eva tenardhnoti/ yady ātmanā yaivātmanaḥ pratipaddevatā bhavati tām eva tenardhnoti/ antaritā itarā devatā bhavanti/ sarvā u ha vai devatā(ś) śīrṣann eva - ime vai vasavaḥ

ime rudrā ima ādityā ime viśve devāḥ/ ayam evāyaṃ loka idam antarikṣam ayam asau loka imā diśa śrotram idaṃ rathantaram idaṃ vāmadevyam idaṃ bṛhad idaṃ yajñāyajñīyam/ tad etac chīrṣṇā pratipadyamānas sarvābhir devatābhis sarvair ebhir lokais sarvais sāmabhir anantarāyaṃ pratipadyate/ sa yad ito 'nyenāṃgena pratipadyata yaiva tatpratipaddevatā syāt tām evardhnuyāt/ antaritā itarā devatā syuḥ/ athaitac chīrṣṇā pratipadyamānas sarvābhir eva devatābhir antarāyaṃ pratipadyate/ atho haitad devatānāṃ priyaṃ yac chīrṣṇā pratipadyate sarvā no nāparātsīr iti

reto vā etad agre praviśati yad gāyatram/ tato 'nyāny aṃgāni vikriyante/ prāṇo vā eṣa praviśati yad gāyatram/ tam anyāny aṃgāny upasaṃsīdanti/ sa imān prāṇān ākāśān abhinirmanthati/ prāṇo vai gāyatraḥ/ gāyatraṃ śira eva/ tadāyatano vai prāṇo yac chiraḥ/ tasmāt trivṛtaiva śīrṣṇā pratipadyam atha pañcadaśena pakṣeṇātha saptaśenāthaikaviṃśena pucchenātha pañcaviṃśenātmanā/ tad ūrdhvāḥ kīrtim ūrdhvā śriyam ūrdhvā svargaṃ lokaṃ rohanti/ atho haiṣāṃ tair eva jyotiṣṭomasya stomaiś śivaiś śāntair etad ahaḥ pariṣṭutaṃ bhavati/ atho haiṣām eta eva jyotiṣṭomasya stomāś śivāś śāntāḥ parimādbhājanaṃ bhavanti

tad etat sarvapṛṣṭhaṃ sarvastomam ahaḥ/ tad yad etena sāmanidhanena sarvāṇi pṛṣṭhāny abhivadati tena sarvapṛṣṭham/ atha yad ete jyotiṣṭomasya stomāś śivāś śāntāḥ parimādbhājanaṃ bhavanti tena sarvastomam/ saṃpadā haiva triṇavatrayastriṃśau stomāv abhi padyate/ sarvapṛṣṭhena hāsya sarvastomenaitenāhnā stutaṃ bhavati ya evaṃ veda/ tena haitenaike 'pi tṛtīyaṃ kṛtvā stuvata ekaṃ vāvedaṃ sāmeti vadantaḥ/ teṣāṃ ha teṣāma amuṣmin loke naiva śiraś cānyāni cāṃgāni vijñāyante

piṇḍāḥ piṇḍā iva hi bhavanty akratāḥ. yathāṅgam eva stotavyam/ te haivāmuṣmin loke sāṅgās satanavo 'mṛtās saṃbhavanti/
atha haike sakṛd eva śīrṣṇe hiṃkurvanti -- parāṅ etad yac chira iti vadantaḥ/ tris trir itarebhyo 'ṅgebhyaḥ/ te trayodaśa hiṃkārās saṃpadyante/ evaṃ trayodaśasya māsa upāptir iti/ tad u ha śaśvan na tathā/ trir eva śīrṣṇe hiṃkurvantas tris trir itarebhyo 'ṅgebhyaḥ/ te pañcadaśa hiṃkārās saṃpadyante/ pañcadaśo vā indraḥ/ aindraṃ mahāvrataṃ tat tatsalakṣma kriyate

tad āhur naudhasam evaitasyāhno brahmasāma kāryam iti/ tad dha tat pakṣam anuvadati/ rathantaram eva śyaitam eva kāryam iti/ tad u ha tat pakṣam evānuvadati/ bṛhad eva pañcanidhanam eva vāmadevyaṃ kāryam iti/ ātmānaṃ haiva tad anuvadati/ śrāyantīyam eva kāryam iti/ na ha vai kiṃ cana śrāyantīyam anuvadati/ mahāvaiṣṭambham eva kāryam/ tad diṅnidhanaṃ bhavati/ diśo vai pṛṣṭhāni/ iyam eva prācī dig rathantaram iyaṃ bṛhad iyaṃ vairūpam iyaṃ vairājam amūr maha nāmnīr imā revatayaḥ/ digbhyo vā etasmā annādyaṃ haranti/ digbhyo vā asmā annādyaṃ hriyate ya evaṃ veda/ atho haiṣām etenaiva sarvāṇi pṛṣṭhāni brahmasāmavanti bhavanti/ tasmād u haitat sāmaitasmād ahno nāntarityam/ tad u satobṛhatīṣu bhavaty utkrāntyā evānapabhraṃśāya

tad āhur ilāndam evaitasyāhno agniṣṭomasāma kāryam iti/ tasyaiṣā kalyāṇy eva praśaṃsā/ atiricyate yad vyavacchindyurā(?)maṇīya tad yad adaḥ pakṣam/ ilāndaṃ tad ārbhavasya pavamānasyānuṣṭubhi kāryaṃ, yad abhyuditaṃ tan ned antarayāmeti/
vāravantīyam eva kāryam iti/ tasyaiṣā kalyāṇy eva praśaṃsā/ niṣiddham iva tu yāvad dhaiva kṛtvo yajate tāvad bubhūṣati tāvat kāmayate -- śreyān syāṃ śreyān syām iti/ tad ārbhavasyaiva pavamānasya gāyatryāṃ kāryaṃ, yad abhyuditaṃ tan ned antarayāmeti/
tad u vā āhur yad vāvānyā vāṅ nātivadati tad etasyāhno 'gniṣṭomasāma kāryam/ yajñāyajñīyaṃ vāvānyā vāṅ nātivadati/ vāg vai yajñāyajñīyam/ kuto hi vāg vācam ativadiṣyati/ tasmād etasyāhno yajñāyajñīyam evāgniṣṭomasāma kāryam iti/ athaitac catustriṃśa - saṃmitam anuṣṭubhi kurvanti/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ prajāpatiś catustriṃśaḥ/ saprajāpatikā evaitena devā ṛdhnuvanti/ atha yad ārambhaṇīye 'haṃs trayastriṃśatsaṃmitam bhavati devatā eva tenardhnuvanti/ athaitena saprajāpatikā evaitena devatā antata ṛddhvāptvottiṣṭhanti

tad āhuḥ kāṃ devatāṃ dīkṣamāṇā anuniṣīdanti kām anūttiṣṭhantīti/ sa brūyād agniṃ devatānāṃ dīkṣamāṇā anuniṣīdanty ādityam anūttiṣṭhantīti/ tasmād dīkṣitān sata āhur āsata iti, yady api te śayīrann athottiṣṭheyuḥ/ agnir hi devānām āsīnānāṃ śreṣṭhaḥ/ agnidevatyā hi tarhi bhavanti/ tasmād utthitān sata āhur udasthur iti, yady api ta āsīrann atho śayīran/ ādityo hi devānām utthitānāṃ śreṣṭhaḥ/ ādityadevatyā ha tarhi bhavanti/
tad āhuḥ ke bhūtvottiṣṭhantīti/ sa brūyān manuṣyā bhūtā dīkṣante devā bhūtvottiṣṭhantīti/
ta etad ṛgretasaṃ yajūretasaṃ brahmaṇi yonau reto dadhato yanti/ agnāv eva tad āhutībhir abhijuhvato yanti/ tasmād dīkṣopasatsu vīva glāyanti/ taruṇam iva tarhi reto bhavati/ tasmād u strī durhṛdinī vīva glāyati/ taruṇam iva hi tarhi reto bhavati/ tān stutiśastrais trir vardhayanto 'bhiśṛṇvanto yanti/ tasmād garbhā anaśnatas saṃbhavanti

ta ṛṅmayā yajurmayās sāmamayā brahmamayā hiraṇmayā amṛtās saṃbhavanti/ ṛṅmayo ha vai yajurmayas sāmamayo brahmamayo hiraṇmayo 'mṛtas saṃbhavati, ṛṅmayāny asyāsthāni bhavanti ya evaṃ veda/ tān udgātā purastāt saṃvatsarasya janayitvā hotre prayacchati/ tān hotā sūktais sūte/ tat sūktānāṃ sūktatvam/ tāñ chastraiḥ praśāsti/ tac chastrāṇāṃ śastratvam/ tān ukthair utthāpayati/ tad ukthānāṃ ukthatvam/ tebhya etad devyaṃ madhv aśītīr annādyaṃ prayacchati/ madhu hāsyāsmiṃś ca loke 'muṣmiṃś cānnaṃ bhavati ya evaṃ veda/ akṣareṇākṣareṇo hāsmai vidyās sarvān kāmān duhre/ tasmāt saṃvatsara eva śasyaṃ saṃvatsare procyam/ tasmād brāhmaṇo hato na stāyādbhavati/ tasmād retas siktaṃ na stāyādbhavati/ tasmād u haivaṃ vidvān na stāyādbhavati/ aśītibhir vai devā imān lokān imān adhvan āśnuvata/ tad aśītīnām aśītitvam/ tisṛbhir evemaṃ lokam āśnuvata, tisṛbhir antarikṣaṃ, tisṛbhir amuṃ, catasṛbhir eva diśa āśnuvata, catasṛbhir avāntaradeśān, ekayāmūm ūrdhvā, dvānavāśītayo 'bhavan/ nava prāṇāḥ/ aśnute prāṇān/ saprāṇas saṃbhavati/ sarvam āyur eti/ nākāmo mriyate

athaiṣaudumbarī rājāsandī/ tasyai bṛhadrathantare pūrvau pādau, vairūpavairāje aparau, śākvararaivate anūcyāni, ṛcaḥ prācīnam ātānā, yajūṃṣi tiraścīnaṃ , sāmāny āstaraṇaṃ, vākovākyam atīrokā, śrīr upabarhaṇam/ tasyai prajāpatiś ca bṛhaspatiśa ca pūrvau pādāv adhārayetāṃ, somaś ca varuṇaś cāparau/ tasyām etam ādityam abhyaṣiñcanta/ vasavo rājyāya rudrā vairājyāyādityā svārājyāya viśve devās sāmrājyāya marutas sārvavaśyāya sādhyāś cāptyāś ca pārameṣṭhyāya/ tan na haitāvat kayācana devatayā jitaṃ yāvad ādityena/ ye hi sutā devānām āsaṃs ta enam asuvata/ tasmin diśo apitvam aicchanta yathā rājani vijitiny apitvam icchanta evam/ tā abravīt -- pradānaṃ me prayacchateti/ seyaṃ prācī dik prāyacchan mad udayety ahaś ca satyaṃ ca/ mām abhy udayety ūrdhvā dik prāyacchat kṣatraṃ ca rāṣṭraṃ ca/ mām abhy apakrāmeti dakṣiṇā dik prāyacchad annaṃ ca rathaṃ ca/ mām abhy apakrāmety udīcī dik prāyacchad rūpaṃ ca varṇaṃ ca/ samayā mām ayety antarikṣaṃ prāyacchat prakāśaṃ cāsaṃbādhaṃ ca/ mām abhy astam ayeti pratīcī dik prāyacchad ṛtaṃ ca rātriṃ ca/ anu mām ā tapeti pṛthivī prāyacchat --

-- kṣemaṃ ca vimokaṃ ca/ atha hāpa śreyasīr menire/ tāḥ prati tvā vayam ātapāma iti yātrāṃ ca prayāṃ ca prāyacchan/ adbhira ha vā eṣa etad ety apām evāyanena/ tāsām etāsām ūrdhvāś chāyāḥ, prati hainaṃ tad ātapanti/ sa evam etā diśa upāpnoti/ asyai prācyai diśa udeti/ abhy udetīmām ūrdhvāṃ diśam/ ṣaḍ itthaṃ māsa eti, ṣaḍ ittha(m)/ samayāntarikṣam eti/ abhy astam etīmām aparāṃ diśam/ anv imāṃ pṛthivīm ātapati/ tad yathā patir jāyā anusaṃcared evam evainā eṣa etad anusaṃcarati/
sa aikṣatāham evedaṃ sarvaṃ saṃvṛṇajā iti/ sa vaśam eva diva ādatta, kṣatraṃ nakṣatrāṇām, ātmānam antarikṣasya, rūpaṃ vāyor, ājñāṃ manuṣyāṇāṃ, cakṣaḥ paśūnām, ūrjam apāṃ, rasam oṣadhīnāṃ, carathaṃ vanaspatīnāṃ, śiśnaṃ vayasām, arciṣam agner, hṛdayaṃ pṛthivyai, gandhaṃ hiraṇyasya, stanayitnuṃ vācas, saṅgamaṃ pitṝṇāṃ, bhāṃ candramasaḥ/ tad yad eteṣāṃ bhūtānām ādatta, tad ādityasyādityatvam/ sa ya etad evaṃ vedaiṣa evādityo bhūtvaitasyāṃ rājāsandyām āste

na ha brūyāt -- sattram āsiṣya iti/ śramiṣyāmīty eva vaktavyam/ dve ha vāva devate sattram āsāte prāṇāpānāv eva/ tayos so 'bhyārohaḥ/ tad yat tāv idaṃ sattrāyete tasmāt tau sattrasadau/ tasmād u śramiṣyāmīty eva vaktavyam/ tasyaiṣa ślokaḥ --
saptarṣayaḥ pratihitās subhūte
sapta paśyanti bahudhā niviṣṭau/
saptaitaṃ lokam upayanty āpo
'svapnajau sattrasadau yatra devā//
iti/ saptarṣayaḥ pratihitās subhūta iti puruṣo vai subhūtam/ ta ime saptarṣayaḥ pratihitāḥ prāṇā eva/ sapta paśyanti bahudhā niviṣṭāv iti bahudhā hy etau niviṣṭau paśyanti yat prāṇāpānau/ saptaitaṃ lokam upayanty āpa itīmā dvayīr āpa imā dvayīr imā ekā imā dvayīr avācīḥ/ asvapnajau sattrasadau yatra devā ity ete eva te devate/ sa ya etad evaṃ veda --

--yadi ca sa ha sattram āste yadi ca nātha hāsyāsitam eva sattraṃ bhavati/ ya u evaṃ vidvāñ chramam upaparaity ete evāsya devate bhāgās sattram āsāte so 'nārtas saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati/
asāv eva saṃvatsaro yo 'sau tapati/ tasya yad bhāti tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat sara ity adhidevatam/ athādhyātmam/ ayam eva saṃvatsaro yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ/ tasya yac chuklaṃ tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat saraḥ/ tasyaiṣa ślokaḥ --
mad evodeti sūryo 'staṃ mad u ca gacchati/
māṃ sarve devā anvāyattā mām u nātyeti kiṃ cana//
iti. mad evodeti sūrya ity evaṃvido ha vāva sūrya udeti/ astaṃ mad u ca gacchatīty evaṃvido ha vāvāstam eti/ māṃ sarve devā anvāyattā ity evaṃvidaṃ ha vāva sarve devā anvāyattā/ mām u nātyeti kiṃ canety evaṃvidaṃ ha vāva na kiṃ canātyeti

tad āhuḥ kiṃ saṃvat kiṃ saraṃ kim ayanam iti/ sa brūyāt trayy eva vidyā saṃvat/ tāṃ hi sarve devās saṃvāntāḥ/ ahorātre eva saraḥ/ te hīdaṃ sarvaṃ sarataḥ/ āditya evāyanam/ sa hy eṣu lokeṣv eti/ ity adhidevatam/ athādhyātmam/ annam eva saṃvat/ tad dhīdaṃ sarvaṃ saṃvāntam/ vāg eva saraḥ/ vācā hi puruṣas sarati/ prāṇa evāyanam. sa hy asmin sarvasminn eti/ sa ya evam etad adhidevataṃ cādhyātmaṃ ca saṃvatsarāyaṇaṃ vedānārta eva saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati/
tad āhuḥ kathaṃ saṃvatsara ekacchandā bārhato bhavatīti--

--ahobhir iti brūyāt/ katham ahobhir iti/ atirātrāv, ārambhaṇīya mahāvratīye ahanī, pṛṣṭhyābhiplāvāv, abhiji(t), traya svarasāmānaḥ, pratyañcas traya svarasāmāno, viśvajid, goāyuṣī, daśarātro, vaiṣuvatam eva saptatriṃśam etasmin svarge loke 'dhyūḍham/ tasyaiṣa ślokaḥ --
tāṃ viṃśati(s) saptaśatāni cāhu(ṣ)
ṣaṭtriṃśinīṃ bṛhatīṃ kalpamānām/
sānuṣṭub bhūtvā paśubhis sayonir
devān pitṝn dadate manuṣyāṃś ca//
iti/ tāṃ viṃśatis saptaśatāni cāhur ity ahorātrā eva te/ ṣaṭtriṃśinīṃ bṛhatīṃ kalpamānām ity evaṃ ha tad ahobhi(ṣ) ṣaṭtriṃśinī bṛhatī kalpate/ sānuṣṭub bhūtvā paśubhis sayonir itīyam eva dig gām āharad iyam aśvam iyam ajām iyam avim/ anuṣṭubhe vā etasyai satyai diśaś śulkam āharann ity evaṃ ha tat/ devān pitṝn dadate manuṣyāṃś ceti/ vāga vā anuṣṭup/ vāco vā idaṃ sarvaṃ yatam/ evaṃ vai saṃvatsara ekacchandā bārhato bhavatīti

ayam eva spṛṣṭyo yo 'yaṃ pavate/ etena hīdaṃ sarvaṃ spṛṣṭam/ spṛṣṭyo ha vai nāmaiṣaḥ/ taṃ pṛṣṭhya iti parokṣam ācakṣate/ sarvān kāmān spṛśati ya evaṃ veda/
asāv evābhiplavo yo 'sau tapati/ eṣa hīdaṃ sarvam abhiplavate/
tad āhur yat pṛṣṭhyābhiplavāva ity ācakṣate 'bhiplavam u vai pūrvam upayanti/ kathaṃ pṛṣṭhyaḥ pūrva upeto bhavatīti/ sa brūyād yad evāyam avaro vāyuḥ pavate para ādityas teneti/ atho yat paraṃ santam abhiplavam avaram upayanti vyatiṣaṃgāyānirmārgāya sarvāyuṣṭāyai/
tad āhur yac catvāro 'bhiplavasya stomāṣ ṣaṭ pṛṣṭhyasya kathaṃ tat sabhāram iti/ sa brūyād yad evaite sadṛśi devate vāyuś cādityaśa ca tena sabhāram iti/ atho yad brahmābhiplavaḥ kṣatraṃ pṛṣṭhyas teno eveti

tad āhur yad ete pṛṣṭhyasya viṣamā stomās trivṛt pañcada(śa)s saptadaśa ekaviṃśas triṇavas trayastriṃśa iti, katham etat samāt samam upetaṃ bhavatīti/ sa brūyād brahma vai trivṛt/ kṣatraṃ pañcadaśaḥ/ brahma vai kṣatrā(j) jyāyaḥ/ tena samāt samam upetaṃ bhavati/ viṭ saptadaśaḥ/ kṣatram u vai viśo jyāyaḥ/ tena samāt samam upetaṃ bhavati/ ekaviṃśaṃ stomam anu śūdraḥ/ vaiśyo vai śūdrāj jyāyān/ tena samāt samam upetaṃ bhavati/ triṇavaṃ stomam anu grāmyāḥ paśavaḥ/ śūdro vai grāmyebhyaḥ paśubhya śreyān/ attā hi sa teṣām/ tena samāt samam upetaṃ bhavati/ trayastriṃśaṃ stomam anva āraṇyāḥ paśavaḥ/ grāmyā vai paśava āraṇyebhyaḥ paśubhya śreyāṃsaḥ/ bibhyata itare caranty adhigantetareṣāṃ hantā/ tena samāt samam upetaṃ bhavati/
tad āhuḥ kasmād ekarūpo 'bhiplavo dvirūpaḥ pṛṣṭhyas samāna eva san vyūḍhaś ca samūḍhaś ceti/ sa brūyād yasmād idaṃ brahma brahmaiva / atha yasmād u kṣatriyas san brāhmaṇo bhavati tasmād ekarūpo 'bhiplavo dvirūpaḥ pṛṣṭhya iti/
tad dhaitad eke 'bhiplavasya ṣaṣṭham ahar ukthyaṃ kurvanty evaṃ sabhāram iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir mohayanti te 'bhiplavaṃ ye tathā kurvanti/ abrahma tarhi bhavati/ tasmāt tathā na kāryam iti/
atha haike pṛṣṭhyasya ṣaṣṭhād ahno dvipada uddharanty evaṃ sabhāram iti/ tad u hovāca śāṭyāyani svarga eṣa loko yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ yajamāna eṣa nidānena yad dvipadaḥ/ tam āyatanāc cyāvayanti/ sa ya enāṃs tathā cakruṣo brūyād āyatanād vā cyoṣyante 'smād vā lokād iti/ tathā haiva syuḥ/ tasmāt tathā na kāryam iti

tad āhur yad idaṃ prāyaṇīyam ahas trivṛd ācakṣate, prāyaṇīyam ity adaś caturviṃśaṃ, katham etat trivṛtā prayataṃ bhavatīti/ sa brūyād yad evaite catvāriṃśat trivṛtas saṃpadyante tena trivṛtā prayataṃ bhavatīti/ sa brūyād yad evaite catvāriṃśat trivṛtas saṃpadyante tena trivṛtā prayataṃ bhavatīti/ atho yac caturviṃśatyakṣarā gāyatrī teno eveti/
tad āhuḥ katham etad vaiṣuvatīyam ahaś chandomyaṃ bhavatīti/ sa brūyād yāvanti saptānāṃ caturuttarāṇāṃ chandasām akṣarāṇi tāvaty etasyāhna stotriyāḥ/ tena chandomyaṃ bhavatīti/
tad āhur yad upariṣṭād viṣuvataś chandomān upayanti kathaṃ purastād viṣuvataś chandomā upetā bhavantīti/ sa brūyād ya evaiṣa ārambhaṇīyasyāhnaś caturviṃśa(ś) chāndomikastomas tena purastād viṣuvataś chandomā upetā bhavantīti/ atho yad eva pṛṣṭhyasya dve dve ahanī samaste chandomās saṃpadyante teno eveti

tad āhur yat ṣaṭkṛtvaḥ purastād viṣuvataḥ pṛṣṭhyāny upayanti viśvajiti saptamam upariṣṭāt kathaṃ tat sabhāram iti/ sa brūyād yad vā arvācīnaṃ viṣuvatas tad ayaṃ loko, yad ūrdhvaṃ viṣuvatas tad asau lokaḥ/ āsanna iva vā ayaṃ lokaḥ/ prarikta ivāsāv anyaḥ. dvitīyo hy ayaṃ lokaḥ/ tad yad viśvajiti saptamam upariṣṭāt pṛṣṭhyāny upayanty evaṃ sabhāram iti/ atho ya evam u ya eva viśvajit pṛṣṭhamayam eva/ gaur vai rathantaram aśvo bṛhad ajā vairūpam avir vairājaṃ vrīhayaś śakvaryo yavā revatayaḥ/ sa eṣa rasas saṃsikto yat pṛṣṭhāni/ tasyaiṣo 'kṣo yad gāyatrīṣu bṛhad agniṣṭomasāma bhavaty etasya rasasyānapavardāya/ atha ya etan nirhṛtapṛṣṭham upayanti viṣiktarasaṃ te viśvajitaṃ śūnyaṃ upayanti/ te na kiṃ cana vyaśnuvate/ tasmāt pṛṣṭhamaya eva viśvajit kārya iti

tad dhaitad eke svarasāmnāṃ svarāṇy eva pṛṣṭhāni kurvanti/ pṛṣṭhena vā ahar ākhyāyate, svarasāmāna ityeta ākhyāyante/ tasmāt svarasāmnāṃ svarāṇy eva pṛṣṭhāni kāryāṇīti/ te cet svarāṇi pṛṣṭhāni kuryur yāni ṣṭaṃ(?) bhavanti tāny ekabṛhatīṣu kuryuḥ/ tad u hovāca śāṭyāyanir vayaṃ vāva pratyakṣaṃ svarāṇi pṛṣṭhāni kurmo ye bṛhadrathantare kurmaḥ/ idaṃ vai rathanataram ado bṛhat/ ābhyām u vai lokābhyām idaṃ sarvaṃ spṛtam/ tasmād bṛhadrathantare eva pṛṣṭhe kāryaṃ iti/
atho haite vicchinnān svarasāmna upayanti ye trīṇy upayanti/ sarvāṇy eva kāryāṇi/ tathā dvābhyāṃ dvābhyām ahas tāyate/ evaṃ saṃgṛhītā svarasāmāno bhavanty avicchinnā, atho pāpavasyasasya vyāvṛttyā iti/
tad dhaitad eke viṣuvato bṛhatīṣv eva bṛhat pṛṣṭhaṃ kurvanti --

--bārhato viṣuvān, bārhato vāsāv ādityaḥ/ bṛhatyām eṣa etad adhyūḍhas tapati/ tasmād bṛhatīṣv eva bṛhat pṛṣṭhaṃ kāryam iti/
atha haike bṛhatīṣv eva divākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ kurvanti/ bṛhatyāyatanāni pṛṣṭhāni/ idaṃ vā antarikṣaṃ bṛhatī/ tasyām ayaṃ vāyur antaḥ pavate/ tat pṛṣṭhaṃ, tasyā u eva yad dvādaśākṣaraṃ padaṃ tena, jagatīṣu kṛtaṃ bhavati/ evaṃ tṛtīyasavanam ayātayāma kriyata iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir jāgato viṣuvān/ jāgatam etat sāma/ jāgato 'sāv ādityaḥ/ yadā hy eṣa udety atha jagad etasyaiva prayāṇam anu praiti/ tasmāj jagatīṣv eva divākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ tato yās tisro jagatyaś catasras tā bṛhatyaḥ/ tena bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavati/ tās saṃstutā aṣṭāviṃśatir bṛhatyas saṃpadyante/ teno eva bṛhaty antaritā bhavati/ atho haitat prāṇasyaiva reto nirmitaṃ yad divākīrtyam/ prajananaṃ jagatī/ so 'sāv ādityaḥ/ tad yaj jagatīṣu divākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ kurvanti svenaivainaṃ tad āyatanena samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛdhukaṃ bhavati

tad etat pṛcchanti kiṃ tad divākīrtye 'han kriyate yena prajāḥ prajanayati yena ca prajā dādhārayati/ sa brūyāt prāṇasyaiva reto nirmitaṃ yad divākīrtyam/ prajananaṃ jagatī/ tena prajāḥ prajanayati/ atha yat prāṇo bhūtvā parāṇi cāvarāṇi cāhāni dādharti teno eva prajā dādhārayati/ prāṇa eva divākīrtyam/ cakṣuṣī bhrājābhrāje/ śrotraṃ vikarṇam/ vāg daśastobham/ ta ime prāṇā madhyato hitāḥ/ tad dhai(ta)d eka udita evājyagrahān gṛhṇanti/ udite prātaranuvākam upākurvanti/ divākīrtyaṃ vai nāmaitad ahaḥ/ tan na rātryā saṃsmajeyur iti/ tad u hovāca śāṭyāyanis sāmabhir vā ahāny abhiṣṭutāny ṛgbhī rātrayaḥ/ saiṣāṃ rātrir anabhiṣṭutā śūnyā bhavati/ atho prajāpatir eṣa yat prātaranuvākaḥ/ tam āyatanāc cyāvayanti/ sa ya enāṃs tathā cakruṣo brūyād āyatanād vā cyoṣyante 'smād vā lokād iti, tathā haiva syuḥ/ tasmād yathaivetareṣām ahnāṃ tathā kāryam/
prāṇāpānāv upāṃśvantaryāmau/ udite 'nyaṃ juhvaty anudite 'nyam/ bahir vai santaṃ prāṇam upajīvanty antas santam apānam/ tad yad udite 'nyaṃ juhvaty anudite 'nyaṃ, bahis santaṃ prāṇam upajīvāmāntas santam apānam iti/ atha ya etāv udite juhvati, prāṇāpānāv utkhidanti/ sa ya enāṃs tathā cakruṣo brūyāt prāṇāpānāv udakhātsur mariṣyantīti, tathā haiva syuḥ/ tasmād yathaivetareṣām ahnāṃ tathā kāryam

tāni vā etāni dīkṣamāṇād utkrāmanty agnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśubandhaḥ pitṛyajño gṛhamedho brahmaudano mithunam/ tad yad dīkṣopasatsu svāheti vratayati, tenāsya dīkṣopasatsv anantaritam agnihotraṃ bhavati/ yad upāṃśvantaryāmāv udite 'nyaṃ juhvatya anudite 'nyaṃ, tena sutyāyām/ yat puroḍāśas tena paurṇamāsam/ ya(d) dadhi tenāmāvāsyam/ yat payasyā tena cāturmāsyāni/ yat paśum ālabhante tena paśubandhaḥ/ yad uṣāsanāny upāsyanti tena pitṛyajñaḥ/ yad dhānāḥ karambho bhavati tena gṛhamedhaḥ/ yat saumyam āharanti tena brahmaudanaḥ/ yat patnīs saṃkhyāpayanti tena mithunam/
tad dhaika āhuḥ prāṇena tvā saṃbhavāmanīty eva pratiṣṇām abhiprāṇyānīti/ tad u hovāca śāṭyāyanir avakīrṇarūpam ivaitat/ eko vāva pumān prāṇāve vidyayaivaitad anantaritam atho yad eva yajñāyajñīyasya stotre saṃkhyāpayanti

tad āhur yad anyair anyaiḥ sāmabhi stuvate 'nyā anyā anuśaṃsanty
atha kasmāt samānā gṛhā iti/ sa brūyād annaṃ vai sāma/ annam ṛk/ prāṇā gṛhāḥ/ anyad anyad vai prāṇebhyo 'nnam āharanti/ tasmād anyair anyaiḥ sāmabhi stuvate 'nyā anyā anuśaṃsanti samānā eva gṛhā iti/
prāṇā eva sāma/ tan mūlam/ atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam anyāni sāmāni/ sa ya etad evaṃ veda sarvāṇy evāsya sāmāni viditāni bhavanti/
vāg evark/ tan mūlam/ atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam anyā ṛcaḥ/ sa ya etad evaṃ veda sarvā evāsyarco viditā bhavanti/
mana eva yajuḥ/ tan mūlam/ atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam anyāni yajūṃṣi/ sa ya etad evaṃ veda sarvāṇy evāsya yajūṃṣi viditāni bhavanti

tad āhuḥ kiṃ nātiṣṭuvanti, kiṃ nātiśaṃsanti, kiṃ nātigṛhṇantīti/ sa brūyāt prāṇam eva nātiṣṭuvanti/ stute vai prāṇa eva pariśiṣyate/ vācam eva nātiśaṃsanti/ śaste vai vāg eva pariśiṣyate/ mana eva nātigṛhṇanti/ gṛhīte vai mana eva pariśiṣyate/ nātiṣṭutaṃ nātiśastaṃ nātigṛhītam evaṃvidam saṃpannam eva bhavati/
atha ha vai samṛddha eva yajña upāsitavyaḥ/ yad adhīyann anupahanyamānaḥ karoti tat svargyam/ svargyaṃ ma etat, svargaloka etena bhaviṣyāmīty eva tad vidyāt/ atha yad duradhīyann upahanyamāno viṣiñcan karoti, puṣṭis sā prajananam/ puṣṭir ma eṣā prajananaṃ, bahur bhaviṣyāmi prajaniṣya ity eva tad vidyāt

atha ha vai trayaḥ pūrve 'gnaya āsur bhūpatir bhuvanapatir bhūtānāṃ patiḥ/ ayaṃ vai loko bhūpatir, antarikṣaṃ bhuvanapatir, asāv eva loko bhūtānāṃ patiḥ/ atha hāyaṃ bhūtir nāma/ teṣāṃ ha vaṣaṭkāraś śīrṣāṇi ciccheda/ ta imās tisraḥ pṛthivīḥ praviviśuḥ/ tasmād yad agnihotrasya vājyasya vāvaskandet tad abhimṛśed bhūpataye svāhā, bhuvanapataye svāhā, bhūtānāṃ pataye svāheti/ eteṣu haivāsyāgniṣu hutam askannaṃ bhavati/
atha ha vai trayaḥ pūrva ṛṣaya āsuś śūrpaṃyavam adhvānā antarvān kṛṣis solvālāḥ/ te ha yajñasya kṛntatrāṇi dadṛśuḥ/ tasyaitāḥ prāyaścittīr dadṛśuḥ - śaṃ ca ma, upa ca ma, āyuś ca me, bhūyaś ca me, yajña śivo me saṃtiṣṭhasva, yajña sviṣṭo me saṃtiṣṭhasva, yajñāriṣṭo me saṃtiṣṭhasveti/ tasmād etā darśapūrṇamāsābhyāṃ vā cāturmāsyair vā paśubandhena vā saumyena vādhvareṇeṣṭvopariṣṭāj japeta/ yad evātra yajñasya vidhuraṃ bhavati tad eva tena śamayati/
prāṇa evāviṣuvato vyāno viṣuvān apāno yad ūrdhvaṃ viṣuvataḥ/ apāno vā idaṃ sarvam āharati/ tasmād vayaṃ parastād viṣuvato 'rvācaṣ ṣaḍahān upaimaḥ

tad dha kratujij jānakir iyapiṃ saumāpaṃ papraccha - prāṇena svī(3)d apānenā(3) asmiñ jīvati martyaḥ/ tad brūtāt saṃgatebhyaḥ kurūṇāṃ brāhmaṇebhya iti/ sa hovācehaivāhaṃ tvāṃ prativakṣyāmīti/ taṃ ha pratyuvāca - na prāṇena nāpānena/ asmiñ jīvati martye vyāno 'dhyakṣaḥ paśos sataṃ viṣvaṃcamīyyata iti/ puruṣo vai paśuḥ/ paśurut paśus saḥ/ vyāno ha vā etaṃ viṣvaṃcamīyyate/
tān vā etān eke parastād viṣuvata ūrdhvān eva ṣaḍahān upayanti/ yaṃ vaivaitaṃ pṛṣṭhyaṃ pūrvam upaimas tena vyāvṛttā bhavanti/ atho evam ajāmīti/ tad u hovāca śāṭyāyanir ubhaye vā eta ūrdhvā bhavanti ye cordhvā ye cārvāा़ñcaḥ/ savanair vā eta ūrdhvā bhavanty āpnuma u taṃ kāmaṃ ya āvarteṣv iti/
tad āhur yad yathāpāṃ vivarta evam ete yad goāyuṣī/ katareṣām ete ahnā(m)/ pareṣām avareṣām iti/ ubhayeṣām eveti brūyāt/ ubhayāni ha vā ete ahāni saṃgṛhya tiṣṭhataḥ parāṇi cāvarāṇi ca/ tasmāt tryaheṇānyat tanumahe tryaheṇānyat/ sa dvyahas san ṣaḍaho bhavati/ tad ūrdhve goāyuṣī bhavata ūrdhvo daśarātraḥ/
tad dhaitad eke vihṛte goāyuṣī upayanti - upariṣṭād viśvajita āyuḥ purastād daśarātrasya gām/ evam ajāmīti/ atho evam evaitayoḥ puropāyayanam/ tat pramattā naimiśīyā atīyuḥ/ te 'tra purastād daśarātrasya sahopeyuḥ/ tata idam arvācīnam evopayanti/
tad u hovāca śāṭyāyaniḥ/ prāṇāpānāv etau yad goāyuṣī/ annapāne te vicchindanti ye viharanti/ atho eṣa vāva devayānaḥ panthā yad goāyuṣī/ svarga eṣa loko yad daśarātraḥ/ sa etena devayānena pathaitaṃ svargaṃ lokaṃ gacchanti/ atha ya ete viharanty etaṃ devayānaṃ panthānaṃ vicchindanti te na kiṃ cana vyaśnuvate/ tasmāt sahaivopetye iti

gobalaṃ ha vārṣṇaṃ śāṭyāyanir uvāca -- pitṛmān asi bhagavaḥ pitāmahavān/ saṃvatsarāya dīkṣiṣye 'nu mā śādhīti/ tatheti hovāca/ ayanaṃ te vakṣyāmi, yad vidvān anārtas saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchaty utthāyo yogakṣemī paṇāyyo bhavatīti/ tān vā etān dvādaśa māso yantīti hovāca/ tato yāṃś caturo māso yanty agner eva tān ayanena yanti/ agniṃ caiva tena devatānām upāpnuvantīmaṃ ca lokam iti/ atha yān aparāṃś caturo māso yanti vāyor eva tān ayanena yanti/ vāyuṃ caiva devatānām āpnuvanty antarikṣalokaṃ ceti/ yān aparāṃś caturo māso yanty ādityasyaiva tān ayanena yanti/ ādityaṃ caiva tena devatānām upāpnuvanty amuṃ ca lokam iti

etad vā ayanam iti hovāca/ tad yad vā idam āhur anayenāgād iti/ ya evaitad avidvāṃsas saṃvatsarāya dīkṣante te 'nayanena yanti/ atha ya etad evaṃ vedānārta eva saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchaty utthāyo yogakṣemī paṇāyyo bhavati/ ta etaṃ svargaṃ lokam āgacchanti/
etan mahāvratīyam ahaḥ/ eṣa vāva svargaloko yan mahāvratīyam ahaḥ/ tat pañcaviṃśaṃ bhavati/ tato yā viṃśatir virāṭ sā/ atha yāś catasra imā eva tāś catasro diśaḥ/ atha yā pañcaviṃśīyam eva sordhvā dik/ diśo vai yatra samudaśrayanta tad eṣo 'tyagro nāma loko 'bhavad ya eṣa tapati/ etam evaitat pañcaviṃśyābhyārohanti/ etasya salokatāṃ gacchanti/
tad āhur yad etenāhnā bhūyiṣṭham īpsanti yan mahāvratīyenātha kasmād ayaṃ vāraṇaḥ pañcaviṃśastomaḥ kriyata iti/ kṛtsnasyānnādyasyāvaruddhyā iti brūyāt/ puruṣam eva pañcabhi stotryābhir avarunddhe gāṃ pañcabhir aśvaṃ pañcabhir ajāṃ pañcabhir aviṃ pañcabhiḥ/ sa eṣa kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyā antataḥ pañcaviṃśastomaḥ kriyata iti/
atha yāv atirātrau pratiṣṭhaiva sā/ asminn eva loke prāyaṇīyenātirātreṇa pratiṣṭhāya prayanti/ amuṣn loka udayanīyenātirātreṇa pratiṣṭhāyodyanti/ te hāpy abubhūṣanta iva bhavanti, praty iva tiṣṭhanti

athaiṣaudumbarī rājāsandī/ tāṃ haike prācīm eva nidadhati/ udīcīm eva nidadhyāt/ tasyā imāv avāntaradeśau pūrvau pādāv imāv aparau/ tāṃ heke prācīm evādhirohanti/ tad u hovāca śāṭyāyanir udañco vai sāmārtvijyaṃ kurvanti/ udīcīnadevatyā udgātāraḥ/ udīcyaivāruhyeti/ tāṃ haike namaskāreṇaivādhirohanti namas te 'stu bhagavati vidya tvā sā naś śivaidhīti/ tūṣṇīṃ haivaike adhirohanti/ mano vai prajāpatiḥ/ prājāpatyam etad ahar iti/ tām anenāgre 'dhirohed athānenādhānenāthānenāmṛtaṃ gamayeyam iti/
athāsmā ārūḍhāya vāṇaṃ śatatantrim āharanti/ tam etena saṃtānena saṃtanoti --
bhūr bhuva svar
vadā vadā vadā vadī vadā vadoruḥ
pṛthus sugas sugantuḥ
karmaḥ karaṇaḥ karaḥ kariṣyan/
aindrī vācaṃ bṛhatīṃ viśvarūpām/
śatāyuṣaṃ pravada deva vāṇa//
iti/ athendraṇatayā ceṣīkayā vetasaśākhayā collikhati -- mano jyotir iti, vāk satyam iti, māno bhadra iti/ taṃ prayacchati

athaitā anyāḥ parimādaḥ kurute/ atha stute/ atha śīrṣṇāgre stute 'tha dakṣiṇena pakṣeṇāthottareṇātha pucchenātmanottamena/ tat salomāya/
śīrṣṇodgātā pratipadyata ātmanā hotā/ yāṃ hy eva prāha tayā pratipadyate/ atha yad anyāṃ prāhānyayā pratipadyate, viloma tat/
atha haika ātmanaivāgre pratipadyante/ tad u hovāca śāṭyāyanir yathāndho dvāram ṛcchet tādṛk tad iti/
atha haike stutvaivopāvaruhyaitad ahaś śasyamānam īkṣamāṇā āsate/ tad u hovāca śāṭyāyanir īśvaraḥ pāpīyān bhavitor yas tathā karoti/ kṣatraṃ vai sāma/ viṭ chastram/ upary evāsīta / rājānam evāhriyamāṇaṃ pratyavarohet/ tathāsya rājā pratyavarūḍho bhavati/ tasyai pratyavaroho --
mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām/
pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ//
iti/ tām etām āsandīm uttarataḥ paryāhṛtya nidadhati

tad āhur yad vihṛtam etad ahaś śasyate, vihṛtāsu studhvā(3) avihṛtās(3) iti/ vihṛtāsv iti brūyāt/ ya etā rājanyasya devatās tābhir vihṛtaṃ bhavati/
tad yad gāyatrīṣu śiro bhavati, bṛhatīṣu ca kakupsu ca pakṣau, dvipadāsu ca pucchaṃ, triṣṭupsva ātmā, katham ato vihṛtaṃ bhavatīti/ etasyātmanaḥ pañcaviṃśaṃ śataṃ triṣṭubho bhavanti/ tato yac chatam āyuṣ ṭat/ atha yāḥ pañcaviṃśatiḥ puruṣas saḥ/ pañcemāḥ pañcemāḥ pañcemāḥ pañcemāś catvāri prāṅgāṇi/ ātmā pañcaviṃśaḥ/ sa eṣa śatāyuḥ puruṣaḥ/
tad āhur yad anyās triṣṭubhas saṃpūrṇākṣarāsu stuvata iti/ sa brūyāt traiṣṭubho vai puruṣas triṣṭubyoniḥ/ tānīmāni puruṣasyānyūnāni/ tasmād vyūnākṣarāḥ/ atha yad viṣameṇa samas teno saṃpūrṇākṣarā iti/
tad āhur yat pañcaviṃśaḥ puruṣaḥ puruṣasyaitat stotram ity āhuḥ/ atha kasmād etāni viṣamāṇi sāmāni kriyante puruṣasya sarvatāyā iti/ sa brūyān mano vai prajāpatiḥ/ prajāpatiḥ puruṣaḥ/ tasyaiṣo antar ātmā yad etāḥ pañcaviṃśati stotryāḥ/ atho yathā puruṣasya keśā nakhā lomāni śmaśrūṇi tādṛk tat/ yad etāni viṣamāṇi sāmāni kriyante puruṣasya sarvatāyā iti

tad āhur yad bṛhatyāyatanāni pṛṣṭhāni katham ato bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavatīti/ etasyātmano dvāpañcāśaṃ śataṃ bṛhatayo bhavanty ekā ca kakup/ tena bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavati/ teno eva kakup pṛṣṭhebhyo na cyavata iti/
tad āhuḥ kiṃchandāḥ pañcaviṃśa stoma iti/ paṃktichandā iti brūyāt/ etad dha vai pratyakṣaṃ pañcaviṃśasya stomasya chando yat paṃktiḥ/ etasyātmanas saptatriṃśaṃ śataṃ paṃktayo bhavanty ardhapaṃktiś ca/ tena paṃktiś chandāḥ/ tā u eva dvānavatir atichandasaḥ/ atichandā vai sarvāṇi chandāṃsy abhibhavati/ tad vā asya tat sarvāṇy eva chandāṃsy upetāni bhavanti/
tad āhuḥ katham etat sarvam ahaḥ pañcaviṃśaṃ bhavatīti/ saṃpadeti brūyāt/ kathaṃ saṃpadeti/ padyeti nava śīrṣṇo gāyatryaḥ/ tāsāṃ saptaviṃśatiḥ padāni/ ṣaṭ chataṃ pakṣayor dvācatvāriṃśat pucchasya/ tad yānīmāni saptaviṃśatiś śīrṣṇaḥ padāni tato dve ādāya ṣaṭ chata upadadhati/ atha pañcaviṃśaḥ pariśiṣyate/ tato yac chataṃ catvāras te pañcaviṃśāḥ/ atha yāny aṣṭāv atiricyante tāni dvācatvāriṃśaty upadadhati/ tau dvau pañcaviṃśau/ pañcaviṃśa eva pañcaviṃśam/ sarvaṃ pañcaviṃśaṃ bhavatīti

eṣa vāva yajñānāṃ viṣuvān yad agniṣṭomaḥ/ te ye prāñco haviryajñā aupavasathāt te 'piyanti/ atha ya uttare yajñakratavas sutyāyāṃ te 'piyanti/ yat trivṛd bahiṣpavamānaṃ ye trivṛta stomās tena te 'piyanti/ yat pañcadaśāny ājyāni pañcadaśo mādhyaṃdino ye pañcadaśā stomās tena te 'piyanti/ yat sapdaśāni pṛṣṭhāni saptadaśa ārbhavo ye saptadaśā stomās tena te 'piyanti/ yad ekaviṃśam agniṣṭomasāma ya ekaviṃśā stomās tena te 'piyanti/ yad ekaviṃśaṃ sarve stomā abhisaṃpadyante tena sarve stomā apiyanti/
ayam evāgniṣṭomo yo 'yaṃ pavate/ te ye prāñco yajñakratavo 'gnis te nidānena/ atha ya uttare yajñakratava ādityas te nidānena/ yadā vā agrir udvāyati vāyum evāpyeti/ yad ādityo 'stam eti vāyum evāpyeti/ tasya vā etasya tathaiva vāgniṣṭomasya caturviṃśati stutaśastrāṇi/ evaṃ caturviṃśatiḥ purovāto dakṣiṇatovātaḥ paścādvāta uttaratovāta ūrdhvovāta iti/ prāṇa evāgniṣṭomastomaḥ/ te ye prāñco yajñakratavo vāk te nidānena/ atha ya uttare yajñakratavaś cakṣus te nidānena --

--yadā vai tūṣṇīm āste prāṇam eva vāg apyeti/ yadā svapiti prāṇam eva cakṣur apyeti/ tad yad evaṃvid vadati haviryajñair asya tad iṣṭaṃ bhavati/ yat prāṇity agniṣṭomenāsya tad iṣṭaṃ bhavati/ yad vīkṣata uttarair asya tad yajñakratubhir iṣṭaṃ bhavati/ tad yad evaṃvid vadati yat prāṇiti yad vīkṣata etair hāsya tat sarvair yajñakratubhir iṣṭaṃ bhavati/
sa eṣa samānaprāyaṇas samānasaṃbandhanas saṃvatsaraḥ/ tasya mana eva prāyaṇaṃ, vāk saṃbandhanam/ sa eṣa saṃvatsaro 'gniṣṭomān evābhisaṃpadyate/ ṣaḍ atirātrasyātiyanti, trīṇy ukthāni tridevatyas sandhiḥ/ trīṇy ārambhaṇīyasyāhno 'tiyanti/ atha yatra ha kva cābhiplavas sapta te 'gniṣṭomāḥ/ ṣaṭkṛtvaḥ pṛṣṭhyam upayanti/ dvayoṣ ṣaḍ atiyanti dvayoṣ ṣaṭ/ so 'gniṣṭomaḥ/ dvayoṣ ṣaṭ/ tad amūni ṣaḍ upadadhāti/ so 'gniṣṭomaḥ/ agniṣṭomo 'bhijit/ nava svarasāmnām atiyanti/ tad amūni trīṇy upadadhāti/ so 'gniṣṭoma/ agniṣṭomo viṣuvān/ pratīcāṃ svarasāmnāṃ navātiyanti/ pañcakṛtvaḥ pṛṣṭhyam upayanti/ dvayoṣ ṣaḍ atiyanti/ dvayoṣ ṣaṭ/ so 'gniṣṭomaḥ/ ekasya trīṇi/ tāny eṣu navasūpadadhāti/ so 'gniṣṭomaḥ/ agniṣṭomo viśvajit/ goāyuṣoṣ ṣaḍ atiyanti/ dvādaśāgniṣṭomā daśarātraḥ/ agniṣṭomo mahāvratīyam ahaḥ/ ṣaḍ atirātrasyātiyanti/ tad amūni ṣaḍ upadadhāti/ so 'gniṣṭomaḥ/ dvādaśakṛtvaṣ ṣoḍaśinam upayanti/ so 'gniṣṭomaḥ/ yady u vā atirātre ṣoḍaśinam upayanti/ mohayanty amūṃ virājas saṃpadam/ atīmām agniṣṭomasaṃpadaṃ ricyate/ sa ha so 'nidhāno vajro hinasti/ atha vā anidhāno vajraḥ/ sa eṣa samānaprāyaṇas samānasaṃbandhanas saṃvatsaraḥ/ tasya mana eva prāyaṇaṃ, vāk saṃbandhanam/ sa eṣa saṃvatsaro 'gniṣṭomān evābhisaṃpadyate/ saṃpadā hāgniṣṭomāyanaṃ bhavati/ upāptāny u tāny ahāni bhavanti yāni saṃvatsare citriyāṇi/ tena haitenāyanenobhau kāmāv upāpnoti yaś cāgniṣṭomāyane yaś ca māsi pṛṣṭhe

dvayā ha vai pūrva ṛtava āsuḥ -- prāṇartavo devartavaḥ/ athema etarhy ṛtava eva/ prāṇa eva vasanta āsa/ vāg grīṣmaḥ/ cakṣur varṣāḥ/ ārdram iva vai cakṣur, ārdrā iva varṣāḥ/ śrotraṃ śarat/ mano hemantaḥ/ yā imāḥ puruṣa āpas sa śiśiraḥ/ atha devartavaḥ/ vāyur eva vasanta āsa/ agnir grīṣmaḥ parjanyo varṣāḥ/ ādityaś śarat/ candramā hemantaḥ/ yā amūr divyā āpas sa śiśiraḥ/ sa yas sa prāṇo vasanta āsa, yo vāyur vasantas, so 'yam etarhi vasantaḥ/ atha yā vāg grīṣma āsa, yo 'gnir grīṣmas, so 'yam etarhi grīṣmaḥ/ atha yaś cakṣur varṣā āsur , yāḥ parjanyo varṣās, tā imā etarhi varṣāḥ/ atha yan mano hemanta āsa, yaś candramā hemantas, so 'yam etarhi hemantaḥ/ atha yā imāḥ puruṣa āpaś śiśira āsur, yā amūr divyā āpas sa śiśiras, so 'yam etarhi śiśiraḥ

ta ete ṣaḍ ṛtavaṣ ṣaḍ diśaḥ/ ta eta ṛtavo digbhira mithunā -- vasanteneyaṃ prācī diṅ mithunā, grīṣmeṇeyaṃ, varṣābhir iyaṃ, śaradeyaṃ, hemantenāsau, śiśireṇeyam/ tad yathā patiṃ jāyā animeṣam īkṣerann evam evainā evaṃvidaṃ dīkṣamāṇam īkṣante/ tad yad digbhir īkṣitas tasmād dīkṣitaḥ/ sa dīkṣiṣyamāṇa ādityam upatiṣṭheta tvaṃ devata dīkṣitāsi/ sā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādatse/ mā me teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādithāḥ/ tava dīkṣām anu dīkṣa iti/
athartūn anva ārohati/
ya ṛtava ṛtubhyo 'dhya āsan
purā sūryācandramasaś ca pūrve/
yebhiḥ prajānan pradiśo diśaś ca
tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca//
iti prāṇartūn anv ārohati/
ya ṛtavaś candramaso 'dhi pūrva
ṛcaṃ vācaṃ brahmāṇam ābabhūvuḥ/
ity evaṃvidaṃ hy ābhavan/
yebhiḥ prajānan pradiśo diśaś ca
tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca//
iti devartūn anv ārohati/
ya eka ṛtus traya ṛtavaś ca
ye ṣaṭ caturviṃśatir ṛtavo ye
dvādaśa saptadaśāny uta viṃśatiś ca
tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca/
itīmān ṛtūn anv ārohati/ sa evam etais tair ṛtubhiḥ parigṛhītaḥ/ sa yathā tair ṛtubhiḥ parigṛhīta evam evānārtas saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati/ ṛtur ṛtur haivaṃvide kalpate

keśī ha dārbhyo darbhaparṇayor didīkṣe/ atha ha sutvā yājñaseno haṃso hiraṇmayo bhūtvā yūpa upaviveśa/ taṃ ha keśī śunīti nāmnābhyuvāda/ sa ha cukrodha - sthaviro 'smi pañcālānāṃ rājā/ sa u vai dīkṣito 'smi/ ko nu mārhen nāmnaivābhivaditum iti/ sa hovāca -- mā krudhaḥ/ abhivaditā te tenāsmi, yad aham etasyai viśas tvatpūrvo rājāsam/ abhivadito vāva te tenāsmi, yad dīkṣito 'si/ iṣṭāpūrtasya tvam akṣitiṃ vettha/ dīkṣām ahaṃ veda/ saṃprabruvāmahā iti/ sa hovāca -- agnir dīkṣitaḥ pṛthivī dīkṣā, vāyur dīkṣito 'ntarikṣaṃ dīkṣā, ādityo dīkṣito dyaura dīkṣā, prajāpatir dīkṣita mano dīkṣā/ sa dīkṣeta -- yayā dīkṣayāgnir dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣe, yayā dīkṣayā vāyur dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣe, yayā dīkṣayādityo dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣe, yayā dīkṣayā prajāpatir dīkṣitas tayā dīkṣayā dīkṣa iti

atha hetara uvāca/ brahmaṇe dadad brūyād brahman manas te dadāni, tad anena niṣkrīṇāni, brahmann idaṃ dadānīti -- yad dāsyan syāt/ sa yan mano dadāti -- candramā vai manaś - candramasam evāsmai tad dadāti/ tad yāvac candramā na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
hotre dadad brūyād dhotar vācaṃ te dadāni, tām anena niṣkrīṇāni, hotar idam dadānīti - yad dāsyan syāt/ sa yad vācaṃ dadāty - agnir vai vāg - agnim evāsmai tad dadāti/ tad yāvad agnir na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
adhvaryave dadad brūyād adhvaryo prāṇaṃ te dadāni, tam anena niṣkrīṇāny, adhvaryo idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt/ sa yat prāṇaṃ dadāti - vāyur vai prāṇo - vāyum evāsmai tad dadāti/ tad yāvad vāyur na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
udgātre dadad brūyād udgātaś cakṣus te dadāni, tad anena niṣkrīṇāny, udgātar idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt/ sa yac cakṣur dadāty - ādityo vai cakṣur - ādityam evāsmai tad dadāti/ tad yāvad ādityo na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
sadasyāya dadad brūyāt sadasyātmānaṃ te dadāni, tam anena niṣkrīṇāni, sadasyedaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt/ sa yad ātmānaṃ dadāty - ākāśo vā ātmā - ākāśam evāsmai tad dadāti/ tad yāvad ākāśo na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
hotrakebhyo dadad brūyād dhotrakā śrotraṃ vo dadāni, tad anena niṣkrīṇāni, hotrakā idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt/ sa yac chrotraṃ dadāti - diśo vai śrotraṃ - diśa evaibhyas tad dadāti/ tad yāvad diśo na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
prasarpakebhyo dadad brūyāt prasarpakā lomāni vo dadāni, tāny anena niṣkrīṇāni, prasarpakā idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt/ sa yal lomāni dadāty - oṣadhivanaspatayo vai lomāny - oṣadhivanaspatīn evaibhyas tad dadāti/ tad yāvad oṣadhivanaspatayo na kṣīyante, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate/
saiṣeṣṭāpūrtasyākṣitiḥ/ sa ya evam etām iṣṭāpūrtasyākṣitiṃ veda, na hāsyeṣṭāpūrtaṃ kṣīyate/
tad u vā āhur vāg vāva dīkṣito, vāg dīkṣā, vāg idaṃ sarvaṃ kṣiyati/ vāci vāvedaṃ sarvaṃ kṣitam iti vāva tau tat saṃprocāte/
tad u hovāca śāṭyāyanī rathantareṇa dīkṣe, vāmadevyena dīkṣe, bṛhatā dīkṣa ity eva dīkṣeta/ atha vimuñceta bṛhatā vimuु़ñce, vāmadevyena vimuु़ñce, rathantareṇa vimuñca iti/ saiṣā dīkṣāyai yuktiś ca vimuktiś ca/ sa ya evam etāṃ dīkṣāyai yuktiṃ ca vimuktiṃ ca veda, vasīyān eva bhavati

hṛtsvāśayā āllakeyo dantālasya dhaumyasyāntevāsy āsa/ atha ha dantālo dhaumyas trayaṃ vedam ā prapadaṃ vidāṃcakāra/ tasmād dha sāmavedam anūcya vyājahāra -- saṃvatsarāya dīkṣiṣya iti/ atha ha sma tataḥ puro vipṛcchamānāś caranti -- saṃvatsarāya dīkṣiṣyāmaha iti/ atho ha sma samavasāyānyo'nyasya varaṇam ākrośamānā nibhṛtyam anupṛcchanta āsate/ te ha sma yāvantas saṃpādayanti, te ha sma dīkṣante/ śaśvad dhaiṣā tad āśīr eva/ tat sattraṃ bhavati, yat tam eva brāhmaṇaṃ kṛtvottiṣṭhanti yenābrāhmaṇoktena saha dīkṣante/ tasmād abrāhmaṇoktena saha dīkṣeta/ tasya ha smāsya rājanyabandhoś śārdūlājinaṃ maṇiṃ hiraṇyam upāvahitaṃ bhavati/ tad dha sma śrotriyāyopaprahityāha - saṃvatsarāya dīkṣiṣye, 'nu mā śādhīti/ tasmai ha sma rājanyabandhave vaktavyaṃ manyante

sa ha tathaiva palyayamānas somaśuṣmaṃ sātyayajñim ājagāma/ taṃ hovāca prācīnayogya, saṃvatsarāya dīkṣiṣye/ bhagavo 'nu naś śādhīti/ tatheti taṃ ha vadann abhirādhayāṃcakāra/ taṃ hopeyāya/ tasmai yademāṃ klṛptiṃ provācābhyūham anujagau prastāvapratihārān vidadhāv atha hainam anuśaśāsa/ ayaṃ vāva saṃvatsara iti hovāca/ tasyāyam eva devayānaḥ panthā, ime vartanyāv iyaṃ gatir iti/ sa yad etad evaṃ veda, anārta evaṃ saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati/ puruṣo vai prajāpatiḥ/ prajāpatis saṃvatsaraḥ/ sa yo ha puruṣo, ya evāyam antarikṣa ākāśa, eṣa eva sa puruṣaḥ/ tad yad dṛśvad antarikṣe na ramate pūrṇatvaitan na ramate/ atho yad asmin sarvasmin antar īkṣate tasmād antarikṣam/ atho yad idaṃ sarvaṃ yute tasmād vāyuḥ/ atho yad idaṃ sarvaṃ vāti tasmād vātaḥ/ tasyaitasyākāśasyātmā damumūḍho yad idaṃ sarvaṃ vāti tasmād vātaḥ/ tasyaitasyākāśasyātmā damumūḍho yad asāv ādityaḥ/ sa eṣa āditye puruṣaḥ/ atha yat tataḥ para ākāśas tasyaiṣa ātmā samumūḍho yac candramāḥ/ sa eṣa candramasi puruṣaḥ/ sa na nānā mantavya iti ha smāha śāṭyāyaniḥ/ ya evāyaṃ cakṣuṣi puruṣa, eṣa evāditya, eṣa candramasīti/ tam anayaiva puruṣavidhayāpnoti

prāṇa eva prāyaṇīyo 'tirātraḥ/ prāṇo hīdaṃ sarvaṃ prāṇeta/ tad yat prāṇeta tasmāt prāṇaḥ/ vāg evārambhaṇīyam ahaḥ/ vācā hi sarvas saṃvatsaras sarve yajñakratava ārabdhāḥ/ tasmād ārambhaṇīye 'han sarvāṇi rūpāṇi kriyante/ sarvāṇi ha rūpāṇi vāci/ ayam eko 'bhiplavo 'yam eko 'yam eko 'yam ekaḥ/ tasyāsyābhiplavasyedaṃ prathamam ahaḥ/ tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam/ idam eva dvitīyam ahaḥ. tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam/ idam eva vairūpaṃ tṛtīyam ahaḥ/ tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam/ idam eva vairājaṃ caturtham ahaḥ/ tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam/ idam eva śākvaraṃ pañcamam ahaḥ/ tasmād anenopasaṃgṛhya śaknoti/ tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam/ idam eva raivataṃ ṣaṣṭham ahaḥ/ tasmād anayā prāśnāti/ tasyedam eva prātassavanam, idaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, idaṃ tṛtīyasavanam/ evam asyābhiplavasyaivam asyaivam asya/ ayam evātmā pṛṣṭhyaḥ/ ima eva nava prāṇāḥ/ trivṛt prāyaṇīyam ahar, yat prāṇā idaṃ sarvaṃ prāṇeta/ tad yat prāṇeta tasmād apy etat prāyaṇīyam ahaḥ/ imā eva grīvāḥ pañcadaśam ahaḥ/ ojo vai vīryam/ grīvā ojaḥ/ vīryaṃ pañcadaśaḥ/ tasmāt paśavo grīvābhir bhāraṃ vahanti/ aṣṭāv ime jatravo, 'ṣṭāv ima, ūrdhvo jatrus saptadaśaḥ/ tad eva saptadaśam ahaḥ/ idam evodaram ekaviṃśam ahaḥ/ sarve vai stomā ekaviṃśam abhisaṃpannāḥ/ sarvam annādyam udare pratiṣṭhitam

trayodaśemāḥ pariśavas, trayodaśemā, aṇḍapariśus saptaviṃśī/ tad eva triṇavam ahaḥ/ trayastriṃśad imāni pṛṣṭikāṇḍāni saha kiṃkālukābhiḥ/ tad eva trayastriṃśam ahaḥ/ ayam abhijid ayaṃ viśvajic śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīnikā/ ta ime traya svarasāmāna, ime trayo, 'yaṃ viṣuvān/ prāṇāpānāv eva goāyuṣī/ ima eva daśa prāṇā daśarātraḥ/ mana eva mahāvratīyam ahaḥ / udāna evodayanīyo 'tirātraḥ/
te ete daśa prāṇā daśa stomā daśa chandāṃsi/ ime ha sapta mukhyāḥ prāṇā, dvāv avāñcau, nābhyāṃ daśamaḥ/ ime ha pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomāḥ/ chandomāḥ pañcaviṃśaḥ/ caturdhā imāny u ha sapta caturuttarāṇi chandāṃsi sadvipadāvirāḍaticchandāḥ/ prāṇa eva gāyatrī, cakṣuṣī uṣṇikkakubhau, śrotraṃ jagatī, vāg anuṣṭub, mano bṛhaty, ātmā paṃktir, balaṃ triṣṭup/ pratiṣṭhā dvipadā, māṃsāni virāṭ, śarīrāṇy aticchandāḥ/ teṣām eṣāṃ saptānāṃ caturuttarāṇāṃ chandasāṃ dvādaśaikaviṃśās saṃpadyante

gāyatryā uṣṇiho 'nuṣṭubhaś caturaśītir akṣarāṇi/ te catvāra ekaviṃśāḥ/ paṃkteśca triṣṭubhaś ca caturaśītir akṣarāṇi/ te catvāra ekaviṃśāḥ/ bṛhatyai ca jagatyai ca caturaśītir akṣarāṇi/ te catvāra ekaviṃśāḥ/ atha trayāṇāṃ chandasāṃ daśaśatam akṣarāṇi/ viṃśatyakṣarā dvipadā/ triṃśadakṣarā virāṭ/ ṣaṣṭyakṣarāticchandāḥ/ tāni daśaśatam akṣarāṇi saṃpadyante/ tato dve ādatte/ atha dvādaśa trivṛtas saṃpadyante/ tān imān dvādaśa trivṛto dvādaśasyaikaviṃśeṣūpadadhāti/ te dvādaśa satriṃśino māsās saṃpadyante/ tad etac chandāṃsi trivṛtaṃ caiva stomam abhisaṃpadyante --

--ekaviṃśaṃ ca vā pañca prāṇaṃ cāgnīñ cādityaṃ ca/atha ye dve akṣare te bṛhadrathantare, te ahorātre/ so 'rdhamāsas sa māsas sa ṛtus sa saṃvatsaraḥ/ tad āhur yat prāṇāś chandāṃsi chandāṃsi stomā ity āhuḥ, kathaṃ yajamānaḥ prāṇaiś chandāṃsy apyeti/ chandobhi stomān, stomair bṛhadrathantare, bṛhadrathantarābhyām ahorātre, ahorātrābhyām ardhamāsam, ardhamāsena māsaṃ, māsenartum, ṛtunā saṃvatsaram/ kutas saṃvatsaro jāyate, kva pratiṣṭhita iti/ sa vidyād -- aham eva saṃvatsaro 'smi, mayi pratiṣṭhita iti/ evaṃvido ha vāva saṃvatsaro jāyata, evaṃvidi pratiṣṭhitaḥ/
atho āhur - āditya eva saṃvatsaraḥ/ etaṃ hi sarvā śrīs sarvaṃ yaśas sarve devās sametās, tasmād āditya eva saṃvatsara iti/ tasya yad bhāti tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat sara ity adhidevatam/ athādhyātmam/ ayam eva saṃvatsaro yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ/ tasya yac chuklaṃ tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat sara itya adhidevatam/ athādhyātmam/ ayam eva saṃvatsaro yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ/ tasya yac chuklaṃ tat saṃvad, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat saraḥ/ atho āhur - āditya eva saṃvac, candramās saraḥ/ tam eṣa sarati/ taṃ paurṇamāsyām āpnotīti/ tad u vā āhuḥ - prāṇa eva saṃvad, vāk saraḥ/ etābhyāṃ hi samaśnuta iti/
tasya vā etasya saṃvatsarasyāgniṣṭomasāmāny eva devayānaḥ panthāḥ --

- tāni vā etāni rauhiṇakāni nāma/ etair vai devā svargaṃ lokam ārohan/ yad arohaṃs tasmād rohiṇakāni/ tasmād vayam anvaham evāgniṣṭomasāmāni kurmaḥ/
atha vartanyau bahadrathantare/ etābhyāṃ ha vā eṣa etad vartate/ tasmād vayam atirātra ubhe bṛhadrathantare kurmaḥ - kṛtsnaṃ nas sāma yuktaṃ yajñaṃ vahat, kṛtsnena sāmnodṛcam aśnavāmahā iti/ atha gatiḥ/ yaś caivāsāv āditye puruṣo yaś cāyam adhy ātman tad etat prajāpatyayanam ity evopāsitavyam/ etena vā ayanena prajāpatir imām ṛddhim ārdhnod imāṃ vyaṣṭiṃ vyāśnuta/ tad yām eva prajāpatir ṛddhim ārdhnod yā vyaṣṭiṃ vyāśnuta, tām evarddhim ṛdhnoti tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda

eṣa vāva dīkṣito ya eṣa tapati/ sa eṣa indriyaṃ śraiṣṭhyam abhi dīkṣitaḥ/ tasya ye 'rvāñco raśmayas tāni śmaśrūṇi, ya ūrdhvās te keśāḥ/ ahorātre eva kṛṣṇājinasya rūpam/ ahar eva śuklasya rūpaṃ, rātriḥ kṛṣṇasya/ atha yad etan maṇḍalaṃ tā āpas tad annaṃ tad amṛtam/ tasminn etasmin maṇḍale tejomayaś chandomayaḥ puruṣaḥ/ sa prāṇas, sa indras, sa prajāpatis, sa dīkṣitaḥ/ tad etad dīkṣayaiva saṃgṛhītam/ tata ābhyaḥ prajābhyo 'nnādyaṃ visṛjate/ tasyemā eva diśaḥ patnaya āsan/ taṃ hemās tisro diśo 'ticeruḥ. iyaṃ haivāsyānuvratatamāsa yeyaṃ dakṣiṇā dik/ tasmād eṣa etām evābhyupāvartate/ yady apy uttarata udety athaitām evābhyupāvartate/ tasmād yāsya priyā jāyā syāt tāṃ dakṣiṇārdhyāṃ kuryāt

prathamāṃ saṃnahyati, prathamāṃ vācayati, prathamāṃ pūrṇapātra āgacchaty, anantaritāḥ patnaya stha/ udag u yajñīyaṃ karma saṃtiṣṭhate/ iti nv adhidevatam/
athādhyātmam/ ayam eva dīkṣito yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ/ tasya yāny arvāñci pakṣāṇi tāni śmaśrūṇi, yāny ūrdhvāni te keśāḥ/ yad eva śuklaṃ ca kṛṣṇaṃ ca tat kṛṣṇājinasya rūpam/ śuklam eva śuklasya rūpaṃ, kṛṣṇaṃ kṛṣṇasya/ atha yad etan maṇḍalaṃ tā āpas tad annaṃ tad amṛtam/ tasminn etasmin maṇḍale tejomayaś chandomayaḥ puruṣaḥ/ sa prāṇas, sa indras, sa prajāpatis, sa dīkṣitaḥ/ sa haivaṃvid dīkṣamāṇo, yathaivaiṣa etad indriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyam abhi dīkṣita, evam evendriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyam abhi dīkṣito bhavati/ tasmād u haivaṃvidi dīkṣita īśvaro rāṣṭrāṇi samutkampitoḥ kṣāmarandhra iva hi samābhavati/ evaṃ hy etad indriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyam abhi dīkṣito bhavati/ tasmād u sarvam evābhivadty - ācāryaṃ pitaraṃ kṣatriyam/ evaṃ hy etad indriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyam abhi dīkṣito bhavati

vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ vadati/ annaṃ vai vicakṣaṇam/ annavatīm eva tad vācaṃ vadati/ vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ vadati/ somo vai vicakṣaṇaḥ/ annam u vai somaḥ. annavatīm eva tad vācaṃ vadati/ vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ vadati/ prāṇo vai vicakṣaṇaḥ/ tasya vāg eva mithunam/ mithunavatīm eva tad vācaṃ vadati/ vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ vadati/ annaṃ vai vicakṣaṇam/ annena hīmāḥ prajā vipaśyanti/ tata ābhyaḥ prajābhyo 'nnādyaṃ prayacchati/ sa yadāsmai vrataṃ prayacchet, sarvam eva vratayet -- sarvasyānnādyasyāvaruddhyai/ yady u pariśiṃṣyād, vratapradaṃ brūyād - aśāna vā piba veti/ yady u vrataprado 'nucchiṣṭāśī vā syāt pari vā śiṃṣyāt, tad adbhir abhyukṣya chāyāyāṃ niṣektavai brūyāt/ tad oṣadhībhir abhisaṃchādayitavai brūyāt/ tad oṣadhīnāṃ mūlāny upasiñcati/ varṣukaḥ parjanyo bhavati yatraivaṃ vidvān dīkṣate/ dīkṣitā udaśuśrūṣann itīhāhuḥ/ sa yadā dīkṣaṇīyeṣṭis saṃtiṣṭheta, yadainam adhvaryur abhyañjayed yadā saṃpavayed athaitam ādityam upatiṣṭheta tvaṃ devatā dīkṣitāsi/ sā dīkṣamāṇasyendriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ yaśa ādatse/ mā ma indriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ yaśa ādithāḥ/ tava dīkṣām anu dīkṣa iti/ tasyaiṣā devatā dīkṣamāṇasyendriyaṃ jyaiṣṭhyai śraiṣṭhyaṃ yaśo nādatte

tam adhvaryur abhyajya prapādyaudgrahaṇāni juhoti/ yad audgrahṇāni juhoti yad asmā audumbaradaṇḍaṃ prayacchaty athaitam āhavanīyam upatiṣṭheta vācā me vāg dīkṣatām agnaye samaṣṭavā u, prāṇena me prāṇo dīkṣatāṃ vāyave samaṣṭavā u, cakṣuṣā me cakṣur dīkṣatāṃ sūryāya samaṣṭavā u, manasā me mano dīkṣatāṃ prajāpataye samaṣṭavā v iti/ tad etābhir anārtābhir devatābhir imā svā devatā dīkṣayati/ athāha agnir dīkṣitaḥ, pṛthivī dīkṣā, sā mā dīkṣā dīkṣeta, tayā dīkṣayā dīkṣe/ vāyur dīkṣito, 'ntarikṣaṃ dīkṣā, sā mā dīkṣā dīkṣeta, tayā dīkṣayā dīkṣe/ ādityo dīkṣito, dyaur dīkṣā, sā mā dīkṣā dīkṣeta, tayā dīkṣayā dīkṣe/ prajāpatir dīkṣito, mano dīkṣā, sā mā dīkṣā dīkṣeta, tayā dīkṣayā dīkṣe/ vācaṃ ma ṛco 'nu dīkṣantāṃ, mano yajūṃṣi, prāṇaṃ sāmāni/ śraddhāṃ me somo rājānu dīkṣatām/ ṛcā dīkṣe, yajuṣā dīkṣe, sāmnā dīkṣe, pṛthivyā dīkṣe, 'ntarikṣeṇa dīkṣe, divā dīkṣa ity atra kṛtsno dīkṣitaḥ/ atha yasyādīkṣitā ime lokā adīkṣitāni chandāṃsy adīkṣitas somo rājā --

-- taṃ sakāmam abhyaśnuvīta/ atha haivaṃvid dīkṣamāṇa eva sarvān kāmān upāpnoti/ tasmād dīkṣāsu na rājānaṃ pariveviṣyāt/ yadvrato hy evaiṣa bhavati tadvratā ime lokās tadvratāni chandāṃsi tadvratas somo rājā/ athāha bhūr bhuva svas supoṣaḥ poṣais suvīro vīrais suprajaḥ prajayāsam iti/ tad etām aparimitām āśiṣam anta āśāste tapo me pratiṣṭheti/ tat tapaḥ pratiṣṭhāṃ kurute/ śraddhā me 'kṣitir iti tac chraddhām akṣitiṃ kurute/ satyaṃ me gṛhapatir ity eṣa vai satyam/ satyaṃ ya eṣa tapati/ saiṣānārtā devatā/ tad etām anārtāṃ devatāṃ gṛhapatiṃ kurute/ sa vā eṣa suvrataḥ/ yad dhy eṣā khalā syāt sarvam idaṃ pradahet/ tasmād gṛhapatis suvrata syāt/ sa yad v adīkṣitavrataṃ cared apāpavadyaṃ vā pāpaṃ vaden mithunaṃ vā cared anyad vā mithyākuryād etam evādityam etais sarvair japair upatiṣṭheta/ tato haiva dīkṣitaḥ/ sa vā eṣa etarhy adīkṣitaḥ/ yad v evāsmin dīkṣate yaśa āsīt tad v evāsminn apy etarhi yaśaḥ/ tad āhus - sa vādya dīkṣeta sa vānyaṃ dīkṣayed, ya etasya dīkṣitayaśasasya vyavacchittiṃ vidyād iti/ kṛṣṇājinaṃ vāva dīkṣitayaśasam/ etad dhi sarveṣāṃ vedānāṃ rūpam/ yāni śuklāni tāni sāmnāṃ rūpaṃ, yāni kṛṣṇāṇi tāny ṛcām/ yadi vetarathā yāny eva babhrūṇīva harīṇi tāni yajuṣām/ tasmād yady apy enaddrukto vaste didṛkṣanta evainam/ etad dhy asmin dīkṣitayaśasaṃ bhavati

te ye sakṛṣṇājinā apo 'bhyavayanti, ya etasmād dīkṣitayaśasād avacchidyante, te sarvam ātmānaṃ praplāvya pāpmanā sahodāyanti/ sa yadāvabhṛtheṣṭis saṃtiṣṭhetāthonmucya kṛṣṇājinam adbhir abhyukṣed indriyāj jyaiṣṭhyāc chraiṣṭhyān mā yoṣam iti/ atha yam arātiṃ manyate, tasmai prayacchati/ athāpa ācāmati bhakṣasyāvabhṛtho 'si, bhakṣaṇasyāvabhṛtho 'si, bhakṣitasyāvabhṛtho 'sīti/ sa yad evātrarjīṣe kiṃ cit saktaṃ bhavati, tasyaiṣa bhakṣaḥ/ athāpaḥ praviśati/ nyañcanaṃ vā etat prapadanaṃ yad āpaḥ/ nyañcanam evaitat prapadanaṃ prapadyate pāpmano 'nanvavāyāya/ yady āpa syanderan, pratisrotaṃ gāheta pāpmānaṃ me nirvahān iti/ sarvā u ha tvā āpa syandante/ yā u ha sthāvarā avācīs tā syandante, 'vāñcam evāsya tāḥ pāpmānaṃ nirvahanti/
anyo 'nyasya jāyāpatī pṛṣṭhaṃ pradhāvataḥ/ vajro vā āpaḥ/ vajreṇaiva tat sarvaṃ pāpmānam apahanāte/ atho dvandvam eva tan mithunaṃ prajananaṃ kurvāte, prajātyai/ snātvā kṣipra udeyāt, kṣipre pāpmano vyāvṛttyā iti

unnetar un mā nayety āha/ viṣṇur vā unnetā/ yajño vai viṣṇuḥ/ yajña evainaṃ tat sarvasmāt pāpmano vimucyonnayati/
ud vayaṃ tamasas pari suvaḥ paśyanto jyotir uttaram/
devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam//
ity etāṃ japann udaiti/ etad vai jyotir uttamaṃ ya eṣa tapati/ saiṣānārtā devatā/ tad etām anārtāṃ devatām ārabhyodaiti/ audumbarīr ārdrās sapalāśās samidhaḥ kurvata edho 'sy edhiṣīmahīti/ gatvāhavanīye samidham abhyādadhāti samid asi, tejo 'si, tejo mayi dhehi, svāheti/ abhyādhāyopatiṣṭhate
apo 'nv acāryaṃ rasena samasṛkṣmahi/
payasvaṃ agna āgamaṃ taṃ mā saṃsṛja varcasā//
iti/ evam eva patnī gārhapatye 'bhyādhāyopatiṣṭhate/ ājyasthālīṃ sasruvām ādāyottareṇāgnīdhraṃ ca sadaś ca parītyāpareṇa gārhapatyam upaviśyopasthe kṛṣṇājinam ādhāya caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā juhoti mayīndriyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyam agnir dadhātu svāheti/ sa yad evāsmin dīkṣite yaśo bhavati, tad asminn utthite yaśo bhavati/ tat kṛṣṇājinaṃ nātipādayet, srugavadhānaṃ vainat kurvīta, haviṣo vādhipeṣaṇaṃ, punardīkṣāyai vainan nidadhīta/ eṣā vai kaiśinī dīkṣā/ etāṃ ha keśī dārbhyo dīkṣām upaniṣasāda

mṛtyuprajāpatī yad ayajetāṃ, tau yajñābhyām evāspardhetām/ atha ha tarhi yajñāyudhāny āsur yathemāny etarhīṣṭīṣv āyudhāni/ tad yad yajñe stūyate yac chasyate yat pracaryate, sā prajāpates senāsa/ atha yad vīṇāyāṃ gīyate yan nṛtyate yad vṛthācaryate, sā mṛtyos senāsa/ tayor ha samāvatyāc eva sene āsatur -- yāvaty evetarasya tāvatītarasya/ tau ha jyog evāvijayamānau ceratur bahūny eva varṣāṇi/ sa prajāpatir akāmayat - jayeyaṃ mṛtyum iti/ sa etāṃ yajñe saṃpadam apaśyad etat saṃkhyānam/ tena mṛtyum ajayat/ tasya parājitasya rājāśucyat/ sa pratyaṅ patitvā patnīśālāṃ prāpadyata/ tasmāt patnībhya haya ca yas saṃpadāsuta ity asuta iti haitan, na hi so 'sūyata/ tasya yāni stutaśastrāṇy āsan yad evaitad vīṇāyāṃ gīyate yan nṛtyate yad vṛthācaryate, tāny eva tāni --

--atha yo yūpa āsīd, ya evaiṣa vīṇāyai daṇḍas, sa eva saḥ/ atha yā raśanā āsan, yāny evaitāni vīṇāyā upavāṇāni, tā eva tāḥ/ atha yo droṇakalaśa āsīd, yaivaiṣā vīṇāyai sūnā, sa eva saḥ/ atha yad adhiṣavaṇaṃ carmāsīd, yad evaitad vīṇāyai carma, tad eva tat/ atha ya uparavā āsan, ya evaite vīṇāyā ākāśās, ta eva te/ atha ye grāvāṇa āsan, yāny evaitāni vīṇāyai vādanāni, ta eva te/ atha yāni sapta caturuttarāṇi chandāṃsy āsan, yā evaitās sapta vīṇāyai tantryas, tāny eva tāni/ atha ye daśarātre stomā āsan, yā evaitā daśāṃgulayas ta eva te/ tad āhur - netarhi saṃsavo 'sti/ yo hi dvitīyo yajña āsīd, aśucyat saḥ/ eka eva yajñaḥ/ prajāpatir yajña eveti

atha vā atas saṃkhyānasyaiva/ tasya vā etasya saṃvatsarasya sapta viṃśatiśatāny ahorātrāṇāṃ bhavanti/ tā navāśītayaḥ/ athāsya savanānām aśītiś ca sahasraṃ ca trīṇi ca/ tāvantaḥ pavamānāḥ/ tad etac chlokenābhigītam --
aṣṭāv etā navatayo bhavanty ahorātrāṇāṃ parivatsarasya/ aśītir asmin savanāni trīṇi ca sahasraṃ ca , pavamānāś ca sarve//
iti/
athāsya stutaśastrāṇāṃ ṣaṣṭiśate ca dve daśa ca sahasrāṇi/ athāsmin dhiṣṇiyā ya agnayo vihriyante daśa caiva sahasrāṇy aṣṭau ca śatāni triṃśataṃ ca/ tad etac chlokenābhigītam --
ṣaṣṭiśate dve māsi pṛṣṭhe stuśastrāṇām ā śataṃ cā śatāni/
daśa sahasrāṇi śatāny aṣṭau saṃvatsare dhiṣṇiyās triṃśataṃ ca//
iti

tāvanti tārakanakṣatrāṇi tāvanti jyotīṃṣi tāvanto 'rkāḥ/ āpnoti ha vā etāni tārakanakṣatrāṇy āpnoti jyotīṃṣy āpnoty arkān ya evaṃ veda/ athāsya stotryāṇāṃ navatiś ca sahasrāṇi trīṇi ca śatāni ṣaṇṇavatiś ca/ tad etac chlokenābhigītam --
stotryā asya navatis sahasrā trī ca śatā navatiś copa ṣaṭ ca/
tābhis saṃstuto vivasāna eti bhūtaṃ bhaviṣyad bhuvanaṃ prajāpatiḥ//
iti/
athāsya padānāṃ catvāri ca sahasrā triṃśaṃ cāyutāni sapta śatāni pañcāśataṃ padāni/ tad etac chlokenābhigītam -
catvāri sahasrā triṃśaṃ cāyutāni sapta śatāni pañcāśataṃ padāni/
saṃvatsarasya kavibhi stutasyaitāvatī madhyamā devamātrā//
iti

athāsyākṣarāṇām ayutam ekaṃ prayutāni ṣaṣṭir niyute dve nava cākṣarāṇi sapta sahasrāṇi daśato daśa/ tad etac chlokenābhigītam --
ayutam ekaṃ prayutāni ṣaṣṭir niyute dve nava cākṣarāṇi/
sapta sahasrāṇi daśato daśaitāvān ātmā paramaḥ prajāpateḥ//
iti/ tad etad anantaṃ yat saṃkhyānam/ tad etad amṛtaṃ yat saṃkhyānam/ sa eṣa sukṛtas so yat saṃkhyānam/ atha yad asaṃkhyānaṃ martyaṃ tat/ tasmād u sam eva cakṣīta/ sā haiṣā devānāṃ senā yat saṃkhyānam/ manuṣyasenayā vāva nu taṃ stṛṇute yaṃ tistīrṣate/ tādṛg iha taṃ stṛṇavā taṃ yaṃ devasenayā tistīrṣātā iti/ athaite trayaḥ panthānas sukṛtā devayānā akṣayyaḥ padyakmyaś ca/ te vidvāṃso 'bhivahanti brāhmaṇaṃ yatra mṛtyur bhavaty annam asya/ tad etac chlokenābhigītam --
trayaḥ panthānas sukṛtā devayānā akṣayyaḥ padyakmyaś ca/
te vidvāṃso 'bhivahanti brāhmaṇaṃ yatra mṛtyur bhavaty annam asya//
akṣaraśaḥ paccho 'mṛtaṃ lihānāḥ --

--suvar āyan devatā devasattrāt/
tapasā karma kavayo 'nugatya
āhnāya mṛtyum ati medhayāyan//
vijānanto dahanto yanti śokam
manīṣiṇo yad apakṣāḥ patanti/
yatrāmṛtaṃ vidyate nota mṛtyus
tatra vidvāṃsaḥ kavayaḥ kṣiyanti//
evaṃvidvāṃso yajamānam ṛtvijo lokān paśūn abhi kāmān vahanti/ sa yajñeṣu stutaśastram aśnute 'kṣayyā yasya bhavanty ṛtvijo 'dhvaryur hotota sāmagaḥ/ tasmai chandāṃsi madhudhārāḥ kṣaranti/ sa yajñeṣu stutaśastram aśnute 'kṣayyā yasya bhavanty ṛtvijo 'dhvaryur hotota sāmagaḥ/ tasmai chandāṃsy amṛtakulyā abhivahanti ūrmiṇī stotraśastrair iti

ekaikam u ha vā eteṣām akṣarāṇāṃ yāvatīyaṃ pṛthivī tāvat/ ūrjo 'nnādyasya madhuno 'mṛtasya kāmasya - kāmasya pūrṇaṃ pibdamānaṃ tiṣṭhati/ tad dhaivaṃvidvān brāhmaṇas sahasraṃ - sahasraṃ devayugāny upajīvati/ tad yad āpyate 'thetarad upasaṃkrāmaty athetarat punar ākhyāyate/ tasmād u haivaṃvide brāhmaṇāya ditsanty asyorjo 'nnādyasya madhuno 'mṛtasya kāmasya - kāmasya lipsāmahā iti/ yathā ha vā idaṃ kṣetrapādaṃ vā kṣetrarajjuṃ vāvakriyāsata evam evaivaṃvido brāhmaṇāl lokam avakrīṇate/ sa yathā kraye paryavete kṣetriṇam eva kṣetrāṇy apiyanty evaṃ lokinam eva lokā apiyanti/ sa yad dha vā apy evaṃvidvān brāhmaṇaḥ pūrṇāṃ pṛthivīṃ pratigṛhṇīyād, ekam eva tasyākṣaraṃ jyāyaḥ/ tasmād u haivaṃvidvān brāhmaṇo dadyāc caiva pratigṛhṇīyāt

janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje/ te tad u ha kurupañcālānāṃ brāhmaṇā abhisamājagmuḥ/ sa ha sahasraṃ gavām avarundhāna uvāca - brāhmaṇā etā vo, yo brahmiṣṭhas sa udajatām iti/ sa hovāca vājasaneyo, 'rvācīr etās somyeti/ taṃ hocus tvaṃ nu no brahmiṣṭho 'sī3 iti/ sa hovāca namo vo brahmiṣṭhāyāstu/ gokāmā eva vayaṃ sma ati/ te hocuḥ ko na imaṃ prakṣyatīti/ sa hovāca vidagdhaś śākalyo 'ham ati/ taṃ ha puraskṛteyeyuḥ/ taṃ ha pratikhyāyāyantam uvāca tvāṃ svic chākalya brāhmaṇā ulmukāvakṣayaṇam akratā3 iti/ sa hovāca - yadi tenolmukāvakṣayaṇaṃ smaḥ prakṣyāmo nvai tvām iti/ taṃ ha papraccha kati devā yājñavalkyeti/ sa hovāca trayaś ca triṃśac ca, trayaś ca trī ca śatā, trayaś ca trī ca sahasrā, yāvanto nividābhyāhūtā iti/ om iti hovāca

katy eva devā iti/ traya iti/ om iti hovāca/ katya eva devā iti/ dvāv iti/ om iti hovāca/ katy eva devā iti/ eka iti/ (om iti hovāca/
katame trayaś ca triṃśac ca, trayaś ca trī ca śatā, trayaś ca trī ca sahasreti)/ mahimāna evaiṣāṃ ta iti hovāca/ trayastriṃśad vāveti/ katame trayastriṃśad iti/ aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityā indraś caiva prajāpatiś ca trayastriṃśāv iti/
katame vasava iti/ agniś ca pṛthivī ca vāyuś cāntarikṣaṃ cādityaś ca dyauś ca candramāś ca nakṣatrāṇi caite vasavaḥ/ eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitam iti/ tasmād vasava iti/
katame rudrā iti daśa puruṣe prāṇā iti hovāca/ ātmaikādaśaḥ/ te yadotkrāmanto yanty atha rodayanti/ tasmād rudrā iti/
katama ādityā iti/ dvādaśa māsās saṃvatsara iti hovāca/ eta ādityāḥ/ ete hīdaṃ sarvam ādadānā yanti/ tasmād ādityā iti/
katame traya iti/ ima eva lokā iti/
katamau dvāv iti/ ahorātrāv iti/
katama indraḥ, katamaḥ prajāpatir iti/ vāg evendro, manaḥ prajāpatir iti/
katamaikā devateti/ prāṇa iti/ sa hovācānatipraśnyāṃ vai mā devatām atyaprākṣīḥ, puraitāvatithyā martāsi/ na te śarīrāṇi cana gṛhān prāpsyantīti/ tad dha vai tathaivāsa/ sa ha tathaiva mamāra/ tasya hāpahāriṇo 'nantareṇa śarīrāṇy apajahrur anyan manyamānāḥ/ tasmād u ha nopavadet/ api hy evaṃvit paro bhavatīti

brahma ca ha vai subrahma caiṣu lokeṣv āsatur asmin bhuvane/ tatas subrahmoccakrāma/ asau vā ādityo brahmātho vāg eva subrahma/ te devā ihaiva vedyā antarvedi yajñena brahma paryagṛhṇan/ tad idam apy etarhi vedyā antarvedi yajñena brahma parigṛhītam/
tad āhur yad anyā hotrā antarvedi kurvanty atha kathaṃ subrahmaṇyo bahirvedi karotīti/ sa brūyād eṣa vedyā ātmā yad utkara, etat pratyakṣaṃ brahma yat subrahmaṇyā/ yad utkaram āsthāya subrahmaṇyām āhvayati tenāsyāntarvedi kṛtaṃ bhavatīti/
subrahmaṇyoṃ subrahmaṇyoṃ subrahmaṇyom iti trir āha/ vāg vai subrahmaṇyā/ tad etāṃ vācaṃ prathamata ārabhate. atho brahma vāg, rasa oṃkāraḥ/ tām etāṃ vācaṃ rasena prīṇāti/ tad dhaitad eka oṃ subrahmaṇyety āhvayanti --

--prāṇo hy agre 'tha vāg iti/ tad dha tan na tathā/ yathā madhv āsicya lājān āvapet, tad anyadheva syāt, tādṛk tat/ tasmāt subrahmaṇyom ity evāhvayet/
indrāgaccheti/ indram eva tad yajña āhvayati/
hariva āgaccheti/ haribhyām āyāhīti vāvainaṃ tad āha/ prāṇāpānau vāsya harī/ tau hīdaṃ sarvaṃ hartārau harata/ atho ahorātrau vāsya harī/ tau hīdaṃ sarvaṃ hartārau harataḥ/
medhātither meṣeti/ medhātither ha meṣo bhūtvā rājānaṃ papau/
vṛṣaṇaśvasya mena iti/ vṛṣaṇaśvasya ha menā bhūtvā maghavā kula uvāsa/
gaurāvaskandinn iti/ tato haiva gauro bhūtvārṇavam avacaskanda/
ahalyāyai jāreti/ ahalyāyai ha maitreyyai jāra āsa/
kauśika brāhmaṇa kauśika bruvāṇeti/ yad dha vā asurair mahāsaṃgrāmaṃ saṃyete tad dha vedān nirācakāra/ tān ha viśvāmitrād adhijage/ tato haiva kauśika ūce/
atha ha vā eke kauśika brāhmaṇa gautam bruvāṇety āhvayanti --

--tad u ha vā āruṇinaiva yaśasvinopajñātam/ tasmād u tasyāśāṃ neyāt/ tasmāt kauśika brāhmaṇa kauśika bruvāṇety evāhvayet/
devā brahmāṇa āgacchatāgacchateti devāṃśa caiva tad brāhmaṇāṃś ca samāmantrayante/ te hāsmai samāmantritās sumatim icchante/ tasmād u ha samāmantrya māparādhnuyān, nen mopavadād iti/
tad āhuḥ - kiṃchandas subrahmaṇyeti/ triṣṭub iti brūyāt/ aindrī hi triṣṭub iti/
tad āhuḥ - kiṃdevatyā subrahmaṇyeti/ aindrīti brūyāt/ indraṃ hy enayāhvayatīti/ atho ha brūyād vaiśvadevīti/ viśvān hy enayā devān āhvayatīti/
tad āhur - yad anyā hotrā stotravatyaś śastravatyo 'tha kva subrahmaṇyāyai stotraṃ kva śastram iti/ sa brūyād etasyām evaitat sarvaṃ yad ṛk sāma yajuḥ/ tenāsya subrahmaṇyā stotravatī śastravatī bhavatīti/
tad āhuḥ - kim iva svit subrahaṇyarg iva svī3t sāmevā3 utāho yajur ivā3 iti/ sa brūyān naivaiṣarṅ na yajur na sāma/ sarvam ivaiva/ sarvam iva hy eva brahmeti/
atha yāṃ krīte rājani subrahmaṇyām āhvayati yām etāṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsūtkare tiṣṭhan subrahmaṇyām āhvayati saiveyam/ atho yat prāyaṇaṃ tad udayanam asad iti/ atho āgata evedras, taṃ mā nirvocāmeti/ eṣā ha vai dhenuḥ pañcavatsā pañcapadā/ yad dha vā idam āhuḥ pāṃktāḥ paśava ity etad dha tat/
tāṃ ha vā eke yathādevatām āhvayanti/ sarvāgneyīm agniṣṭuta, aindrīm indrastomasya, vaiśvadevīṃ vaiśvadevasya, aniruktām aniruktasya/ tad u ha śaśvan na tathā/ no hi brahmaṇo vyāpādo 'sti/ yathānipatitam evāhvayed yathānipatitam evāhvayet

ekāhāḥ
athaiṣa upaśadaḥ/ kaśyapo vā akāmayata -- upopa mā prajāḥ paśavaḥ śīyerann, upopa prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai tam upopa prajāḥ paśavo 'śīyanta, upopa prajayā paśubhiḥ prajāyata/ upopa ha vā enaṃ prajāḥ paśavaḥ śīyanta, upopa prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ tasya trivṛd bahiṣpavamānaṃ bhavati/ nyūnaṃ vai trivṛt/ nyūnaṃ prajananam/ tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasyaikottarā stomā bhavanti/ anantarhitād anantarhitāt prajananāt prajāyā iti/ yad v evaiṣaikaikakā stotryopaśīyate, tasmād upaśadaḥ/ tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś ca/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomāḥ/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ, tan mā prajanayād iti/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhe bṛhadrathantare/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ, tan mā prajanayād iti

tasya vasiṣṭhasya janitre ādiṣṭa-sāmanī pavamānayor bhavataḥ/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad vasiṣṭhasya janitre/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ, tan mā prajanayād iti/ tasya saviṃśam agniṣṭomasāma bhavati/ sā virāṭ/ annam virāṭ/ virājy eva tad annādye yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati/ tad āhur aprajananī stomo virājam abhi sampanno, nainena yajeteti/ tad u vā āhuḥ - prajanana eva/ annaṃ vai virāṭ/ aśitād vai retas sicyate/ retasaḥ prajāḥ prajāyante/ tasmāt prajanana eveti/ atho āhur - aṣṭādaśam evācchāvākasya kṛtvā saviṃśam ārbhavam ekaviṃśam agniṣṭomasāma kuryād iti/ tad u prajñāta ekaviṃśe stome 'ntata stotrāṇāṃ pratitiṣṭhati/
athaiṣa śadaḥ/ ādityo vā akāmayata - avaśātyaiva sarvaṃ pāpmānaṃ svargaṃ lokam abhy utkrāmeyam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai so 'vaśātyaiva sarvaṃ pāpmānaṃ svargaṃ lokam abhy udakrāmat/ sa eṣo 'pahatapāpmā tapati/ avaśātya haiva sarvaṃ pāpmānaṃ svargaṃ lokam abhy utkrāmati ya evaṃ veda/ yad v evaiṣaikaikā stotryāvaśīyate, tasmāc chadaḥ

athaiṣa punastomaḥ/ sa hāyam ṛṣir āgatya na śaśākotthātum asurāśanena/ garo hainam āviveśa, yad vā mitrāya dudroha, yad vidviṣāṇānām aśanam āśa. sa hendram uvāca - na vai śaknomy utthātum iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenainam ayājayat/ tasya trivṛt prātassavanaṃ bhavati, trivṛt tṛtīyasavanam/ nyūnaṃ vai trivṛn, nyūnān na kṣarati/ tam etābhyāṃ trivṛdbhyāṃ savanābhyāṃ yathā dṛtim ubhayata āhṛtya nikṣālayed, evaṃ haivāsya sarvaṃ pāpmānaṃ nikṣālayāṃcakāra/ itaś ca ha vai sa tad ūrdhvaṃ itaś cāvāñcaṃ pāpmānam apajaghne/ itaś ca haivordhvama itaś cāvāñcaṃ pāpmānam apahate ya evaṃ veda/
sa hātiprarikto na śaśākotthātum/ sa hekṣāṃcakre - kathaṃ nv aham imaṃ punas saṃśrīṇīyām iti/ tam etenaiva punar ayājayat/ tenainaṃ punas samaśrīṇāt/ sāsya punastomatā/ tasya dvādaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ bhavati/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsareṇaivāsya tad riktam ātmānaṃ madhyataḥ punas samaśrīṇāt/ sa yathā jātv apratijagṛhivān syād, evam āsa/ yathā dvidataḥ kumārasya sātaṃ syād, evaṃ haivāsya sātam āsa/ sa yo garagīr manyetāpratigṛhyasya pratigṛhyānaśyānnasyānnam aśitvā, sa etena yajeta/ etābhyām eva trivṛdbhyāṃ savanābhyām itaś cordhvam itaś cāvāñcaṃ viśvañcaṃ garaṃ vyasyate

tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati/ idaṃ vai rathantaram, ado bṛhat/ āsannam iva vā idaṃ, prariktam ivādaḥ - prariktyā eva/ tasya pra yo ririkṣa ojasety etāsu gāraṃ brahmasāma bhavati - garasyaivāpahatyai/
tad u vā āhur - yā id vai tāḥ kāmadughā āsann etena vāva tā yajñena parigṛhyāharatām iti/ tasya trivṛt prātassavanaṃ bhavati, trivṛt tṛtīyasavanaṃ, dvādaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam/ dvādaśākṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī, paśavaḥ kāmadughāḥ/ brahma vai trivṛt/ brahmaṇā vā enās tad ubhayataḥ parigṛhyājahratuḥ/ tāsām ekā śravaṇā duhe/ tāṃ bhūmāv upopatuḥ/ tām etāṃ vakreṇa dāruṇānvicchanti lāṃgalena, diśa ekā tāṃ vaṇijyayā, brahmaikā tāṃ brahmacaryeṇa, kṣatram ekā tāṃ rājānucaryeṇa/ atha yās tisraḥ pariśiṣṭā āsus tāni haivokthāni cakratuḥ/
sa eṣa ukthyo yajñaḥ/ śaśvad dhaiṣa eva prathama ukthyānām - atha tato 'gniṣṭomā eva parāñcaḥ/ sa yaḥ paśukāma syāt, sa etena yajeta/ tasminn u ha tarhy ubhe bṛhadrathantare kuryuḥ/ dvayā u ha vai paśavaḥ/ rāthantarā anye, bārhatā anye/ ye ha vā anyatodantāḥ paśavas te rāthantarā, ya ubhayatodantās te bārhatāḥ/ ubhayeṣām eva paśūnām avaruddhyai/ sa ukthyo bhavati - paśavo vā ukthāni - paśūnām evāvaruddhyai/ tasyodvaṃśīyam acchāvākasāma bhavati sarvaṃ pṛṣṭharūpam - pṛṣṭhāni vai paśavo - 'bhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai

athaitau virāṭsvarājau/ devā vā akāmayanta - virājam annādyam avarundhīmahi, virājy annādye pratitiṣṭhemeti/ ta etaṃ virājaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai te virājam annādyam avārundhata, virājy annādye pratyatiṣṭhan/ virājam evānnādyam avarunddhe virājy annādye pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ sa ha vai virāḍ yatrānyasya lokaṃ nābhidhyāyati / tam evaitena jayati/ tasya daśa trivṛnti stotrāṇi bhavanti, tās tisro virājaḥ pañcadaśe dve/ so virāṭ/ tāś catasro virājas saṃpadyante/ annaṃ virāṭ/ virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ iyaṃ vai rathantaram/ iyam u vai virāṭ/ ya u vā asyai bhūyiṣṭhaṃ parigṛhṇāti sa virājati/ annaṃ virāṭ/ virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ tasyendus samudram urviyā vibhātīty etad ādiṣṭasāma mādhyaṃdine pavamāne bhavati pṛthivyai sāma/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

ta u vā akāmayanta - virājam annādyam avarudhya svarājyaṃ lokaṃ gacchemeti/ ta etaṃ svarājaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai te virājam annādyam avarudhya svārājyaṃ lokam agacchan/ virājam evānnādyam avarudhya svārājyaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda/ sa ha vai svarāḍ yatrānyasya lokaṃ nābhidhyāyati/ tam evaitena jayati/ tasya daśa trivṛnti stotrāṇi bhavanti/ tās tisro virājaḥ/ pañcadaśaṃ ca saptadaśaṃ ca dve/ so 'nuṣṭup/ eṣo ha vai chandasāṃ svārājyaṃ lokam ānaśe yad anuṣṭup/ prajāpatir vā anuṣṭup/ prajāpatir vai svārājyam/ annam u vai virāṭ/ virājy eva tad annādye pratiṣṭhāya svārājyaṃ lokm agacchan/ virājy eva tad annādye pratiṣṭhāya svārājyaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda/ tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati/ ado vai bṛhat/ ado vai svārājyam/ amum evaitena svārājyaṃ lokam agacchan/ amum evaitena svārājyaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda/ tasyendus samudram urviyā vibhātīty etad ādiṣṭasāmārbhave pavamāne na bhavatīti divas sāmaikāravad bhavati/ arvāṅ iva hy asau lokaḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti/ atho yad ekāravad bhavati svargāl lokān net parāñco 'tipadyāmahā iti

athaiṣa ṛṣabhaḥ/ indro vā akāmayata ṛṣabhas sarvāsāṃ prajānāṃṃ syām ṛṣabhatāṃ gaccheyam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa ṛṣabhas sarvāsāṃ prajānām abhavad ṛṣabhatām agacchat/ ṛṣabha eva svānāṃ prajānāṃ bhavaty ṛṣabhatāṃ gacchati ya evaṃ veda/ tac chrīr vā ṛṣabhaḥ/ śriyaṃ vai sa tad agacchat/ ṛṣabho vai rājā manuṣyāṇām/ ṛṣabha ṛṣabhaḥ paśūnām/ ṛṣabho 'śvavṛṣo vaḻavānām/ ṛṣabho basto 'jānām/ ṛṣabho vṛṣṇir avīnām/ ṛṣabhaḥ kṛṣṇa eṇīnām/ ṛṣabha ṛṣyo rohitām/ ete ha vā āsāṃ śriyaḥ/ śriyaṃ ha gacchati ya evaṃ veda/ sa pañcadaśo bhavati/ vajro vai pañcadaśaḥ/ vajra indraḥ/ aindra eṣa yajñas tat tatsalakṣma kriyate/ tasyaikaviṃśo mādhyaṃdino bhavati/ sā hāsya kakup/ ya u ha vā eṣāṃ lokānāṃ śreṣṭhās te kakubhaḥ/ agnir vā asya lokasya kakub, vāyur antarikṣasya, ādityo divaḥ/ kakubhām eko bhavati ya evaṃ veda/ tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati/ indro vai bṛhat/ śrīḥ pṛṣṭhāni/ indram eva tac chriyā samṛddhayanti/ tasya ṛṣabhaḥ pāvamāna ṛṣabho vaidanvata ity ete ādiṣṭasāmanī pavamānayor bhavataḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaiṣa vyomā/ devā vā akāmayanta vyoma syāma, vyomānaṃ lokaṃ gacchemeti/ ta etaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai te vyomāsan vyomānaṃ lokam agacchan/ vyomā haiva bhavati vyomānaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda/ sa ha vai vyomā yatrānyasya lokaṃ nābhidhyāyati/ tam evaitena jayati/ saptadaśo bhavati/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatir vai vyomā/ vyomnā vyomānaṃ sāma vyomnā vyomānaṃ lokaṃ gacchāmeti/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ na ha vā etayor anyatarad vyoma/ ubhe ha vā ete vyoma/ vyomnā vyomānaṃ sāma vyomnā vyomānaṃ lokaṃ gacchāmeti/ tasyaikaviṃśa ārbhavaḥ pavamāno bhavaty agniṣṭomasāma vā/ dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekaviṃśaḥ/ eṣa u ha vai vyomā ye 'rvāñcaḥ prajāpater devāḥ/ teṣāṃ vyomnā vyomānaṃ sāma vyomnā vyomānaṃ lokaṃ gacchāmeti/ tasyārko devānāṃ parame vyoman, arkasya devāḥ parame viyomann ity ete ādiṣṭasāmanī pavamānayor bhavataḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaitāv udbhid balabhidau/ prajananakāmo haitābhyāṃ yajeta/ trivṛtpañcadaśau stomau bhavatas saptisaptadaśāḥ/ ūnātiriktau mithunau prajananī/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ tat tat prajananaṃ kriyate/ tasmād u hābhyāṃ prajananakāmo yajeta/ atho āhur - brahmavarcasakāma evābhyāṃ yajeteti/ ṣaḍ vā etayor anyataro gāyatrīr abhisaṃpadyate, ṣaḍ anyataraḥ/ brahma vai gāyatrī/ gāyatrīm etau yajñāv abhisaṃpannau/ tasmād u hābhyāṃ brahmavarcasakāmo yajeta/ atho āhur - āyuṣkāma evābhyāṃ yajeteti/ prāṇo vai gāyatrī/ gāyatrīm etau yajñāv abhisaṃpannau/ tasmād ubhābhyām āyuṣkāmo yajeta/ atho āhus - tejaskāma evābhyāṃ yajeteti/ tejo vai gāyatrī/ gāyatrīm eva tau yajñāv abhisaṃpannau/ tasmād u hābhyāṃ tejaskāmo yajeta/ atho āhu - svargakāma evābhyāṃ yajeteti/ yā vai ṣaḍ gāyatryaś catasras tā bṛhatyaḥ/ bṛhatī vai svargaṃ lokam ānaśe/ tasmād u hābhyāṃ svargakāmo yajeta/ atho āhuḥ - paśukāma evābhyāṃ yajeteti/ yā vai ṣaḍ gāyatryas tisras tā jagatyaḥ/ paśavo jagatī/ tasmād u hābhyāṃ paśukāmo yajeta

te devā etāv udbhidvalabhidāv apaśyan/ tābhyāṃ enā abhiprāvayan/ te valabhidaiva valam abhindan/ udbhidā gā udasṛjanta/ sa vā eṣa trivṛt pañcadaśo valabhid bhavati rathantarasāmotsedhabrahmasāmā/ athaiṣa udbhit saptisaptadaśo bhavati bṛhatsāmā niṣedhabrahmasāmā/ tad yathā ha vai mayūkho vā tīkṣṇaś śaṃkur vaivam eṣa yat trivṛt stomaḥ/ tad yathā mayūkhena vā tīkṣṇenābhinidhāya śaṃkunā vā kūṭenābhihanyād, evamevaitena trivṛtā stomena valam abhinidhāya pañcadaśena vajreṇa vyāsuḥ/ atho āhur - agnir evaiṣa yat trivṛt stomaḥ/ vajra eṣa yat pañcadaśaḥ/ tad yathāgnināśmānam abhyopya taṃ kūṭena bhindyād, evam evaitena trivṛtāgninā stomena valam abhyopya pañcadaśena vajreṇa vyāsur iti/ tā hāntara eva tasthur ayanam avindamānāḥ/ tā hotsedhenaivotsiṣidhuḥ/ athaiṣa udbhit sapti saptadaśo bhavati/ tato yāḥ saptata eva saptatayāḥ paśavo 'tha yās saptadaśa, sa eva saptadaśaḥ prajāpatiḥ/ tāḥ pitaram eva prajāpatiṃ paśyantīḥ pratimodamānā udeyuḥ/ tā hodetya mahad evābhi visasṛjire/ tāsāṃ ha devāḥ parāvāpād bibhayāṃcakruḥ/ tā hotsedhenaivotsidhya niṣedhena niṣidhyātman dadhire/ sa yaḥ paśukāma syāt, ta etābhyāṃ yajeta/ valabhidaiva valaṃ bhinatty, udbhidā gā utsṛjate/ utsedhenaivainā utsidhya niṣedhena niṣidhyātman dhatte, ava paśūn runddhe, bahupaśur bhavati

athaitau satrājitpṛtanājitau/ devāsurā vai saṃvatsare prajāpatāv aspardhantaiṣu ca lokeṣu/ te devā akāmayanta - jayema pṛtanām iti/ ta etaṃ pṛtanājitaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai te tāṃ pṛtanām ajayan/ yat pṛtanāma ajayaṃs tat pṛtanājitaḥ pṛtanājittvam/ jayati pṛtanāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ sa caturviṃśo bhavati/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsarād evaināṃs tad ajayan/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ idaṃ vai rathantaram/ asmād evaināṃs tal lokād ajayan/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ māsaśa evaināṃs tat saṃvatsarād ajayan/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ ardhamāsaśa evaināṃs tat saṃvatsarād ajayan

te jitāḥ pañcaviṃśam eva pitaraṃ prajāpatiṃ prāpadyantāmuṃ ca lokam/ tān akāmayantāta enān satrā jayemeti/ ta etaṃ satrājitaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tata enān satrājayan/ yat satrājayaṃs tat satrājitas satrājittvam/ satrā dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ jayati ya evaṃ veda/ sa pañcaviṃśo bhavati/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ prajāpatiḥ pañcaviṃśaḥ/ saṃvatsarād evaināṃs tat prajāpater ajayan/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ māsaśa evaināṃs tat saṃvatsarād ajayan. tasya caturviṃśati stuśastrāṇi bhavanti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ abhi pūrvam evaināṃs tad ardhamāsaśas saṃvatsarād ajayan/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

atho āhuḥ prajākāma eva prajāpatir etaṃ pṛtanājitaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajateti/ tasya dve aṣṭāśītiśate stotriyā bhavanti/ tan nyūnam/ nyūnāt prajananam/ dve hi te striyā ūne yataḥ sā prajāyate/ tat tat prajananaṃ kriyate/ sa caturviṃśo bhavati/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananaṃ kriyate/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ prajananaṃ vai rathantaram/ tat tat prajananaṃ kriyate/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam/ tat tat prajananaṃ kriyate/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam/ tat tad abhipūrvaṃ prajananaṃ kriyate/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ tāḥ prajanyākāmayatānnavatīr ma imāḥ prajā syur iti/ sa etaṃ satrājitaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ sa pañcaviṃśo bhavati/ caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ/ annādyaṃ pañcaviṃśī/ annādyam evābhyas tat pañcaviṃśyā prāyacchat/ tasya trīṇi śatāni stotryā bhavanti/ sā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ etad evābhyas tad annādyaṃ prāyacchat/ tā asyānnavatī prajā abhavan/ sa yaḥ kāmayeta bahubhiḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyānnavatīr ma imāḥ prajā syur iti, sa etābhyāṃ yajeta/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate 'nnavatīr asya prajā bhavanti

athaiṣa virāṭ svarājau/ bhrātarāv etena yajñena yajeyātām/ yau kāmayeyātāṃ rājyaṃ nv anyataro gacchet svārājyam anyatara iti, sa vā eṣa virājaṃ cānuṣṭubhaṃ cābhisaṃpadyate/ etad dha vai rājyaṃ yad virāṭ/ athaitat svārājyaṃ yad anuṣṭup/ virājaiva kanīyān rājyaṃ gacchati, anuṣṭubhā jyāyān svārājyaṃ lokam / tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ etad dha vai rājyaṃ yad rathantaram/ athaitat svārājyaṃ yad bṛhat/ rathantareṇaiva kanīyān rājyaṃ gacchati/ bṛhatā jyāyān svarājyaṃ lokam/ tasya trīṇi trivṛnti stotrāṇi bhavanti, trīṇi pañcadaśāni, trīṇi saptadaśāni, trīṇy ekaviṃśāni/ trivṛdbhir eva kanīyān rājyaṃ gacchati, pañcadaśair jyāyān svārājyaṃ lokam/ saptadaśair eva kanīyān rājyaṃ gacchatya, ekaviṃśair jyāyān svārājyaṃ lokam

tad āhur - bhūtasyaivaiṣa yajño na bubhūṣataḥ/ prajananī stomo virājaṃ cānuṣṭubhaṃ cābhisaṃpadyate/ saṃpannam iva vā etac chandaḥ pūrṇam iva prajananaṃ yad virāṭ/ anta u vā eṣa chandasāṃ yat anuṣṭub iti/ tad u vā āhur - ubhayor evaiṣa yajño bhūtasya ca bubhūṣataś ceti/ tasyaite trivṛtpañcadaśā stomā bhavanti saptadaśaikaviṃśā ūnātiriktā mithunāḥ prajanayaḥ/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vi mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ trivṛc ca pañcadaśaś ca tan mithunaṃ prajananam/ sapdaśaś caikaviṃśaś ca tan mithunaṃ prajananam/ tad yan mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ atho yad ubhe bṛhadrathantare sāmanī bhavata - etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhe bṛhadrathantare - tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ anena hatvāpa prajananatamo yad virājam abhisaṃpadyate/ annaṃ vai virāṭ/ aśitād vai retas sicyate/ retasaḥ prajāḥ prajāyante/ atho yad anuṣṭubham abhisaṃpadyata - ānuṣṭubho vai prajāpatiḥ, prajāpatiḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti

tasya yuvaṃ hi stha svaḥpatī ity eṣo pratipat kāryā/ eṣā vai dvayos saṃyajamānayoḥ pratipat/ tad u vā āhuḥ pavasva vāco agriya, upāsmai gāyatā nara ity ete eva pratipadau kārye/ ete vāva dvayoḥ pratipadau kārye iti/ tasminn etāni sāmāny avakalpayanti gauṣūktāśvasūkte hāviṣmata - hāviṣkṛte/ ye dve dve sāmanī yāni dvayos saṃyajamānayos sāmāni tāni/ tasya virāṭ - svarājam ārbhavasya pavamānasyānuṣṭubhi kurvanti/ virāṭ- svarājo hy eṣa yajñaḥ/ stomam eva samṛddhayanti

athaiṣa jyeṣṭhayajñaḥ/ yo jyaiṣṭhyakāma syāt sa etena yajeta/ sa vā eṣo 'ṣṭāv ekaviṃśān abhisaṃpadyate/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ eṣa u ha vā agraṃ jyaiṣṭhyam/ sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa māgraṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ tasya saptadaśāḥ pavamānā bhavanti/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatir vā agraṃ jyaiṣṭhyam/ so yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa māgraṃ jyaiṣṭhayaṃ gamayād iti/ tasyottarāvanti stotrāṇi bhavanti/ uttarāvatīm evainaṃ tac chriyam uttarāvantaṃ svargaṃ lokaṃ gamayanti/ tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati/ śrīr vai bṛhaj jyaiṣṭhyam/ ado vai bṛhad ado vai jyaiṣṭhyam/ tad enaṃ tac chriyām eva madhyato jyaiṣṭhye pratiṣṭhāpayanti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ / saṃvatsaro vā agraṃ jyaiṣṭhyam/ sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa māgraṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro vā agraṃ jyaiṣṭhyam/ sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ sa yo jyeṣṭho jyaiṣṭhineyas samagriya syāt, sa etena yajeta gacchati jyaiṣṭhyaṃ, na jyaiṣṭhyād avarohati

athaiṣa durāśaḥ/ paurṇamāsena haviṣeṣṭvā ādityāya caruṃ nirvapati/ tasmiñ chatamānaṃ hiraṇyaṃ dadāti suvarṇaṃ candramase 'parāhṇe/ tasmiñ chatamānaṃ hiraṇyaṃ dadāti rajatam/ sa evam etau pūrvāhṇāparāhṇāv etam aparapakṣaṃ yajate/ tasyām amāvāsyāyāṃ dīkṣopariṣṭāt sutyā/ tad vā etat sūryācandramasor evāyanam/ sūryācandramasau vā akāmayetām/ samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛddhanuyāva/ ahar eva nāv anyataro 'bhijayed, rātrim anyatara iti/ tāv etaṃ yajñam apaśyatām/ tam āharatāma/ tenāyajetām/ tato vai tau samānena yajñena samānīm ṛddhim ārdhnutām/ ahar evainayor anyataro 'bhyajayad, rātrim anyataraḥ/ eṣā ha vā enayoḥ samāny ṛddhir, yat samāne loke pūrvāhṇāparāhṇau yajate/ ahar vai pūrvapakṣo, rātrir aparapakṣo - 'horātrayor evābhijityai/ bṛhadrathantare bhavataḥ/ ahar vai bṛhad, rātrī rathantaram - ahorātrayor evābhijityai/ rajatasuvarṇe bhavataḥ/ ahar vai suvarṇaṃ, rātrī rajatam - ahorātrayor evābhijityai/ śatamāne bhavataḥ/ śatāyur vai puruṣaḥ śatendriyaḥ śatavīryas -- tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai

saptadaśa stomo bhavati/ prajāpatir vai saptadaśa/ prajāpati svargasya lokasyābhinayitā/ sa mā svargaṃ lokam abhinayād iti/ tasya śatam anaḍvāho dakṣiṇā bhavanti/ śatāyur vai puruṣaḥ śatendriyaḥ śatavīryas - tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai/ sarve vahnayo bhavanti/ vahninā hi tatra gacchati yatra jigamiṣati/ sarve varā bhavanti/ vara iva vai svargo loka svargasyaiva lokasyarddhyai/ etad anyad dadyād anyathānya stotre stotre saptadaśa saptadaśa niṣkān dadyāt/ devāsurā yajñe 'spardhanta/ te yad yad eva devā yajñe 'kurvata, tat tad v evāsurā anvakurvata/ te devā abruvan - yad d vāva vayaṃ yajñe kurmahe, tat tan no 'surā anukurvate/ eta, hiraṇyasomena yajāmahā iti/ atha ha tarhi deveṣv eva hiraṇyam āsa, nāsureṣu/ saṃvṛktaṃ ha devair asurāṇāṃ hiraṇyam āsa/ te hiraṇyasomenāyajanta/ te stotre stotre saptadaśa saptadaśa niṣkān adaduḥ/ tad eṣām asurā nodāśnuvata/ te 'bruvan -- durāśaṃ batedaṃ devā akrateti/ tad eva durāśasya durāśatvam/ tato vai devā abhavan, parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda/ tasya śukracandre ādiṣṭasāmanī pavamānayor bhavataḥ/ sūryācandramasor hy eṣa yajñaḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samardhayanti

athaiṣo 'pacitiḥ/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā enaṃ sṛṣṭā nāpācāyan/ so 'kāmata - apacitim āsu prajāsu gaccheyam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai taṃ tā apācāyan/ indram u vai devā nāpācāyan/ sa prajāpatim upādhāvat - na vai meme devā apacāyantīti/ tasmā etam apacitiṃ yajñaṃ vyadadhāt/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai taṃ devā apācāyan/ darbham u ha vai śātānīkiṃ pāñcālā rājānaṃ santaṃ nāpacāyāṃcakruḥ/ api ha smainaṃ kumārā darbha darbheti hvayanti/ tasya haitau brāhmaṇāv āsatur ahīnā āśvatthiḥ keśī sātyakāmir iti/ tau hainam upasameyatuḥ/ sa ha dhyāyan niṣasāda/ taṃ hocatuḥ/ kiṃ nu rājanyo dhyāyatīti/ sa hovāca - na hi me dhyeyam/ pāñcālā vai meme rājānaṃ santaṃ nāpacāyanty, api mā kumārā darbha darbheti hvayanti/ tad evaitad dhyāyāmīti/ taṃ hocatur - apacitir iti vā ayaṃ yajñakratur asti, tena tvā yājayāveti/ tatheti/ tena hainaṃ yājayāṃcakratuḥ/ sa haiṣu tathāmātram apicitiṃ jagāma, yad apy etarhi pāñcālā darbhān kuśā ity evācakṣate

asya vā etasya gāyatrīm eva prātassavanaṃ saṃpadyate, triṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ, jagatīṃ tṛtīyasavanam/ tad yad gāyatrīṃ prātassavanaṃ saṃpadyate - aṣṭākṣarā gāyatry, aṣṭau vasavo - gāyatryaiva tac chandasā prajāpatiś cendraś ca vasuṣu deveṣu prātassavane adhy apacitim agacchatām/ atha yat triṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ saṃpadyata - ekādaśākṣarā triṣṭup, ekādaśa rudrās - triṣṭubhaiva tac chandasā prajāpatiś cendraś ca rudreṣu deveṣu mādhyaṃdine savane 'dhy apacitim agacchatām/ atha yaj jagatīṃ tṛtīyasavanaṃ saṃpadyate - dvādaśākṣarā jagatī, dvādaśādityā - jagatyaiva tac chandasā prajāpatiś cendraś cādityeṣu deveṣu tṛtīyasavane 'dhy apacitim agacchatām/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ ekādaśākṣarā triṣṭup/ dvādaśākṣarā jagatī/ vāg iti yajñāyajñīyasya nidhanam/ tad dvātriṃśat/ dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ viśveṣāṃ devānām anuṣṭup/ anuṣṭubhaiva tac chandasā prajāpatiś cendraś ca viśveṣu deveṣu tṛtīyasavane 'dhy apacitim agacchatām/ etāvanto vai devāḥ/ etāvanti devajātāni/ teṣv eva tad adhy apacitim agacchatām

gāyatro vai brāhmaṇaḥ/ traiṣṭubho rājanyaḥ/ jāgato vaiśyaḥ/ ānuṣṭubhaḥ śūdraḥ/ tad yad gāyatrīṃ prātassavanaṃ saṃpadyate, gāyatryaiva tac chandasā darbhaḥ śātānīkir brāhmaṇe manuṣye 'dhy apacitim agacchat/ atha yat triṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ saṃpadyate, triṣṭubhaiva tac chandasā darbhaḥ śātānīkī rājanye manuṣye 'dhy apacitim agacchat/ atha yaj jagatīṃ tṛtīyasavanaṃ saṃpadyate, jagatyaiva tac chandasā darbhaḥ śātānīkir vaiśye manuṣye 'dhy apacitim agacchat/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ ekādaśākṣarā triṣṭup/ dvādaśākṣarā jagatī/ vāg iti yajñāyajñīyasya nidhanam/ tad dvātriṃśat/ dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ ānuṣṭubhaḥ śūdraḥ/ anuṣṭubhaiva tac chandasā darbhaḥ śātānīkiḥ śūdre manuṣye 'dhy apacitim agacchat/ etāvanto vai manuṣyāḥ/ etāvanti manuṣyajātāni/ teṣv eva tad adhy apacitim agacchat

tad āhu- kaitasya yajñasya vidhṛtiḥ kāpacitir iti/ sa brūyād yad eva savanāt savanaṃ na samaiti/ yad amaiva savanaṃ saṃpadyate saivaitasya yajñasya vidhṛtis sāpacitir iti/ tasya āhur davidyutatyā rucety eva pratipadaṃ kāryām/ eṣā vai gaṇinī pratipad bahurūpā/ gaṇā iva vai taṃ sacante ya śriyam aśnuta iti/ tad u vā āhuḥ pavasva vāco agriya, upāsmai gāyatā nara ity ete eva pratipadau kārye/ ete vāva gaṇinyau pratipadau bahurūpe/ atho ubhe hy atra sāmanī kriyete/ tasmād ete eva pratipadau kārye iti/ bṛhadrathantare bhavataḥ/ brahma vai rathantaraṃ, kṣatraṃ bṛhat/ brahma ca vai kṣatraṃ cāpacite rūpam/ bhadreśreyasī bhavataḥ/ bhadreṇa vai devā bhadrā abhavañ chreyasā śriyam agacchan/ sahomahasī bhavataḥ/ sahasā vai devā asurāna asahanta/ mahasā maho 'bhavan/ bhrarga yaśasī bhavataḥ/ bhargeṇa vai devā bhargo 'bhavan/ yaśasā yaśo 'gacchan/ utsedhaniṣedhau bhavataḥ/ utsedhena vai devā autsedhyam udasedhan/ niṣedhena niṣedyaṃ nyaṣedhan/ sadoviśīyaṃ ca viśoviśīyaṃ ca bhavataḥ/ sadoviśīyena vai devā viśam asīdan/ viśoviśīyena viśo viśo rājāno 'bhavan/ dharmavidharmaṇī bhavataḥ/ dharmeṇa vai devā dharmo 'bhavan/ vidharmaṇā vidharmāpāghnata/ tasmin etā ubhayīr dvipadāticchandasaḥ kriyante, jyeṣṭhāni ca hrasiṣṭhāni ca chandāṃsi/ paśavo vai chandāṃsi/ tasmād bhūtam ubhaye paśava upatiṣṭhante jyeṣṭhāś ca hrasiṣṭhāś ca ya evaṃ veda/ tasyāśvarathaś caturyug dakṣiṇā bhavati/ sarve śatakriyo 'śvāḥ/ sa rukmī prāvepī sarvābharaṇy aṃśumān bhavati/ tasya vaiyāghraḥ parivāro bhavati, dvaipo dhanvadhir, ārkṣa upāsaṃgaḥ/ khāḍga - kavaco 'dhyāsthātā bhavati saṃnaddhas saṃnaddhasārathir āvṛtaḥ pratihitābhyām/ niṣkī sragvī saṃgrahītā bhavati/ etad vai tviṣe rūpam etad apaciteḥ/ tasminn etad apacitaṃ dhanaṃ dadāti/ apacitā evāpacitaṃ dhanaṃ dadānīti/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaitāv abhibhūś ca vinuttiś ca / devāsurā aspardhanta/ te devā akāmayanta -- abhīmān asurān bhavemeti/ ta etam abhibhavaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tenāsurān abhyabhavan/ yad abhyabhavaṃs tad abhibhuvo 'bhibhūtvam/ abhi ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ bhavati ya evaṃ veda/ tasya trivṛtāv abhito bhavataḥ/ brahma vai trivṛt/ brahmaṇā vā enāṃs tad abhyabhavan/ brahmaṇaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyam abhibhavati ya evaṃ veda/ te jitās trayastriṃśam eva pitaraṃ prajāpatiṃ prāpadyanta/ yathā jyeṣṭhāyāṃ variṣṭhāyāṃ paryayetaraṃs tathā tān akāmayantāta enān vinudahemahīti/ ta etaṃ vinuttiṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tata enān vyanudanta/ yad vyanudanta tad vinutter vinuttittvam/ vi ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nudate ya evaṃ veda/ tasya trivṛtau madhye bhavataḥ/ brahma vai trivṛt/ brahmaṇā vā enāṃs tad vyanudanta/ brahmaṇaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ vinudate ya evaṃ veda

atho āhur agnir evaiṣa yat trivṛt stomaḥ/ tad yathā bhramalān saṃsannān agninā 'bhyauṣed evam evaināṃs tat trivṛtā agninā stomena trayastriṃśābhyām ubhayata upamāryābhyauṣan/ te vipalāyyemām upāsarpann iti/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda/ atho āhuḥ purodhākāma evainena yajeta yad abhibhūr iti/ tasya trivṛtāv abhito bhavatas trayastriṃśau madhye/ brahma vai trivṛt kṣatraṃ trayastriṃśaḥ/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ kṣatraṃ parigṛhṇāti/ yado vai brahmaṇā kṣatraṃ parigṛhṇāty atha sa tasya purodhāṃ gacchati/ gacchati purodhāṃ pura enaṃ dadhate/ atho āhur antasthākāma evainena yajeta yad vinuttir iti/ tasya trivṛtau madhye bhavatas, trayastriṃśāv abhitaḥ/ brahma vai trivṛt, kṣatraṃ trayastriṃśaḥ/ kṣatreṇaiva tad ubhayato brahma parigṛhṇāti/ yado vai kṣatreṇa brahma parigṛhṇāty atha sa tasyāntasthān tiṣṭhati/ tiṣṭhatya antasthān nāntasthāyāṃ jīyate/ atho āhū rājānau hed vā etau stomau stomarājāv iti

tasya vā etasyābhibhuvas trivṛtāv abhito bhavatas trayastriṃśau madhye/ tayoṣ ṣaṭṣaṣṭi stotryāḥ/ tato yāṣ ṣaṣṭir āsandī sā/ atha yāś catasra āsandīpādās te/ atha ye dve yajamāna evaiṣa dvipād etasyāṃ rājāsandyām adhyūḍhaḥ/ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda, yady asmin loke nātha vā amuṣmin/ atho āhur yasya dvāv etau trivṛtau madhye sā hed vā apy āsandīti/ madhye vinateva vā āsandī/ madhye vinata ivaiṣa / sā ha vai suṣimattarā yā madhye vinatā/ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda, yady asmin loke nātha vā amuṣmin/ atho āhuḥ punar asau hed vā etau yajñakratū iti/ ṣaḍ vā etayor ati ūrdhvā stomā udyanti/ ṣaḍ amuto 'rvāṃcaṣ ṣaḍbhir eveta ūrdhvaṃ svargaṃ lokaṃ gacchati, praty evāmutaṣ ṣaḍbhir avarohati, gacchati svargaṃ lokaṃ, praty asmin loke tiṣṭhati/ atho ha veda yo 'sāv āsaṃ so 'yam asmīti punar haivāsmin loka ājāyate/ atho āhu svargakāma id ya ābhyām apiyajeteti

tayor vā etayos saha trivṛtau saha pañcadaśau saha saptadaśau sahaikaviṃśau saha triṇavau saha trayastriṃśau/ sa yathā dvābhyāṃ dvābhyāṃ pratitiṣṭhann iyād, evam evaitābhyāṃ svarge loke pratitiṣṭhati/ atho āhur anviṣṭīnāṃ hed vā etau yajñakratū iti/ sa yat saṃvatsarabhṛtā vā saṃvatsarabhṛtā vāgninā cityena yajeta/ sa etābhyāṃ yajeta/ sadyo haivāsya saṃvatsara ṛtuśo māsaśo 'rdhamāsaśo 'nviṣṭo bhavati/ tad yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavantya - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavas - tenartuśaḥ/ atha yad dvādaśa stotrāṇi bhavanti dvādaśa māsās saṃvatsaras tena māsaśaḥ/ atha yac caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti, caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaras - tenārdhamāsaśaḥ/ sadyo haivāsya saṃvatsaro 'nviṣṭo bhavati ya evaṃ veda

athaiṣa manustomaḥ/ manur vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, mānavīḥ prajās sṛjeyeti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata/ tā imā mānavīḥ prajā asṛjata/ sa yaḥ kāmayeta - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya mānavīḥ prajāḥ sṛjeyeti, sa etena yajeta/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate mānavīḥ prajās sṛjate/ tasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti/ ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam/ sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/
tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś caiva/ tad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomāḥ/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
tasya vyatiṣiktā stomā bhavanti - vyatiṣiktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhe bṛhadrathantare/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
tasya chandomāḥ pavamānā bhavanti/ paśavo vai chandomāḥ/ paśavaḥ prajananam/ tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
tasya mānavaṃ brahmasāma bhavati/ brahma vai brahmasāma/ yajamānakāmo eṣa yad brahmasāma, sva eva tad āyatane yajamānaṃ kāmais samṛddhayanti/
sa ukthyo bhavati/ prajā vai paśava ukthāni/ prajā vai paśavaḥ prajananam/ tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti

atho āhur anviṣṭīnāṃ hed vā eṣa eko yajñakratur iti/ sa yas saṃvatsarabhṛtā vā saṃvatsarabhṛtā vāgninā cityena yajeta sa etena yajeta/ sadyo haivāsya saṃvatsara ṛtuśo 'rdhamāsaśo māsaśo rātriśo 'nviṣṭo bhavati/ tad yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni, saṃvatsara ṛtavas - tenartuśaḥ/ atha yat pañcadaśa stotrāṇi bhavanti - pañcadaśa vārdhamāsasya rātrayas - tenārdhamāsaśaḥ/ atha yat triṃśat stuśastrāṇi bhavanti - triṃśan māsasya rātrayas - tena māsaśaḥ/ atha yat trīṇi śatāni stotriyā bhavanti - tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayas - tena rātriśaḥ/ sadyo haivāsya saṃvatsaro 'nviṣṭo bhavati ya evaṃ veda/ tāḥ prajanyākāmayata svargaṃ lokaṃ gaccheyam iti/ sa etam uttaram manustomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasyordhvā stomā bhavanty - ūrddhvo vai svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavata svargye, svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasya pañcaviṃśaṃ brahmasāma bhavati/ annaṃ vai pañcaviṃśam/ yajamānakāmo vā eṣa yad brahmasāma/ sva eva tad āyatane yajamānam annādyena samṛddhayanti/ sa ukthyo bhavati - prajā vai paśava ukthāni/ prajā vai paśava svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai

atho āhur anviṣṭīnāṃ hed vā eṣa eko yajñakratur iti/ tata eva rātrim upayanti/ atirātreṇa vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ te svargaṃ lokaṃ gatvā sārdhamevāvyavasitā āsata/ diśau prajānānās te akāmayanta - diśaḥ prajānīyāmeti/ ahorātrayor ha vai parastāt svargo lokaḥ/ ta etāny upariṣṭād rātreś catvāri stotrāṇy apaśyan/ tair astuvata/ tair eva stutvā diśaḥ prājānan/ tato vai te yatra yatra svargasya lokasyākāmayanta tat tad vyavāsyan/ yatra yatra ha vai svargasya lokasya kāmayate tat tad vyavasyati ya evaṃ vedeti ha smāha jānaśruteyaḥ/ atha ha smāha vaitahavyaḥ/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭāḥ prādravan/ tān agniṣṭomenāvivārayiṣata/ te tad atyādravan/ tān ukthyenāvivārayiṣata/ te tad atyādravan/ tān ṣoḍaśināvivārayiṣata/ te tad aty evādravan/ tān paryāyaiḥ paryāyam ait/ yat paryāyaiḥ paryāyam ait tat paryāyāṇāṃ paryāyatvam/ tān āśvinena kratunā paryagṛhṇāt/ teṣāṃ parigṛhītānāṃ yathā kṣudrā matsyā akṣyor akṣy atiśīyerann evam eva ye kṣudrāḥ paśava āsus te atiśeruḥ/ tān akāmayatāptvainān ātman yaccheyam iti/ sa etāny upariṣṭād rātreś catvāri stotrāṇy apaśyat/ tair astuta/ tair evainān āptvātmany ayacchat/ yad āptvātmany ayacchat tasmād aptoryāmaḥ/ yad v evāptaśa iva somasya prabhāvayan nanvaitasmād aptoryāmaḥ

tā dvāṣaṣṭi stotriyās saṃpadyante/ tato yāṣ ṣaṣṭis sā virāṭ/ paśavo virāṭ/ atha ye dve yajamāna evaiṣa dvipāt parastāt paryūḍhaḥ/ paśūnāṃ guptyai paśūnām aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ atho āhur ekam evaitat stotraṃ sat tac caturdhā vihṛtya stuyuṣ, ṣaḍbhir eva hotre stuyuṣ, ṣaḍbhir maitrāvaruṇāya, ṣaḍbhir brāhmaṇācchaṃsine, ṣaḍbhir aṣchāvākāya/ tad u hotaivānuśaṃsed iti/ tāś caturviṃśati stotryās saṃpadyante/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ/ prajāpatir evaiṣa parastāt paryūḍhaḥ/ paśūnāṃ guptyai, paśūnām aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ tad u vā āhus trivṛt pañcadaśaṃ saptadaśam ekaviṃśam ity evaitāni stotrāṇi syuḥ/ ekaviṃśaṃ vā anu sarve yajñakratavas saṃtiṣṭhante/ atho eṣa vāva dṛḍhaḥ pratiṣṭhita stomo yad ekaviṃśaḥ/ tasmād ekaviṃśa eva stomo 'ntakaḥ kārya iti/ tad āhuḥ pṛṣṭharūpair evānviyur iti

abhi tvā vṛṣabhā suta ity ārṣabham/ abhīti rathantarasya rūpam/ tena rathantarasya rūpān na yanti/ yad adya kac ca vṛtrahann iti śākalaṃ hiṃkāravad, vāmadevyasya rūpam/ tena vāmadevyasya rūpān na yanti/ tam indraṃ vājayāmasīty edāvasunidhanaṃ bahirnidhanaṃ bṛhato rūpam/ tena bṛhato rūpān na yanty - atho paśavo vai vasu - paśūnām evāvaruddhyai/ atho haināṃs tad idaṃ vasv ity evāptvopeyāyedaṃ viṣṇur vicakrama itīḻānāṃ saṃkṣāraḥ - paśavo vā iḻānāṃ saṃkṣāraḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ etad dha vā enāṃs tan nijuhva ehīḻā ehīḻā iti - paśavo vā iḻā - tasmāt etāny atiriktokthāni kāryāṇīti/ tad u hovāca tāṇḍyaḥ - prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākraman/ so 'gnim abravīd etān me vārayasveti/ tāna sa jarābodhīyena nāvārayata/ sa indram abravīd etān me vārayasveti/ tān sa satrāsāhīyena nāvārayata/ sa īśānaṃ devam abravīd etān me vārayasveti/ tān sa mārgīyaveṇa naivāvārayata/ sa viṣṇum abravīd etān me vārayasveti/ tān sa vaiṣṇavīṣu vāravantīyenaivāvārayata/ yad avārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam/ tasmād etāny atiriktokthāni kāryāṇy eveti

athaiṣa gosavaḥ/ svargakāmo haitena yajeta/ sa vā eṣa ṣaṭtriṃśo bhavati/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī svargo lokaḥ/ sāmrājyaṃ bṛhatyām eva/ tat svarge loke sāmrājyai pratitiṣṭhanto yanti/ bṛhaty u ha vā imān sarvān lokān akṣarair vyāpnoti - daśabhir evākṣarair imaṃ lokaṃ vyāpnoti, daśibhar antarikṣaṃ, daśabhir amuṃ, caturbhir diśo, dvābhyām ahorātre/ sā yemāṃl lokān vyāpnoti tayemāṃl lokān vyāpnavānīti/ tasya stotraṃ stotraṃ caturaś caturas trivṛto 'bhisaṃpadyate/ trivṛtaṃ vā anye stomā abhisaṃpadyante trivṛt svargaṃ lokam/ sa yathā kṣiprāśvena caturyujā yatra jigamiṣet tad gacched evam evaitena svargaṃ lokaṃ gacchati/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavata svargye, svargasya lokasya samaṣṭyai/ sa ukthyo bhavati - prajā vai paśava ukthāni/ prajā vai paśava svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasya dvādaśa sahasrāṇi dakṣiṇā bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaras, saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasya vratam/ upa mātaram iyād upa svasāram upa sagotrām/ upāvahāyodakam ācāmed, upāvahāya tṛṇāny āchindyāt/ yatra yatrainaṃ viṣṭhā vindet, tat tad vitiṣṭheta/ anaḍuho ha lokaṃ jayati/ tena haitena janako vaideha iyākṣāṃcakre/ tam u ha brāhmaṇā abhito niṣeduḥ/ sa ha papraccha - ka stoma iti/ sa hovāca sudakṣiṇaḥ kṣaimir nāyaṃ trivṛd evāhur iti/ tasya kiṃ vrataṃ, kā dakṣiṇā iti/ tasmā u haitat provāca/ sa hovāca - ud evāsya dakṣiṇā āśaṃse, vrataṃ tv evāsya nodāśaṃsa iti/ teno ha sa nopadadharṣeṣṭum/ teno ha puṇyakeśo yaudhenir īje śaibyo rājā/ taṃ ha sabhāyām eva viṣṭhā viveda. saha tad evodāvṛṇāna uvāca - sthavirayajño vāva kilāyam āsa/ sthavira evānena yajñena yajeta/ sthavirasya hy evedaṃ sarvam anujñātam iti/ sa haiṣa sthavirayajña eva/ tena haitenottaravayasye yajeta

aṣaiṣa vivadhaḥ/ paśukāmo haitena yajeta/ sa vā eṣa ṣaṭ ca paṃktīr abhisaṃpadyate daśa ca stotryāḥ/ tato yāṣ ṣaṭ paṃktayaḥ paśavas te/ atha yā daśa stotryāḥ paśūnām eva sa dohaḥ/ paya evaiṣāṃ tat/ te u eva dve pañca pañca pañcinyau paṃktyau saṃpadyete/ ta u te paśava eva/ tasya saviṃśaṃ prātassavanaṃ bhavati, sadaśaṃmādhyaṃdinaṃ savanaṃ, saviṃśaṃ tṛtīyasavanam/ tad yathā ha vai vivadhasyobhayatas sa guru savivadhatāyai/ tādṛk tad yat sadaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ bhavati/ saviṃśe abhitaḥ pūrvārdhaṃ ca jaghanārdhaṃ ca bhūyiṣṭhaṃ bhājayanti/ tasmāt paśavaḥ pūrvārdhena ca jaghanārdhena ca bhūyiṣṭhaṃ bhuñjanti vahanti/ pūrvārdhena duhre ca jaghanārdhena pra ca janayanti/ ubhayaṃ dhenupayasaṃ cānuḍutpayasaṃ cāvarundhe ya evaṃ veda/ tasminn u ha tarhy ubhe bṛhadrathantare kuryur - dvayā u ha vai paśavo rāthantarā anye bārhatā anye/ ye ha vā anyatodantāḥ paśavas te rāthantarā, ya ubhayatodantās te bārhatā - ubhayeṣām eva paśūnām avaruddhyai. sa ukthyo bhavati - paśavo vā ukthāni - paśūnām evāvaruddhyai/ tasyodvaṃśīyam acchāvākasāma bhavati sarvapṛṣṭharūpaṃ - pṛṣṭhāni vai paśavo - 'bhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai

athaiṣa sadyaḥkrīḥ/ te vṛtā nāpākrāman/ ta etyāyājayan/ tebhya etāṃ vācaṃ vaḻavāṃ śvetāṃ bhūtāṃ aśvābhidhānyabhihitām ānayann - imāṃ pratigṛhṇīteti/ te 'bruvan - śreyasīyam asman , no imām udyaṃsyāma iti/ sā kruddhā - na mā pratyagṛhṇann iti siṃhy ubhayatomukhī bhūtvordhvodakrāmat/ sobhayān devāsurān antarātiṣṭhad yaṃ devānām upāpnod yaṃ asurāṇāṃ tad ādadānā/ tām upaiva devā āmantrayantopāsurāḥ/ sā devān abhyupāvartamānābravīt - kiṃ me tata syād, yad vo 'bhyupāvarteyeti/ pūrvāṃ tvāgner āhutir aśnuvīteti/ tām adhvare 'vākalpayan/ saiṣottaravediḥ/ tām etāṃ pūrvām agner āhutir aśnute

dhārayanty agniṃ, vyāghārayanty uttaravedim/ etad enāṃ tat pūrvām agner āhutir aśnute/ athaitebhya etam ādityā ādityam evāśvaṃ śvetaṃ bhūtam aśvābhidhānyabhihitam ānayann - imam u vai pratigṛhṇīteti/ te 'bruvan śreyān u vāvāyam asman, no vāvemam udyaṃsyāma iti/ tān devāś carṣayaś copasametyābruvan - vicchetsyante vā adakṣiṇā yajñāḥ, pratigṛhṇīteti/ tad evābhyanūcyate -
ādityā ha jaritar aṃgirobhyo 'śvaṃ dakṣiṇām anayaṃs
taṃ ha jaritar na pratyāyaṃs taṃ ha jaritar na pratyagṛhṇaṃs
tām u ha jaritaḥ pratyāyaṃs tām u ha jaritaḥ pratyagṛhṇann
ahā ned asann apurogavāṇi yajñā ned asann avicetanāsaḥ

āditya rudrā vasavastveḻata idaṃ rādhaḥ pratigṛhṇīhy aṃgira
idaṃ rādho bṛhat pṛthu devā dadatu vo varam
tad vo astu sucetanaṃ
yuṣme astu dive dive praty eva gṛbhāyata//
ity evainān pratyagrāhayan/ tato vā ādityāḥ pūrve svargaṃ lokam agacchann, ahīyantāṃgirasaḥ/ sa yo bhrātṛvyavān syād yo 'bhicared, ya spardheta, sa etena yajeta/ hīyate 'sya pāpmā bhrātṛvyo, gacchati svargaṃ lokam/ yavorvarā vedir bhavati/ sā hi purākṛtā hi bhavati/ yavānām uttaravediḥ/ yavair vā ādityā aṃgirasāṃ yajñam ayuvata/ yad yajñaṃ yavair ayuvata tad yavānāṃ yavatvam/ yavair eva dviṣato bhrātṛvyasya yajñaṃ yute/ khalevalā yūpasphyāgro bhavaty aindraḥ/ vijityai saha paśū ālabhante samaṣṭyai/ pumān gaus somakrayaṇo bhavati - vīryaṃ vai pumān - vīryavanto 'sāmeti/ sāṇḍo bhavati sendratvāya/ kuṃbhyā vasatīvaryyo bhavanti yaḥ purejānas tasya gṛhebhyaḥ/ tā hi purāgṛhītā bhavanti/ sarpiṣmantam aśitvā nipadyate/ yam evāmuṃ dīkṣaṇīyam aśnāti sa evāsya so 'śito bhavati/ priyāyai jāyāyā antaroru śete nipadyamānaḥ/ tapasyam evāsya tad dhiraṇyam mukha ādhāya śete/ satyaṃ vai hiraṇyam/ satyam evāsya tad uditaṃ bhavati

aśva śveto dakṣiṇā bhavati - svargyo vā aśva - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ aśvarathas somapravāko bhavati yojanaṃ paramam/ etad dha vai paramāṇām adhvānām avamaṃ yad yojanam avamānāṃ vā paramam/ tasmin dadhidṛtir upāvahito bhavati/ tasya yat sarpis saṃpatati tad ājyakuṃbhe 'vāsyanti/ tad dhi sadyojam iva dvikrośam itthaṃ dvikrośam ittham ṛtvijo vinihitā bhavanti/ ta enaṃ prātar upasametya yājayanti/ sa juhvat trirnimīlayati trir vīkṣate/ tā eva dīkṣopasadaḥ

sa trivṛd rathantarasāmā bhavati - brahma vai trivṛt/ brahma rathantaraṃ - brahmaṇā svargaṃ lokaṃ gacchāmeti/ atho āhus trivṛd va bṛhatsāma syād iti/ brahma vai trivṛt, kṣatraṃ bṛhat/ brahmaṇā ca kṣatreṇa ca saṃyugbhyāṃ svargaṃ lokaṃ gacchāmeti/ tad u vā āhus trivṛd eva rathantarasāmā syāt/ brahma vai trivṛt/ brahma vai rathantaram/ brahma vai svargasya lokasyeśe/ tasmiṃs trivṛd eva rathantarasāmā syād iti/ tasminn āhur iyavanti sāmāni kāryāṇy - iyavadbhir vai devā svargaṃ lokam agacchann - iyavadbhi svargaṃ lokaṃ gacchāmeti/ atho āhur yāny evāgniyonīni sāmāni tāni kāryāṇi/ aśṛta iva vā eṣa yat sadyaḥkrīḥ/ agnir vā aśṛtasya śrapayiteti/ tad u vā āhur agniṣṭomasāmāny eva kāryāṇīti/ etāni vā agniyonīni yad agniṣṭomasāmāni/ tasmād agniṣṭomasāmāny eva kāryāṇy - ityathaiṣa kṣiprāt kṣepīyān - kṣiprāt kṣepīya svargaṃ lokaṃ gacchāmeti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaras, saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai

athaitāv anukriyau/ ādityāśa ca vā aṃgirasaś ca svarge loke 'spardhanta/ ta ādityāḥ pūrve svargaṃ lokam agacchan/ te 'ṅgiraso 'kāmayanta - vayam api taṃ lokaṃ gacchema yam ādityā agmann iti/ ta etaṃ yajñam apaśyan/ tam eva santaṃ parokṣeṇaiva tam āharan/ tenāyajanta/ te vaḻavām eva śvetāṃ dakṣiṇāṃ nītvādityais salokā abhavan/ te haita ādityāś cāṃgirasaś ca salokāḥ/ saloko ha vā ādityaiś cāṃgirobhiś ca bhavati ya evaṃ veda/ atho āhur - yasmād eva śreyān bhrātṛvya syāt so 'nena yajeteti/ pūrvapreta iva ha vā eṣa ya śreyān/ pūrvapretān iva vā etena te tān āpnuvan/ āptvā śreyāṃsaṃ vasīyān ātmanā bhavati

godhūmorvarā vedir bhavati/ sā hi purākṛtā bhavati/ godhūmānām uttaravediḥ parokṣatāyai/ khalevalā yūpasphyāgro bhavaty aindraḥ/ vijityai saha paśū ālabhante samaṣṭyai/ strīgaus somakrayaṇī bhavati parokṣatāyai/ kuṃbhyā vasatīvaryo bhavanti yaḥ purejānas tasya gṛhebhyaḥ/ tā hi purāgṛhītā bhavanti/ sarpiṣmantam aśitvā nipadyate/ yam evāmuṃ dīkṣaṇīyam aśnāti sa evāsya so 'śito bhavati/ priyāyai jāyāyā antaroru śete nipadyamānaḥ/ tasyam evāsya tad dhiraṇyam mukha ādhāya śete/ satyaṃ vai hiraṇyam/ satyam evāsya tad uditaṃ bhavati/ rajataṃ bhavati parokṣatāyai/ vaḻavā śvetā dakṣiṇā bhavati parokṣatāyai/ aśvatarīrathas somapravāko bhavati traipadaṃ paramaṃ parokṣatāyai/ tasmin dadhidṛtar upāvahito bhavati/ tasya yat sarpis saṃpatati tad ājyakuṃbhe 'vāsyanti/ tad dhi sadyojam ivādhyardhakrośe 'dhyardhakrośa ṛtvijo vinihitā bhavanti/ ta enaṃ prātar upasametya yājayanti/ sa juhvat trira nimīlayati trir vīkṣate/ tā eva dīkṣopasadaḥ/ sa vā eṣo 'ṣṭādaśapavamāno bhavati/ parokṣaṃ trivṛt/ agniṣṭomayajñā vā ādityā ukthyayajñā aṃgirasaḥ/ sa eṣa ukthyo nidānena sann agniṣṭomaḥ pratyāhriyate kṣipratāyai/ athaiṣa caturviṃśapavamāno bhavati/ parokṣaṃ trivṛd u eva/ sa vā eṣo 'tirātro nidānena san ṣoḍaśīmān vā agniṣṭomaḥ pratyāhriyate kṣipratāyai

athaiṣa parikrīḥ/ khaṇḍikaś ca haudbhāriḥ keśī ca dārbhyaḥ pāñcāleṣu paspṛdhāte/ sa ha khaṇḍikaḥ keśinam abhiprajighāya/ sadyaḥkriyā vai syo yakṣyata iti/ atha haitena procya bhrātṛvyāya yajante/ tasya haite brāhmaṇā āsur - ahīnā āśvatthiḥ, keśī sātyakāmir, gaṅginā rāhakṣito, luśākapiḥ khārgalir iti/ te hainam upasameyuḥ. sa ha dhyāyan niṣasāda/ taṃ hocuḥ - kiṃ nu rājanyo dhdhāyatīti/ sa hovāca - na hi me dhyeyam/ yūyaṃ brāhmaṇā anubrūtha - ādityāś cāṅgirasaś ca svarge loke 'spardhanta/ ta ādityāḥ pūrve svargaṃ lokam agacchann ahīyantāṅgirasa iti/ sa ya etena procya bhrātṛvyāya yajate, sa eva bhavati, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati

tam u vai māyaṃ khaṇḍiko 'bhiprāhaiṣīt - sadyaḥkriyā vai syo yakṣyata iti/ sa eva nūnaṃ bhaviṣyati, parā syo bhaviṣyatītya evaitad dhyāyāmīti/ taṃ hocuḥ parikrīra iti vā ayaṃ yajñakratur asti/ tena tvā yājayāmeti/ tatheti/ tena hainaṃ yājayāṃcakruḥ/ tasya vā etasya tṛcasya tṛcasyaikaikayā stuvanti/ brahma vai prathamā stotriyā, kṣatraṃ dvitīyā, viṭ tṛtīyā/ avalambha u ha vai brahmaṇaḥ/ kṣatraṃ ca viṭ ca/ kṣatraṃ co ha vai viśaṃ cānu bhrātṛvyalokaḥ/ sa ye dve avaciccheda, bhrātṛvyalokam eva tad avaciccheda/ ātmā vai prathamā stotriyā, jāyā dvitīyā, prajā tṛtīyā/ avalamba u ha vā ātmano jāyā ca prajā ca/ jāyāṃ co ha vai prajāṃ cānu bhrātṛvyalokaḥ/ sa ye dve avaciccheda, bhrātṛvyalokam eva tad avaciccheda

tato vai sa khaṇḍikaṃ niḥsārayāṃcakāra/ tato vai keśī dārbhyo 'bhavat, parā khaṇḍikaḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati, ya evaṃ veda/ tasya tisṛṣu bahiṣpavamānaṃ bhavati, catasṛṣv ājyāni, pañcasu mādhyaṃdinaḥ pavamānaś, catasṛṣu pṛṣṭhāni, saptasv ārbhavaḥ pavamāna, ekasyām agniṣṭomasāma/ tāśa caturviṃśati stotryās saṃpadyante/ caturviṃśatyardhamāsam saṃvatsaraḥ/ saṃvatsarād eva tat khaṇḍikam audbhāriṃ keśī dārbhyo nunude, saṃvatsarād antariyāya/ saṃvatsarād eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nudate, saṃvatsarād antareti, ya evaṃ veda

athaiṣa ekatrikaḥ/ prajananakāmo haitena yajeta/ prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyemāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnuvīyeti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ sa aikṣata kena stuvīyeti/ sa ātmānam apaśyat/ tenāstuta/ sa aikṣata kena nveva stuvīyeti/ sa prāṇāpānavyānān apaśyat/ tair astuta/ sa ātmanā sa prāṇāpānavyānais sa ātmanā sa prāṇāpānavyānais sa evam eva viparyāsaṃ yajñaṃ samasthāpayat/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyatemāṃ vyaṣṭiṃ vyāśnuta yāsyeyam/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyata imāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda

tena haitenodaraś śāṇḍilya iyakṣāñcakre/ tasya ha manasy evāsa - ekatrikeṇa yajeyeti/ na ha tu kasmai canovāca/ atha hāsya jāyā gandharviṇy āsa/ tāṃ hāyaṃ gandharva upanyeyāya/ tāṃ hovācaikatrika iti vai yajñakratur dāruṇa ivāsti/ tena vai te patir yakṣyata iti/ sā heyaṃ patiṃ papapraccha - ekatrika iti vai yajñakratur dāruṇa ivāsti/ satyaṃ tvaṃ tena yakṣyasā3 iti/ sa hovāca - yad aham idam vaiva kasmai canāvocaṃ, manasy eva me 'bhūt, kas ta idam avocada iti/ yo māyaṃ gandharva upanyaitīti/ taṃ vai tvaṃ pṛcchatād iti hovāca/ yaṣṭavyaṃ tenā3, na yaṣṭavyā3m iti/ taṃ ha papraccha - yaṣṭavyaṃ tenā3, na yaṣṭavyā3m iti/ sa hovāca - yathā vā enaṃ sa vedaivam enaṃ vayaṃ vidmaḥ/ anyatara iti vā enaṃ sa vedānyatara iti vā enaṃ sa vedānyatara ity enaṃ vayaṃ vidmaḥ/ yas tv asyetthaṃ stotraṃ vidyāt, sa enena yajeteti, yathainenādaḥ prajāpatis tuṣṭuve/ teno ha sa nopadadharṣeṣṭum

śaśvad dhodaraś śāṇḍilyas tenaiva paṇāyyatāṃ jagāma yad asya manasy evāsaikatrikeṇa yajeyeti/ sa vā eṣo 'nyatara iva yajñakratus supaṇāyyo vaineneṣṭvā bhavati supāpīyān vā/ tasyaikasyāṃ bahiṣpavamānaṃ saṃpadyate upāsmai gāyatā nara iti/ tisṛṣu mādhyaṃdinaḥ pavamāno - gāyatram eva gāyatryām , utsedhas satobṛhatyām, saiveḻā, tan nidhanam, auśanam eva triṣṭubhi/ etasyām ārbhavaḥ pavamāno 'yā rucā hariṇyā punāna iti/ etasyām aticchandasi gāyatrapārśvam/ sa eva svaras tan nidhanam. saptapadā bhavati/ sapta vai chandāṃsi/ atichandā vai sarvāṇi chandāṃsy abhibhavati/ tad asya tat sarvāṇy eva chandāṃsy upetāni bhavanti/ tad āhuḥ pañcanidhanam eva vāmadevyaṃ kāryam/ pañcachandā ārbhavaḥ pavamānas saptasāmā/ yad aha pañcanidhanāni, tena chandāṃsi prativibhavati/ yad u vai saptapadā tena sāmāny atreva vibhavatīti/ tad u vā āhur gāyatrapārśvam eva kāryam/ sa eva svaras, tan nidhanam/ ātmā vai svaraḥ, prajā nidhanam/ etad eva samṛddhataram iva yad gāyatrapārśvam/ tasmād gāyatrapārśvam eva kāryam iti/ tāś caturviṃśati stotryās saṃpadyante/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam/ sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti

athaiṣa bṛhaspatisavaḥ/ prajāpatiḥ prajās sasṛjānas sa vyasraṃsata/ so 'nnaṃ bhūto 'śayat/ tasya sarve devā mamatvina āsan - mama mameti/ te 'bruvan - vīdaṃ bhajāmahā iti/ tasya vibhāge na samapādayan/ te 'bruvan - ājim asyāyāmeti/ ta ājim āyan/ sa bṛhaspatir ājisaraṇaṃ panthānam apaśyat/ sa pūrvaḥ parītya rathena vṛtvātiṣṭhat/ te devās tan nāvindan yenātyasariṣyan/ śaśvad dha vāvān eva rathayānāya tāvān ājir āsa/ tato vai sa tam ājim udajayat/ yad bṛhaspatir udajayat, tasmād bṛhaspatisavaḥ/ tam ājim ujjigivāṃsam indro 'bravīt - puras tvā dadhe/ mām anena yajñena yājayeti/ tatheti/ taṃ puro 'dhatta/ tenainam ayājayat/ tato vā indras sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyam agacchat/ gacchati svānāṃ śraiṣṭhyaṃ ya evaṃ veda/
sa vā eṣa dvayor eva yajño - brāhmaṇasya caiva rājanyasya ca/ yad bṛhaspatir udajayat, tena brāhmaṇasya/ yad indro 'yajata, teno rājanyasya/ sa u hendrasyaivaikasya purohita āsa, netareṣāṃ devānām/ so 'kāmayata - sarveṣāṃ devānāṃ purodhāṃ gaccheyam iti/ sa etenaiva yajñenāyajata/ tato vai sa sarveṣāṃ devānāṃ purodhām agacchat/ bṛhaspatir vai devānāṃ purohitaḥ

sa trivṛd rathantarasāmā bhavati/ brahma vai trivad, brahma rathantaram/ brahmaṇā vāva sa tad brahmavarcasam ārdhnot/ brahmaṇaiva brahmavarcasam ṛdhnoti ya evaṃ veda/
tasya trayastriṃśad dakṣiṇā bhavati/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ devatānām eva purodhām āśnuta/ aśvaś catustriṃśaḥ/ prajāpater vā etad rūpaṃ yad aśvaḥ. saprajāpatikānām eva tena devatānāṃ purodhām āśnuta/ tasyaitā yathāpūrvam anusavanaṃ dakṣiṇā dadāty - aṣṭau prātassavane dadāty, ekādaśa mādhyaṃdine savane, dvādaśa tṛtīyasavane, 'nūbaṃdhyāyām ekām, udavasānīyāyām ekām/ anusavanam aśvaṃ tṛtīyaśaḥ/ tad yā aṣṭau prātassavane dadāty - aṣṭau vasava - vasūnām eva purodhām āśnuta/ atha yā ekādaśa mādhyaṃdine savana - ekādaśa rudrā - rudrāṇām eva tena purodhām āśnuta/ atha yā dvādaśa tṛtīyasavane - dvādaśādityā - ādityānām eva tena purodhām āśnuta/ atha yām anūbaṃdhyāyām ekāṃ - mitrāvaruṇayor eva tena purodhām āśnuta/ atha yām udavasānīyāyām ekāṃ - karma karma me dakṣiṇāvad asad iti/ atha yam anusavanam aśvaṃ tṛtīyaśaḥ - prajāpater eva tena purodhām āśnuta

tad āhur - manasaiva prātassavane dadyān, manasā tṛtīyasavane, mādhyaṃdina eva savane dadyād iti/ tad u vā āhur - atīrthaṃ vai prātassavanaṃ dakṣiṇānām, atīrthaṃ tṛtīyasavanam/ mādhyaṃdina eva savane dadyāt/ tad eva tīrthaṃ, tad āyatanam/ naivetarayoḥ savanayor manasā cana dadad ādriyateti/ brahmaṇe 'śvaṃ dadāti/ brahmaṇo hy evaikaṃ dakṣiṇā/ tad yadā mādhyaṃdinīyāś camasāḥ pratiṣṭherann atha jaghanenāhavanīyaṃ prācīnagrīvaṃ kṛṣṇājinam upastṛṇīteti brūyād udīcīnagrīvaṃ vā/ tad yajamāna āste/ sa hutānāṃ camasānām unmārṣṭi - devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ sarasvatyai tvā vāco yantur yantreṇa bṛhaspates tvā sāmrājyena brahmaṇābhiṣiṃcāmīti/ mukhaṃ vimārṣṭi/ sa somābhiṣiktas tejasvī brahmavarcasī bhavati/ trir utkrośanti - trayo vā ime lokā - eṣv evāsya tal lokeṣu śrutiṃ dadhati

tasyāṣṭaśataṃ stotriyā bhavanti/ tato yac chataṃ sā virāṭ/ kṣatraṃ virāṭ/ atha yā aṣṭau sā gāyatrī/ tejo brahmavarcasaṃ gāyatrī/ teja eva tad brahmavarcasaṃ kṣatrasya purastād dadhāti/ tasmād brāhmaṇaḥ kṣatriyasya purohitaḥ/ sa yaḥ purodhākāma syāt sa etena yajetāśnute purodhām/ taṃ haika ekachandasam eva kurvanti, gāyatram eva sarvam - gāyatro vai bṛhaspatiḥ. brahma vai gāyatrī/ brahma bṛhaspatir - brahmaṇā vā brahmavarcasam ṛdhnavāmeti/ te ye ha te tathā kurvanty agniṃ caiva tena devatānām upāpnuvanti, gāyatrīṃ ca chanda, imaṃ ca lokam/ antaritā haiṣām itarāś ca devatā bhavantītarāṇi ca chandāṃsītare ca devā itare ca lokā itare ca kāmāḥ/ tasmād yathāchandasam eva kāryaṃ sarvāsāṃ devatānāṃ sarveṣāṃ chandasāṃ sarveṣāṃ devānāṃ sarveṣāṃ lokānāṃ sarveṣāṃ kāmānām upāptyai/ tasya bṛhad bārhaspatyam ādiṣṭasāmārbhave pavamāne bhavati/ bṛhaspatisavo hy eṣaḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaiṣa indrāgnyoḥ kulāyaḥ/ indrāgnī vā akāmayetāṃ - sadṛśānām eva satāṃ devānāṃ śreṣṭhatāṃ gaccheva, samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnuyāveti/ tāv etaṃ yajñam apaśyatām/ tam āharatām/ tenāyajetām/ tato vai tau sadṛśānām eva satāṃ devānāṃ śreṣṭhatām agacchatāṃ, samānena yajñena samānīm ṛddhim ārdhnutām/ tad brahma vā agniḥ/ kṣatram indraḥ/ sa vā eṣa trivṛt pañcadaśo bhavati/ brahma vai trivṛt/ kṣatraṃ pañcadaśaḥ/ trivṛtaivāgni śreṣṭhatām agacchat pañcadaśenendraḥ/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ brahma vai rathantaraṃ, kṣatraṃ bṛhat/ rathantareṇaivāgni śreṣṭhatām agacchad, bṛhatendraḥ/ tau yau brāhmaṇaś ca rājanyaś ca kāmayeyātāṃ, sadṛśānām eva satāṃ svānāṃ śreṣṭhatāṃ gaccheva, samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnuyāveti, tāv etena yajeyātām/ sadṛśānām eva satāṃ svānāṃ śreṣṭhatāṃ gacchatas, samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnutaḥ/ trivṛtaiva brāhmaṇa śreṣṭhatāṃ gacchati, pañcadaśena rājanyaḥ/ rathantareṇaiva brāhmaṇa śreṣṭhatāṃ gacchati, bṛhatā rājanyaḥ/ tad yad etāni trivṛt - pañcadaśa stotrāṇi vyatiṣaktāni bhavanti -

- tasmād indrāgnyoḥ kulāyaḥ/ tad āhus satre tad vyatiṣaktaṃ yat trivṛt - pañcadaśam/ trivṛt pañcadaśam ity evaitāni stotrāṇi vyatiṣaktāni bhavanti/ ṣaḍ eva trivṛnti stotrāṇi syuḥ, ṣaṭ pañcadaśānīti/ yāny evārvāñci mādhyaṃdināt tāny eva trivanti syur, yāny ūrdhvaṃ tāni pañcadaśānīti/ pañcadaśas tv eva mādhyaṃdina syāt, trivad dhotuḥ pṛṣṭham/ tasmin pañcadaśe mādhyaṃdine rathantaram avakalpayanti/ brahma vai rathantaraṃ, kṣatraṃ pañcadaśaḥ/ brahmaiva tat kṣatre pratiṣṭhāpayanti/ atha yat trivṛd dhotuḥ pṛṣṭhaṃ bhavati - brahma vai trivṛt, kṣatraṃ bṛhat - kṣatram eva tad brahman pratiṣṭhāpayanti/ tāv etāv evam anyo 'nyasmin pratiṣṭhāya śreṣṭhatām agacchatām/ tayor haitayor ajayyam eva/ ajayyāṃ ha vai kīrtim ajayyāṃ śriyam ajayyaṃ svargaṃ lokaṃ jayati ya evaṃ veda/ yad v evaite trivṛtpañcadaśe stotre vyatiṣakte bhavato - vyatiṣaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva/ atho prāṇā vai stomā, vyatiṣaktā vā ime prāṇā anirmārgāya/ tasmāt trivṛttapañcadaśāny evaitāni stotrāṇi vyatiṣaktāni syur iti/ tasyaindrāgnaṃ sāmādiṣṭasāma mādhyaṃdine pavamāne bhavati/ indrāgnyor hy eṣa yajñaḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaiṣo 'gniṣṭut/ indraṃ vai bhūtāni paryacakṣata triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭram avadhīd, yatīn sālāvṛkebhyaḥ prādād, arurmukhān avadhīd, bṛhaspateḥ pratyavadhīt, saṃdhāṃ saṃhitām atītya namucer āsurasya śiraḥ prācchaitsīd ity etebhyo devakilbiṣebhyas sa hāraṇya eva cacārānabhyavayan devān/ sa u ha devān uvāca - yājayata meti/ neti hocuḥ/ etā vai tvayā saṃdhā atītā etāni devakilbiṣāṇi kṛtāni na tvā yājayiṣyāma iti/ atho hāsyāgnir eva sakhitama ivāsa deveṣu/ sa u hāgnim uvāca tvaṃ mā yājayeti/ tatheti hovāca/ sa vai nu taṃ deveṣv icchāmi yena tvā saha yājayeyam iti/ sa ha taṃ deveṣu na viveda yenainaṃ sahāyājayiṣyat/ sa hovāca na vai nu taṃ deveṣu vindāmi yena tvā saha yājayeyayam iti/ taṃ vai mā tvam eva yājayeti/ tatheti/ so 'grir ātmana evādhy etam agniṣṭutam atanuta/ tenainam ayājayat/ tasya sadyas sarvaṃ pāpmānaṃ niradahat/ yathāhir ahicchavyai nirmucyeta yathā muñjād iṣīkāṃ vivṛhed evam eva sarvasmāt pāpmano niramucyata/ sa eṣo 'pahatapāpmā tapaty eṣa ha vā indraḥ/ sa ya uktokta syād yo abhyākhyāyeta sa etena yajeta/ sadyo haivāsya sarvaṃ pāpmānaṃ nirdahati/ sa yathāhir ahicchavyai nirmucyeta yathā muñjād iṣīkāṃ vivṛhed evam eva sarvasmāt pāpmano nirmucyate

sa yo mukhena pāpaṃ kṛtvā manyeta, trivṛtāgniṣṭutā yajeta/ eṣa ha vai mukhena pāpaṃ karoti, yo 'vādyaṃ vadati/ mukhaṃ vai trivṛt stomānām/ mukhād eva tena pāpmānam apaghnate/ atha yo bāhubhyāṃ pāpaṃ kṛtvā manyate, pañcadaśenāgniṣṭutā yajeta/ eṣa ha vai bāhubhyāṃ pāpaṃ karoti, yo 'nighātsyasya nihanti/ bāhū vai pañcadaśa stomānām / bāhubhyām eva tena pāpmānam apaghnate/ atha udareṇa pāpaṃ kṛtvā manyeta, saptadaśenāgniṣṭutā yajeta/ eṣa ha vā udareṇa pāpaṃ karoti, yo 'nāśyānnasyānnam atti/ udaraṃ vai saptadaśa stomānām. udarād eva tena pāpmānam apaghnate/ atha yaḥ padbhyāṃ pāpaṃ kṛtvā manyeta, ekaviṃśenāgniṣṭutā yajeta/ eṣa ha vai padbhyāṃ pāpaṃ karoti, yo janam eti/ pratiṣṭhā vā ekaviṃśa stomānām/ padbhyām eva tena pāpmānam apaghnate/ atho āhur ya evāyaṃ jyotiṣṭomo 'gniṣṭomas tenaiva yajeteti/ tasya yat trivṛd bahiṣpavamānaṃ bhavati mukhād eva tena pāpmānam apaghnate/ atha yat pañcadaśāny ājyāni bhavanti pañcadaśo mādhyaṃdino bāhubhyām eva tena pāpmānam apaghnate/ atha yat sapdaśāni pṛṣṭhāni bhavanti, saptadaśa ārbhava, udarād eva tena pāpmānam apaghnate/ atha yad ekaviṃśam agniṣṭomasāma bhavati, padbhyām eva tena pāpmānam apaghnate

trivṛtā tejaskāmo brahmavarcasakāmo 'gniṣṭutā yajeta, pañcadaśena vīryakāmas, saptadaśena paśukāmaḥ prajananakāma, ekaviṃśena pratiṣṭhākāmas, triṇavenaujaskāmas, trayastriṃśena śrīkāmaḥ/ tad u vā āhur vadanam evaitat sarvaṃ ya evāyaṃ catuṣṭomo 'gniṣṭomaḥ/ tenaiva yajeteti/ ayaṃ vai trivṛd ayaṃ pañcadaśo 'yaṃ saptadaśo 'yam ekaviṃśaḥ/ imān vai prāṇān agnir anvāyattaḥ/ sa yo 'nūcānas san na viroceta, sa etena yajeteti/ yathā ha vai niṣkaś śamalagṛhīta, evaṃ sa yo 'nūcānas san na virocate/ agnā u vā etaṃ prāsyanti yam agniṣṭutā yājayanti/ tad yathā niṣkaṃ śamalagṛhītam agnau prāsya tasyāyoghanena sarvaṃ śamalaṃ nirhanyād, evaṃ haivāsya sarvaṃ pāpmānaṃ nirghnanti/ so 'pahatapāpmā tejasvī brahmavarcasī bhavati/
atho āhur - yasminn eva paśavye sati paśavo na rameran, sa enena yajeteti/ yathā ha vai jaratkakṣa, evaṃ sa yasmin paśavye sati paśavo na ramante/ tasya revatīṣv agniṣṭomasāma bhavati/ āpo vai revatayaḥ/ agnā u vā etaṃ prāsyanti, yam agniṣṭutā yājayanti

tad yathā jaratkakṣam agninopadīpya tam adbhir upasiñcet, tasmin kalyāṇya oṣadhayo jāyeraṃs, tāsu paśavo ramerann, evaṃ haivāsmin sarve paśavo ramante/ tasyāgna āyūṃṣi pavasa ity eṣāgnipāvamānī pratipad bhavati/ tad āhur vīva vā etaiḥ prāṇair ṛdhyante ye pāvamānībhiḥ pratipadyanta iti/ tad yad eṣāgnipāvamānī pratipad bhavatīti prāṇo vai vāyuḥ - prāṇair eva tat samṛddhyante/ agne pāvaka rociṣetya - annaṃ vai pāvakam - annādyenaivainaṃ tat samṛddhayanti/ atho vāyur vai pāvakaḥ, prāṇo vai vāyur, abhipūrvam evainaṃ tat prāṇais samṛddhayanti/ agniś śucivratatama ity aśucir iva vā eṣa bhavati yo 'bhyākhyāyate/ śucim evainam etena pūtaṃ medhyaṃ kurvanti/ tasya yajñayajñā vo 'gnaya ity etā mādhyaṃdinasya pavamānasya bṛhatyo bhavanti/ agnā u vā etaṃ prāsyanti yam agniṣṭutā yājayanti/ uta trātā tanūnām ity agnaya eva tad vaiśvānarāya yajamānas tanvaṃ paridatte/ tasya pāhi no agna ekaye ty etāsu nārmedhasyarkṣu rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ etābhir vai nṛmedhā auśijo 'gner harāṃsy apairayata/ agner evaitābhir harāṃsy aperayate/ tasya śaṃ no devīr abhiṣṭaya ity etāsv aponaptriyāsv agniṣṭomasāma bhavati/ āpo vā aponaptriyaḥ/ agnā u vā etaṃ prāsyanti yam agniṣṭutā yājayanti

tad yathāgnidagdham adbhir abhiṣiṃcet tādṛg eva tac chāntyai/ tad āhur - yom vā agnidagdham adbhir abhiṣiñcati bhūyo vaitat pramṛcyati kilāsaṃ vā bhavati/ ā no yajñaṃ divispṛśaṃ vāyo yāhi sumanmabhir ity etāsv eva vāyumatīṣu kāryaṃ - vāyur vai śāntiś - śāntyā evānirdāhāyeti/ tad āhur yo vā agnīn upadīpya vātenopavājayati bhūyo vai tad dīpyate/ dīptir vāvaiṣeti/ tad u vā āhus - tad vāva yajamāna icched yat sa dīpyeta/ yad u dīptyai, vāyur eva dīptyai/ yad u śāntyai, vāyur eva śāntyai/ tasmād etāsv eva vāyumatīṣu kāryam iti/ tasyājā ca hiraṇyaṃ dakṣiṇā/ āgneyī vā ajāgneyaṃ hiraṇyam/ atho āhur - anaḍvān dakṣiṇeti/ vahati vā anaḍvān, vahaty agnir devebhyo haviḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaiṣa indrastomaḥ/ indro vā akāmayata - sarveṣāṃ devānāṃ śreṣṭhatāṃ gaccheyam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa sarveṣāṃ devānāṃ śreṣṭhatām agacchat/ gacchati svānāṃ śreṣṭhatāṃ ya evaṃ veda/ indre ha vā agre yajña āsa/ śrīr ha vā asmiṃs tad āsa/ yajñam u ha vāva devānāṃ śrīḥ/ tam u ha vṛtro 'bhivavṛdhe/ sa devān upādhāvad - yuṣmābhir balenemaṃ vṛtraṃ hanānīti/ tam abruvan - sa vai no yas te 'yaṃ niṣkevalyo yajñas, taṃ prayaccheti/ tasmād rājani vijigīṣamāṇe viśaḥ pradānam icchante/ tasmād u rājā vijigīṣamāṇo viśa eva pradānaṃ prayacchati/ sa vasubhya eva prātassavanaṃ prāyacchad, rudrebhyo mādhyaṃdinaṃ savanam, ādityebhyas tṛtīyasavanaṃ viśvebhyaś ca devebhyaḥ/ tair balenendro vṛtram ahan/ ajayan devā asurān/ sa vṛtraṃ hatvā vijitya pṛthag evaiṣām imā śriyo dīpyamānā apaśyat/ tam abhiśastir avindan/ sa aikṣata - kathaṃ nv aham eṣām imā śriyas saṃvṛñjīyeti/ sa etenaiva yajñenāyajata/ tenaiṣāṃ sarvā śriyas samavṛṃkta/ vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasya śriyaṃ ya evaṃ veda

sa aindrīṣv eva sarvo bhavati/ aindrīṣv eva prātassavanaṃ bhavaty, aindrīṣu mādhyaṃdinaṃ savanam, aindrīṣu tṛtīyasavanam/ tad yad gāyatraṃ sat prātassavanam aindrīṣu kriyate vasūnām eva tena yajñaṃ samavṛṃkta/ atha yat traiṣṭubhaṃ san mādhyaṃdinaṃ savanam aindrīṣu kriyate, rudrāṇām eva tena yajñaṃ samavṛṃkta/ atha yaj jāgataṃ sat tṛtīyasavanam aindrīṣu kriyata, ādityānām eva tena yajñaṃ samavṛṃkta, viśveṣāṃ ca devānām/ ta enam āttayajñā upāsīdan viśas, te sāmayajñeno 'nvābhajeti, yathā bhartāraṃ bhāryā upasīdanti tathā/ sa vasūn eva prātassavane 'nvābhajad, rudrān mādhyaṃdine savane, ādityāṃs tṛtīyasavane viśvāṃś ca devān/ yathā rājā vijitya sve vitte bhāryān anvābhajed evam evaināṃs tad anvābhajat/ tasmād indrāya vasumate rudravata ādityavate viśvadevyāvata ity anvāhus/ sa pañcadaśo bhavati/ vajro vai pañcadaśaḥ/ vajra indraḥ/ aindra eṣa yajñas tat tatsalakṣma kriyate/ sa ukthyo bhavati/ viḍ vā ukthāni/ kṣatram eva tad viśy adhyūhanti/ tasmā(t) kṣatriyo viśy adhyūḍhaḥ/ sa ya śrīkāma syāt sa etena yajeta/ kṣatraṃ śrīḥ, kṣatrayajña eṣo, 'śnute śriyam

athaiṣa vighanaḥ/ prajāpatir devān asṛjata - vasūn rudrān ādityān/ tebhyo yajñaṃ cemāṃś ca lokān prāyacchat/ vasubhya eva prātassavanaṃ prāyacchad, rudrebhyo mādhyaṃdinaṃ savanam, ādityebhyas tṛtīyasavanam/ vasubhya evemaṃ lokaṃ prāyacchad, rudrebhyo 'ntarikṣam, ādityebhyo 'mum/ athendram asṛjata/ sa idam eṣāṃ sarvaṃ vibhaktam apaśyat / so 'bravīd yad idam eṣāṃ sarvaṃ vibhaktam, atha kasmai mām asṛṣṭā iti/ eteṣāṃ tvā, ity abrīvīc, chraiṣṭhyāyādhipatyāyāsṛkṣīti/ so 'haṃ katham eṣāṃ śreṣṭho 'dhipati syām iti/ parehy enān brūhīty abravīd, yuṣmākaṃ mā prajāpati śraiṣṭhyāyādhipatyāyāsṛṣṭeti/ sa etyābravīd - yuṣmākaṃ mā prajāpati śraiṣṭhyayāyādhipatyāyāsṛṣṭeti/ te 'bruvan - vayaṃ vāva śreṣṭhā smo, vayam adhipatayo, ye jyeṣṭhā sma iti nājānan/ sa pur etyābravīn - na vā amī taj jānanti yat tvam āttheti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenainam ayājayat/ sa heṣṭvaiva sarvā mṛdho vyahata/yad vyahata, tad vighanasya vighanatvam/ vi ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hate ya evaṃ veda

taṃ vijigyānaṃ sarve devā abhitas samantaṃ paryaviśan - vasavaḥ purastād, rudrā dakṣiṇata, ādityāḥ paścān, maruta uttarato, viśve devā upariṣṭāt, sādhyāś cāptyāś cādhastād, abhito 'ṅgirasaḥ/ eṣā vai daivī śrīr daivī sabhā daivī saṃsat/ gacchati ha vā etāṃ daivīṃ śriyaṃ daivīṃ sabhāṃ daivīṃ saṃsadaṃ ya evaṃ veda/ sa vā eṣa ṣaḍ bṛhatīr abhisaṃpadyate/ ṣaḍ vā ṛtavas saṃvatsaraśrīḥ/ śriyāṃ vāvainaṃ tad adhyauhat/ sa eṣa ṛtuṣu ca saṃvatsare caitasyāṃ śriyām adhyūḍhas tapati/ tasya pratnaṃ pīyūṣaṃ pūrvaṃ yad ukthyam ity etāḥ satobṛhatayo bhavanti gāyatrī bhājanam/ brahma vai gāyatrī. kṣatraṃ bṛhatī/ brahmaiva tad yaśasānakti/ brahmaṇo 'sya ta(t) sataḥ kṣatrasyeva prakāśo bhavati ya evaṃ veda

tāsu vyatiṣaktāsu stuvanti - vyatiṣaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva/ atho vyatiṣakto vai puruṣaḥ/ pāpmabhir vyatiṣaktābhir eva tad vyatiṣaktān pāpmano 'pahate/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athāmahīyavam uktabrāhmaṇam/ atha sauparṇam uktabrāhmaṇam/ atha satrāsāhīyaṃ vijityai/ satrā tam abhiṣahā taṃ yo 'syābhiṣaṃ hyo 'sad iti/ athotsedhaniṣedhau pāpavasyasasyaivotsiddhyai ca niṣiddhyai ca/ atha viśoviśīyaṃ ca sadoviśīyaṃ ca/ viśoviśīyena vā indro devān abhyārohat/ tān sadoviśam ity eva sadoviśīyena viśam akuruta/ athaitās triṣṭubho bhavanti/ tāsu brahmasāma/ brahma vai brahmasāma/ kṣatraṃ triṣṭup/ yajamānakāmo vā eṣa yad brahmasāma/ sva eva tad āyatane yajamānaṃ kāmais samṛddhayanti

tāḥ padabrāhmaṇā bhavanti/ tad id āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham iti prajāpatir hi saḥ/ prajāpatir hy eṣa bhuvaneṣu jyeṣṭhaḥ/ yato jajña ugras tveṣanṛmṇa iti indro hi saḥ/ sadyo jajñāno ni riṇāti śatrūn iti sadyo hy eva sa jajñānas sarvā mṛdho vyahata/ anu yaṃ viśve madanty ūmā ity ṛtavo vā ūmās - ta evainaṃ tad anumadanti/ vāvṛdhānaś śavasā bhūryojāś śatrur dāsāya bhiyasaṃ dadhātītīndro ha saḥ/ avyanac ca vyanac ca sasni saṃ te navanta prabhṛtā madeṣv iti yac ca ha vai vyaniti, yac ca na, tat sarvam etasyaiva śriyai tat sthānam/ tve kratum api vṛñjanti viśve dvir yad ete trir bhavanty ūmā iti - ṛtavo vā ūmās - ta evaite dvis trir bhavanti/ svādo svādīya svādunā sṛjā sam iti prajā vai svāduḥ prajāyai yā prajā sā svādo svādu/ adaḥ su madhu madhunābhi yodhīr iti prajā vai madhu prajāyai yā prajā sā madhor madhu/ api ha prajāyai prajāṃ paśyate ya evaṃ veda/ tāsu śyaitam uktabrāhmaṇam

athaitāni gonāmāmi bhavanti - paśavo vai gonāmāni - paśūnām evāvaruddhyai/ ekapadā prathamā bhavati, tripade uttare dve/ tāni saptapadāni saṃpadyante/ saptapadā vai śakvaryaḥ/ śākvarāḥ paśavaḥ/ abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai/ tad āhur apāvamānyo na pavamāne kāryā iti/ tad u vā āhuḥ - pāvamānya evāmuṣya vā etāś candramasa ṛcaḥ/ eṣa vai pavamāna, eṣa somo rājā/ tasmāt kāryā eveti/
sumanmā vasvī rantī sūnarī surūpa vṛṣann ā gahi/
imau bhadrau dhuryāv abhi tāv imā upasarpataḥ//
nīva śīrṣāṇi mṛḍhvaṃ madhya āpasyati/
śṛṃgebhir daśabhir diśan//
iti ye ha vā eta ādityasya raśmaya etāni ha vā etasya śṛṃgāṇi/ madhya u ha vā eṣa etat apām/ tāsu vāravantīyam / yad anena karmaṇāvārutsmahi, tan no vāravantīyena vāritam antata upatiṣṭhātā iti/ tad u vā āhur yad vāvānyā vāṅ nātivadati tad etasyāhno 'gniṣṭomasāma kāryam/ yajñāyajñīyaṃ vāvānyā vāṅ nātivadati/ vāg vai yajñāyajñīyam. kuto hi vāg vācam ativadiṣyati/ tasmād etasyāhno yajñāyajñīyam evāgniṣṭomasāma kāryam iti

athaiṣa vaiśvadevaḥ/ prajananakāmo haitena yajeta/ prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vaiśvadevīḥ prajās sṛjeyeti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata, vaiśvadevīḥ prajā asṛjata/ sa yat kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vaiśvadevīḥ prajās sṛjeyeti, sa etena yajeta/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate, vaiśvadevīḥ prajās sṛjate/ tad yad eṣa vaiśvadevo bhavati vaiśvadevīnām eva prajānāṃ sṛṣṭyai/ sa sarva eva vaiśvadevīṣu bhavati vaiśvadevīnām eva prajānāṃ prajātyai/
sa trivṛd bhavati - nyūnaṃ vai trivṛt/ nyūnaṃ prajananam - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati - prajananaṃ vai rathantaraṃ - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
sa ukthyo bhavati - prajā vai paśava ukthāni/ prajā vai paśavaḥ prajananaṃ - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti

atho āhus saptadaśa eva syād iti - prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatiḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/
atho āhus triṇava eva syād iti/ trayo ha te trivṛtaḥ/ nyūnaṃ vai trivṛt/ nyūnaṃ prajananam/ tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
atho āhus trayastriṃśa eva syād iti/ prajāpatir vai trayastriṃśaḥ / prajāpatiḥ prajananam/ sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/
tad u vā āhus saptadaśa eva syāt/ eṣa ha vāva prajāpatir yat saptadaśaḥ/ tasmāt saptadaśa eva syād iti/ sa u eva trivṛtaṃ ca stomaṃ gāyatrīṃ ca chando 'bhisaṃpadyate/ etad vai daivyaṃmithunaṃ prajananaṃ yat trivṛc ca stomo gāyatrī ca chandaḥ/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/
sa ukthyo bhavati - viḍ vā ukthāni - vaiśvadevīnām eva prajānāṃ prajātyai/ sa haiṣa bhūr eva nāma yajñakratuḥ/ etena ha vai yajñeneṣṭvā prajāpatir abhavat/ yad abhavat tasmād bhūḥ/ bhavati ya evaṃ veda/ sa vā eṣa vaiśyasyeva yajño, brāhmaṇasyāgniṣṭud, rājanyasyendrastomaḥ/ yarhi vā etair evaṃ vyākṛtair ījire, proktā ha sma manuṣyā vijñāyante/ brāhmaṇo vadati, rājanyo vadati, vaiśyo vadatīti/ atha yad idam etarhi yathopavādam etair yajante tato ha nāproktā vijñāyante

athaiṣa upahavyaḥ/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tāsāṃ sṛṣṭānāṃ nāvenvo eva prajā aviduḥ prajāpatir no 'sṛṣṭeti/ sa aikṣata kathaṃ nv imā ahaṃ prajās sṛjeya tāsāṃ sṛṣṭānāṃ na vidyāma iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato 'nenaiva tā upāhvayata/ yad upāhvayata tad upahavyasyopahavyatvam/ sa saptadaśo 'niruktāsu bhavati/ yathā ha vai vanā kakṣā evaṃ saptadaśo 'niruktāsu/ sa yathā vanāt kakṣāt parītyārbhaved evam evaitābhir dṛṣṭavatībhir āvirbabhūva/ yad ādarśi gātuvittama ity etāsu dṛṣṭavatīṣv agniṣṭomasāma bhavati/ tato vai taṃ tā avidur asya vai vayaṃ smo 'yaṃ vāsmākam āseti/ atho hābhyo 'nnam eva bhūto dadṛśe/ tā enam annakāśinīḥ prajā abhyupāvavṛdhuḥ/ tad yasmād rājanyād viśo 'pakrāmeyur brāhmaṇād vā sa jātās sa etena yajeta/ tasminn ṛtvija upahvayeta/ etā u ha vai yajamānasya viśo yad ṛtvijaḥ

tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ annaṃ vai rathantaram/ atho hāsmin bahv eva pakvānnaṃ dadyāt/ tā enam annakāśinīḥ prajā abhyupāvartante/ prajāpatir yajñam asṛjata/ taṃ devebhyaḥ prāyacchat/ sa yajñaṃ pradāya riricāno 'manyata/ sa aikṣata kathaṃ nva aham imaṃ yajñaṃ punar upahvaya iti/ sa etenaiva yajñenāyajata/ tenainaṃ punar upāhvayata/ yad upāhvayata tad v evopahavyasyopahavyatvam/ tad yaṃ sakṛdiṣṭinaṃ yajño nopanamet, sa etena yajeta/ apakrānto ha vā etasmād yajño bhavati/ yaṃ sakṛdiṣṭinaṃ yajño nopanamty, etena haivainaṃ punar upahvayate/ upa hainaṃ yajño namati ya evaṃ veda

dvayā u ha vā agre prājāpatyā āsur devāś caivāsurāś ca/ tato hābhirādhayattarā iva devā āsur anabhirādhayattarā ivāsurāḥ/ sa prajāpatir akāmayata devā eva syuḥ, parāsurā bhaveyur iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tasmin devān upāhvayata/ athāsurān dīrghavaṃśenāntaragṛhṇāt/ tato vai devā abhavan, parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda/ sa yo bhrātṛvyavān syād yo 'bhicared ya spardheta sa etena yajeta/ tad ye 'sya prati kāmīnā ivartvija syus tān upāhvayeta/ athetarān dīrghavaṃśenāntargṛhṇīyāt/ teṣām evānupahavam anu dviṣann asya bhrātṛvyaḥ parābhavati, śriyam ātmanāśnute

athaiṣa tīvrasomaḥ/ prajākāmo haitena yajeta/ tanur iva ha vā eṣa yo 'prajaḥ/ prajayo ha vai puruṣas tīvro bahulaḥ/ prajayā tīvro bahulo 'sānīti/ atho āhuḥ paśukāma evainena yajeteti/ tanur iva ha vā eṣa yo 'paśuḥ/ paśubhir ha vai puruṣas tīvro bahulaḥ/ paśubhistīvro bahulo 'sānīti/ sa saptadaśo bhavati/ eṣa ha vai tīvro bahulo yat saptadaśaḥ/ prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ ete ha vai tīvre bahule yad ubhe bṛhadrathantare/ prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti/ tasya vaḍavā garbhiṇī dakṣiṇā bhavati/ eṣā ha vai tīvrā bahulā yad vaḍavā/ tīvrā tena bahulā yad garbhiṇī/ tīvrā tena bahulā yad ubhayatodatī/ tīvrā tena bahulā yad ekā satī bahvīr gā arhati/ prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti/ atho āhur dhenuśatam evāsya nānāvatsaṃ dakṣiṇā syād iti/ etad dha vai tīvraṃ bahulaṃ yad dhenuśatam/ tīvraṃ tena bahulaṃ yac chatam/ tīvraṃ tena bahulam yad asya payaḥ/ tīvraṃ tena bahulaṃ yad asya śataṃ vatsāḥ/ prajayā paśubhis tīvro bahulo 'sānīti

indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānaḥ parāṃ parāvatam agacchat/ taṃ devā anvaicchan/ taṃ nānvavindan/ te 'bruvann abhiṣuṇavāmaiva/ tata āgamiṣyatīti/ te 'bhyaṣuṇvan/ teṣāṃ ha sarvam eva prātassavanaṃ nājagāma/ te ha sma camasān urasy upanigrāham abhyunnayante - ned apendrasya somasya bhakṣayāmeti/ sa u ha mādhyandine savana ājagāma/ te hotkrodaṃ cakrire yathā śreṣṭhiny āgata utkrodaṃ kurvate tathā/ tad u vā āhur acchāvākasyed vāva stotre prātassavana ājagāma/ antarito vai tathā yajñād abhaviṣyad, yad acchāvākasya stotre prātassavane nāgamiṣyad iti/ tasmād etasya yajñasyācchāvākasya stotre bhakṣayanti/ tasmād v acchāvākāyobhāv adhvaryū pratyāgṛṇītaḥ sarve camasādhvaryavaḥ/ utkrodam eva tat kurvate/ tad yasmāc chrīr apakrāmet, sa etena yajeta/ śrīr vai teṣāṃ sāpākrāmad yad eṣāṃ śreṣṭhy apākrāmat/ tām etenaivānvindan/ anu ha tāṃ śriyaṃ vindati nāsmāt sā śrīr apakrāmati ya evaṃ veda

triśīrṣā ha vai tvāṣṭra āsa/ tasya ha trīṇi mukhāny āsus somapānam ekaṃ surāpānam ekam annādanam ekam/ prastauti ha smaikenaikena gāyati pratiharaty ekenāśrāvayaty ekena pratyāśrāvayaty ekena śaṃsaty ekena / sa ha smaikātyevānupari sarvaṃ yajñaṃ saṃsthāpayati/ saheyadvīryāvān āsa/ sa u hāsurīputra āsa/ sa ha sma pratyakṣaṃ devebhyo vadati, parokṣam asurebhyaḥ/ yasmā u ha vai bhūyaḥ kāmayate tasmai parokṣaṃ vadati/ tasmād u hendro bibhayāṃcakāra yac cāsurīputra āsa, yad u ceyadvīryāvān āsa/ sa hekṣāṃcakre - asuryo vā ayam āsurīputraḥ/ sa pratyakṣam asmabhyaṃ vadati parokṣam asurebhyaḥ/ hantainaṃ hanānīti

tasya ha vajreṇa śīrṣāṇi praciccheda/ tāny eva vayāṃsy abhavan/ tad yat somapānam āsīt sa kapiñjalo 'bhavat/ tasmāt sa babhrur iva/ babhrur iva hi somaḥ/ atha yat surāpānam āsīt sa kalaviṃko 'bhavat/ tasmāt sa matta ivāvakrandati/ atha yad annādanam āsīt sa tittirir abhavat/ tasmāt sa bahurūpa iva/ bahurūpam iva hy annam/ tasmād u tasya vṛścikaś śaṃkuliṣṭha ity etad annam/ sa tvaṣṭā hataputro 'pendraṃ somam ājahre/ sa indra īkṣāṃcakre - asmāc ced vai mā yajñād antarety, antarito vai tathā yajñād bhavāni, hantainaṃ hanānīti

taṃ ha vajrahasto 'bhidudrāva/ sa tvaṣṭā pratyaṅ patitvā patnīḥ prapede/ taṃ ha tatra nānuprapede/ tasmāt tvaṣṭāraṃ patnīṣu saṃyajanti/ tasmād u patnīḥ prapannaṃ na hanyāt/ udeyāyendraḥ/ sa havirdhānayor eva droṇakalaśe somaṃ rājānaṃ saṃpavitum upeyāya/ taṃ ha droṇakalaśenaiva pratidhāya pītvā pravavrāja/ anūdeyāya tvaṣṭā/ sa ha papraccha - asti kiṃcit pariśiṣṭā3m iti/ asty ayaṃ saṃsrāva iti hocuḥ/ taṃ hāgnau pravartayāṃcakārendraśatrur vardhasva svāheti/ taṃ yat prāvarttayat sa eva vṛtro 'bhavat/ sa vartamāna evāgnīṣomāv abhisaṃbabhūva/ tasmād āhur agnīṣomāv asuryāv iti/ sahasreṣu mātramūrdhvamudaditi/ tato ha smānāvacchāṃ kṣitis trayīvidbhyāṃ sarvāṃ śriyaṃ sarvam annādyam api yad idaṃ trirātre sahasraṃ procyate tad abhisaṃbabhūva/ tasya hedaṃ sarvaṃ balikṛd āsa/ kīlālaṃ ha smāsmai nadyo vahanti/ atha hābhiyugvāno nāmāṣṭau devānāṃ sahacarā āsur, aṣṭau pitṝṇām, aṣṭau manuṣyāṇām, aṣṭāv asurāṇām/ teṣāṃ ha smendro māyayā 'ṣṭamo bhavati vṛtraṃ jighāṃsan/ tasmād u hainam indra eva jaghāna/ yad indraśatrur vardhasva svāheti pravartayāṃcakāra, atha yad dha prāvartayiṣyad indrasya śatrur vardhasva svāheti

śaśvad dhainaṃ nāhaniṣyat/ tam ayam indraṃ somo rājā pīto anupahūto 'hinot/ tasya ha sarvebhya eva chidrebhyaḥ preyāya, mukhād eva na/ tasmād u ha bhiṣajya āsa/ tasyedavāyoya saiva surāvāriṭakā babhūva/ yac chiśnāt sā parisruk/ trir niraṣṭhīvat/ tad yat prathamaṃ niraṣṭhīvat tad eva karkandhv abhavad, yad dvitīyaṃ tad badaraṃ, yat tṛtīyaṃ tat kvalam/ tasmād eteṣām annaṃ caiva rasāḥ khāṭkṛtya caturthaṃ niraṣṭhīvat/ tad evāmram abhavat/ tam evaṃ santaṃ devo abhito niṣeduḥ/ ayaṃ na eko vīro 'bhūt/ sa itthaṃ nyagāt/ kva bhavāma iti/ sa hovāca na vai vidma ya bhuvam iti/ kim iti/ cukṣuṣāmi vā iti/ atha ha sma tataḥ purā kṣutvaiva mriyante/ taṃ hocuḥ - kṣuhi, jīveti tvā vakṣyāma iti. sa ha kṣuvāva/ taṃ ha jīvety ocuḥ/ sa ha jijīva/ tasmād idam apy etarhi cukṣvāṃsam āhur jīveti/ tasmād u yam eva manyeta taṃ brūyāj jīveti/ tasya yan nasta iyāya --

-tāva eva siṃhyāv abhavatām/ yad akṣibhyāṃ tau śārdūlau, yat karṇābhyāṃ tau vṛkau vailūṣau, yad apapakṣābhyāṃ tāv apāṣṭihau/ tasmād ete vayasāṃ vīryāvattarāḥ/ indro hy eteṣām ājānam/ atha yad avāg iyāya tad idaṃ kṣudraṃ śvāpadaṃ babhūva/ sa ha viṣiktaś śiśye/ api ha tṛṇair abhivilūḍha āsa/ taṃ hocuḥ kvevāsi kveva tvābhiṣajyāma iti/ tasmād idam apy etarhi upatāpinaṃ pṛcchanti kveva te rujati kveva te 'bhiṣajyāma iti/ sa ha tṛṇāny abhiparidiśann uvācedam ivaivam ābhito 'smīdam ivaivam ābhito 'bhiṣajyateti/ tad agnim abruvann idaṃ daheti/ tad agnir adahat/ tat parjanyam abruvann idam abhi varṣeti/ tat parjanyo 'bhyavarṣat/ tat kalyāṇya oṣadhayo 'jāyanta/ tā dhenūbhir ādhayan/ tat payo 'duhan/ ta etaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenainam ayājayan/ tasya pratidhuk prātassavane vānayat/ pratīva vā anenādhāyīti tasmāt pratidhuk/ śritaṃ mādhyaṃdine savane, śreṣṭheva vā aneneti tasmāc chritam/ dadhi tṛtīyasavane, 'dhāyīva vā aneneti tasmād dadhi/ sa yathā ca ha pura āsātitarāṃ ha tata āsa/ sa yas somavāmī vā somātipavito vā syāt sa etena yajeta/ yathā ca ha purā bhavaty atitarāṃ ha tato bhavati/ tasmād u ha somavāminaṃ vā somātipāvitaṃ vā na paricakṣīta/ indro hy api tathāsa

athaiṣa ṛtapeyaḥ/ devebhyo vā ūrg annādyam udakrāmat/ somāhutir ha vā ebhyas soccakrāma/ so eva virāṭ/ te devā abruvann etemāṃ virājam anvicchāmeti/ te tapo 'tapyanta/ ta eta virājaṃ yajñam apaśyan/ tam āharanta/ tam abhy adīkṣanta/ ta ekam ahar nāśnan/ tasyai niyānam anvavāpaśyan/ te 'bruvan bhūyo nv eva tapas tapyāmahā iti/ te dvitīyam ahar nāśnan/ tasyai ghoṣam upāśṛṇvan/ te 'bruvan bhūyo nv eva tapas tapyāmahā iti/ te tṛtīyam ahar nāśnan/ tāṃ parāpaśyan yathā mahāntaṃ girim u dīkṣitaṃ yathā vā mahad abhram evam/ tām abhikrāmam apakrāmam abhyatsaran/ ya u ha vai mṛgaṃ parāṅ evābhitsarati, nainaṃ sa gṛhṇāti/ atha ya enam abhikrāmam apakrāmam abhitsarati, sa evainaṃ gṛhṇāti/ tāṃ daśamenaivāhnāvarundhata/ daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ virāja evānnādyasyāvaruddhyai

tasyāpaś ca ghṛtaṃ ca vratam/ aśīrā vā āpo 'śarīraṃ ghṛtam aśarīrā svadhā/ aśarīreṇāśarīrāṃ svadhām avaruṇadhāmahā iti/ etāvaccho vratayati/ etāvatī vai puruṣasya mātrā - net puruṣam ativratayānīti/ atho haitat parvaśa evātmano 'ṅgāni pratisaṃdadhāti. sarpiṣmān antareṇa bhavati - samaṣṭyai/ saptadaśastomo bhavati/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatir naṣṭasyānuvettā/ sa yo naṣṭasyānuvettā, tenemāṃ svadhām anuvindāmeti/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavato - yady asmin loke rathantareṇānuvindāma, yady antarikṣe vāmadevyena, yady amuṣmin loke bṛhateti/ tasyaudumbaras somacamaso dakṣiṇā bhavaty - ūrg vā annam uduṃbaram - ūrja evānnādyasyāvaruddhyai/ atho aśarīro vai somo, 'śarīrā svadhā - 'śarīreṇāśarīrāṃ svadhām avaruṇadhāmahā iti

tad āhur huto deyā3 ahutā3 iti/ ahuta ity āhuḥ/ yātayāmeva vai tathā syād yad dhutaṃ dadyād iti/ tad u vā āhur huta eva deyaḥ/ devānāṃ vā eṣa bhāgaḥ/ ko devānāṃ bhāgaṃ dātum arhati/ tasmād dhuta eva deya iti/ yādṛg aha vā asmin loke annaṃ dadāti, tādṛg asyāmuṣmin loke 'nnaṃ bhavati/ etad u ha vā amuṣmin loke paramam annādyaṃ yat somapīthaḥ/ eṣā haivāsya somāhutir amuṣmin loke 'nnaṃ bhavati/
ṛtaṃ satyaṃ vadanto bhakṣayanti/ ṛtena hi te tāṃ satyenānvavindan/ ṛtam amṛtam ity āha/ ṛtena hi te tad amṛtam anvavindan/ o yi jvarā oyi jūveti sāmanidhane bhavato vācas satye/ vāco hi te tāṃ satyenānvavindan/
tena haitenātho divo gārgya īje keśī dārbhya ṛjiśvā vātavāta iti/ sa harjiśvā vātavāto 'vatatāma/ tam u ha vṛṣaśuṣmeṇa kumāreṇārjiśvanenāktākṣeṇopaniṣedur - yadya ayam u riṣyaty anenedaṃ samāpayiṣyāma iti/ sa ha tatāma/ sa ha tāntaḥ paraṃ lokaṃ jagāma/ sa hāmuṣmin loke pitaram ājagāma

tasya ha kalyāṇo loka āsa/ sa hovāca - tata, kasyāyaṃ loka iti/ mameti hovāca. atha hānyo lokaḥ kalyāṇatara āsa/ kasyo asāv iti/ taveti hovāca/ sa hovāca - tata, yat tvaṃ mad bhūyo dadivān asi, bhūyas te mad anūktam. atha kathaṃ tavāyaṃ loko, 'sau mameti/ sa hovāca - vratapayoddhyo vai kila putrakāsau loka āsa/ vratopayodhitara eva nau tvam asi/ tasmād ayaṃ mama loko 'sau taveti/ gaccheti hovāca, saṃ vāvāpsyasi/ yaṃ vāva kāmaṃ kamitāsi, sa te kāmas samardhitā/ vakritās tv evāṃgulīḥ kurutād iti/ sa ha samāpa/ sa ha samāpyovācāpipātra eva syo brāhmaṇānām astv iti/ sa hāpipātra eva brāhmaṇānām āsa/ tato ha vā idam arvācīnam ārjiśvanā apipātrāḥ

athaiṣa citistomaḥ/ prajananakāmo yajeta/ tasya pṛṣṭhasya ṣaḍahasya stomā bhavanty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaraḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/ tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś ca/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomāḥ/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhe bṛhadrathantare/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/ atho āhu svargakāma evainena yajeteti/ tasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavata svargye, svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsara svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai

tasya dvyuttarāṇy uttarāṇi stotrāṇi bhavanti/ dvipād vai yajamānaḥ/ yajamānam eva tat svarge loke pratiṣṭhāpayati/ atho āhur iṣṭake evaite upadhīyeteti/ atho dyāvāpṛthivī evātho bṛhdrathantare evātho ahorātrāv evātho avasravāv evātho apacchādāvaiva/ chadir iva ha khalu vā eṣa yajñakratuḥ/ na ha vai chadiṣmato gṛhān ativarṣati. nainaṃ pāpmātivarṣati ya evaṃ veda/ atho āhur anviṣṭīnāṃ hed vā eṣa eko yajñakratur iti/ sa yas saṃvatsarabhṛtā vā saṃvatsarabhṛtā vāgninā cityena yajeta, sa etena yajeta/ sadyo haivāsya saṃvatsara ṛtuśo māsaśo 'rdhamāsaśo rātriśo 'nviṣṭo bhavati/ tad yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavas - tenartuśaḥ/ atha yad dvādaśastotrāṇi bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaras- tena māsaśaḥ/ atha yac caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaras - tenārdhamāsaśaḥ/ atha yac caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaras - tenārdhamāsaśaḥ/ atha yat trīṇi ṣaṣṭiśatāni stotryā bhavanti - tāvatīs saṃvatsarasya rātrayas -tena rātriśaḥ/ sadyo haivāsya saṃvatsaro 'nviṣṭo bhavati ya evaṃ veda

athaitau rāśi-marāyau/ prajananakāmo haitābhyāṃ yajeta/ prajāpatir vā akāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya/ dvandvaṃ prajāḥ paśūn sṛjeyeti/ sa etau yajñāv apaśyat/ tāv āharata/ tābhyām ayajata/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata/ dvandvaṃ prajāḥ paśūn asṛjata/ sa yaḥ kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, dvandvaṃ prajāḥ paśūn sṛjeyeti, sa etābhyāṃ yajeta/ bahur prajayā paśubhiḥ prajāyate, dvandvaṃ prajāḥ paśūn sṛjate/ sa rāśiś catuścatvāriṃśo bhavati, rathantarasāmā/ brahma vai rathantaraṃ, kṣatraṃ catuścatvāriṃśaḥ/ brahmaṇā ca kṣatreṇa ca sayugbhyāṃ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyā iti/ yad v evaitāni stotrāṇi bahulāny udapadyanta iva tasmād rāśiḥ/ aṣṭācatvāriṃśo marāyo bhavati bṛhatsāmā/ brahma vā aṣṭācatvāriṃśaḥ, kṣatraṃ bṛhat/ dve hi te gāyatryau yad aṣṭācatvāriṃśaḥ/ brahmaṇā ca kṣatreṇa ca sayugbhyāṃ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyā iti/ yad v evaitāni stotrāṇi jyāyāṃsīva ca bhavanti tasmān marāyaḥ/ jyāyān hy eva rāśer marāyo bhavati

tau vā etau bhūmaiva stomānām/ tau yau bhūmā stomānāṃ tābhyāṃ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyā iti/ tayos saha dīkṣā, saha krayas, sahopasadaḥ/ krītvā tu nānopanahyanti/ nānartvijo bhavanti/ tad āhus saṃsavo vā eṣa yan nānartvijo bhavanti/ yan nvāva dūrāt saṃsūyate tad aramaṇīyam/ atha kiṃ yad antikāt samānā evartvija syur iti/ no ha tu tathā sadyas saṃtiṣṭheyātāṃ nānaivartvija syuḥ/ te vāva samānaṃ pravaraṃ pravṛṇate, samānīm āśiṣam āśāsate/ tasmān nānaivartvija syur iti/ atho āhū rāśinaiva pūrveṇeṣṭvāvabhṛthād udetya marāyāya dīkṣeteti/ ayamau ha tu tathā syātām/ samānī hi yamayor yonis, saha jāyete, saha vardhete/ tasmāt sahaiva syātām iti/ tābhyāṃ haitābhyām ugrāyudho mānaścitta īje/ atho alando vātsyas tayor ha paraśśatā anyasmin samā āsuḥ, paraśśatā anyasmin/ tathā bahur ha prajajñāte/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda

athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti/ gaur āyur askandat/ tato jyotir ajāyata/ ayaṃ vai loka āyur asau gaur idam evāntarikṣaṃ jyotiḥ/ tam etaṃ purastād akurvātāṃ, yathā putram evam/ ito vā ayam ūrdhvo loko 'rvāṅ asāv amutaḥ/ tad idam enayoḥ purastāj jyotiḥ paryūḍhaṃ, tena paśyāmaḥ/ tau yogam upaprayantāv antam abhi jyotir vyudauhatām/ sa yathā pitarau putraṃ pūrvaṃ yantaṃ paścād anviyātāṃ , tādṛk tat/ etan mithunīstomā bhavanti yad vijyante/ madhye vai jāyāpatyoḥ putraḥ śete/ tau yathā mithunībhaviṣyantāv itthād vetthād vā putraṃ parihareyātāṃ tādṛg evaitat/ ta eta ūnātiriktā mithunā prajanaya stomāḥ/ sa yaḥ kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti sa etair yajeta/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate

athaiṣa śunaskarṇastomaḥ/ śunaskarṇo ha vai vārṣṇyakaḥ puṇyakṛd āpāpakṛd āsa/ sa ha cakame - puṇyam evāsmin loke kṛtvā pāpaṃkṛtya svargaṃ lokaṃ gaccheyam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa puṇyam evāsmin loke kṛtvā pāpaṃkṛtya svargaṃ lokam agacchat/ sa yaḥ puṇyakṛt kāmayeta puṇyam evāsmin loke kṛtvā pāpaṃkṛtya svargaṃ lokaṃ gaccheyam iti, sa etena yajeta/ puṇyam evāsmin loke kṛtvā pāpaṃkṛtya svargaṃ lokaṃ gacchati/ sa trivṛd bhavati/ parāṅ iva ha vā eṣaḥ/ svargam eva lokam abhinirmṛṣṭo yat trivṛt stomaḥ/ parāṅ evaitena svargaṃ lokam eti/ tasya parāṃcy eva stotrāṇi bhavanti, parāñci śastrāṇi, parāñci pṛṣṭhāni, parācīr viṣṭutayaḥ/ parāṅ eva sarvo bhavati/ pravatīṣu stuvanti/ parāñcam evainaṃ tad amuṃ lokaṃ gamayanti

tasya vāmadevyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati svāram/ svārāṇi sarvāṇi sāmāny avakalpayanti/ prāṇo vai svaraḥ/ prāṇair eva tat prāṇān udgātā yajamānasya nisvarati/ tad āhur yajñāyajñīyasya stotre jaghanena gārhapatyaṃ dakṣiṇā prāvṛtya nipadyeta/ tata eva svargaṃ lokam etīti/ tad u vā āhur vikarṣo vai tathā yajñasya bhavati yad asaṃsthite nipadyeta/ yadaiva sarvaṃ karma saṃtiṣṭheta yadā vaśayā careyuḥ/ atha jaghanenāhavanīyaṃ dakṣiṇā prāvṛtya nipadyeta/ tata eva svargaṃ lokam etīti/ asau vā āditya āhavanīyaḥ/ eṣa vai svargo lokaḥ/ etasmin eva tat svarge loke 'ntata pratitiṣṭhati

athaiṣa manustomaḥ/ manuś ca vai yamaś ca vaivasvatāv āstām/ so 'kāmayata manur asmai māṃ lokāya rājyāya devās suvīrann amuṣmai yamam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai tam asmai lokāya rājyāya devā asuvatāmuṣmai yamam/ sa vā eṣa sadaśo bhavati/ sadaṃśo(saṃdaṃśo?) ha vā eṣa yat sadaśaḥ/ sa yathā saṃdaṃśena saṃdaśya hared evam evainam etena saṃdaṃśe/ saṃdaśyāsmāl lokād amuṃ lokaṃ jahāra/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ vajro vai rathantaram/ vajreṇaivainaṃ tad asmāl lokād amuṃ lokam abhinirjaghāna/ sa yo bhrātṛvyavān syād yo abhicared ya spardheta sa etena yajeta/ etenaivaitaṃ saṃdaṃśena saṃdaśyāsmāl lokād amuṃ lokaṃ harati/ vajro vai rathantaram/ vajreṇaivainaṃ tad asmāl lokād amuṃ lokam abhinirhanti/ tasmiñ etāni ghorāṇi sāmāny avakalpayanti

jamadagnes saptahaṃ vidrathaṃ cakṣuṃṣīti yāny abhicaraṇīyasya rūpaṃ sāmāni tāni stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti/ atho āhur annādyakāma evainena yajeteti/ sarvo ha vā anyo virājam atiṣṭauti/ eṣa ha vāva virājaṃ nātiṣṭauti yo daśabhi stute/ daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty - annaṃ vai rathantaram - annādyasyaivāvaruddhyai/ tasminn etāni sāmāny avakalpayanty - arkārkapuṣpe dairghaśravasam iti yāny annādyasya rūpaṃ sāmāni tāni/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaiṣa gāyatraḥ/ tasya trivṛti prātassavane pañcadaśam acchākavāsyājyaṃ, saptadaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, ekaviṃśaṃ tṛtīyasavanam/ ukthyo yajña ubhaya sāmanī/ purodhākāmo haitena yajeta/ tad yat trivṛti prātassavane pañcadaśam acchāvākasyājyaṃ bhavati - brahma vai trivṛt/ kṣatraṃ pañcadaśo - brahmaiva tat kṣatrasya purastād dadhāti/ tasmād brāhmaṇaḥ kṣatriyasya purohitaḥ/ atho haitat brahmaṇa eva kṣatram anu vartma karoti/ saptadaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam/ viḍ vai saptadaśaḥ/ eṣa u ha vai dvitīyo rājā yat purohitaḥ/ viśo vā eṣa aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchati ya śriyam aśnute/ viśa aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchānīti tasmāt saptadaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ bhavati/ atho haitad brahmaṇe caiva kṣatrāya ca viśam anuyuvaṃ karoti

tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, bṛhad brahmasāma/ brahma vai rathantaram/ kṣatraṃ bṛhat/ brahmaiva tat kṣatrasya purastād dadhāti/ tasmād brāhmaṇaḥ kṣatriyasya purohitaḥ/ atho haitat brahmaṇa eva kṣatram anu vartma karoti/ sa ukthyo bhavati/ viḍ vā ukthāni/ eṣa u ha vai dvitīyo rājā yat purohitaḥ/ viśa u vā eṣa aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchati ya śriyam āśnute/ viśa aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchānīti tasmād ukthyo bhavati/ atho haitad brahmaṇe caiva kṣatrāya ca viśam anuyuvaṃ karoti/ tāny ekaviṃśāni bhavanti/ dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekaviṃśaḥ/ eṣa u ha vai śrīḥ/ etām eva tac chriyam antato 'bhyārohati/ sa u eva sarvas saṃstuto gāyatrīm evābhisaṃpadyate/ brahma vai gāyatrī/ yado vai brahmavarcam ṛdhnoty atha sa tasya purodhāṃ gacchati/ sa yadā purodhāṃ gacched atha kāmayetācyāvyo 'syai purodhāyai syāṃ, na cyaveyety etasyaiva sataḥ, paṃcadaśaṃ brāhmaṇācchaṃsina ājyaṃ kuryāt tat/ brahma vai trivṛt/ kṣatraṃ paṃcadaśaḥ/ tad etad brahmaṇobhayataḥ kṣatraṃ parigṛhṇāti/ sa hācyāvyaḥ purodhāyai bhavati, na cyavate

athaiṣa gautamasya catuṣṭomaḥ/ gautamo vā akāmayatāva paśūn rundhīya bhūmānaṃ paśūnāṃ gaccheyam iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai so 'va paśūn rundha bhūmānaṃ paśūnām agacchat/ sa yaḥ kāmayetāva paśūn rundhīya bhūmānaṃ paśūnām gaccheyam iti sa etena yajeta/ ava haiva paśūn runddhe bhūmānaṃ paśūnāṃ gacchati/ tasya catasṛṣu bahiṣpavamānaṃ bhavati/ catuṣpādā vā aśvās santaś catuśśaphāḥ/ te ye catuṣpādāḥ paśavaś catuśśaphās tān evaitenāvarunddhe/ aṣṭāsv aṣṭāsv ājyāni/ aṣṭaśaphā vai paśavaḥ/ te ye 'ṣṭāśaphāḥ paśavas tān evaitenāvarunddhe/ dvādaśo mādhyaṃdinaḥ/ dvādaśākṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ yat kṣudraṃ paśūnāṃ taj jāgatam/ tad evaitenāvarunddhe/ ṣoḍaśāni pṛṣṭhāni/ ṣoḍaśakalā vai paśavo yāṃś ca vidma yāṃś ca na/ tān evaitena kalaśo 'varunddhe/ sa viṃśa ārbhavaḥ pavamānaḥ/ dve vā ete daśadaśinyau virājau yad viṃśatiḥ/ viṃśatipratiṣṭhānā vai paśavo vairājāḥ/ te ye viṃśatipratiṣṭhānā paśavo vairājās tān evaitenāvarunddhe/ atha caturviṃśam agniṣṭomasāma/ catuṣpādā vai paśavo vairājāḥ/ te ye catuṣpādāḥ paśavo vairājās tān evaitenāvarunddhe/ atho caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ. saṃvatsareṇaivaināṃs tat parigṛhyātmann adhatta/ na ha khalu vā eṣo 'gniṣṭomo nokthya ubhayam ivaiva no vā ete grāmyāḥ paśavo nāraṇyā ubhayam ivaiva/ tān evaitenāvarunddhe

athaiṣo 'pūrvaḥ/ prajananakāmo haitena yajeta/ prajāpatir vā akāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, na mad anyaḥ pūrva syād iti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata/ nāsmād anyaḥ pūrva āsīt/ sa yaḥ kāmayeta bahuḥ prajāyeya na mad anyaḥ pūrva syād iti sa etena yajeta/ bahu eva prajayā paśubhiḥ prajāyate nāsmād anyaḥ pūrvo bhavati/ sa trivṛd rathantarasāmā bhavati/ na ha vai trivṛta stomād anyaḥ pūrva stomo 'sti, na rathantarāt pṛṣṭhād anyat pūrvaṃ pṛṣṭham asti, na prajāpater anyā pūrvā devatāsti/ tad yad etāny apūrvāṇi tasmād apūrvaḥ/ atho mano vai prajāpatiḥ/ no vai manaso 'nyat kiṃ cana pūrvam asti/ tasmād u evāpūrvaḥ/ sa trivṛd bhavati - nyūnaṃ vai trivṛt/ nyūnaṃ prajananam - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati - prajananaṃ vai rathantaraṃ - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti

athaiṣa pañcaśāradīyaḥ/ maruto vā akāmayantaujiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattama devānāṃ syāma, jayema svargaṃ lokam iti/ ta etaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai ta ojiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattamā devānām āsann, ajayan svargaṃ lokam/ ojiṣṭho baliṣṭho bhūyiṣṭho vīryavattama svānāṃ bhavati, jayati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ sa vā eṣa viśām eva yajñaḥ/ viśo vai marutas tasmād viśāṃ yajñaḥ/ tena haitenaikayāvā kāṃdama īje/ sa haujiṣṭhaś caiva baliṣṭhaś ca bhūyiṣṭhaś ca vīryavattamaś ca svānām āsa, jigāya vā lokaṃ na vā/ sa saptadaśo bhavati - prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatiḥ prajananaṃ - sa yaḥ prajananaṃ sa mā prajanayād iti/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati - prajananaṃ vai rathantaraṃ - tad yat prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ sa ukthyo bhavati - prajā vai paśava ukthāni - prajayā paśubhiḥ prajāyā iti

tasya pañca śaradaḥ pañcokṣāṇaḥ prokṣitāś caranti/ tad yat pañcaśaradaḥ pañcokṣāṇaḥ prokṣitāś caranti, tasmāt pañcaśāradīyaḥ/ ta u sarve pṛśnayo bhavanti/ marutaḥ pṛśnimātara iti vā āhuḥ/ atho ṛcābhyanūcyate marutaḥ pṛśnimātara iti/ tasmāt pṛśnayo bhavanti/ vīryaṃ vai devānāṃ haviḥ/ tad ātmabhya evāgṛhṇata/ tad yan marudbhya eva bhavati vīryam eva tad ātmasu dadhate/ marudbhya ujjeṣibhya iti marudbhya svāpibhya iti marudbhya svatavadbhya iti marudbhya eva marudbhya iti marudbhyo 'bhiṣṭibhya iti/ tad yan marudbhya ujjeṣibhya iti yathā taṃ kāmam ujjayed yatkāmo yajeta/ atha yan marudbhya svatavadbhya iti maruto ha vā idaṃ sarvaṃ svam/ tān evaitat svena prīṇāti/ tasmai prītā svaṃ pratyavarjanti/ tena pratyavasṛṣṭena yajate/ atha yan marudbhya eva marudbhya iti --

-bahavo ha vai maruto yāṃś ca vidma yāṃś ca na/ te nas sarve prītā āsann iti/ atha yan marudbhyo 'bhīṣṭibhya iti yathā taṃ kāmaṃ svābhyāptam abhyaśnuvīta tatkāmo yajeta/ tān etān paśūn ālabheta/ dīkṣiṣyamāṇa ekam upavasatha ekaṃ prasuta ekam anūbandyāyām ekam udavasānīyāyām ekam evam etān paśūn ālabheta/ atha haika āhuḥ pañcarātra evaiṣa syāt/ tatraivaitān anvahaṃ paśūn ālabheteti/ tad u hodara śāṇḍilya sthaviram ekayāvānaṃ papraccha yad idaṃ vivadante pañcarātra evāsety eka, ukthya eva saptadaśa ity eke kathaṃ sa āseti/ sa hovācokthyam eva nas taṃ saptadaśam ekāham abhyavedayanteti/ atha haika āhur atirātra evaiṣa syāt/ kathaṃ pañca varṣāṇi yajña āgūrṇo 'natirātra syād iti/ tad dha tan na tathā/ agniṣṭoma eva syād ity eke/ agniṣṭomād vai sarve yajñakratavas tāyanta iti/ tad u ha tan no eva tatā. ukthyo haiva sa saptadaśa syāt/ viḍ vā ukthyāni/ viṭ saptadaśaḥ/ viśām eva yajñaḥ/ tasmād ukthya eva saptadaśa syād iti/ tasya marutāṃ cārko marutāṃ ca saṃstobha ity ete ādiṣṭasāmanī pavamānayor bhavataḥ/ stomam eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

athaiṣo 'bhijit/ devāsurā vā eṣu lokeṣv aspardhanta/ asmin bhuvane te devā akāmayantābhīmān lokān jayemāsurān spardhāma bhrātṛvyān iti/ ta etaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tenemān lokān abhyajayann ajayan spardhāṃ bhrātṛvyān asurān/ tad yad imān lokān byajayaṃs, tad abhijito 'bhijittvam/ abhīmān lokān jayati jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ tasya tryuttariṇa stomā bhavanti - trayo vā ime lokā - eṣāṃ lokānām abhijityai/ caturāvṛto bhavanti - catasro diśo - diśām evābhijityai/ abhivatīṣu stuvanty eṣām eva lokānām abhijityai/ ābhīkam abhinidhanam abhīvarta ābhīśavam ity etāni sāmāni bhavanty, eṣām eva lokānām abhijityai

tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, vāmadevyaṃ maitrāvaruṇasāma, bṛhad ārbhave pavamāne/ idaṃ vai rathantaram/ antarikṣaṃ vāmadevyam/ ada eva bṛhat/ eṣām eva lokānām anantarhitānām abhijityai/ tasminn etāni parokṣaṃ pṛṣṭharūpāṇy avakalpayanti, viśvajitaḥ pratyudyamāya/ indro vai vṛtram ahan/ taṃ vṛtraṃ jaghnivāṃsam ebhyo lokebhyas tamo 'nvavṛṇot/ so 'kāmayatāpedaṃ tamo hanīyeti/ sa etam abhijitaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tasya tryuttariṇa stomā bhavanti/ trayo vā ime lokāḥ/ tenaibhyo lokebhyas tamo 'pāhata/ taṃ caturthāl lokāt tamo 'nv evāvṛṇot/ so 'kāmayatāpaivedaṃ tamo hanīyeti/ sa etaṃ viśvajitaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tasya caturuttariṇa stomā bhavanti/ catasro diśaḥ/ eṣa u ha vai caturtho loko yad diśaḥ/ tena caturthāl lokāt tamo 'paivāhata/ tato vai sa sarvebhya ebhyo lokebhyas tamaḥ pāpmānam apahatya svargaṃ lokam ārohat/ sarvebhya evaibhyo lokebhyas tamaḥ pāpmānam apahatya svargaṃ lokam ārohat/ sarvebhya evaibhyo lokebhyas tamaḥ pāpmānam apahatya svargaṃ lokam ārohati ya evaṃ veda

athaiṣa viśvajit/ indro 'surān ajayat/ teṣāṃ tvāniva nājayat/ tam etena devā ayājayan/ sa viśvam ajayat/ indro vai viśvajit/ yad vā etena śilpenājayat tad viśvajito viśvajittvam/ devā vā asurebhyo bibhyatas sarvam idaṃ saṃgṛhyordhvā svargaṃ lokam udakrāman/ yo vai sarvaṃ vindamānaḥ sarvaṃ na dadāti sa sarvaparādāyī/ atha yas sarvaṃ vindamānas sarvaṃ dadāti sa sarvavedasī/ sarvaṃ vā eṣa vindate yat sarvān stomān sarvān grahān sarvāṇi pṛṣṭhāni sarvāṇi chandāṃsi vindate/ tasya caturuttariṇa stomā bhavanti/ imān eva lokāṃs tribhir abhijayati/ yaś caturtho viśvā eva tenāśās saṃbhāryā bhavanti/ pṛṣṭhānām eva saṃyogo nānādevatyā bhavanti, tena yujyaṃ tena rūpeṇa/ tad āhur apatham iva vā ete yanti ye pāvamānībhiḥ pratipadyanta iti/ pavamānasya te kava iti paryāso bhavati/ punaḥ panthānaṃ paryavayanti/ na catvāri ṣaḍbhyo bhavanti/ tena vibhavanti

athaitāny āprīr ājyāni bhavanti/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ sa sṛṣṭvā riricāno 'manyata/ sa etāny āprīr ājyāny apaśyat/ tair ātmānam āprīṇītāyātayāmatāyai/ ricyata iva vā eṣa yat sarvaṃ dadāti/ tad yad etāny āprīr ājyāni bhavanty ātmānam evaitair yajamāna āprīṇīte 'yātayāmatāyai/ tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ya etāni nānārūpāṇi nānādevatyāni nānāchandaḥsu samāne yajñakratau saṃprohantīti/ tad yad gāyatrīṣu bṛhad bhavati - prāṇo vai bṛhat/ prāṇo gāyatrī - prāṇair eva tat samṛdhyante/ yad yathāpūrvaṃ pṛṣṭhāny upeyū revatīr uttamāḥ kuryū revatīnām etā rūpam ṛcas, tenaiva revatīnāṃ rūpān na yanti/ tad āhur yanti vā ete 'gniṣṭomasāmno ye trayastriṃśaṃ stomaṃ kurvantīti/ ekaviṃśatyakṣarā etā ṛco bhavanti/ tenaivāgniṣṭomasāmno na yanti/ tad āhur yanti vā ete yajñāyajñīyād ya bṛhad agniṣṭomasāma kurvantīti/ tad yat tvam agne yajñānāṃ hoteti bhavati tenaiva yajñāyajñīyasya rūpān na yanti, tena tṛtīyasavanān na yanti/ tad āhur vīva vā eṣa paśubhir ṛdhyate yat sarvaṃ dadātīti

rohiṇīṃ chaviṃ paridhatte/ etad vai paśūnāṃ priyaṃ rūpaṃ yad rohitam/ paśūnām eva tat priyeṇa rūpeṇa samṛdhyate/ khanati khanitram avṛttim apajayati/ ubhayataḥkṣṇud abhrir bhavatya - ubhayata evāsmā annādyaṃ radati/ araṇye tisro vasati - yad āraṇyam annādyaṃ tad eva tābhir avarunddhe/ na grāme nāraṇye tisro - yan na grāme nāraṇye 'nnādyaṃ tad eva tābhiḥ/ jane tisro - janyaṃ tābhiḥ/ sajane tisraḥ - sajanyaṃ tābhiḥ/ tā dvādaśa saṃpadyante/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsarād evānnādyam avarunddhe/ rohiṇīṃ chaviṃ paridhatte/ eṣā ha vā agre paśūnāṃ tvag āsa yā puruṣasya, yā paśūnāṃ sā puruṣasya/ te paśava ātapaṃ varṣaṃ daśān maśakān na dhāranti/ te puruṣam etyābruvan - puruṣeyaṃ tava tvag astv eṣāsmākam iti/ kiṃ tata syād iti/ ādyā te syāma ity abruvan/ idaṃ te vāsa iti vāsaḥ prāyacchan/ tad yad rohiṇīṃ chaviṃ paridhatte svenaiva tadrūpeṇa samṛdhyate/ tathā hainam amuṣmin loke paśavo nādanti/ adanti ha vā amuṣmin loke paśavaḥ puruṣam/ tasmād u ha gor ante nagno na syāt/ īśvaro hāsmād apakramitos tvacam asya bibharmīti

sā sapucchā bhavati kṛtsnatvāya/ atho sarvaṃ vāva sma prājāpatyāḥ/ yas tvāva putrāṇāṃ kṛpaṇatamo bhavati, sa pitur hṛdayam āpyeti/ kṛpaṇatām ivaiṣa nyeti yas sarvaṃ dadātīti, gacchati prajāpater anubodham/ tad yā araṇye vased udumbare haiva tā vaset/ prajāpatir yat prajābhya ūrjam annādyaṃ vyabhajat, tato yaḥ saṃśeṣaḥ samaśiṣyata, sa eṣa vanaspatir abhavat/ urga vā udumbaro 'nnam/ araṇyaṃ vā etasyānnādyam itaṃ bhavati yas sarvaṃ dadāti/ sa yo 'tra prajāpatinyaṃgo yad annādyam/ tad eva tābhir avarunddhe/ atha yā na grāme nāraṇye vaset, niṣādeṣu haiva tā vaset/ eṣa ha vai na grāme nāraṇye yan niṣādāḥ/ etābhir ha vā ubhayam annādyaṃ samabhyavaiti yac ca grāmyaṃ yac cāraṇyam/ sa yo 'tra prajāpatinyaṃgo yad annādyaṃ tad eva tābhir avarunddhe/ atha yā jane vased, vaiśye vā ha tā bhrātṛvye vā vaset/ eṣa ha vai brāhmaṇasya jano yad vaiśyo vā bhrātṛvyo vā/ janaṃ vā etasyānnādyam itaṃ bhavati yas sarvaṃ dadāti/ sa yo 'tra prajāpatinyaṃgo yad annādyaṃ, tad eva tābhir avarunddhe/ atha yās sajane vased, rājani haiva tā vaset/ etad dha vai sajanaṃ yad rājā/ anta u vā annādyasya śrīr, anta eva tad annādyasya śriyām antataḥ pratitiṣṭhati

prajāpatiḥ prajā asṛjata/ sa etenaiva viśvajitedam asṛjata viśvam/ tad yad etā nānārūpāḥ pratipado bhavanti, tasmād u hedaṃ viśvaṃ bhūtaṃ nānarūpam/ pṛṣṭhānāṃ vāvaiṣa yogaḥ/ upavatyaiva rathantaraṃ yujyate/ sarasvatā vairājas sārasvatyā mahānāmnayo brāhmaṇaspatyayā vairūpaṃ sāvitryā revatayaḥ āgnipāvamānyā bṛhat/ tad yad etā nānārūpāḥ pratipado bhavanti pṛṣṭhāny evaitat prātassavane yuktāni/ tāni mādhyaṃdine savane 'bhyārohanti/ tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye pavasvinībhiḥ pratipadyanta iti/ tad yad eṣā vāyavyā pratipad bhavati - prāṇo vai vāyu- - prāṇair eva tat samṛdhyante

athaite sarasvataś ca sarasvatyāś ca/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yat sarasvāṃś ca sarasvatī ca/ daivyena mithunena prajāyā iti/ tad āhuḥ puṃsaḥ pūrvā kāryā striyā uttarāḥ/ tathā yajamānasyānapagadbhyaiḥ prajā jāyata iti/ tad u vā āhur vāyur vai retodhāḥ, prajananaṃ sarasvatī/ tau sarasvantaṃ mithunāt prajanayataḥ/ atho vāśitā vai pūrvā dhāvaty anvam ṛṣabhaḥ sarasvatyā eva pūrva kāryeti/ etad u haitat sarasvatas tv eva pūrvā kāryā/ athaiṣā brāhmaṇaspatyā pratipad bhavati/ prajāpatir yā ṛte brahmaṇaḥ prajā asṛjata, tā asya sṛṣṭāḥ parābhavan/ sa etāṃ brāhmaṇaspatyāṃ pratipadam apaśyat/ tayā brahmaṇvatīḥ prajā asṛjata/ tā asya sṛṣṭā na parābhavan/ tad yad eṣā brāhmaṇaspatyā pratipad bhavati, brahmaṇvatīr evaitayā prajās sṛjate, tā asya sṛṣṭā na parābhavanti

atha sāvitrīprasavāḥ/ yad iha viṣurūpam imā nānārūpāḥ pratipad upāgāma tan nas savitṛprasūtam asad iti/ athāgnipāvamānyaḥ/ patham iva vā ete yanti ye pāvamānībhiḥ pratipadyanta iti/ agnir vai pathikṛd devatānām/ yena vai kena cāgninaiti panthānam eva kurvann eti/ tad yad evāgnipāvamānī pratipad bhavaty agninaiva tat pathikṛtā panthānaṃ paryavayanti/ pavamānasya te kava iti paryāso bhavati/ etat punaḥ panthānaṃ paryavayanti/ yo vai pṛṣṭhānāṃ dhuryaṃ veda dhurya svānāṃ bhavati/ vairājaṃ vāva pṛṣṭhānāṃ dhuryam/ dhurya svānāṃ bhavati ya evaṃ veda

tad āhuḥ pāpavasyasam iva vā etat kriyate yad bṛhadrathantare abhito bhavato, madhye pṛṣṭhāni/ yathā vai pāpīyāṃsam uparyāsīnaṃ śreyān adhastād upāsīta tādṛk tad yad ete bṛhadrathantare abhito bhavato madhye pṛṣṭhānīti/ bṛhadrathantare eva madhye sthātām abhitaḥ pṛṣṭhāni pāpavasyasasya vyāvṛttyai/ atho yathā śreyāṃsam uparyāsīnaṃ pāpīyān adhastād upāsīta tādṛk tad yad bṛhadrathantare madhye bhavato 'bhitaḥ pṛṣṭhānīti/ asarvapṛṣṭho ha tu tathā syāt/ sarveṣāṃ vai pṛṣṭhānāṃ vairājam eva pūrvaṃ yogam ānaśe/ atho yadyapi caramaṃ yantaṃ pṛccheyur upa pṛṣṭhāny agūrṇā iti, nety eva brūyāt/ bṛhadrathantare evābhita syātāṃ, madhye pṛṣṭhāni sarvapṛṣṭhatāyai/ idaṃ vai rathantaram, ado bṛhat/ paśavaḥ pṛṣṭhāni/ ābhyām evaital lokābhyām ubhayataḥ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

atho yathā pitā mātaivaṃ bṛhadrathantare, yathā putrā evaṃ pṛṣṭhāni/ yad vai putro 'tipādayati pitā vai tasya śamayitā pitā niṣeddhā/ tad yad bṛhdrathantare abhito bhavataś śāntyā eva niṣiddhyai/ atho yathā pitarau putrān abhita pariśayyātāṃ tādṛk tad yad bṛhadrathantare abhito bhavato, madhye pṛṣṭhāni/ yathā ha vā idam ṛṣabhā vā parasvanto vā samutkruddhās tiṣṭheyur evam etad yad etāni madhyataḥ pṛṣṭhāni bhavanti, tad yac chyaitanaudhase abhito bhavataḥ/ brahma vai naudhasam/ brahmaṇaivaināṃs tat purastāc chamayitvā śyaitenopariṣṭāc chyetīkurvanti/ tasmāt purastād eva naudhasaṃ syād upariṣṭāc chyaitam/ tad āhur yat samānanidhanāni pṛṣṭhāni, kenājāmī kriyanta iti/ vairājaṃ ca mahānāmnayaś ca vairūpaṃ ca revatyaś caitenākhyānenājāmīti/ atho yad evaitāni madhye nidhanāni bhavanti teno eveti/ tasmiṃs trayas saptadaśā bhavanti/ tā ekapañcāśat stotryāḥ/ tad goḥ prātassavanam/ ekānnavatiśataṃ rātres sā jyotiṣṭomasya rātriḥ/ tad etan mithunaṃ prajananaṃ kriyate/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ tā ubhayī stotryās saṃpadyante dve catvāriṃśacchate/ sā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ virājy eva tad annādye yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati

devāsurā aspardhanta/ atha ha tarhi prajāpatāv evaitāni śilpānyaāsur netareṣu deveṣu/ sa indraḥ prajāpatim upādhāvaj jayāmāsurān iti/ tasmā eva tac chilpaṃ prāyacchat/ tad asmin pratyamuñcat/ yathā niṣkaṃ maṇiṃ srajaṃ pratimuñced evaṃ tanvodayacchat/ tasmād etac chilpaṃ niramimītaitāni pṛṣṭhāni/ atha yad itarat teja āsīd yenaiṣa etat tapati/ te 'surā idaṃ rūpaṃ jñātvā so naḥ pitā hanti so naḥ pitā hantīty eva bhavantaḥ parājayanta/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavatya ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

tad āhur nātiṣṭutyam/ yathā vai niṣkaṃ maṇiṃ srajaṃ pratimucya tat punar unmuñcet tādṛk tad yo 'gniṣṭome 'tiṣṭautīti/ anyatarad dha tvāva sa viśvayor jayati/ ahorātre vai sarvaṃ viśvam/ atho yathā mahāvṛkṣasyāgraṃ rūḍhvā pratyavaroḍhuṃ na vindet tādṛk tad yad agniṣṭomo bhavati/ tad yat pratyavarohīṇi stotrāṇi bhavanty - eṣā vai kṛtsnā pratiṣṭhā yad atirātras - tenaivāsyāṃ pratitiṣṭhati/ tad āhuḥ preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ye 'tirātram upayantīti/ tad yad gāyatrīṣu bṛhad bhavati - iyaṃ vai gāyatrī - asyām evaitat pratitiṣṭhanti

atho yathā rathākṣe rathacakraṃ pratimuñced evam evaitāni sarvāṇi śilpāny āhṛtya brahman pratiṣṭhāpayanti ye gāyatrīṣu bṛhad agniṣṭomasāma kurvanti/ tasmād gāyatrīṣv eva bṛhad agniṣṭomasāma kāryam iti/ tad āhus sahasram eva dadyāt tad eva viśvam iti/ atho āhur yāvatīr evaitasya viśvajita stotryās tāvad eva dadyāt/ tad eva viśvam iti/ tad u vā āhur yad evāsya kiṃcit svaṃ syāt tad dadyāt/ yat pariśinaṣṭi sa pāpmeti/ yathā vainaṃ mithunāt sravaty evam enaṃ tasmāt sarvasmāt pāpmā sravati yat pariśinaṣṭi/ tasmāt sarvam eva deyam iti

athaiṣa vājapeyaḥ/ vājapeyenānnādyakāmo yajeta/ annapeyo ha vā eṣa yad vājapeyaḥ/ annaṃ vai vājaḥ/ yadā vai gaur aśvaḥ puruṣo 'nnasya suhito bhavaty atha sa vājī bhavati/ agniṣṭomena brahmavarcasakāmo yajeta - brahma vā agniṣṭomo - brahmavarcasasyaivāvaruddhyai/ ṛtūnāṃ ca ha khalu vai paśūnāṃ ca kāmāyābhiṣicyamāno 'bhiṣicyate/ tasya pañca stotrāṇi catustriṃśāni kuryus sarvān pavamānān ubhe brahmasāmanī/ tāvatīr ukthyasya stotryāḥ/ āpnuvanti taṃ kāmaṃ ya ukthye/ no vā agniṣṭomād yanti/ na ha khalu vā eṣo 'gniṣṭomo nokthyo na ṣoḍaśimān nātirātraḥ/ atiriktayajño ha vā eṣaḥ/ atirikto vai prajāpatiḥ/ prājāpatya eṣa yajñaḥ/ prajāpater evāptyai/ tasya bṛhac chipiviṣṭavatī bhavati/ paśavo vai śipiviṣṭāḥ/ kṣatraṃ bṛhat/ kṣatriyasyo ayaṃ lokaḥ/ asya no lokavatas sāmnaḥ paśavo lokam anūpatiṣṭhantā iti/ triṣṭupsu stuvanti bṛhat sāma/ kṣatraṃ vai triṣṭup/ kṣatreṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ vaiṣṇavīṣu stuvanti - viṣṇur vai paramo devatānāṃ - paramayā devatayābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ ājiṃ dhāvanti, prajāpater evāptyai svargasya ca lokasyojjityai/ saptadaśa pravyādhāna dhāvanti/ saptadaśo vai prajāpatiḥ/ prājāpatya eṣa yajñaḥ prajāpater evāptyai

tad āhus tisṛṣv evāstutāsu dhāveyuḥ/ trayo vai prāṇāpānavyānāḥ/ teṣāṃ saṃtatyā avyavacchedāyeti/ atho āhur ekasyām evāstutāyāṃ dhāveyuḥ/ ko hy evaiṣa yat prāṇo 'pāno vyāna iti/ tad u vā āhus sarvāsv evāstutāsu dhāveyur etayor ājyor asaṃsargāyeti/ tad āhur yanti vā ete yajñād ye bahirvedi prasute dhāvayanti/ etāvān vāva yajño yāvān antarvedi/ aiva vedyantād dhāveyur iti/ atho āhū rathopastha eva pādam ādhāya taṃ punar eva haret/ tad eva sṛtaṃ cāsṛtaṃ ceti/ tad u vā āhur dhāvayeyur eva/ rathantareṇa vai daivyam ājim ujjayati, rathena mānuṣam/ tasmād dhāvayeyur evaitayor ājyor ujjityā iti/ brahmā rathacakra āsīnas sāmabhir gāyaty agma vājaṃ vājina iti. ta ā vājaṃ vājino 'gmann iti/ amṛto 'nnaṃ vai vājo 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ vartamāne gāyati/ vartamāno hi tatra gacchati yatra jigamiṣati/ vayaśvo dadāti/ vayaśvo vā idaṃ vihitam/ prajāpater vā idaṃ sarvam/ prājāpatya eṣa yajñaḥ, prajāpater evāptyai/ vayaso vayasas saptadaśa saptadaśa dadāti/ saptadaśo vai prajāpatiḥ/ prājāpatya eṣa yajñaḥ/ prajāpater evāptyai/ tasyāniruktaṃ prātassavanaṃ bhavati/ anirukto vai prajāpatiḥ/ prājāpatya eṣa yajñaḥ/ prājapater evāptyai/ vājavan mādhyaṃdinaṃ savanam/ vājapeyo hy eṣaḥ/ citravat tṛtīyasavanam/ citratamo hy eṣa yajñaḥ/ uccā te jātam andhaseti mādhyaṃdinasya pavamānasya andhasvatīr gāyatryo bhavanti/ annaṃ vā andhaḥ/ tad enaṃ tat suṣvāṇam eva pavamānamukhe annādyena samṛddhayanti

tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athāmahīyavam/ prajāpater vā āmahīyavam/ prājāpatya eṣa yajñaḥ/ prajāpater evāptyai/ atha saindhukṣitaṃ kṣatrasāma/ kṣatreṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ athābhīkam abhiṣiktyai rūpam/ punānas soma dhārayety ubhayarūpā bṛhatī bhavati/ eṣā ubhayasāmanī udyayāmas tasmād etām/ kurvanty eva bṛhatsāmnaḥ kurvanti rathantarasāmnaḥ/ tāsu rauravaṃ prajñātam agniṣṭomasāma/ prajñātam agniṣṭomasāma ned antarayāmety atha vājajid - annaṃ vai vājo - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ atha dairghaśravasam - annaṃ vai dairghaśravasam - annādyasyaivāvaruddhyai/ athārkapuṣpam - annaṃ vā arko - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ atha samantam/ samantainaṃ śrīr asad iti/ atha yaudhājayaṃ triṇidhanaṃ savanānāṃ klṛptyai/ athauśanam antyaṃ sāma, antyena sāmnāntyaṃ svargaṃ lokam aśnavātā iti/ atha rathantaram/ brahma vai rathantaram/ brahmasava eṣaḥ/ brahmaṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ atha vāmadevyaṃ śivaṃ śāntaṃ suṣvāṇam anuvartatā iti/ atho paśavo vai vāmadevyaṃ, paśūnām evāvaruddhyai/ atha naudhasaṃ prajñātaṃ brahmasāma/ prajñātaṃ brahmasāma ned antarayāmeti/ atha kāleyaṃ kaṃ suṣvāṇāyāsad ita/ atho kālaṃ suṣvāṇo 'śnavātā ity atho taṃ kālayātaṃ yo 'sya kālyo 'sad iti/ yas te mado vareṇya ity ārbhavasya pavamānasyāndhasvatīr gāyatryo bhavanti/ annaṃ vā andhaḥ/ tad enaṃ tat suṣvāṇam eva pavamānamukhe 'nnādyena samṛddhayanti

tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atho saṃhitam/ brahma vai saṃhitam/ brahmasava eṣaḥ/ brahmaṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ atha vājadāvaryyaḥ/ annaṃ vājaḥ/ annadāvaryya etā annādyasyaivāvaruddhyai/ atha vāravantīyaṃ, vāritainaṃ śrīr upatiṣṭhātā iti/ atho paśavo vai vāravantīyam/ paśūnām evāvaruddhyai/ atha sabham/ sabhamavibhaṃ suṣvāṇāyāsad iti/ atho sabhaṃ suṣvāvo 'śnavāti iti/ atha śrudhīyaṃ kīrtimat sāma/ puṇyainaṃ kīrtir uttasthivāṃsam anūttiṣṭhād iti/ purojitī vo andhasa ity andhasvatīr anuṣṭubho bhavanti/ annaṃ vā andhaḥ/ tad enaṃ tat suṣvāṇām evānnādyena samṛddhayanti/ tāsu nānadam/ ṣoḍaśī hy atrāpi kriyate/ atha viśoviśīyaṃ kṣatrasāma, kṣatreṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ atho ayaṃ suṣvāṇo viśaḥ/ viśo rājāsad iti/ atha śyāvāśvaṃ svargyaṃ svargasya lokasya samaṣṭyai/ athāndhīgavam - annaṃ vā āndhīgavam - annādyasyaivāvaruddhyai/ atha kāvaṃ, kaṃ suṣvāṇāyāsad iti/ atho kāvaṃ suṣvāṇo 'śnavātā iti/ atha yajñāyajñīyaṃ prajñātam agniṣṭomasāma/ prajñātam agniṣṭomasāma ned antarāyemety atho jyaiṣṭhyam/ (jyaiṣṭhayaṃ) vai yajñāyajñīyam / jyaiṣṭhya evainaṃ tat pratiṣṭhāpayati/ atha sākamaśvaṃ svargyaṃ sāma, svargasya lokasya samaṣṭyai/ atha saubharaṃ bṛhatas tejaḥ/ satejaskena no bṛhatā stutam asad iti/ atha nārmedham atirātrasāmātirātrasāma ned antarayāmeti/ atho paśavo vai nārmedhaṃ, paśūnām evāvaruddhyai/ atha ṣoḍaśī, yat ṣoḍaśini kāmas sa ma upāpto 'sad iti/ atha bṛhac chipiviṣṭavatīṣu bhavati/ mano vai bṛhat/ manaḥ prajāpatiḥ/ sapdaśam etat stotrāṇāṃ bhavati/ saptadaśa eṣa stomaḥ/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpati svargo lokaḥ/ śrīstat/ enaṃ tat prajāpatāv eva svarge loke śriyām antataḥ pratiṣṭhāpayanti

athaiṣa rājasūyaḥ/ varuṇo vā akāmayata - sarveṣāṃ devānāṃ rājyāya sūyeyeti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sarveṣāṃ devānāṃ rājyāyāsūyata/ sūyate svānāṃ śreṣṭhatāyai ya evaṃ veda/ tasya catustriṃśāḥ pavamānā bhavanti/ svarāḍ vai devalokaḥ/ svārājyam u catustriṃśī/ tad enaṃ tat suṣvāṇam eva pavamānamukhe svārājyena lokena samṛddhayanti/ anuṣṭup pratipad bhavati/ vāg vā anuṣṭup/ kṣatram u vai vāk/ kṣatreṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ athaitāḥ paṃca saṃbhāryā nānādevatyā bhavanti/ pañcānāṃ ha vai puruṣāṇāṃ rājyāyābhiṣicyamāno 'bhiṣicyate - rājñe rājanyāya sūtāya grāmaṇye śūdrāya dāsāya/ ud atas trivṛtaṃ stomaṃ haranty ud āgneyīṃ saṃbhāryābhyaḥ/ tasmād brāhmaṇyo rājanyasyājyeyo 'māryo 'daṇḍyo 'ghātyaḥ/ yad atra trivṛtaṃ stomaṃ kuryur ud āgneyīṃ saṃbhāryāsv abrahmajya eva rājanyo brāhmaṇāñ jinīyād abhrūṇahtyai mārayāt

tad āhur naitad rājabhyo vedayeta/ yathā vai śreṣṭhī kāmayate tathā karoti/ yas sa brūyāt - trivṛtam eva stomaṃ kurutāgneyīṃ saṃbhāryāsv ity abrahmajya eva rājanyo brāhmaṇāñ jinīyād abhrūṇahtyai mārayāt/ tad u vā āhur ya evaitad rājabhyo vedayeta tam evābrahmajyo jinīyāt/ tam abhrūṇahtyai mārayād iti/ tad āhur yanti vā ete prāṇebhyo ye trivṛta stomād yantīti/ trivṛtāgniṣṭomena purastād yajeta/ prāṇo vai trivṛtaḥ/ tenaiva prāṇebhyo na yanti/ brahma purastād u kṣatraṃ sūyate/ atho āhur apacitir iti yajñakratuḥ/ tenaiva yajeteti/ tasya yad dve trivṛtī stotre bhavatas tenaiva prāṇebhyo na yanti/ apacitim u suṣvāṇo 'śnute/ tad u vā āhur yad evaiṣā vāyavyā pratipad bhavati - prāṇo vai vāyuḥ - prāṇair eva tat samṛdhyante/ vāyo śukro ayāmi ta iti śukravatī bhavati/ jyotir iva ha vā eṣo 'nyeṣu manuṣyeṣv atibhāti yas sūyate yaṃ suṣvāṇo jyotir ivāsad iti/ madhvo agraṃ diviṣṭiṣv iti tad etan madhavyam evāgryaṃ kurvanti/ ā yāhi somapītaya iti saumī/ tena pāvamānī kriyate/ spārho deva niyutvateti/ kṣatraṃ vai spārhaḥ/ viśo niyutvatīḥ. kṣatrāyaiva tad viśam anu vartmānaṃ kurvanti/ tasmāt kṣatrasya viḍ anu vartmā

athaite sarasvataś ca sarasvatyāś ca/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yat sarasvāṃś ca sarasvatī ca/ daivyena mithune prajāyā iti/ tad āhuḥ puṃsaḥ pūrvā kāryā striya uttarāḥ/ tathā suṣvāṇasyānapagadbhyo rājaputra ājāyata iti/ tad u vā āhur vāyur vai retodhāḥ , prajananaṃ sarasvatī/ tau sarasvantaṃ mithunāt prajanayataḥ/ atho vāśitā vai pūrvā dhāvaty anvam ṛṣabhaḥ/ sarasvatyā eva pūrvā kāryeti/ etad u haitat sarasvatas tv eva pūrvā kāryā/ atha brāhmaṇaspatyā, brahmaṇya kṣatraṃ sūyātā iti/ atha sāvitrī, savitṛprasūta sūyātā iti/ athaite ubhe pratipadau bhavataḥ/ ubhe hy atra sāmanī kriyete/ abhivan navarca bhavaty abhiṣiktyai rūpam/ atho tenaiva trivṛta stomān na yanti/ savat ṣaḍṛcaṃ bhavati/ sāmānaṃ vadantībhis sūyātā iti/ vṛṣaṇvad bhavati/ ayaṃ vṛṣābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti/ caturṛcaṃ bhavati - catuṣpadāṃ paśūnām avaruddhyai/ parokṣaṃ dvipadā bhavanti, dvipadāṃ paśūnām avaruddhyai/ paryāso bhavati - yaḥ paryāse kāmas sa mā upāpto 'sad iti

adha kṣapā pariṣkṛta ity anuṣṭub antyā bhavati/ sa ha vā udgātā rājānaṃ rājasūyena yājayed ya enaṃ bahiṣpavamāna eva devānāṃ devāsandīm ārohayet/ anuṣṭup pratipad bhavati anuṣṭub antyā/ tayoś catuṣṣaṣṭir akṣarāṇi/ tato yāni ṣaṣṭir āsandī sā/ atha yāni catvāry āsandīpādās te/ etad vai rājānam udgātā bahiṣpavamāna eva devānāṃ devāsandīm ārohayati/ ubhayāny ājyāni bhavanti/ ubhe hy atra sāmanī kriyete/ tad āhur anyatarāṇy eva kāryāṇi yāny eva bārhatāni/ viḍ - bhājanāni vā ājāny api vājinyā viśaḥ kṣatraṃ sūyātā iti/ tad u vā āhur ubhayāny eva kāryāṇi/ sarveṣāṃ vai rājyāyābhiṣicyamāno 'bhiṣicyate/ tasmād ubhayāny eva kāryāṇīti/ tāni pañcadaśāni bhavanti - kṣatraṃ vai pañcadaśaḥ - kṣatreṇābhiṣicyamāno 'bhiṣicyātā iti

avabhṛthād udeyuṣe dvādaśapuṣkarāṃ srajaṃ pratimuñcati/ āpo vai daivānāṃ patnaya āsan/ tā mithunam aicchanta/ tā devā upāyan/ tā garbham adadhata/ tataḥ puṣkarāṇy ajāyanta/ satyaṃ vā āpaḥ/ satyaṃ dīkṣā/ satyasyaiva tat satyaṃ yat puṣkarāṇi/ satyasyaivāsmai tat satyena tapo dīkṣāṃ pratimuñcati/ sā dvādaśapuṣkarā bhavati/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro yajñaḥ/ yajñam evāsmiṃs tat pratimuñcati/ atho āhus saptapuṣkaraiva syād iti/ sapta vai chandāṃsi/ chandobhir yajñas tāyate/ yajñam evāsmiṃs tat pratimuñcati/ atho āhuṣ ṣaṭpuṣkaraiva syād iti/ ṣaḍ vā ṛtavas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro yajñaḥ/ yajñam evāsmiṃs tat pratimuñcati/ atho āhuḥ pañcapuṣkaraiva syād iti/ pāṃkto yajñaḥ/ pāṃktāḥ paśavaḥ/ paśavo yajñaḥ/ yajñam evāsmiṃs tat pratimuñcati/ atho āhuś catuṣpuṣkaraiva syād iti/ catasro diśaḥ/ catuṣpadāḥ paśavaḥ/ paśavo yajñaḥ/ yajñam evāsmiṃs tat pratimuñcati/ atho āhus tripuṣkaraiva syād iti. triṣavaṇo yajñaḥ/ yajñam evāsmiṃs tat pratimuñcati/ tad u vā āhur dvādaśapuṣkaraiva syād iti/ dvādaśasu vāvaitāni sarvāṇi/ tasmād dvādaśapuṣkaraiva syād iti

athaitās saṃsṛpa iṣṭayo bhavanti/ varuṇasya ha vai suṣvāṇasya ṣoḍaśatayair āpo bhargaṃ niraghnan/ tad imāṃ daśam apatat/ tac caturdhābhavad - bhṛgus turīyaṃ sarasvatī turīyaṃ daśapeyas turīyaṃ śrāyantīyaṃ turīyam/ tasmād etasya yajñasya bhārgavo hotā bhavati, sarasvatīr āpo 'bhiṣecanīyā, daśapeyo yajña, śrāyantīyaṃ brahmasāma/ te devā abruvann etedaṃ bhargam anuvindāmeti/ ta etās saṃsṛpa iṣṭīr apaśyan/ tābhir enad anu samasarpan/ yad anu samasarpaṃs tat saṃsṛpāṃ saṃsṛptvam/ tad viṣṇunaiva devatayā daśamyām anvavindan/ tasmād etasya yajñasya vaiṣṇavaṃ daśamaṃ havir nirūpyate/ daśamyāṃ hy anvavindan/ daśamīṃ prasṛto bhavati/ daśamyāṃ hy anvavindan/ daśa camasā bhavanti/ daśamyāṃ hy anvavindan/ daśa daśa camasam anu prasṛptā bhavanti/ daśamyāṃ hy anvavindan/ yo daśapuruṣaṃ somapīthād avyavacchinnas sa bhakṣasya kartā/ daśamyāṃ hy anvavindan/ tad anuvidyāgninā paryaindhata/ maruto yaṃ śrāyantīyenainad aśrīṇaṃs, tac chrāyantīyasya śrīyantīyatvam/ tasya yajñāyajñīyasyarkṣu bahiṣpavamānaṃ bhavati/ agnir vai yajñāyajñīyasyarcaḥ/ agninaivainat tat parīndhate

śrāyantīyaṃ brahmasāma/ sam evainat tac chrīṇanti/ yajñāyajñīyam anuṣṭupsu prohanti/ vāg vai yajñāyajñīyam/ vāg anuṣṭup/ vācaivainat tat samṛddhayanti/ vāravantīyam agniṣṭomasāma/ indriyaṃ vai vīryaṃ vāravantīyam/ indriyeṇaivainat tad vīryeṇa samṛddhayanti/ saptadaśastomo bhavati - prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatir naṣṭasyānuvettā - sa yo naṣṭasyānuvettā tenedaṃ bhargam anuvindāmeti/ agniṣṭomo yajñas - saṃvatsaro vā eṣa yad agniṣṭomas - saṃvatsareṇaivaināṃs tat parigṛhyātmasv adadhata/ tasminn etā yathārūpaṃ dakṣiṇā nīyante - srag udgātū, rukmo hotuḥ, prākāśāv adhvaryor, dvādaśa paṣṭhauhīr brahmaṇe, dhenur maitrāvaruṇāya, ṛṣabho brāhmaṇācchaṃsine, vāsasī neṣṭāpotro, sthūra yavācitam acchāvākāya, anaḍvān agnīdhaḥ/ tad yat srag udgātur bhavati - sauryā vai srak - saurya udgātā tat tatsalakṣma kriyate

sā paṭaraṇī bhavati/ paṭarīva hy asāv ādityaḥ/ atha yad rukmo hotur bhavati, trīṇi vā etāni samyañci sandhīyante/ rukma āhavanīyo 'sāv ādityaḥ/ tad yad etāni samyañci sandhīyante samṛddhyā eva/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ atha yat prākāśāv adhvaryor bhavato rūpeṇentatām āhvayantīti vā āhuḥ/ atho yad eva tau prakāśaiva caratas tat tatsalakṣma kriyate/ atha yad dvādaśa paṣṭhauhīr brahmaṇe bhavanti - prajananaṃ vai paṣṭhauhīḥ - prajananaṃ brahmā tat tatsalakṣma kriyate/ atha yad dhenur maitrāvaruṇāya bhavati - payasyā vai dhenuḥ - payasyābhājasau mitrāvaruṇau tat tatsalakṣma kriyate/ atha yad ṛṣabho brāhmaṇācchaṃsine bhavaty - aindro vai brāhmaṇācchaṃsy - aindra ṛṣabhas tat tatsalakṣma kriyate/ atha yad vāsasī neṣṭāpotror bhavato - mārute vai vāsasī - mārutau neṣṭāpotārau tat tatsalakṣma kriyate/ atho bhūmā vai maruto, bhūmā tantubhir vāsaḥ/ atha yat sthūr yavācitam acchāvākāya bhavati, dhīteva ha vā eṣā hotrāyātayāmnī yad acchāvākīyā/ tām etair eva yavair āpyāyayanti/ tat sthūri bhavati kṣemasya rūpam/ hotrā anuvimucyāntā iti/ atha yad anaḍvān agnīdhe bhavati - vahati vā anaḍvān, vahtya agnir devebhyo havis - tat tatsalakṣma kriyate/ tad yad etā yathārūpaṃ dakṣiṇā nīyante samṛddhyā eva/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda

avabhṛthād udetya śmaśrūṇy eva vapate na keśān/ śrīr vai śiraḥ/ śira u ha vai suṣvāṇasya śrīr gacchati/ sa yat purā saṃvatsarāt keśān vapeta śriyam eva vapeta na keśān/ atha yad upariṣṭāt saṃvatsarasya keśān vapate saṃvatsareṇaiva tad ātman śriyaṃ parigṛhya keśān eva vapate, na śriyam/ tasmād upariṣṭād eva vapeta/ so 'tirātro bhavati/ etad vai keśānāṃ rūpaṃ yad atirātraḥ/ ye śuklā ahnas te rūpaṃ, ye kṛṣṇā rātrye te/ tasmād atirātro bhavati/ tasyaite pratilomā bhavanti/ tadā śreyāṃsaṃ vā eṣo 'bhyārohati yas sūyata iti/ tasyaikaviṃśaṃ prātassavanaṃ bhati/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ eṣa vai varuṇaḥ/ varuṇasava eṣa etarhy abhyārohati yo vai śreyāṃsam abhyāruhyāthāsmai na nihnute/ yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ nihnoti/ tad yad ete pratilomā stomā bhavanti nihnavānā evaitad apavijānānāḥ punar arvāñca stomā āyanti/ yo vai śreyāṃsam abhyāruhyāthāsmai nihnute vyehi māpakramīr iti vai sa tam āha tad yad āśvināḥ kratavaḥ punar ūrdhvā udyanti yathā nihnavānaṃ brūyād vyehi māpakramīr iti tādṛk tat/ tasya rathantaraṃ mādhyaṃdine bhavati/ iyaṃ vai rathantaram/ asyām evaitat pratitiṣṭhati

athaiṣa dvirātraḥ/ prajākāmo haitena yajeta/ tasyobhaye stomā bhavanty, ayujaś ca yugmantaś ca - etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomās - tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasyobhe bṛhadrathantare sāmanī bhavata - etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhe bṛhadrathantare - tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā pranayatād iti/ tasya pañcaviṃśaṃ brahmasāma bhavati/ puruṣo vai pañcaviṃśaḥ/ yajamānakāmo vā eṣa yad brahmasāma/ prajām eva tat puruṣatāṃ gamayati/ tasya sapta ca śatāni viṃśatiś ca stotryā bhavanti/ tāvantas saṃvatsarasyāhorātrāḥ/ ahorātrā vā idaṃ sarvaṃ prajanayanti/ te ya idaṃ sarvaṃ prajanayanti te ya idaṃ sarvaṃ prajanayanti te mā prajanayād iti

athaiṣa triṣṭomo 'gniṣṭomaḥ/ pratiṣṭhākāmo haitam āhareta/ tad āhuḥ preva vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yas sūyata iti/ tad yat triṣṭomo bhavati - trayo vā ime lokā - eṣv eva tal lokeṣu pratitiṣṭhati/ atho haiṣa dhṛtir eva nāma yajñakratuḥ/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ tena haitenābhipratāraṇo rājā neje/ dvirātrāntaṃ haiva cakre/ tam u ha brāhmaṇa uvāca parā kuravaḥ kurukṣetraṃ jeṣyante/ prajām evāharata, na kṣetrāṇīti/ ta ete kuravaḥ kurukṣetraṃ parājitya caranti, salvā ete kurukṣetre/ sa vā eṣa kṣetrāṇām eva dhṛtvā hriyate yat triṣṭomo 'gniṣṭomaḥ

athaite nākasadaḥ/ svargaṃ ha vai lokaṃ devā abhyāruruhuḥ/ te svargaṃ lokaṃ gatvā sārdham evāvyavasitā āsan/ te 'kāmayanta nāke svarge loke vyavasyemeti/ ta etān nākasada stomān apaśyan/ tān āharanta/ tair ayajanta/ tato vai te nāke svarge loke vyavāsyan/ yan nāke svarge loke vyavāsyaṃs tan nākasadāṃ nākasattvam/ vi ha vai nāke svarge loke vasyati ya evaṃ vedeti ha smāha jānaśruteyaḥ/ atha ha smāha vaitasavyo(?) 'sminn evāgre loke prajāpatir devān asṛjateti/ atha hema ūrdhvā lokāḥ kṛntatrāṇy avāsur arathayānā yathā vanākakṣā evam apraitāḥ/ te devā akāmayanta svargaṃ lokam iyāmeti

te vasavaḥ prathama āyan/ te tribhir eva trivṛdbhir imaṃ lokaṃ prāyuvann, ekena paṃcadaśenānvavāsyan/ tribhir eva trivṛdbhir imam antarikṣaṃ lokaṃ prāyuvan/ ekena saptadaśenānvavāsyan/ tribhir eva trivṛdbhir amuṃ lokaṃ prāyuvan/ ekenaikaviṃśenānvavāsyan/ tad yathā ha vai paraśos tigma yathāgnir devatānām evam eṣa yat trivṛt stomaḥ/ tad yathā paraśunā purastāt saṃvṛcyann iyād agninā paścāt samaṃ kurvann, evam eva tad vasavas trivṛtā stomenemān lokān prāyuvan/ tad yad imān lokān prāyuvaṃs tasmād u haite prayuto nāmāpi stomāḥ/ tad yathāgnidagdheṣu gevasyann iyād evam eva tad vasava āyan/ tasmāt te parārdhyā devānām/ te hi prathama āyan

atha rudrāḥ kṛtataraṃ panthānam apaśyan/ ta ekenaiva trivṛtemaṃ lokaṃ prāyuvan/ tribhiḥ pañcadaśair anvavāsyan/ ekenaiva trivṛtemam antarikṣaṃ lokaṃ prāyuvan/ tribhis saptadaśair anvavāsyan/ ekenaiva trivṛtāmuṃ lokaṃ prāyuvan/ tribhir ekaviṃśair anvavāsyan/ tad yathā ha vai kṛtasya patho yat tat triviṣamam/ tat paścāt samaṃ kurvann evam eva tad rudrā āyan/ athādityāś caturbhir eva trivṛdbhiś caturbhiḥ pañcadaśais tribhis saptadaśais tribhir ekaviṃśair virāṭ svarājena pṛthag evāyan/ triṇavenaiva maruta āyan/ ojo vai vīryam/ maruta ojo vīryam/ triṇavas te 'ta ojasaiva vīryeṇāyan/ trayastriṃśenaiva viśve devā āyan/ te svargaṃ lokaṃ gatvā sārdham evāvyavasitā āsan/ te 'kāmayanta vayam api nāke svarge loke sīdemeti

ta etaṃ viśve devās trayastriṃśaṃ stomam apaśyan/ tam āharanta/ tad āhuḥ katame viśve devā iti/ etā eva pañca devatās saṃpadya eva viśve devā bhavantīti ha brūyāt/ ta etena viśve devās trayastriṃśena stomena samayajanta/ tat trayastriṃśad vai devatās, trayastriṃśad devalokāḥ. tato vai te nāke svarge loke 'sīdan/ te 'bruvan na sadāma vai svarge loke nāka iti/ yad abruvan na sadāma vai svarge loke nāka iti tan nākasadāṃ nākasattvam/ vi ha vai nāke svarge loke sīdati ya evaṃ veda/ teṣūbhe ubhesāmanī bhavata, ubhābhyāṃ hi tatra gacchati yatra jigamiṣati/ teṣu yāni suvarnidhanāni yāni jyotirnidhanāni sāmāni tāny avakalpayanti svargyāṇi, svargasya lokasya samaṣṭyā, ahorūpāṇāṃ ca samṛddhyai

athaita ṛtuṣṭomāḥ/ ṛtavo vā akāmayanta samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnuyāmāvānnādyaṃ rundhīmahi, punarnavāḥ punarnavā syāmeti/ ta etān yajñān apaśyan/ tān āharanta/ tair ayajanta/ sa vasantaḥ prathamo 'yajata/ sa etenāyajata/ sa etām evarddhim ārdhnod etad annādyam avārunddhaitāṃ punarnavatāṃ yaiṣā vasantasya/ atha śiśira aikṣata - yenaiveme pūrvā iṣṭvārātsus teno evāhaṃ yajā iti/ sa etenaivāyajata/ sa etām evarddhim ārdhnod etad annādyam avārunddhaitāṃ punarnavatāṃ yaiṣā śiśirasya

śaśvad dhaiṣām eṣa evarddhatamaḥ/ etaṃ hy eva prāpya gor aśvasya puruṣasyaitam eva rūpam abhyavaiti/ tad etad anantaṃ devacakram akṣitaṃ punarnavam ā ca parā ca parivartate/ sa ya etad evaṃ vedaitām evānantatām etām akṣitim etāṃ punarnavatāṃ jayati/ sa yaḥ kāmayeta samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnuyāmāvānnādyaṃ rundhīya punarnavaḥ punarnava syām iti sa etair yajeta/ sa vasante prathamena yajeta/ sa etām evarddhim ṛdhnoti etad annādyam avarunddha etāṃ punarnavatāṃ yaiṣā vasantasya/ grīṣme dvitīyena yajeta/ varṣāsu tṛtīyena yajeta/ śaradi caturthena yajeta/ heman pañcamena yajeta/ śiśire ṣaṣṭhena yajeta/ sa etām evarddhim ṛdhnoty etad annādyam avarunddha etāṃ punarnavatāṃ yaiṣā śiśirasya

sa hartūnām evaiko bhavati/ ṛtūn evāpyety akṣayyaṃ hāsyāvyavacchinnaṃ sukṛtaṃ bhavati/ punarnavo haiva sukṛtenāpyāyamāna eti/ te pañca stotryā bhavanti/ yaḥ pāṃkto yajño, ye pāṃktāḥ paśavo, yat pāṃktam annādyaṃ, ye paṃcartavo, yat kiṃ ca pañca pañca tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ/ teṣām u ekaikasya ṣaṣṭi ṣaṣṭi stotryā bhavanti/ tāvatīr ṛto rātrayaḥ/ tenartūn nātiṣṭuvanti/ teṣām u sarveṣāṃ trīṇi ṣaṣṭiśatāni stotryā bhavanti/ tāvatīs saṃvatsarasya rātrayaḥ/ rātriśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti/ tad āhuḥ - pṛṣṭhāny evopetyānīti/ pṛṣṭhād vāva pṛṣṭham upeyāt/ pṛṣṭhāni hy ṛtava iti/ sa rathantarasāmaiva prathama syād atha bṛhatsāmātha vairūpasāmātha vairājasāmātha śakvarīsāmātha revatīsāmottama syād iti/ tad u vā āhur dīkṣopasadbhissutyāyai pṛṣṭhāni vyavacchidyeran/ yad evaṃ kuryur dūre dūra iva vai pṛṣṭhāny upayanti/ pṛṣṭhaṃ vāva pṛṣṭham abhivoḍhum arhati/ upajo vā eṣā bṛhadrathantarayor yad etāni sāmāni/ bṛhadrathantare vai vicchinnasya yajñasya santatyau/ tasmād bṛhadrathantarābhyām eva syur iti/ sa rathantarasāmaiva prathama syād atha bṛhatsāmātha rathantarasāmātha bṛhatsāmātha rathantarasāmātha bṛhatsāmottama syād iti/ teṣu yāny ṛtunidhanāni yāny ṛtunidhanāni sāmāni tāny avakalpayanti svargyāṇi, svargasya lokasya samaṣṭyā ahorūpāṇāṃ ca samṛddhyai

athaite diśāṃ stomāḥ/ diśo vā akāmayanta - samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnuyāma pratitiṣṭhemānantaṃ svargaṃ lokaṃ jayemeti/ tā etān yajñān apaśyan/ tān āharanta/ tair ayajanta/ seyaṃ prācī dik prathamāyajata/ saitenāyajata/ saitām evarddhim ārdhnod, etāṃ pratiṣṭhām etam anantaṃ svargaṃ lokam ajayat/ sa eṣa etasyānanta svargo loko jitaḥ/ sa yo ha vā api bahūny evāhāni prāṅ iyān naivaitasyā antaṃ vindet/ atheyam ūrdhvā dig aikṣata yenaivemāḥ pūrvā iṣṭvārātsus teno evāhaṃ yajā iti/ saitenaivāyajata/ saitām evarddhim ārdhnod etāṃ pratiṣṭhām etam anantaṃ svargaṃ lokam ajayat/ sa eṣa etasyānanta svargo loko jitaḥ/ sa yo ha vā api bahūny evāhāny ūrdhva iyān naivaitasyā antaṃ vindet

tad āhuḥ pṛṣṭhāny evopetyānīti/ pṛṣṭhād vāva pṛṣṭham upeyāt/ pṛṣṭhāni hi diśa iti/ sa rathantarasāmaiva prathama syād atha bṛhatsāmātha vairūpasāmātha vairājasāmātha śakvarīsāmā ca revatīsāmā cottama syād iti/ tad u vā āhur dīkṣopasadbhis sutyāyai pṛṣṭhāni vyavacchidyeran/ yad evaṃ kuryur dūre dūra iva vai pṛṣṭhāny upayanti/ pṛṣṭhaṃ vāva pṛṣṭham abhivoḍhum arhati/ upajo vā eṣā bṛhadrathantarayor yad etāni sāmāni/ bṛhadrathantare vai vicchinnasya yajñasya santatyau tasmād bṛhadrathantarābhyām eva syur iti/ sa rathantarasāmaiva prathama syād atha bṛhatsāmātha rathantarasāmātha bṛhatsāmātha rathantarasāmā ca bṛhatsāmā cottama syād iti

ta u vai paṃca paṃcaviṃśā bhavanti/ tato yā viṃśatir virāṭ sā/ atha yāś catasra imā eva tāś catasro diśaḥ/ atha yā pañca paṃcaviṃśīyam eva sordhvā dik/ diśo ha vai divaṃ duhre, dyaur vā diśo duhe/ pra ha vai diśāṃ ca divaś ca doham āpnoti ya evaṃ veda/ sa yaḥ kāmayeta samānena yajñena samānīm ṛddhim ṛdhnuyāṃ pratitiṣṭheyam anantaṃ svargaṃ lokaṃ jayeyam iti sa etair yajeta/ sa ha mahad evābhi devayajanaṃ joṣayeta/ tat paṃca śālāḥ kartavai brūyād ihaikām ihaikām ihaikām ihaikāṃ madhya ekām/ so 'nena rathantarasāmnā yajeta/ sa etām evarddhim ṛdhnoty etāṃ pratiṣṭhām etam anantaṃ svargaṃ lokaṃ jayati/ athānena bṛhatsāmnā yajetāthānena rathantarasāmnā yajetāthānena bṛhatsāmnā yajetāthānenobhayasāmnā yajeta/ sa etām evarddhim ṛdhnoty etāṃ pratiṣṣṭhām etam anantaṃ svargaṃ lokaṃ jayati/ athānena bṛhatsāmnā yajetāthānena rathantarasāmnā yajetāthānena bṛhatsāmnā yajetāthānenobhayasāmnā yajeta/ sa etām evarddhim ṛdhnoty etāma pratiṣṭhām etam anantaṃ svargaṃ lokaṃ jayati etām eva diśam apyeti/ sa ha diśām evaiko bhavati diśa evāpyeti/ tasyaiṣo 'nanta svargo loko jito bhavati / ya eṣa diśāṃ teṣu yāni diṅnidhanāni yāni viṇṇidhanāni sāmāni tāny avakalpayanti svargyāṇi, svargasya lokasya samaṣṭyā ahorūpāṇāṃ ca samṛddhyai

athaita ṛṣiṣṭomāḥ/ ṛṣayo ha vai svargaṃ lokaṃ jigyuḥ śrameṇa tapasā vratacaryeṇa. te 'kāmayanta - prajā asmin loke vidāya svargaṃ lokaṃ gacchemeti/ sa vasiṣṭho 'kāmayata agryā me mukhyā prajā syād iti/ sa etaṃ trivṛtaṃ stomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ agraṃ vai mukhaṃ trivṛt stomānām/ tato vai tasyāgryā mukhyā prajābhavat/ ta ete apy etarhi vasiṣṭhāḥ kuruṣva agryāś caiva mukhyāś ca manyante/ agryo mukhyo bhavati ya evaṃ veda/ athākāmayata bharadvāja - ojiṣṭhā me baliṣṭhā prajā syād iti/ sa etaṃ pañcadaśaṃ stomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ ojo vai balaṃ pañcadaśa stomānām/ tato vai tasyaujiṣṭhā baliṣṭhā prajābhavat/ api ha sma tena pathā purā kuravo na yanti yena bharadvājā yayuḥ/ atho ha smotkrośanti bhāradvājabalam iti/ tasmād u bhāradvāja evānujñātaḥ sabhāyāṃ daṇḍyaṃ praharet/ ojiṣṭho baliṣṭho bhavati ya evaṃ veda

athākāmayata jamadagnir bhūmānaṃ prajayā paśubhir gaccheyam iti/ sa etaṃ saptadaśaṃ stomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ bhūmā vai prajāpatiḥ saptadaśa stomānām/ tato vai sa bhūmānaṃ prajayā paśubhir agacchat/ bhūmānam eva prajayā paśubhir gacchati ya evaṃ veda/ athākāmayata gautama - śraddhānīyā me prajā brahmavarcasinī syād iti/ sa etam ekaviṃśaṃstomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ śraddhā vai brahmavarcasam ekaviṃśa stomānām/ asau hi sa ādityaḥ/ tato vai tasya śraddhānīyā brahmavarcasinī prajābhavat/ ta ime 'py etarhi gautamā śraddhānīyāś caiva brahmavarcasinaś ca / śraddhānīyo brahmavarcasī bhavati ya evaṃ veda

athākāmayatātrir bhūyiṣṭhā ma ṛṣayaḥ prajāyām ājāyerann iti/ sa etaṃ triṇavaṃ stomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tejo vai triṇava stomānām/ tato vai tasya bhūyiṣṭhā ṛṣayaḥ prajāyām ājāyanta - parassahasrā hāsya prajāyāṃ mantrakṛta āsur, api hāsya striyo mantrakṛta āsuḥ/ tasmād yo 'py ātreyīṃ striyaṃ hanti, taṃ pary eva cakṣate/ tejasvī bhavati ya evaṃ veda/ athākāmayata viśvāmitro - rājyaṃ me prajā gacched iti/ sa etaṃ trayastriṃśaṃ stomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ kṣatraṃ vai trayastriṃśa stomānām. tato vai tasya rājyaṃ prajāgacchat/ aṣṭako hāsya prajāyām abhiṣiṣice/ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ tato vai te prajā asmin loke vidāya svargaṃ lokam agacchan/ prajām evāsmin loke vidhāya svargaṃ lokaṃ gacchati ya evaṃ veda

tad u vāvāgastyaḥ paścevānububudha - ṛṣayo ha vā ime prajā asmin loke vidhāya svargaṃ lokam agmann iti/ so 'kāmayatāham api prajā asmin loke vidhāya svargaṃ lokam anugaccheyam iti/ sa etaṃ ṣoḍaśaṃ stomam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ svargo lokaṣ ṣoḍaśa stomānām/ tato vai sa prajā asmin loke vidhāya svargaṃ lokam anvagacchat/ prajām evāsmin loke vidhāya svargaṃ lokam anugacchati ya evaṃ veda/ tasmād yad āgastyo brāhmaṇān prāpnoty anucara ivaiva bhavati/ anucara iva hy eṣa stomānāṃ yat ṣoḍaśaḥ/ tasmād v agastayo bahirdheva kurupāñcālebhyaḥ/ bahirdheva hy eṣa stomebhyo yat ṣoḍaśaḥ

athaite vrātyastomāḥ/ divyā vai vrātyā vrātyām adhāvayan budhena sthapatinā/ ta ete vrātyā ārchann imaṃ vaiva yo 'yaṃ pavata īśānaṃ vā devam/ tān yajñasyārtyāvidhyat/ te svargaṃ lokaṃ na prājānan/ te 'kāmayanta - pra svargaṃ lokaṃ jānīyāmeti/ te prajāpatim evopādhāvan/ tebhya etaṃ vrātyastomaṃ yajñaṃ vyadadhāt/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai te svargaṃ lokaṃ prājānan/ muhyantīva vā ete ye vrātyāṃ dhāvayanti/ tad yad vrātyastomena yajante svargasyaiva lokasyānukhyātyai/ tasya dvātriṃśāḥ pavamānā bhavanti/ dvātriśadakṣarānuṣṭup/ vāg anuṣṭup/ vāco vā ete vyṛdhyante ye vrātyāṃ dhāvayanti/ tad yad dvātriṃśāḥ pavamānāḥ bhavanti, vācaiva tat samṛdhyante/ anuṣṭup pratipad bhavati/ vāg vā anuṣṭup/ vāco vā ete vyṛdhyante, ye vrātyāṃ dhāvayanti

vācā hy apūtam amedhyaṃ vadanti/ teṣām indriyaṃ vīryaṃ vāco 'pakrāmati/ tad yad anuṣṭup pratipad bhavati, abhipūrvam eva tad vācā samṛdhyante/ so vā arbudasyarkṣu bhavati/ arbudo vai sarpa etābhir mṛtāṃ tvacam apāhata/ mriyanta iva vā ete ye vrātyāṃ dhāvayanti/ uta hi sthaviratarasyānta āhanasyaṃ vadanti/ mṛtām evaitābhis tvacam apaghnate

so vā āgneyī bhavati/ agnir vai lokānāṃ prajñapayitā/ sa yo lokānāṃ prajñapayitā sa no lokān prajñapayād iti/ na hi te agne tanvai krūraṃ viveda martya iti yad iha krūram aśāntam acāriṣma tad etayāpahanāmahā iti/ kapir babhasti tejanaṃ punar jarāyu gaur iveti punar evaitayāpiyanti/ agne viśvebhir agnibhir iti vaiśvāgnam ājyaṃ bhavati/ agnayo vai viśve devāḥ/ viśvān eva tena devān apiyanti/ tad ānuṣṭubhaṃ bhavati savanamukhe - savanamukhe vācā samṛdhyāmahā iti/ tat trivṛd bhavati/ brahma vai trivṛt/ brahmaṇo vā ete vyṛdhyante ye vrātyāṃ dhāvayanti/ rājaputrā iti hy enān ācakṣate/ tad yat trivṛd bhavati brahmaṇaiva tat samṛddhyante/ pañcadaśaṃ maitrāvaruṇasya/ kṣatraṃ vai pañcadaśaḥ/ apabhraṃśo ha vai brahmaṇaḥ kṣatram/ kṣatreṇaiva tat samṛdhyante/ ṣoḍaśam acchāvākasya/ indriyaṃ vai vīryaṃ ṣoḍaśī/ indriyeṇaiva tad vīryeṇa samaddhyante

athaite uṣṇikkakubhau mādhyaṃdinaṃ savanam abhi pratyāharanti/ prajā vai chandasāṃ uṣṇikkakubhau/ tayor bṛhato mārutasya sāmanī bhavataḥ/ dyautāne vā devasāme/ chandāṃsi vai svargo lokaḥ/ sa yathā priyaṃ putram ārabhya yācet, sakhā vā sakhāyam anusaṃvidam, evam evaitat sarvāṇi chandāṃsya ārabhya madhyato viyanti/ tayor anyatarasyāṃ brahmasāma/ brahma vai brahmasāma/ yajamānakāmo vā eṣa yad brahmasāma/ sva eva tad āyatane yajamānaṃ kāmais samṛddhayanti/ saptadaśaṃ hotuḥ pṛṣṭhaṃ bhavati/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatim evaitan madhyato viyanti/ ekaviṃśaṃ maitrāvaruṇasya/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etam evaitan madhyato viyanti/ triṇavaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ/ triṇavā ime lokāḥ/ imān evaital lokān madhyato viyanti/ ṣoḍaśam acchāvākasya/ indriyaṃ vai vīryaṃ ṣoḍaśī/ indriyeṇaiva tad vīryeṇa samṛdhyante/ ṣoḍaśam u evādo 'cchāvākasya/ tad dvātriṃśat/ dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ yo 'nuṣṭubhi kāmas sa na upāpto 'sad iti

athaitā nadaṃ va odatīnām ity uṣṇihābhājanam ārbhave pavamāne kriyante/ tās saptākṣarapadā bhavanti/ sapta prāṇāḥ/ prāṇair eva tat samṛdhyamānā yanti/ prāṇeṣu pratitiṣṭhanti/ uta hy ahiṃsyaṃ brāhmaṇaṃ hiṃsanti śrotriyaṃ vā gṛhamedhinaṃ vā / tad yat saptākṣarapadā bhavanti prāṇair eva tat samṛdhyante/ tāś catuṣpadā bhavanti pratiṣṭhāyai/ catuṣpadīva pratyaṣṭhād iti vā āhuḥ/ supratiṣṭhitaṃ tāsv abhīvartaḥ/ vāg vā abhīvartaḥ/ vāco vā ete vyṛdhyante ye vrātyāṃ dhāvayanti/ tad yad abhīvarto bhavati vācaiva tat samṛdhyante/ agna ā yāhy agnibhir ity agniṣṭomasāma bhavati/ agnayo vai sarve devāḥ/ sarvān eva tena devān apiyanti/ tat trayastriṃśaṃ bhavati/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti

tāḥ keśinīr bhavanti/ ūrjo napātaṃ ghṛtakeśam īmahe 'gniṃ yajñeṣu pūrvyam iti keśair iva hy ete caranti/ athaiṣa kuṣītagṛhapatīnām eṣīkapāvānāṃ ṣoḍaśapavamānaḥ/ indriyaṃ vai vīryaṃ ṣoḍaśī/ ārabhamāṇā evendriyeṇa vīryeṇa samṛdhyāmahā iti/ trīṇi pañcadaśāny ājyāni bhavanti/ kṣatraṃ vai paṃcadaśaḥ/ kṣatreṇaiva tat samṛdhyante/ ṣoḍaśam acchāvākasya/ indriyaṃ vai vīryaṃ ṣoḍaśī/ indriyeṇaiva tad vīryeṇa samṛdhyante/ ṣoḍaśo mādhyaṃdinaḥ/ dvātriṃśad dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ yo 'nuṣṭubhi kāmas sa na upāpto 'sad iti/ trīṇi saptadaśāni pṛṣṭhāni bhavanti/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatinaiva tat samṛdhyante/ ṣoḍaśam acchāvākasya/ indriyaṃ vai vīryaṃ ṣoḍaśī/ indriyeṇaiva tad vīryeṇa samṛdhyante/ ṣoḍaśa ārbhavaḥ/ tad dvātriṃśad dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ yo 'nuṣṭubhi kāmas sa na upāpto 'sad iti/ ekaviṃśam agniṣṭomasāma/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etasya vā ete salokatāṃ gacachanti etam abhyārohanti

athaiṣa kaniṣṭhānām agrakāmāṇām/ tasya trivṛtas sataś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānam/ te ye kaniṣṭhā agrakāmā syus ta etena yajeran/ tad yat trivṛtas sataś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro vā agraṃ jyaiṣṭhyaṃ - sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa no 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ sa trivṛd bhavati/ trivṛd vai stomānām agraṃ jyaiṣṭhayam/ sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa no 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ sa gāyatrīṣu bhavati/ gāyatrī vai chandasām agraṃ jyaiṣṭhyam/ sā yāgraṃ jyaiṣṭhyaṃ sā no 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ rathantaraṃ vai pṛṣṭhānām agraṃ jyaiṣṭhyam/ tad yad agraṃ jyaiṣṭhyaṃ tan no 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro vā agraṃ jyaiṣṭhyam/ sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa no 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro vā agraṃ jyaiṣṭhyam/ sa yo 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ sa no 'graṃ jyaiṣṭhyaṃ gamayād iti/ gacchanti ha kaniṣṭhās santo jyeṣṭhatām

athaite cāturmāsyāḥ/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā asya sṛṣṭāḥ parābhavan/ tad idaṃ sarīsṛpam abhavad yad anyat sarpebhyaḥ/ sa dvitīyā asṛjata/ tā asya paraivābhavan/ te matsyā abhavan/ sa tṛtīyā asṛjata/ tā asya paraivābhavan/ tāni vayāṃsy abhavan/ sa aikṣata yā imās trayīḥ prajā asṛkṣy ṛte brahmaṇa ṛte 'nnādyād ṛte yajñāt parā tā abhūvan/ hanto nvaiva brahmaṇo 'nnādyād yajñāt prajās sṛjā iti/ so 'nnādyam ātmann adhatt/ tad abhyastanayat/ tat prāk praiṣat/ tau stanāv abhavatām/ yad abhyastanayat tat stanayo stanatvam/ tad atyakṣarat/ tat kṣīram abhavat/ yad atyakṣarat tat kṣīrasya kṣīratvam/ vrīhiyavau ha vāva sa tad ātman dadhe/ tad etad vrīhiyavayoḥ kṣīram/ sa aikṣatālaṃ vai tasmā asmi, sṛjeyet, tad annaṃ labheta yat sṛjeya, hanta sṛjā iti

sa etāṃś cāturmāsyān yajñān apaśyat/ tān āharata/ tair ayajata/ tair imāḥ prajā asṛjata/ yā imā stanavatīs tābhyo 'nnādyaṃ prāyacchat/ tā asyānnavatīḥ prajā abhavan/ sa yaḥ kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyānnavatīr ma imāḥ prajā syur iti sa etair yajeta/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate, 'nnavatīr asya prajā bhavanti/ tad eṣābhyanūcyate --
tisro ha prajā atyāyam īyur
ny anyā arkam abhito viviśyuḥ/
bṛhad dha tasthau rajaso vimāne
pavamāno harita ā viveśa//
iti/ tad yad āha tisro ha prajā atyāyam īyur iti yā eva tāḥ prajā atyāyam āyaṃs tā eva tāḥ/ ny anyā arkam abhito viviśyur iti - agnir vā arkas - tam imāḥ prajā abhito viṣṭāḥ/ bṛhad dha tasthau rajaso vimāne pavamāno harita ā viveśeti/ diśo vai haritaḥ/ tā ayaṃ vāyuḥ pavamāna āviṣṭa iti vājasaneyaḥ/ athaikādaśākṣī/ tisro ha prajā atyāyam īyur iti/ yā eva tāḥ prajā atyāyam āyaṃs tā etāḥ/ ny anyā arkam abhito viviśyur ity - annaṃ vā arkas - tad imāḥ prajā abhito viṣṭāḥ/ bṛhad dha tasthau rajaso vimāna iti/ mano vai bṛhat/ tad idaṃ rajaso vimāne madhya ātmano hṛdayaṃ tat/ pavamāno harita ā viviśeti/ prajā vai haritaḥ/ tā ayaṃ prāṇaḥ pavamāna āviṣṭa iti

so 'kāmayata vaiśvadevīḥ prajās sṛjeyeti/ sa etaṃ vaiśvadevaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tena vaiśvadevīḥ prajā asṛjata/ sa yaḥ kāmayeta vaiśvadevīḥ prajās sṛjeyeti sa etena yajeta/ vaiśvadevīr eva prajās sṛjate/ sa trivṛd rathantarasāmā bhavati/ brahma vai trivṛt/ brahma rathantaram/ brahmaṇā vā enās tad asṛjata/ brahmaṇaiva prajās sṛjate ya evaṃ veda/ tasyāgneyaś ca bārhaspatyaś ca paśū bhavataḥ/ brahma vā agniḥ/ brahma bṛhaspatiḥ/ brahmaṇā vā enās tad abhipūrvam asṛjata/ brahmaṇaivābhipūrvaṃ prajās sṛjate ya evaṃ veda/ tasya maitrāvaruṇy anūbandhyā bhavati/ mitro vai yajñasya sviṣṭaṃ gṛhṇāti varuṇo duriṣṭam/ tad yan maitrāvaruṇy anūbandhyā bhavati punar evāsmai mitro dadāti/ sviṣṭam asmai varuṇaḥ karoti/ dyāvāpṛthivyopālaṃbhyā bhavati/ dyāvāpathivī vā aikṣetāṃ yad vā ayam idaṃ sṛjata āvaṃ vā ayam idaṃ pratiṣṭhe paśyan sṛjate hantāsmin bhāgadheyam icchāvahā iti/ te 'smin bhāgadheyam aicchetām/ tābhyām etāṃ dyāvāpṛthivyām upālaṃbhyām akalpayat/ tad yad etā dyāvāpṛthivyopālaṃbhyā bhavati dyāvāpṛthivī evaitena bhāgadheyena niravadayanta/ āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti

tā asya prajās sṛṣṭā varuṇasya yavam ādan/ tā varuṇo varuṇapāśenāgṛhṇāt sa aikṣata - yā amūḥ pūrvāḥ prajā asṛkṣi parā tā abhūvan/ yadīmāḥ parābhavanti kva tato bhavāni, hantainā abhito 'bhiṣajyānīti/ sa etau dvidivau varuṇapraghāsāv apaśyat/ tāv āharata/ tābhyām ayajata/ tābhyām enā varuṇīyād enaso vimuñcat/ tad yad etau dvidivau varuṇapraghāsau bhavato varuṇīyād evaitābhyām enasaḥ prajā muñcati/ marutvatī pūrvasyāhnaḥ pratipad bhavati/ āgneyaś ca mārutaś ca paśū/ tā asya prajā varuṇagṛhītā maruto randhryā anvapātino vyamimathiṣata/ tad yan marutvatī pratipad bhavati maruta evaitena bhāgadheyena niravadayanta/ āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti/ kavaty uttarasyāhnaḥ pratipad bhavati kāyopālaṃbhyā, āgneyaś ca vāruṇaśca paśū/ tad yat kavatī pratipad bhavati kāyopālaṃbhyā - prajāpatir vai kaḥ - prajāpatim eva tad antataḥ prīṇanti/ prajāpatir vā aikṣata - kaṃ vai prajābhyo 'bhūvam kam ātmane 'sānīti/ sa etām kavatīṃ pratipadam apaśyat kāyām upālaṃbhyām/ tato vai sa kaṃ prajābhyo 'bhavat kam ātmane / kaṃ haiva prajābhyo bhavati kam ātmane ya evaṃ veda/ āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti

atha yad vāruṇo 'gnir varuṇatāyā eva/ tā asya prajā varuṇānmumucānā vṛtraḥ pāpmā 'gṛhṇāt/ sa aikṣata - hanto nvevainā ato 'bhiṣajyānīti/ sa etāṃs tridivān sākamedhān apaśyat/ tān āharata/ tair ayajata/ tair enā vṛtrāt pāpmano 'bhimuñcat/ tad yad ete tridivās sākamedhā bhavanti vṛtrād evaitaiḥ pāpmanaḥ prajā muñcati/ tā asya prajā vṛtrāt pāpmano mumucānās sarvās sākaṃ samaidhayanta/ yat sākaṃ samaidhayanta tat sākamedhānāṃ sākamedhatvam/ sākaṃ ha vai prajayā paśubhir edhate ya evaṃ veda/ anīkavatī prathamasyāhnaḥ pratipad bhavati/ āgneyaḥ paśuḥ/ agninā vā anīkenendro vṛtraṃ pāpmānam ahan/ tad yad anīkavatī pratipad bhavaty agninānīkena vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti/ agninaivānīkena dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda/ krīḍanī pratipad bhavati yad eva prajā vṛtrāt pāpmano mumucānā ākrīḍanta tasmāt krīḍanī/ atho hendro vṛtraṃ haniṣyan maruta uvāca - paraśuvadhahastā mām abhitaḥ parikrīḍata, sa vītabhīr vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti/ tam u ha marutaḥ paraśuvadhahastā abhitaḥ paricikrīḍuḥ/ sa ha vītabhīr vṛtraṃ pāpmānam ahan/ vītabhīr ha vai dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda/ āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti

atha yad aindrāgno - brahma vā agniḥ/ kṣatrama indro - brahmaṇā ca ha vāva sa tat kṣatreṇa ca sayugbhyāṃ vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti/ brahmaṇā ca haiva kṣatreṇa ca sayugbhyāṃ dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda/ vaiśvakarmaṇī tṛtīyasyāhnaḥ pratipad bhavati/ vaiśvakarmaṇy upālaṃbhyāgneyaś ca māhendraś ca paśū/ tad yad vaiśvakarmaṇī tṛtīyasyāhnaḥ pratipad bhavati, vaiśvakarmaṇy upālaṃbhyā - prajāpatir vai viśvakarmā - prajāpatim eva tad antataḥ prīṇanti/ atho yad eva prajā vṛtrāt pāpmano mumucānā viśvaṃ karmopākramanta tasmād vaiśvakarmaṇī/ āgneyaḥ paśur - yajño vā agnir - ned yajñād agner ayāmeti

atha yan māhendraḥ/ indro ha vā eṣa purā vṛtrasya vadhād āsa/ sa vṛtraṃ hatvā mahendro 'bhavat/ bhūyo hy eva jyāyasā karmaṇā 'bhyaśnute/ tasmād u rājānaṃ vijitinam ācakṣate mahārāja iti/ athaiṣa śunāsīryo, yad vā indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryam āsīt tac chunam/ yat saṃvatsarasya prajitasya payas tat sīram/ tad yad indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryaṃ, yat saṃvatsarasya prajitasya payas, tad ubhayam avarundhāmahā iti/ saṃvatsarasad dha khalu vā eṣa yaś cāturmāsyayājī/ tasya śunāsīryaṃ me mahāvrataṃ bhājanam/ sa yāvat saṃvatsareṇa mahāvratavatāvarunddhe tāvad avarunddhe ya evaṃ veda/ tasya saurī pratipad bhavati, saury upālaṃbhyā/ asau vā ādityaḥ/ sūrya eṣa indraḥ/ aindraṃ mahāvrataṃ tat tatsalakṣma kriyate/ ṛtuṣu ha khalu vā eṣa saṃvatsaraṃ svargaṃ lokam apyeti yaś cāturmāsyayājī/ sa vasantam eva prathamenāhnāpyeti, grīṣmaṃ dvitīyena, varṣās tṛtīyena, śaradaṃ caturthe, hemantaṃ pañcamena, śiśiraṃ ṣaṣṭhena/ saṃvatsaram eva śunāsīryeṇāpyeti/ sa sarvastomo bhavati/ sarvaṃ hi tad yat sarvastomaḥ/ sarvam evaitenāpyeti/ tasya tryeṇī śalalī bhavati, lauhāyasaḥ kṣuraḥ/ sa caturṣu caturṣu māssu keśān parivartayate 'nantatāyai - asau vā ādityo 'nantaḥ/ ananto vā asau bhūtvedaṃ sarvam abhyaśnute - 'nanto bhūtvedaṃ sarvam abhyaśnavā iti/ ananto bhūtvedaṃ sarvam abhyaśnavā iti

//ity ekāhaṃ samāptam//
ahīnam
athaite dvirātrāḥ/ haviṣmāṃś ca vai haviṣkṛc cāṅgirasāv āstām/ tāv asmin loke strīcaryam pramattau carantāv ṛṣayo 'ṅgirasaḥ pitaraś ca pitāmahāś ca sukṛto hitvā svargaṃ lokam āyan/ tau yadā sā caryā paraid, athākāmayetāṃ - kathaṃ nv id yatra nāv ṛṣayo 'ṅgirasaḥ pitaraśca pitāmahāś ca sukṛta svargaṃ lokam itās - tad anugaccheveti/ tau tapo 'tapyetām/ tāv etad dvirātraṃ yajñam apaśyatām/ tam āharetām/ tenāyajetām/ tato vai tau yatrainayor ṛṣayo 'ṅgirasaḥ pitaraś ca pitāmahāś ca sukṛta svargaṃ lokam itā āsaṃs, tam anvagacchatām/ sa yaḥ kāmayeta - yatra me pitaraś ca pitāmahās ca sukṛta svargaṃ lokam itā bhavanti tam evānugacchati/ atho āhur yasmād eva śreyān bhrātṛvya syāt sa enena yajeteti/ pūrvapreta iva ha vā eṣa ya śreyān/ pūrvapretān iva vā etena tau tān āpnutām/ āptvā śreyāṃsaṃ vasīyān ātmanā bhavati/ atho āhuḥ prajākāma evainena yajeteti/ ātmā vai pūrvam ahaḥ prajottaram/ ātmānam eva pūrveṇāhnā saṃskurute, prajām uttareṇa

sa duṣṣaja iva ha khalu vā eṣa yajñakratur yad dvirātraḥ/ yadi jyotir agniṣṭomaḥ pūrvam ahar bhavati sarvastomo 'tirātra uttaraṃ stotrāṇi vicchindanti/ atha yadi jyotir agniṣṭomaḥ pūrvam ahar bhavati sarvastoma u evātirātra uttaraṃ stotrāṇi vicchindanti/ atha yadi jyotir ukthyaḥ pūrvam ahar bhavati sarvastoma u evātirātra uttaraṃ yajñamukhaṃ chambaṭkurvanti/ tad yaj jyotir bhavati tena yajñamukhaṃ na chambaṭkurvanti/ atha yad ukthyas tena stotrāṇi na vicchindanti/ āpta iva ha khalu vā eṣa yajñakratur yo virājam abhisaṃpannaḥ/ sa punar āraṃbhyo bhavati/ tad yad uttarasyāhnaś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati - caturviśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro yajño - yajñam evaitad yajñamukha ārabhante/ atho caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī/ gāyatryo vā āptaṃ yajñakratuṃ punas tanvate/ no hy anyā gāyatryā āptaṃ yajñakratum udyantum arhati/ tad āhuḥ kathaṃ na catuścatvāriṃśo nāṣṭācatvāriṃśo mukhaṃ yugmatāṃ stomānāṃ bhavitum arhati/ kathaṃ caturviṃśa eveti/ sa brūyāt tripadā vai gāyatrī/ tat tripadā pratipadyanta iti/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā eṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti

vicchinna iva ha khalu vā eṣa yajñakratur yad dvirātraḥ/ gāyatrīṃ pūrvam ahas saṃpadyate triṣṭubham uttaram/ atha kva jagatī cānuṣṭup cety āhuḥ/ gāyatrīṃ caiva pūrvam ahas saṃpādayet triṣṭubhaṃ ca jagatīṃ cānuṣṭubhaṃ cottaraṃ chandasāṃ santatyā avyavacchedāya/ uccā te jātam andhasety andhasvatīr bhavaty andhasvad vai jagatyai rūpaṃ - tena jagatyai rūpān na yanti/ vaikhānasaṃ bhavati jāgataṃ sāma/ tenaiva jagatyai rūpān na yanti/ dvaigataṃ bhavati/ dvihiṃkāraṃ bhavati/ dvirātrarūpaṃ sāmanī dvirātrarūpād eva tan na yanti/ ye dve sāmanī tayor anyatarad bhavati - yathobhayāpadī pratitiṣṭhet tādṛk tat/ suvar jyotir bhavati/ suvar vai pūrvam ahar, jyotir uttaram, ahnora eva santatyā ahnos samāraṃbhāya/ hāviṣmata - hāviṣkṛte svargye sāmanī, svargasya lokasya samaṣṭayai/ tad āhuḥ kṣipre sāmanī yad ubhe kuryur īśvaro yajamānaṃ purāyuṣaḥ pramathitor anādṛtya hi tāv imaṃ lokam amum eva lokam abhisaṃpraitām iti/ hāviṣmatam evottarasyāhna uktheṣu brahmasāma kuryuḥ/ tathā sarvam āyur eti, gacchati svargaṃ lokam

atha yasyaitasya jyotir ukthyaḥ pūrvam ahar bhavaty āyur atirātra uttaram, eteno hābhipratāraṇa īje rājā prajākāmaś ca khalatī ca daivovātī avacicchitsamānaḥ/ tato vai so 'va khalatīdaivovātī acchiṃtta/ imām iyatīṃ prajām adhyagacchat/ trīṇy anyasyātiricyante, dvābhyām anya ūnaḥ/ trīṇi tāni puṃso 'tiriktāni yais sa mithunena prajanena prajāyate ya evaṃ veda/ tā ubhe stotryās saṃpadyante sapta ca śatāny ekaviṃśatiś ca - tāvanti saṃvatsarasyāhorātrāṇi/ ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti/ atha yaikā stotryātiricyate, yajamānaloko haiva saḥ/ śaśvad dhainaṃ brāhmaṇa uvāca - nāsyāparaḥ prajāyām etādṛṅ vīro nānājanitoḥ/ ātmana eva lokam akṛta na prajāyā, ekam imaṃ hy eva lokam abhyupāgād iti

tad dhānubudhyovāca - yathādaivaṃ tyasya prajāyā astu/ khalatī devedevo 'haṃ daivovātī avācchaitsīti/ tathā hainaṃ tāv abhitepatus tathāpi śuśucatuḥ/ tad idaṃ tad eva/ ime hābhipratāraṇā iyanto, no aparas tādṛṅ vīra ājāyate/ atha yasyaitasya trivṛtpañcadaśābhyāṃ viparyāsam/ pūrvam ahar agniṣṭomo bhavati/ sarvastomo 'tirātra uttaram/ prajananakāmo haitena yajeta/ trivṛtpañcadaśau stomau bhavata ūnātiriktau mithunau prajanī/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ tat tatprajananaṃ kriyate/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ prajananaṃ vai rathantaram/ tat tatprajananaṃ kriyate/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam/ tat tatprajananaṃ kriyate/ tasya caturviṃśati stutaśastrāṇi bhavanti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananam/ tat tad abhipūrvaṃ prajananaṃ kriyate/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ sarvastomo 'tirātro bhavati sarveṣāṃ lokānāma abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti

atha yasyaitasya trivṛt pañcacadaśaḥ saptadaśa iti pūrvam ahar bhavaty, ekaviṃśas triṇavas trayastriṃśa ity uttaraṃ, svargakāmo haitena yajeta/ ūrdhvā ete stomā bhavanti/ ūrdhvo vai svargo lokaḥ/ svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ abhikrāntastomā bhavanti/ abhikrāntena ha vai yajñasya bhuñjate/ etena ha vai tad dhaviṣmāṃś ca haviṣkṛc ca sadya svargaṃ lokam iyatuḥ/ tasya parāṃcy eva stotrāṇi bhavanti, parāñci śastrāṇi bhavanti, parāñci pṛṣṭhāni, parācīr viṣṭutayaḥ, parāṅ eva sarvo bhavati/ tena haitenottaravayasy eva yajeta yad emaṃ lokaṃ na pratyavakāṃkṣed, yadāsmin loke na nidhitsed, yad asmāl lokād amum eva lokam abhi saṃprajigāṃset/ sa hainena yajeta/ iṣṭvā haiva svargaṃ lokam eti/ tasminn u ha tarhya ubhe hāviṣmata - hāviṣkṛte kuryu svargye, svargasya lokasya samaṣṭayai/ tasyāhus sapta ca śatāni viṃśatiś ca stotryās saṃpādayeyur iti/ tāvanti saṃvatsarasyāhorātrāṇi/ saṃvatsarād eva tan na yanti/ atho āhur yāvatīr evaitasya jyotir gaur āyur iti tryahasya stotryās tāvatīr asya stotryās saṃpādyeyur iti/ tena tryaharūpān na yanti/ atho āhus sahasram evāsya stotryās saṃpādayeyur iti/ sahasraṃ vai trirātrasya stotryāḥ/ trirātrarūpād eva tan na yanti/ eṣa ha vai samṛddho dvirātro yas trirātrasya saṃpadā tāyate yo vā trirātraś catūrātrasya

athaite trirātrāḥ/ trirātreṇa vai devā eṣu lokeṣv ārdhnuvaṃs trirātreṇa svargaṃ lokam āyan/ vāg vai trirātraḥ/ vāco rūpeṇājyāni cāhāni vibhajyante/ ekākṣarā vai vāk, tryakṣaram akṣaram/ akṣarasya rūpeṇa vibhajyante/ trayo gandharvāḥ/ teṣām eṣā bhaktir - agneḥ pṛthivī, vāyor antarikṣam, asāv ādityasya dyauḥ/ tad eṣābhyanūcyate -
rayaḥ kṛṇvanti bhuvaneṣu retas tisraḥ prajā āryā jyotir agrāḥ/
trayo gharmāsa uṣasaṃ sacante sarvā it tām̐ anu vidur vasiṣṭhāḥ//
iti/ tad yad āha trayaḥ kṛṇvanti bhuvaneṣu reta ity agniḥ pṛthivyāṃ retaḥ kṛṇoti, vāyur antarikṣa, ādityo divi/ tisraḥ prajā āryā jyotir agrā iti -

- vasavo rudrā ādityāḥ/ teṣām etaj jyotir agraṃ yad asāv ādityaḥ/ trayo gharmāsa uṣasaṃ sacanta ity agnir uṣasaṃ sacate, vāyur uṣasaṃ sacata, āditya uṣasaṃ sacate/ sarvām̐m̐ it tām̐ anu vidur vasiṣṭhā iti ye vai brāhmaṇāś śuśruvāṃsas te vasiṣṭhās, te hy etat sarvaṃ anu viduḥ/ etāvān vāva trirātraḥ/ gāyatraḥ prāṇas, traiṣṭubhaṃ cakṣur, jāgataṃ śrotram/ trīṇi mithunāni tāny eṣu mithunaṃ dve sambhavato yan mithunāt prajāyate tat tṛtīyam/ indro vṛtrāya vajram udayacchat/ taṃ viṣṇur anvatiṣṭhat/ so 'bravīd asti vā idaṃ tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam/ tat ta āharāṇi/ mā me prahārṣīr iti/ tatheti/ tad asmai prāyacchat/ tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt/ tasmai dvitīyam udayacchat/ taṃ viṣṇur anvatiṣṭhat/ so 'bravīd asti vā idaṃ tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam/ tat ta āharāṇi/ mā me prahārṣīr iti/ tatheti/ tad asmai prāyacchat/ tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt/ tasmai tṛtīyam udayacchat/ taṃ viṣṇur anvatiṣṭhat/ so 'bravīd - asti vā idaṃ tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam/ tat ta āharāṇi/ mā me prahārṣīr iti/ tatheti/ tad asmai prāyacchat/ tad viṣṇuḥ pratyagṛhṇāt/ tasmin hodāte - sarvaṃ mametīndras, tṛtīyaṃ mameti viṣṇuḥ

tau vai pṛcchāvahā iti/ tau ha prajāpatāv apṛcchetām/ tābhyāṃ haitayā vyuvāca -
ubhā jigyathur na parā jayethe na parā jigye kataraś canainoḥ/
indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām//
iti/ dvau tava bhāgāv itīndram abravīt, tṛtīyaṃ taveti viṣṇum/ etad ābhyāṃ tat sahasraṃ prāyacchat/ tasyaiṣāptir yo bandhumān anūcāna syāt tasmai prathame 'hani dadyāt/ yathā iyaṃ pṛthivy evaṃ saḥ/ pratiṣṭhitā vā iyaṃ, pratiṣṭhitas saḥ/ evaṃ saḥ/ antarikṣam iti vā idaṃ vidur vedaṃ tasya viduḥ/ atha yo bandhumān anūcāna syāt tasmai tṛtīye 'hani dadyāt/ yathā vā asau dyaur evaṃ saḥ/ dyaur iti vā amuṃ vidur bandhuṃ tasya viduḥ/ anvahaṃ daśato dīyante/ daśākṣarā virāṭ/ vairājo yajñaḥ/ saiva sā vyavacchinnā dīyate/ anvahaṃ śatāni dīyante/ eṣā vai yajñasya mātrā yac chatam/ saiva sā vyavacchinnā dīyate/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prathame 'hani dadyāt/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni dvitīye 'hani dadyāt/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni tṛtīye 'hani dadyāt/ athaiṣā sahasratamī trirūpā dvidevatyā/ tasyai dvau bhāgau brahmaṇa eko 'gnīdhaḥ

prajāpatir vā idam agra āsīt/ nānyaṃ dvitīyaṃ paśyamānas - tasya vāg eva svam āsīd, vāg dvitīyā - sa aikṣata hantemāṃ vācaṃ visṛje/ iyaṃ vāvedaṃ visṛṣṭā sarvaṃ vibhavanty eṣyatīti/ tāṃ vāg ity eva vyasṛjata/ sordhvād ātanod yathāpāṃ dhārā santataivam/ tasyā ety ekam akṣaram acchinat/ tad idam abhavat/ abhūd vā idam iti/ tad bhūmer bhūmitvam/ keti dvitīyam/ tad idam antarikṣam abhavat/ antareva vā idam ubhayam abhūd iti/ tad antarikṣasyāntarikṣatvam/ ho iti tṛtīyam ūrdhvam udasyat/ tad ado 'bhavat/ adyutad iva vā ada iti/ tad divo divatvam/ prajāpatir vā idam agra ekākṣarāṃ vācaṃ tredhā vyabhajat/ ta ime lokā abhavan ṛkṣā anupajīvanīyāḥ/ so 'śocat, so 'tapyata/ sa aikṣata katham ime lokā loma gṛhṇīyuḥ, katham upajīvanavanta syur iti/ sa etaṃ trirātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tam eṣu lokeṣv anvāyātayat/ tato vā ime lokā lomā - gṛhṇaṃs, tata upajīvanavanto 'bhavan/ trirātrasya ha khalu vā idaṃ puṣṭaṃ, trirātrasyodaraṇaṃ yad eṣu lokeṣv adhi/ gacchati paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāṃ bhūmānaṃ ya evaṃ veda

yatho ha vai maṇau maṇisūtram otaṃ syād evam eṣu lokeṣu trirātra otaḥ/ śobhate 'sya mukhaṃ ya evaṃ veda/ eṣā ha khalu vai pratyakṣaṃ vāg yaj jihvāgreṇaitad vāco vadati yad eti/ madhyenaitad vāco vadati yat keti/ sarvayaitad vāco raso 'dhy ūrdhva udvadati yad dho iti/ ho iti hi sarvā vāk/ tad yad etāni rūpāṇy ājyeṣu cāhassu ca niyujyante/ mukhata evaitad vācaṃ visṛjante, mukhato yājñiyaṃ karma/ prajāpatir yad vācaṃ vyasṛjata sākṣarad eva/ tasyā ety eva prathamam akṣaraṃ, kṣeti dvitīyaṃ, rad iti tṛtīyam/ tad yena yena vai rūpeṇa prajāpatir vācaṃ vyasṛjata tena tena rūpeṇājyāny ārabhyante, tena tenāhāny āpyante/ akṣareṣṭhā ha khalu vā eṣa yajño yas trirātraḥ/ akṣaraṃ tryakṣaram/ tryakṣaras trirātraḥ/ akṣaraṃ trirātraḥ/ sa ha vā enaṃ veda ya enaṃ puruṣasammitaṃ veda - puruṣas trirātraḥ

idam eva prathamenāhnā vyakarod yad asyām āyattamūlam, idaṃ dvitīyena yat prāṇāda ejaty, adas tṛtīyena yad varṣati, yan nakṣatrāṇi yad amuṃ lokaṃ bheje/ mahāvrataṃ vā etad yad eṣa trirātrasya/ yāny eteṣām ahnāṃ bahiṣpavamānāni tac chiraḥ/ ye 'bhito 'hanī tau pakṣau/ yan madhyamam ahas sa ātmā/ agniṣṭomasāmāny eva puccham/ atho āhur yad evāsāv udeti tac chiraḥ/ ye 'bhito 'hanī tau pakṣau/ yan madhyamam ahas sa ātmā/ agnir eva puccham/ atho āhur ya evāsāv udeti tac chiraḥ/ ye 'bhito 'hanī tau pakṣau/ yan madhyamam ahas sa ātmā/ yad evāstam eti tat puccham iti

vāgdevatyaṃ vai trirātrasya prathamam ahaḥ, prāṇadevatyaṃ dvitīyaṃ, cakṣurdevatyaṃ tṛtīyam/ tad āhuḥ kiyāṃs trirātra iti/ iyān iti brūyāt/ iyad dhy evaitad iti/ atho iyān iti brūyāt/ iyad dhy evaitad iti/ tad yāhur arvāṅ prāṇiti, parāṅ trirātraḥ parāṅ iti/ parāṅ iti brūyāt/ parāṅ hi vadati, parāṅ prāṇiti, parāṅ paśyati, parāṅ chṛṇoti/ atho ha brūyād arvāñca ca parāñca ceti/ arvās ca hi parāñ ca vadaty, arvāñ ca parāñ ca prāṇity, arvāñ ca parāñ ca paśyaty, arvāñ ca parāñ ca śṛṇoti/ tad āhur ekas trirātrā3 u dvā3 u trayā3 u iti/ eka iti brūyād/ eko hy evaiṣa yat prāṇo 'pāno vyāna iti/ tad āhur ekaṃ bhūyās sahasrā3m iti/ ekam iti brūyāt/ ekaṃ hy eva bhūyas sahasrāt saṃkhyāneva bhavati

vāg eveti/ gāyatraṃ vai trirātrasya prathamam ahas, traiṣṭubhaṃ dvitīye, jāgataṃ tṛtīyam/ yad vā anyasya trirātrasya viloma tad asya saloma, yad asya saloma tad anyasya viloma/ tad yad etat paraṃ sad ahar avaraṃ kriyate, yajamānāyaiva tat paśūn prajanayanti, na hy amuṣmiṃl loke paśavaḥ prajāyante/ ete ha khalu vai chandasāṃ vīryavattame yad gāyatrī ca triṣṭup ca/ tad yad gāyatrī ca triṣṭup cābhito bhavato, madhye paśavo jagatī, vīryavadbhyām evaitac chandobhyāṃ yajamānāyobhayataḥ paśūn parigṛhṇanty aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ asāv eva trirātro yo 'sau tapati/ sa yathodety evam asya prathamam ahar, yathā mādhyandina evaṃ dvitīyam, yathāstam ety evaṃ tṛtīyam/ sa ya etad evaṃ veda gacchaty etasya sāyujyaṃ sāṃveśyam

indro vai marutas samajinot svāṃ viśaṃ somāya rājñe pratiprocya/ tadanukṛtīdam apy etarhi rājñe pratiprocya viśaṃ jinvanti/ tad yamo 'nvabudhyata sahasram ajyāsiṣṭām iti/ sa āgacchat/ sa etyābravīt upa māsmin sahasre hvayethām iti/ tatheti/ tam upāhvayetām/ sa yamo 'smin sahasre 'pi gām apaśyat sahasrasya gavāṃ payo bibhratīm/ tāv abravīt iyam eva mama yuvayor etad itarad iti/ tāv itarāv abrūtāṃ yad vāva tvam etasyāṃ paśyasi tad āvaṃ paśyāva iti/ so 'bravīt tayā vā etā eva vikaravāmahā iti/ te tayaiva vyakurvata/ te 'bruvann aṃśān harāmahai yasmai naḥ prathamaiṣyatīti/ te 'ṃśān āharanta/ somasya prathamait/ athaindrasyātha yamasya/ tām apsu prāveśayan

tām abruvan - somāyodehi tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasyeti/ sā babhruḥ piṃgākṣy udait, tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasya/ saiṣā somakrayaṇī/ tṛtīyena ca ha vai tasyai tṛtīyena ca sahasrasya saha somo rājā krīto bhavati/ tāṃ punar evāpsu prāveśayan/ tām abruvann - indrāyodehi tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasyeti/ sā śabalī paṣṭhauhy udait tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasya/ saiṣendreṣyā dīyate/ tṛtīyena ca ha vai tasyai tṛtīyena ca sahasrasya saha sā dattā bhavati/ tāṃ punar evāpsu prāveśayan/ tām abruvan - yamāyodehi tṛtīyena cātmanas tṛtīyena ca sahasrasyaiti/ sā dhūmrā dityauhy udaid īrmato hrasīyasī paścād varṣīyasī jaratīva kuṣṭhā'śṛṃgī tṛtīyena ca sahasrasya saha sānustaraṇī kṛtā bhavati, no hācakrur iva manyeta

tad āhur nāmuṣmin loke sahasrasyāvakāśo 'sti/ ātman evaiva na vātmane ca/ neti/ tad āhuḥ kiyad ita svargo loka iti/ yāvat sahasraṃ gaur gavy adhi pratiṣṭhitā tāvad iti brūyāt/ atho yāvat sahasraṃ prāṇais saṃ prāṇantīty, atho yāvat sahasram āśvīnānīty, atho yāvat sahasraṃ prāṇais saṃ prāṇantīty, atho yāvat sahasram āśvīnānīty, atho yāvat sahasraṃ yojanānīty, atho yāvat sahasram ahnayānīti/ tad gavā gavaivāpnoti/ sā yaiṣā śabalī paṣṭhauhy upannam eṣāmuṣmin loke kāmadughā bhūtvā tiṣṭhate/ ya evaṃ veda tārpyam pratyasya dakṣiṇā nayati, sahasrasya sayonitāyai/ sahasraṃ vai yad asṛjyata/ tasya tārpyam eva yonir āsīt/ tad yat tārpyaṃ pratyasya sa dakṣiṇā nayati sayony eva tat sahasraṃ karoti/ upa hainaṃ sahasraṃ dadivāṃsaṃ yonisahasraṃ tiṣṭhate ya evaṃ veda/ sā yā sahasratamī syāt tasyai karṇam ājaped iḻe rante mahi viśruti śukre candre havye kāmye 'dite sarasvaty etāni te 'ghnye nāmāni, deveṣu nas sukṛto brūtād iti/ sukṛtaṃ ha vā enaṃ deveṣv āha/ tām kalaśam apaghrāpayaty apajighra kalaśaṃ, mahyā tvā viśantv indavas, sā no dhukṣas sahasram urudhārā payasvatīti/ upa hainaṃ sahasraṃ dadivāṃsaṃ sahasraṃ tiṣṭhate ya evaṃ veda

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'kāmayata - bahu syāṃ, prajāyeya, bhūmānaṃ gaccheyam iti/ sa tapo 'tapyata/ sa vācam asṛjat/ vāco gāṃ niramimīta/ sa aikṣatālaṃ vai tasmā asmi yat sṛjeyet/ tad annaṃ labheta yat sṛjeya, hanta sṛjā iti/ sa vasūn asṛjata, sa rudrān, sa ādityān/ taṃ vasava upāsīdann astu na svam iti/ tebhya etāṃ gāṃ prāyacchat/ tāṃ saṃvatsaram arakṣanta/ saibhyas saṃvatsare trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prājanayat/ tāṃ punar ājāyat/ taṃ rudrā upāsīdann astu na svam iti/ tebhya etāṃ gāṃ prāyacchat/ tāṃ saṃvatsaram arakṣanta/ saibhyas saṃvatsare trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prājanayat/ tāṃ punar ājāyata/ tam ādityā upāsīdann astu na svam iti/ tebhya etāṃ gāṃ prāyacchat/ tāṃ saṃvatsaram arakṣanta/ saibhyas saṃvatsare trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prājanayat/ tat sahasram abhavat/ saiva sahasratamī/ tāṃ punar ājāyata/ sa yo haivaṃ vidvān gā rakṣate pra haivāsya sahasram āpnuvanti/ tasmād u haivaṃvidā rakṣitavyā eva/ gāvas te 'bruvann - alaṃ vai tasmai smo yat sahasreṇa yajemahi/ eta sahasreṇa yajāmahā iti

tat sārdhe sahasrasāmākurvan/ tad eṣāṃ sahasraṃ saṃkhyāna ekaikasyai gor nodabhavat/ te 'bruvan prajāpatim evemāṃ sahasratamīṃ yācāmahā iti/ te prajāpatim eva tāṃ sahasratamīm ayācanta/ sa prajāpatir aikṣata yady ebhyaḥ pradāsyāmi rekṣye, yady ebhyo na pradāsyāmy ūnam eṣāṃ sahasraṃ bhaviṣyati/ hantainān sahaivānayābhyupayānīti/ tān abravīt sahaiva vo 'ham anayābhyupayānīti/ tatheti/ tāṃs tayaiva sahābhyupait/ ta etaṃ trirātraṃ yajñam apaśyan/ tam āharanta/ so 'bravīt - samenānena yajñena yakṣāmahā3 asamenā3 iti/ samenety abruvan/ yat samenety abruvan sama eva tad varṣam akurvata same rāṣṭraṃ saṃjñām eva tad akurvata/ atha yad avakṣyann asamenety asama eva varṣam abhaviṣyad asamai rāṣṭram asaṃjñābhaviṣyat/ te kena sameṣyāma iti/ yajñāyajñīyeneti/ tasmād yajñāyajñīyenaiva saṃyanti/ vāg vai yajñāyajñīyam/ vāg ime lokāḥ/ vācaiva tad vācam arohan/ te trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prathame 'han na daduḥ/ tenāsmin loke vasubhir arādhnot/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni dvitīye 'han na daduḥ/ tenāsminn antarikṣe loke rudrair arādhnuḥ/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni tṛtīye 'han na daduḥ/ tenāmuṣmin loka ādityair arādhnot/ sa yo haivaṃ vidvān etena yajñakratunā yajata, etāsu caiva devatāsv ṛdhnoty etāṃś ca lokān āpnoti

prajāpatir yad agre sahasram asṛjata tat prajābhyaḥ prāyacchad - etad vas saheti/ yat sahety abravīt tat sahasrasya sahasratvam/ tasmād u ha sahasrīva satir eva syāt/ saheti hy abravīt/ sā yo hainas tatrāvāsyamāno brūyād ā te sahasrasya payo dada iti tathā haiva syāt/ te devā īśānaṃ devam abruvaṃs tvaṃ vai na śreṣṭho 'si/ tam uddhāram uddharasveti/ sa etāni trīṇi sāmāni sahasrasya rasaṃ prāvahatarttanidhanam īnidhanaṃ triṇidhanam iti/ tāni vā etāni sāmāni sahasratrirātreṇa kāryāṇīśānasya devasyoddhāra uddhṛtāni/ ud uddhāraṃ harat uddhāryo bhavati ya evaṃ veda/ tasmād etāni sāmāni sahasratrirātreṇa kāryāṇīśānasya devasyākhalasya sāmānīśvaro yajamānasya paśūn abhimantor iti/ aparasam iva tu hāsya sahasraṃ dattaṃ syāt/ kāryāṇy eva sahasrasya dharatāyai/ prajāpatir yad devebhyas sahasraṃ dattaṃ syāt/ kāryāṇy eva sahasrasya dharatāyai/ prajāpatir yad devebhyas sahasraṃ prāyacchat tad apratīkṣamāṇā evādan/ tad ebhyo 'dyamānaṃ tiro 'bhavat/ taṃ nv amantrayanta/ tad abravīt - kṣayād vai bibhemīti/ nety abruvan/ tathā vai tvātsyāmo yathā no 'dyamānaṃ pīyamānaṃ na kṣeṣyasa iti/ tasmai vai ma ṛtaṃ kuruteti/ tasyā ṛtanidhanenaivartam akurvan, īnidhanenāpāyan, pra caivainaṃ triṇidhanenājāyann, akṣitiṃ cāsmā akurvan/ adyamānam asya pīyamānaṃ sahasraṃ na kṣīyate ya evaṃ veda

anvaham ājidohāni bhavanti/ prāṇā vā ājidohāni/ yad anvaham ājidohāni bhavanti prāṇeṣv eva tat pratitiṣṭhati/ anvaham ājidohāni bhavanti/ paśavo vā ājidohāni/ yad anvaham ājidohāni bhavanti paśuṣv eva tat pratitiṣṭhati/ anvaham ājidohāni bhavanti/ ime vai lokā ājidohāni/ yad anvaham ājidohāni bhavanty eṣv eva tal lokeṣu pratitiṣṭhati/ agnir ājidohaṃ vāyur ājidoham asāv āditya ājidoham/ yad anvaham ājidohāni bhavanty etāsv eva tad devatāsu pratitiṣṭhati/ ime vai lokā ājayo nāma/ eteṣām ete dohāḥ/ duha imān lokān ya evaṃ veda/ anvaham arkā bhavanty - annaṃ vā arko - 'nnādyasyaivāvaruddhayai/ svāśirām arkaḥ prathame 'hani bhavati/ āpo vai svāśiraḥ/ annam u vā āpaḥ/ no vā anavaso 'dhvānaṃ samaśnute/ agner arko dvitīye 'hani bhavati/ antarikṣāyatanaṃ vai dvitīyam ahaḥ/ astam evāntarikṣaṃ tamassahacayāni rakṣāṃsi - agnir vai rakṣasām apahantā - rakṣasām evāpahatyai/ dīrghatamaso 'rkas tṛtīye 'hani bhavati/ jāgato vai dīrghatamaso 'rkaḥ/ jāgataṃ tṛtīyam ahaḥ/ ahar eva tadrūpeṇa samṛddhayanti

anvahaṃ sauparṇāni bhavanti svargyāṇi, svargasya lokasya samaṣṭayai/ tad āhuḥ - kṣiprāṇi sāmānīśvaro yajamānaṃ purāyuṣaḥ pramathitoḥ/ dve eva kārye patanāyaiveti/ saṃ vā enaṃ tat sādhayantīty āhuḥ/ ekam eva kāryaṃ, samaṣṭayā eveti/ kim u ya enaṃ prathamadhnur api sarvāṇy eva kāryāṇi/ trirātreṇa vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ sa eṣām asaṃgṛhīto vīvāvṛhyata/ taṃ gāyatrapārśvenaivodastabhnuvan, saṃtaninā samatanvan, saṃkṛtinā samakurvaṃs, triṣandhinā samadadhu, śrāyantīyena samaśrīṇann, ariṣṭenāriṣṭatām agamayan/ tad yad etāni sāmāni bhavanti trirātrasyaivottabdhyai, trirātrasya santatyai, trirātrasya saṃkṛtyai, trirātrasya saṃhityai, trirātrasya saṃśrityai, trirātrasyāriṣṭāyai/ aiḻaṃ kakubhi, svāram uṣṇihi/ trirātram evaitan madhyato vyatiṣajanty avasraṃsāya

ṣaṭ ca vai gāyatrīḥ prathamam ahas saṃpadyate daśa ca stotryāḥ/ ṣaṭ ca vai triṣṭubho dvitīyam ahas saṃpadyata ekāṃ ca stotryām/ atha yat tṛtīyam ahas tasya dve savane jagatīs saṃpadyate 'nuṣṭubhaḥ/ tṛtīyasavanam ekaviṃśaṣ ṣoḍaśī/ ṣoḍaśī vai pūrvayor ahnor apitvam aicchata/ ṣoḍaśini pūrve 'hanī apitvam aicchetām/ tam etābhir ekādaśabhi stotryābhir usaṃparaitām/ sa ānuṣṭubhaṣ ṣoḍaśī samapadyata/ sa yo vai ṣoḍaśinaṃ pūrvayor ahnora apitvinaṃ veda ṣoḍaśini pūrve 'hanī apitvinī, apitvī ha tatra bhavati yatra kāmayate 'pitvī ha syām iti/ tad āhu - stomair eva pṛṣṭhayaṃ ṣaḍaham āpnoti, saṃpadā chandomān, rātryā daśamam ahar iti/ sa yavadvādaśāhena dakṣiṇāvatāvarunddhe ya evaṃ veda/ athaiṣā sahasratamī, tāṃ yad dadyād ricyetānu garbhāś śuṣyeyur, yan na dadyād ūnam asya sahasraṃ dattaṃ syāt/ kalāṃ cādeyaṃ ca na dadyāt/ tan mithunam/ tad anu prajāyate/ tad āhur adattaṃ vai tathā bhavaty, uta vai kalām evānv avajayati/ tat tat kalāṃ vānu sahasram iyāt/ kalāvānu sahasraṃ tat tad avijñānaṃ datvaivainām adyayā gavā niṣkrīṇīyād iti/ tad u vā āhur dattaṃ vai tathā bhavati/ gaur itarā gaur itarorṇās trayasyaivainām āvikasya yāvad arhantīm manyeta tāvatā niṣkrīṇīyād iti/ ūrṇāsūtram u vai goḥ kiñcacid iva dattam asya sahasraṃ bhavati, nātmanā ricyate/ sa yathā vāgarayā vā rajjvā vā vajraṃ paritanuyād evam evaitat paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

śabali samudro 'sy akṣitir brahmadevī prathamajā ṛtasyaikam akṣaraṃ kṣarasi vibhāvary abhīmān lokān amṛtaṃ duhānā tāṃ tvā vidma sarame dīdyanām akṣitiṃ devebhyo bhāsā tapantīm/ tejo 'si, śukram asya, amṛtam asy, annam asi, mahad asy eṣāsi mahi, tāṃ tvā tathā veda/ tasyāṃ tvayy etāṃ dakṣiṇāṃ nidadhe 'kṣitim akṣīyamāṇāṃ śriyaṃ devānāṃ bṛhaj jyotir vasānāṃ prajānāṃ śaciṣṭhām ā vratam anugeṣam iti/ eṣā ha vai śaciṣṭhāvṛd yad asāv ādityaḥ/ tasyā ete dve pade ahaś caiva rātriś ca, satyaṃ cānṛtaṃ ca/ tad dhāsyā etat satyaṃ padaṃ yad ahaḥ/ tad etad atyāyu nāma/ sa yo hāsya etad atyāyu nāma padaṃ vedāty evānyān prajayā paśubhi śriyā kīrtyāyuṣā bhavati

athāsyā etat pṛśni śabalaṃ padaṃ yad rātriḥ/ sa yo hāsyā etat pṛśni śabalaṃ padaṃ veda pṛśnir eva prajayā paśubhi śriyā kīrtyāyuṣā bhavati/ tad yathāgniṃ dīpyamānam upavājinenopavājayed evam evaitad brāhmaṇa ātmānaṃ saṃśyate satyaṃ vadan/ sa satyam eva vadet, satyaṃ caret, satyaṃ cikirṣet, satyam eva bhavati/ uta tvainam amṛtasya kāmo vindej, jīvanakāmyā vā, strīkāmyā vā, narmakāmyā vā, sakhyakāmyā vā/ rātryāṃ vā hainaṃ chāyāyāṃ vā vadet/ tathā hainaṃ tan na dṛṇote/ sve hy enad āyatane vadati pṛthvī bekura iti/ heti hesinī parimanthāditye manas te bhuvo yuvas te yajñasyājyam asi dhīṣṇas tv ṛtusthā manasthā manaso grāmasyāmāviśanābhṛt te 'smi rantir asi ramatir asīme svargasya ūrjasvatī payasvatī śabaly ehy arābhur asmi sikatāḥ puromi vatsā bibharmi sahasramātaraṃ vidma tvā puruṣa tallaka sa na idaṃ brūhi yathedaṃ bhaviṣyati

agne devānāṃ hotas tvaṃ, devānāṃ hotāsy, ahaṃ manuṣyāṇāṃ, sa na idaṃ brūhi yathedaṃ bhaviṣyati - na sāma sameti, na stotryā, no me lokās saṃkrāmanti, varīyān yajamānasya loko bhavati/ yat sāma sameyād, yat stotryo, yad ime lokās saṃkrāmeyur aṃhīyād yajamānasya loka syāt/ gāyatraṃ sameti/ prāṇo vai gāyatram/ sarvatra hy eva prāṇaḥ sameti// yajñāyajñīyaṃ sameti/ vāg vai yajñāyajñīyam/ sarvam hy eva vāk ca prāṇaś ca sametaḥ/ dve sāmanī sametaḥ - dvipād yajamānaḥ - pratiṣṭhityai/ pratitiṣṭhati/ ya evaṃ veda

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'krāmayata - bahu syāṃ, prajāyeya, bhūmānaṃ gaccheyam iti/ so 'śocat/ so 'tapyata/ taṃ śocantaṃ tapyamānaṃ prāṇā abhyavadan - vayaṃ vā imaṃ yajñam adṛśam tena tvā yājayāmeti/ so 'bravīt - taṃ katham adrāṣṭa, katamam adrāṣṭeti/ te 'bruvann - āśrāvayāstu śrauṣaṭ/ yaja ye yajāmahe/ vauṣaḍ ity etam adṛśmeti/ so 'ved - adṛśan vā iti/ yat pañcāsan, pāṃkto yajñaḥ/ tenāveda - adṛśan vā iti/ teṣām u yat pañcānāṃ satāṃ saptadaśākṣarāṇy āsan - sapta - daśaḥ prajāpatiḥ - prājāpatyo yajñaḥ/ teno evāved adṛśan vāveti/ so 'bravīt - te kena hoṣyāmaḥ, kasmin hoṣyāma iti/ te 'bruvaṃs - tavaiva vapām utkhidya tāṃ tavaiva hṛdaye 'gnau sarvahutāṃ hoṣyāma iti/ te prajāpater eva vapām udakhidan/ vācam eva teṣāṃ prāṇa evāśrāvayad, apānaḥ pratyāśrāvayat/ mana eva hotāsīt/ prajāpatir eva caturtho brahmā dakṣiṇata āsta/ tāṃ prajāpater eva hṛdaye 'gnau sarvahutām ajuhavuḥ/ tāṃ yad avapaṃs tad vapāyai vapātvam/ yad vo enāṃ tad ajuhavus tad enām avapan/ tasmād u ha vaptavyam eva/ uptād dhy evedaṃ sarvaṃ jāyate/ tasyai hutāyā ajaḥ -

- śveto lomaśastūparo lapsudy anyatodaṃś catuṣpād ajāyat tasmin sarvāṃṇi rūpāṇi paryapaśyan/ te 'bruvann - imāni vā asmin sarvāṇi rūpāṇi/ etemam evālabhāmahā iti/ te tam ālabhanta/ teṣāṃ prāṇa evāśrāvayad apānaḥ pratyāśrāvayat/ mana eva hotāsīt/ prajāpatir eva caturtho brahmā dakṣiṇata āsta/ taṃ prajāpater eva hṛdaye 'gnau sarvahutam ajuhavuḥ/ tasmād dhutād agnir devatājāyata/ tad ṛco vedaḥ/ anu vāyur devatājāyata/ tad yajūṃṣi vedaḥ/ anv ādityo devatājāyat/ tat sāmāni vedaḥ/ anv ete ca trayo devānāṃ śreṣṭhā ajāyantaitāś ca tisro vidyāḥ/ śaśvad dhaitāvad eva prajāpatinā sṛṣṭam/ athaitābhir eva devatābhir idam itarat sarvam/ te 'bruvan - yena naḥ pitā prajāpatir yajñeneṣṭvārātsīt tena yajāmahā iti/ te tam āharanta/ teṣāṃ vāyur evāśrāvayad, ādityaḥ pratyāśrāvayat/ agnir eva hotāsīt/ prajāpatir eva candramāś caturtho brahmā dakṣiṇata āsta

ta eva caturhotāram āsata/ ete ha vāva caturhotāro yān imān āhuś caturhotṝn/ teṣāṃ sahasratamyām āhutyāṃ gaur ājāyata/ tasyāṃ sarvān bhogān paryapaśyan, ye ke ca gavi bhogās tān/ te 'buvann - ime vā asyāṃ sarve bhogāḥ/ etemām eva prāṇo janayati bravāmeti/ tām abruvan - prāṇo janayati/ sā trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāny agnaye prājanayat/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni vāyave prājanayat/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni ādityāya prājanayat/ tat sahasram abhavat/ saiva sahasratamī/ tāṃ punarājata/ sa yo haivaṃ vidvān gā rakṣate, pra haivāsya sahasram āpnuvanti/ tasmād u vaivaṃvidā rakṣitavyā eva gāvaḥ/ te 'bruvann - alaṃ vai tasmai smo yan nānāśo viparetya yajamānā āsīmaṃ hy eta, nānāśo viparetya yajamānā āsāmahā iti/ te nānāśo viparetya yajamānā āsata/ tenaiva śreyāṃso 'bhavann apāpīyāṃsaḥ/ te 'bruvan - na vai śreyāṃso 'bhūma na pāpīyāṃsaḥ/ eta, sahasreṇa yajāmahā iti

tat sārdhaṃ sahasraṃ sāmākurvan/ tad eṣāṃ sahasrasaṃkhyānaḥ/ ekasyai gor nodabhavat/ te 'bruvan - prajāpatim evemāṃ sahasratamīṃ yācāmahā iti/ te prajāpatim eva tāṃ sahasratamīm ayācanta/ sa prajāpatir aikṣata yady ebhyaḥ pradāsyāmi rekṣye, ebhyo na pradāsyāmy ūnam eṣāṃ sahasraṃ bhaviṣyati hantainān sahaivānayābhyupayānīti/ tān abravīt - sahaiva vo 'ham anayābhyupayānīti/ tatheti/ tāṃs tayaiva sahābhyupait/ ta etat trirātraṃ yajñam apaśyan/ tam āharanta/ so 'bravīt - samenā3nena yajñena yakṣyāmahā asamenā3 iti/ samenety abruvan/ yat samenety abruvan sama eva tad varṣam akurvata, samai rāṣṭraṃ saṃjñām eva tad akurvata/ atha yad avakṣyann asamenety asama eva varṣam abhaviṣyad asamai rāṣṭram asaṃjñābhaviṣyat/ te kena sameṣyāma iti/ yajñāyajñīyeneti/ tasmād yajñāyajñīyenaiva saṃyanti/ vāg vai yajñāyajñīyam/ vāg ime lokāḥ/ vācaiva tad vācam ārohan/ te trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni prathame 'hann adaduḥ/ tenāsmin loke 'gnir arārdhnot/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni dvitīye 'hann adaduḥ/ tenāsminn antarikṣaloke vāyur arārdhnot/ trayastriṃśataṃ ca trīṇi ca śatāni tṛtīye 'hann adaduḥ/ tenāmuṣmin loke ādityo 'rārdhnota/ sa yo haivaṃ vidvān etena yajñakratunā yajata etāsu caiva devatāsv ṛdhnoty etāṃś ca lokān āpnoti

sā yā sahasratamya āsa vidyud dhaiva sā bhūtvā prajāpatiṃ viveśa/ tad eṣābhyanūcyate -
ayaṃ sa śiṃkte yena gaur abhīvṛtā mimāti māyuṃ dhvasanāv adhi śritā/
sā cittibhir ni hi cakāra martyaṃ vidyud bhavantī prati vavrim auhata//
iti/ imāṃ haiva gāṃ rūpaṃ pratyuhya vidyud eva bhūtvā punaḥ prajāpatiṃ praviveśa/ saiṣā vidyut sā yad etat stanayati dadadadadadeti/ dadāni dadānīti haiva tat prajābhyo vṛṣṭim annādyaṃ prayacchati/ prāsmā eṣā devatā vṛṣṭim annādyaṃ yacchati ya evaṃ veda

athaiṣo 'śvamedhaḥ/ prajananakāmo hetena yajeta/ prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vīmān lokān āpnuyām, avendriyaṃ vīryaṃ rundhīyeti/ sa etaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata, vīmān lokān āpnod, avendriyaṃ vīryam arundha/ sa yaḥ kāmayeta bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, vīmān lokān āpnuyām, avendriyaṃ vīryaṃ rundhīyeti sa etena yajeta/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate, vīmān lokān āpnoty, avendriyaṃ vīryaṃ rundhe/ sa vā eṣa vīryam eva yajñaḥ/ yarhi vā etena purejire, sarvam eva vīryavad āsa - ṛṣir ha sma mantrakṛd brāhmaṇa ājāyate, 'tivyādhī rājanyaś śūraḥ, poṣayiṣṇur vaiśyo rayimān, utthātā śūdro dakṣaḥ karmakartā, kalyāṇya striyaḥ pativratāḥ/ akṛṣṭapacyaṃ ha sma dhānyaṃ pacyeta/ api ha smaiko vrīhipātraḥ pakkaḥ kulāyālaṃ bhavati/ tathā payasvad dha tarhi sarvam evāsa/ api ha smāraṇye vīryāṇy upājāyante - aghalās siṃhā, aghalāś śārdūlā, aghalā ṛkṣā ṛkṣīkā, aghalā ahayo 'jagarāḥ/ puruṣavyāghrā ha smāraṇyeṣv ādadānās tiṣṭhanti/ api ha smaikaḥ śiṃśumāro bahūni tīrthāni gopāyati/ vīryeṇa ha vāva te tat tathāsuḥ

tasya vā etasya lalāṭād eva siṃho 'jāyatoraso 'dhi śārdūla, udarād dvīpī, akṣibhyām apāṣṭhihau, karṇābhyām aśvakarṇau, kesarebhya ṛkṣā ṛkṣīkā, lomabhyo dūrvā, anūkāc chiṃśumāro, vālebhyo 'śvavālāḥ, sakthibhyāṃ krauñcāv, āṇḍābhyāṃ varāhau, vaktrābhyāṃ cakravākau, vaniṣṭhor udro, gudābhyo 'hayo 'jagarāḥ, kuṣṭhikābhyo vartakāḥ, śaphebhyaḥ śalyakāḥ, śakṛtpiṇḍebhyaḥ kūśmā, ūvadhyād urvāru taṃtisantadūlaḥ śyāmāko lohitakam ity etat kṣudram annādyam upajajñe

tad āhur yaḥ kathaṃ sa ālabhya iti/ ya eva dūre śrutas sa ālabhya ity āhuḥ/ vīryeṇa vai sa śrutaḥ/ vīryam eṣa yajña iti/ atho āhur ya eva yugyor vahīyān sa ālabhya iti/ vīryeṇa ha vai sa tayor vahīyān/ vīryam eṣa yajña iti/ tasmin ha śaunakaś ca kāpeyo 'bhipratāraṇaś ca samūdāte - yaḥkathaṃrūpas sa ālabhya iti/ tau ha kṛṣṇapiśaṃge saṃpādayāṃcakratuḥ/ yasya śvetasya sataḥ kṛṣṇam asti, kṛṣṇasya vā sata śvetaṃ, sa eva saḥ prajāpatinyaṃgaḥ/ prajāpater akṣy aśvayat tasmād aśvaḥ/ yac chvetho (s) samabhavat tasmāt pūtir, yad apaḥ prāviśat tasmāc chvetanaḥ/ śvetasya vā vai sato 'kṣṇaḥ kṛṣṇam asti, kṛṣṇasya vā sata śvetam/ sa eva sa prajāpatinyaṃgaḥ/ tam etad ālabhante

tena haitena mauṇḍibha udanyur īja udanyūnāṃ rājā/ tad dha yavakrīḥ saumastambir āstāvaṃ prati niṣasāda/ tasya hāyaṃ pūṣā rayir bhaga ity etāḥ pratipadaś cakruḥ/ sa hovāca - chaṃvaṭ māsā mauṇḍibhāpa prāṇān arātsīr iti/ eṣa ha tarhy anuvyāhāra āsa/ atha ha mauṇḍibha udanyus trayyai vidyāyai kassavita āsa/ sa hovāca - saṃvṛhata me sadohavirdhāne, mṛdā me grahān saṃdihya nidhatta/ yarhya ayaṃ brāhmaṇo 'nuvyāhārī martā, tarhi yaṣṭāsa iti/ tasya ha mṛdā grahān saṃdihya nidadhuḥ/ atha ha yavakrīḥ saumastaṃbis tejasvī brahmavarcasy āsa/ sa ha sma yām acchābrūte yā ha smainaṃ kāmayate, mriyate ha sma/ yo ha smainaṃ na kāmayate, mriyata u eva/ sa ha yajñavacaso rājastaṃbāyanasya jāyām acchoce/ sā hekṣāṃcakre - yadi vā enaṃ kāmayiṣye yadi ca na, mariṣyaty eva syā/ hantainaṃ kāmayai/ brāhmaṇasya cit syā priyaṃ kṛtvā mriyatād iti/ taṃ hovācādas tiṣṭha/ atha tvābhyeṣyāma iti

tāṃ hālaṃkurvāṇāṃ rudatīṃ patir ājagāma/ tāṃ hovāca - kim alaṃkuruṣe kiṃ rodiṣīti/ sā hovāca - mariṣyasi hīty ātmānam evatait kṛpaye/ yavakrīr cetyām acchāvocateti/ sa hovācājyam ata āharateti/ tad dha pavitrābhyām utpūya juhavāṃcakāra -
yā no adya trāyāti bhāradvājasya saṃskṛtā
preṇīm agnipriyām agne tāṃ mahyam ā vaha// svāhā/
iti/ tasyai ha tadrūpām evāpsarasam utthāpayāṃcakāra/ tāṃ hovācāsau yavakrīs, tad ihīti/ dvitīyaṃ ha juhavāṃcakāra -
gandharvam ugraṃ balinam aśmaghātinam aṃsalam
bhāradvājasya hantāraṃ viśvajyotiṣam ā vaha// svāhā/
iti/ tasyai hāyaḥ kūṭahastaṃ gandharvam īrṣyum utthāpayāṃcakāra/ taṃ hovācāsau te jāyā yavakrīyam abhyagāt/ tad ihīti/ tasyai hāyatyā upatastāra/ sā ha siṣmiye/ sa hovāca - nāha kila te strike rametavyam/ atha smayasa iti/ kathā heti/ mariṣyasi hīti/ sā ha pādaṃ pragṛhṇaty uvāca - na khalu tvaṃ puruṣetthaṃpadīṃ striyaṃ peciṣa iti/ lomaśau hāsyā adhastāt pādāv āsatuḥ/ saṃnipannau vā hāsaṃnipannau vāsatuḥ/ atha hedam evāyaḥ kūṭahasto gandharvo 'bhivicakrame/ sa hovāca - namas te 'stu/ kāsya prāyaścittir iti

asti vā na veti hovāca/ yad eva te kiṃ ca pitu svaṃ, tasya sarvasya purā sūryasyodetoś śiraś chinddhi/ sā vaiva sā vā neti/ sa ha tathā chettum upacakrame/ te hocur - adṛpad yavakrīr, vibadhnāmeti/ neti ha pitovāca/ deveṣito vai me putraḥ karoti/ eṣa eva tad veda yad atra śreya iti/ tad dha badhiro grāme takṣā pratiṣidhyamānaṃ na śuśrāva/ tasya ha ghnan pareyāya/ sa ha - ko nu no janas tṛṇeḍhīti/ sa evāsya prajaghānety eke/ ghnantam evainaṃ sūryo 'bhyudiyāya/ tasyodite sa eva gandharvaḥ prajaghānety eke/ yathā ha tu mamāra tathāsa/ śaśvad dhāsya sa eva gandharvaḥ prajaghāna

tad u ha mauṇḍibho 'nubudhyovāca - saṃminuta me sadohavirdhāne, yājayata mā brāhmaṇāḥ/ amṛta ha vai sa brāhmaṇo 'anuvyāhārīti/ tasya ha tathā cakruḥ/ tad u ha saumastaṃbir anubudhyājagāma/ sa ha tathaivāstāvaṃ pratiniṣasāda/ tasya hāyaṃ pūṣā rayir bhaga ity etā eva pratipadaś cakruḥ/ sa hovāca - na vai kilāyaṃ rājanyabandhur imaṃ yajñakratuṃ vidāṃcakāra/ na vai kila me 'nenoktena putram avadhīt/ etāvad vāva kila tyasya putrasyāyur abhūd iti/ taṃ ha tac chaśāpa - mariṣyaty ahāyaṃ rājanyabandhuḥ, paro ime mauṇḍibhā bhaviṣyantīti/ ta ete parābhūtā gotamā bruvāṇāś caranti/ tasya vā etasya tarat sa mandī dhāvatīty eva pratipado bhavanti taradvatīḥ/ tasmād aśvo 'dhvānaṃ tariṣṭaḥ/ dhāvadvatīr bhavanti/ tasmād aśvo 'dhvānaṃ dhāvan samuśnate/ samayy ekaṃ padaṃ bhavati/ tasmād aśva ekaikaṃ pādam udaṃkan tiṣṭhati

tasya catasṛṣu bahiṣpavamānaṃ bhavati/ catuṣpādā vā aśvā santaś catuśśaphāḥ/ te ye catuṣpādāḥ paśavaś catuśśaphās tān evaitenāvarunddhe/ aṣṭāsv - aṣṭāsv ājyāni/ aṣṭāśaphā vai paśavaḥ/ te 'ṣṭāśaphāḥ paśavaś tān evaitenāvarunddhe/ dvādaśo mādhyaṃdinaḥ/ dvādaśākṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ yat kṣudraṃ paśūnāṃ taj jāgatam/ tad evaitenāvarunddhe/ saviṃśa ārbhavaḥ pavamānaḥ/ dve vā ete daśadaśinyau virājau yad viṃśatiḥ/ viṃśatipratiṣṭhānā vai paśavo vairājāḥ/ te ye viṃśatipratiṣṭhānāḥ paśavo vairājās tān evaitenāvarunddhe/ caturviṃśam agniṣṭomasāma/ catuṣpādā vai paśavo vairājāḥ/ te ye catuṣpādāḥ paśavo vairājās tān evaitenāvarunddhe/ atho caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsareṇaivainat -

- tat parigṛhyaitasmin dvitīye 'hann ālabhante/ tad etad ekaviṃśaṃ dvitīyam ahar bhavaty ekastomam/ dvādaśa māsāḥ, pañcacartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ yathā ha vai dṛḍhā medhī nihataivam ekaviṃśa stomānām/ tasminn etān paśūn ālabhante - hastinaṃ paramaṃ pluṣim avamam/ tān paryagnikṛtvaikān labhanta, ud ekān sṛjante/ brahma vā agniḥ/ brahmaṇaivaināṃs tat paryagnikṛtvaikān labhanta, ud ekān sṛjante/ tasya mahānāmnyaḥ pṛṣṭhaṃ bhavanti/ no hy etān anyan mahānāmnībhyaḥ pṛṣṭhaṃ paśūn udyantum arhati/ tās saptapadā bhavanti - sapta vai grāmyāḥ paśavo - grāmyāṇām evaṃ paśūnām avaruddhayai/ ati saptamaṃ padaṃ bhavaty āraṇyānām eva paśūnām avaruddhayai/ tasya pārthuraśmaṃ brahmasāma bhavaty athakāreṇa samṛddham/ athag athag itīva hya aśvo dhāvati/ atho puthur vāva raśmir aśvaṃ yantum arhati/ tad u pāṃktaṃ bhavati/ pāṃktaṃ hi mahānāmnīnāṃ brahmasāma/ tasyaikaviṃśatir yūpā bhavany ekaviṃśatyaratnayaḥ/ no hy etān anekaviṃśatir yūpāḥ paśūn udyantum arhanti/ ṣaḍ bailvā dvādaśa khādirāḥ pautudravāv abhito - 'gner vā etac charīraṃ yat pūtudru - rājjudāla ekaviṃśatiḥ/ so 'gniṣṭhaḥ/ prajāpatir vā eṣa vṛkṣāṇāṃ yad rājjudālaḥ/ tasya yāni phalāni śiśnāny eva tāni/ atha ya śleṣmā reta eva tat/ prajāpatir vai pitā, ādityaḥ putraḥ/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān nānekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti

athaiṣa govinataś chandomapavamānaḥ/ paśukāmo haitena yajeta/ tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś ca/ tad ye ha vā ayuja stomās tān grāmyāḥ paśavo 'nv, atha ye yugmantas tān āraṇyāḥ/ paśavo vai chandomāḥ/ sa yo haivaṃ vidvāñ chandomapavamānena yajeta ubhayān eva paśūn avarunddhe ye ca grāmyā ye cāraṇyāḥ/ athaitad ekaviṃśapṛṣṭhaṃ dvitīyam ahar bhavati/ yaivāsāv ekaviṃśasya praśaṃsā na upāptāsad iti/ tad evaitasya brāhmaṇam/ tasminn etam aśvaṃ medhyam ālabhante/ yad v evaitad ekaviṃśapṛṣṭhaṃ tasmād govinataḥ/ trayastriṃśaṃ punarabhyāvarti tṛtīyasyāhno bhavati/ trayastriṃśad vai devatās, trayastriṃśad devalokāḥ/ tān evaitad antata āptvābhyārohanti/ atha yasyaitasya pañcadaśo 'gniṣṭomaḥ, pañcadaśa ukthyaḥ, pañcadaśo 'tirātra iti/ kṣatrakāmo haitena yajeta/ kṣatram aśvaḥ, kṣatraṃ pañcadaśaḥ, kṣatraṃ yajñaḥ/ eṣa tat tatsalakṣma kriyate/ tena haitenarṣabho yājñatura īje śvaitno rājaikarāṭkāmaḥ/ sa heṣṭvaikarāḍ āsa śvitnānām/ sa ya śrīkāma syāt sa etena yajeta/ kṣatraṃ śrīḥ/ kṣatrayajña eṣaḥ/ aśnute śriyam

atha yasyaitasya trivṛd ahaḥ pañcadaśī rātris, trivṛd ahaḥ pañcadaśī rātris, trivṛd ahaḥ pañcadaśī rātri, svargakāmo haitena yajeta/ datvaś ca ha sautemanaso mitravic ca daṃṣṭradyumnas, tau ha pratidarśasya vaibhāvatasya śvaitnasya rājño brahmacāriṇāv āsatuḥ/ tayor ha mitravid daṃṣṭradyumna ācāryakarma cakāra/ gā ha sma rakṣati/ atha hetaro 'dhyāyam eva cacāra/ tau ha sma sāyaṃ samāgatyānyonyam āhatur - āhara somyānūkte hastaṃ nidhāsyāva; āhara somya sucarite hastaṃ nidhāsyāva iti/ atha ha datvaṃ sautemanasam ācāryo 'nuśaśāsa/ tau ha sāyaṃ samāgatyānyonyam āhatur - āhara somyānūkte hastaṃ nidhārayāva; āhara somya sucarite hastaṃ nidhāsyāva iti/ neti hovāca/ ati vā ahaṃ tvad amukhya, ācāryapraśiṣṭo vā aham asmīti/ sa ha tāṃ rātrim apriyaviddha uvāsa/ śvoha bhūte gā anviyāya/ taṃ ha gaur īkṣitvaiva vijajñāv - apriyaṃ vā asyeti

sā hovāca - veda vai yat te 'priyam/ mā te 'priyaṃ bhūt/ ehy ahaṃ tubhyaṃ devayānaṃ panthānaṃ vakṣyāmīti/ tatheti/ taṃ hāsmā uvāca/ tau ha sāyaṃ samājagmatuḥ/ sa hovāca - datvehīdam, ācāryapraśiṣṭo brūṣe/ paśyasi tvaṃ devayānaṃ panthānam iti/ neti hovāca/ atha vā ahaṃ paśyāmīti/ taṃ vai me brūhīti/ tatheti/ taṃ hāsmā uvāca/ tasmād u ha rājanyabandhur eva brāhmaṇāt suhṛdayataraḥ/ sa ha datvaḥ sautemanasa uvāca - paśyasi vai tvaṃ devayānaṃ panthānam, ehi svargaṃ lokam ayāveti

neti hovāca/ dānena vā vai śrameṇa vaitaṃ prajānann eti/ hanta nu dadāva vā śrāmyāva veti/ sa ha mitravid daṃṣṭradyumno goāyurbhyām eva saṃvatsaram iyāya/ sa hopariṣṭād eva saṃvatsarasya svargaṃ lokam iyāya/ atha ha datvas sautemanasa etenaiva trirātreṇeṣṭvā svargaṃ lokam iyāya/ tena haiteneṣṭvaiva svargaṃ lokam eti/ eteno eva hiraṇyadan veda īje dvandvakāmaḥ/ yad idam go aśvaṃ hastihiraṇyam ajāvikaṃ vrīhiyavās tilamāṣā iti, tad dhāsya bahva āsa/ sa yo haivaṃ vidvān etena dvandvakāmo yajate, bahu haivāsyaitad bhavati

athaiṣo 'ntarvasuḥ/ khaṇḍikaś ca haudbhāriḥ keśī ca dārbhyaḥ pāñcāleṣu paspṛdhāte/ sa ha khaṇḍikaḥ keśinam abhibabhūva/ sa ha keśī khaṇḍikena nibāḍha uccaiḥśravasaṃ kauvayeyaṃ jagāma kauravyaṃ rājānāṃ mātur bhrātaram/ taṃ hovāca - yajñaṃ me vidhehīti/ tatheti hovāca/ kathaṃ te vidhāsyāmi/ yathāsmin loka ṛdhnotī3, yathā ho amuṣmī3n iti/ yathāsminn iti hovāca/ sa hovācota nu sa yajñaṃ pṛcchati yo yajñassahayaṃ na vedeti/ kathā heti/ amuṣmai hy eva lokāya yajño nāsmā iti/ neti hovāca/ khaṇḍiko vai tyam audbhārir abhyabhūt/ sa yathā tam abhibhavāmy evaṃ me vidhehīti/ tasmā etam antarvasuṃ vidadhau/ sarvastomo 'gniṣṭomaḥ/ ita - ūrdhva - chandomavidhaṃ madhyamam ahaś - caturviṃśaṃ prātassavanaṃ, catuścatvāriṃśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam, aṣṭācatvāriṃśaṃ tṛtīyasavanam/ sarvastomo 'tirātraḥ parastāt pratyaṅ/ brahma vai caturviṃśa, kṣatraṃ catuścatvāriṃśo, viḍ aṣṭācatvāriṃśaḥ/ saṃvatsaro vai sarvastomaḥ/ tam etābhyām eva sarvastomābhyām etāṃ trayīṃ viśaṃ parigṛhyātman dadhe/ tasyai ha śriyaṃ jagāma

tato vai sa khaṇḍikaṃ nissārayāṃcakāra/ tato vai keśī dārbhyo 'bhavat, parā khaṇḍikaḥ/ bhavaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati, ya evaṃ veda/ sa ya śrīkāma syāt, sa etena yajeta/ etābhyām eva sarvastomābhyām etāṃ trayīṃ viśaṃ parigṛhyātman dhatte/ tasyai ha śriyaṃ gacchati/
athaiṣa parākaḥ/ svargakāmo haitena yajeta/ tasya parāñcy eva stotrāṇi bhavanti, parāñci śastrāṇi, parāñci pṛṣṭhāni, parācīr viṣṭutayaḥ, parāṅ eva sarvo bhavati/ tena haitenoccaiḥśravāḥ kauveyāya īje sthaviro rājā kauravyaḥ/ sa heṣṭvaiva svargaṃ lokam iyāya/ tena haiteneṣṭvaiva svargaṃ lokam eti/ atha yasyaitasya jyotir agniṣṭomo jyotir ukthyo jyotir atirātra iti brahmavarcasakāmo haitena yajeta/ jyotir iva ha vai sa bhāti yo brahmavarcasam ṛdhnoti/ ṛdhnoti hainena brahmavarcasaṃ, brahmavarcasī bhavati/ atha yasyaitasya saptadaśo 'gniṣṭomas, saptadaśa ukthyas, saptadaśo 'tirātra iti prajāpater aśvamedhaḥ/ prajananakāmo haitena yajeta/ atha yasyaitasyaikaviṃśo 'gniṣṭoma, ekaviṃśa ukthya, ekaviṃśo 'tirātra ity ādityasyāśvamedhaḥ/ svargakāmo haitena yajeta

athaite catūrātrāḥ/ atrir vā akāmayata - catvāro me vīrā ājāyerann iti/ sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai tasya catvāro vīrā ājāyanta/ asya catvāro vīrā ājāyante ya evaṃ veda/ atrirṛṣayo vā akāmayanta - catvāraś catvāro no vīrā ājāyerann iti/ ta etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajan/ tato vai teṣāṃ catvāraś catvāro vīrā ājāyanta/ asya catvāraś catvāro vīrā ājāyante ya evaṃ veda/ ā caturaṃ ha khalu vai mithunaṃ prajananaṃ mithunaṃ parācīnam/ ekaś ca vā ekā ca, dvau ca dve ca, trayaś ca tisraś ca, catvāraś ca catasraś ca, etad vā ā caturaṃ mithunaṃ prajananam/ na ha vai pañca ca pañca ceti nāma santi/ tad yan mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasya caturviṃśāḥ pavamānā bhavanti - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajananaṃ - sa mā prajanayād iti/ tasyobhe bṛhadrathantare/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tasyobhaye stomā bhavanty ayujaś ca yugmantaś ca/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ yad ubhaye stomāḥ/ tad yad daivyaṃ mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti

ayujaś ca uttare stomā bhavanti/ ṛtavo vā ayujaḥ/ ṛtavo vā idaṃ sarvaṃ prajanayanti/ te ya idaṃ sarvaṃ prajanayanti te mā prajanayān iti/ ahno 'hna stomam utsṛjamānā yanti/ ahno 'hna stomam abhyupāharante/ vīro vā eṣa yat stomaḥ/ ahno 'hna eva tad vīryaṃ prajanayanto yanty, ahno 'hno vīryam abhyupāharante, 'kṣareṇākṣareṇotkrāmanto yanti/ ekākṣaraṇidhanaṃ prathame 'hani bhavati, dvyakṣaraṇidhanaṃ dvitīyaṃ, tryakṣaraṇidhanaṃ tṛtīye, caturakṣaraṇidhanaṃ caturthe - 'kṣareṣṭhā vīro 'sad, akṣareṣṭhā vīro 'sad iti/ nānāgniṣṭomasāmāni bhavanti - vīrāṇām eva nānāvīryatāyai/ na ha vai sa vīro yo 'nyasya vīryam anu vīraḥ/ sa ha vāva vīro ya ātmana evaṃ vīryam anu vīraḥ/ tad yan nānāgniṣṭomasāmāni bhavanti vīrāṇām eva nānāvīryatāyai

tad āhur - yajñāyajñīyam evāhno 'hno 'gniṣṭomasāma kuryuḥ/ jyaiṣṭhayaṃ vai yajñāyajñīyama/ jyaiṣṭhyād vīro na cyavātā iti/ tad yat samāni stotrāṇi syus samāvaccha eva vīryam aśnuvīran/ yad viṣamāṇi jyeṣṭheṣv evaikadhā vīryaṃ dadhyuḥ/ tad yat samāḥ pavamānā bhavanti samāvaccha eva tad vīryam aśnuvate/ atha yad uttarai stotrair utkrāmanto yanti jyeṣṭheṣv eva tad bhūyo bhūyo vīryaṃ dadhato yanti/ dvirātro ha khalu vā eṣa tāyate/ yo bṛhadrathantarābhyām abhi tvā vṛṣabhā suta ity etāsu tṛtīye 'hani rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kuryuḥ/ tad yad abhi tveti tena rathantarasya rūpān na yanti/ gāyatryāyātayāmnyā tṛtīyam ahas tāyate/ kas tam indra tvāvasav iti maitrāvaruṇasāma/ tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante/ yā gāyatryo gāyatryastā, yāḥ kakubhaḥ kakubhas tā, yā bṛhatyo bṛhatyas tāḥ/ yathāyatanaṃ chandāṃsi yujyante/ gāyatryā vai prathamam ahas tāyate, triṣṭubhā dvitīyaṃ, jagatyā tṛtīyam, anuṣṭubhā caturtham/ taṃ tvā yajñebhir īmaha ity etāsu caturthe 'hani bṛhat pṛṣṭhaṃ kuryuḥ/ tad yat taṃ tveti tena bṛhato rūpān na yanti/ anuṣṭubhāyātayāmnyā caturtham ahas tāyate/ vayam u tvām apūrvyeti maitrāvaruṇasāma/ tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante/ yā gāyatryo gāyatryas tā, yāḥ kakubhaḥ kakubhas tā, yā bṛhatyo bṛhatyas tāḥ/ yathāyatanaṃ chandāṃsi yujyante

agniṣṭomo vai prathamam ahar, ukthyo dvitīyaṃ, ṣoḍaśimāṃs tṛtīyam, atirātraś caturtham/ nānāvīryāṇy ahāni bhavanti, vīrāṇām eva nānāvīryatāyai/ atha ha smāha takṣako bhāgerathir mātsyo rājānu catūrātraḥ pṛṣṭhāni vyāpnoti/ dvirātro vai bṛhadrathantarābhyāṃ tāyata iti/ vairūpaṃ ca mahānāmnayaś ca tṛtīye 'hani kuryuḥ/ rāthantare vaite/ rāthantaraṃ tṛtīyam ahar iti/ vairājaṃ ca revatyaś ca caturthe 'hani kuryuḥ/ bārhate vaite/ bārhataṃ caturtham ahar iti/ evaṃ vai catūrātraḥ pṛṣṭhāni vyāpnotīti ha sma sa āha/ tad āhuḥ - ko yajñānāṃ varṣiṣṭhaḥ, ko variṣṭha iti/ sa brūyād - trirātra eva yajñānāṃ varṣiṣṭha iti/ ime vai lokās trirātro diśa eva catūrātraḥ

athaiṣa jāmadagnyaḥ/ prajananakāmo haitena yajeta/ jamadagnir vā akāmayata -- bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata/ api hāsya dvāv aurvau prajāyāṃ na saṃjajñāte - kayas tvam isi, kayas tvam asīti/ tathā bahur iha prajajñe/ tasmād idam apy etarhi dvāv aurvau palitau samāgatya na saṃjānāte/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ tasyāhus saṃvatsaram eva dīkṣā syur iti/ prajananaṃ vai saṃvatsaraḥ/ prajananam eṣa yajñaḥ/ tat tat prajananaṃ kriyate/ tasmād u hainena prajananakāmo yajeta/ atho āhur - aṣṭācatvāriṃśad eva syur iti/ aṣṭācatvāriṃśadakṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ jāgata eṣa yajñaḥ/ tasmād u hainena paśukāmo yajeta/ atho āhuṣ - ṣaṭtriṃśad eva (syuḥ)/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī vai svargaṃ lokam ānaśe/ tadvā asya svargyam/ tasmād u hainena svargakāmo yajeta/ tāni trīṇi jāgatāni/ trīṇi jāgatāni padāni bhavanti/ tena jagatyai rūpān na yanti/ atho āhuś caturviṃśatir eva syur iti/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ prajananam/ prajananam eṣa yajñaḥ/ tat tat prajananaṃ kriyate/ tasmād u hainena prajananakāmo yajeta/ tad ekaṃ jāgataṃ padaṃ bhavati/ tenaiva jagatyai rūpān na yanti

tad āhur - yad gāyatryā prathamam ahas tāyate, triṣṭubhā dvitīyaṃ, jagatyā tṛtīyam, anuṣṭubhā caturtham, atha kasmāj jāgata evaiṣa yajña ākhyāyata iti/ sa brūyād - yadā vai bahvaśvo vā bahvaśvatarīko vānyān anyān āyuṃjāna ety, evam evaitaj jagaty anyad anyac chando 'bhyārohanty etīti/ atho yad evaitāni stotrāṇi saṃstutāni jagatīm abhi saṃpadyante, teno eva jāgata iti/ atho jyaiṣṭhyaṃ vai jagatī chandasām/ tasmāj jyaiṣṭhyena gṛhyān ācakṣatainena gṛhyāṃś cakṣate ya evaṃ veda/ dvirātro ha khalu vai eṣa tāyate yo bṛhadrathantarābhyām abhi tvā vṛṣabhā suta ity etāsu tṛtīye 'hani rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kuryuḥ/ tad yad abhi tveti tena rathantarasya rūpān na yanti/ gāyatryāyātayāmnyā tṛtīyam ahas tāyate/ kas tam indra tvāvasav iti maitrāvaruṇasāma/ tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante/ taṃ tvā yajñebhir īmaha ity etāsu caturthe 'hani bahat pṛṣṭhaṃ kuryuḥ/ tad yat taṃ tveti tena bṛhato rūpān na yanti/ anuṣṭubhāyātayāmnyā caturtham ahas tāyate/ vayam u tvām apūrvyaiti maitrāvaruṇasāma/ tāsām ihākṣarāṇi saṃpadyante

vyūḍhacchandā ha khalu vā eṣa catūrātraḥ/ pūrvo vai bṛhatyai pṛṣṭheṣu yoga uttaro gāyatryai pūrvo vā uṣṇik kakubhor ārbhave yoga uttaro anuṣṭubhaḥ/ tad yad etāni vyatiṣaktāni chandāṃsi kriyante - vyatiṣaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva/ atho vyatiṣakto vai puruṣaḥ/ pāpmabhir vyatiṣaktair eva tac chandobhir vyatiṣaktān pāpmano 'pahate/ tad āhuḥ - kim anu catūrātra iti/ ahorātre iti brūyāt/ ahorātre ha vā anu catūrātraḥ/ ahar eva prathamenāhnā stṛṇute, 'hnaḥ ketuṃ dvitīyena, rātrim eva tṛtīyenāhnā stṛṇute, yaḥ prātarahnaḥ ketus taṃ caturthena/ ahorātre vā idaṃ sarvaṃ prajanayataḥ/ te ya idaṃ sarvaṃ prajanayatas te mā prajanayatām iti/ atho ha brūyād - diśa evānu catūrātra iti/ catasro diśaḥ/ ūrdhvā dik pañcamī/ catvāry etānya ahāni bhavanti/ rātriḥ pañcamī/ diśa evaitenardhnoti/ dikṣu pratiṣṭhāya svargaṃ lokam eti/ tasyaitāḥ puroḍāśinīr upasado bhavanti/ yonir vai puroḍāśo reta ājyam/ tad yat puroḍāśaṃ hutvājyenābhijuhoti, yonyām eva tad retaḥ pratiṣṭhāpayanti/ anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate, ya evaṃ veda/ atho yābhya evaitad devatābhyo havīṃṣi nirvapati, tāsv evaitad ṛdhnoti/ tāsu pratiṣṭhāya svargaṃ lokam eti

athaiṣa prājāpatyaḥ/ prajananakāmo haitena yajeta/ prajāpatir vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etaṃ catūrātram apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tasyaite trivṛtpañcadaśā stomā bhavanti saptadaśaikaviṃśāḥ/ ūnātiriktā mithunāḥ prajanayaḥ/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ trivṛc ca pañcadaśaś ca tan mithunaṃ prajananam/ saptadaśaś caikaviṃśaś ca tan mithunaṃ prajananam - tad yan mithunaṃ prajananaṃ tan mā prajanayād iti/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ atho āhus tāsām eva prajānāṃ sṛṣṭānāṃ parāvāpād abibhed iti/ sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tasyāgniṣṭomāv abhito bhavata, ukthyau madhye/ brahma vā agniṣṭomaḥ, prajāḥ paśava ukthyāni/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ prajāḥ paśūn parigṛhṇīte parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

athaiṣa vasiṣṭhasya saṃsarpaḥ/ vasiṣṭho vā akāmayata - sam imān lokān sarpeyam iti/ sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa imān lokān samasarpat/ yad imān lokān samasarpat tat saṃsarpasya saṃsarpatvam/ sam imān lokān sarpati ya evaṃ veda/ tasya trayastraya stomā yuktā ahar vahanti/ trayastrayo vai yuktānāṃ vahiṣṭhau/ yuktena tatra gacchati yatra jigamiṣati/ atho āhuḥ prajākāma evainena yajeteti - stomo vā etat, stomena saṃsakto bhavati/ saṃsaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva/ ahno 'hna stomam utsṛjamānā yanty, ahno 'hna stomam abhyupāharante

athaiṣa gautamasya catuṣṭomaḥ/ gautamāya vai na śraddadhata/ aśraddhānīyo rājanya ṛṣir iti/ so 'kāmayata śran me dadhīran, śraddhānīya syām iti/ sa etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai tasmai śraddadhata, śraddhānīyo 'bhavat/ śraddhānīyo bhavati ya evaṃ veda/ sa vā eṣa kṛtastomaḥ/ śraddhā vai kṛtam/ yad dha vā idaṃ kṛtena jitvā haranti, śraddhayā haiva tad dharanti/ tasmāt kṛtastomaḥ/ sa vā eṣa caturuttaryy aṅgirasām/ dvyuttareṇa vā ādityā svargaṃ lokam āyaṃś, caturuttareṇāṃgirasaḥ/ caturuttareṇa svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda/ tad āhur apabhraṃśī yajñakratur īśvaraḥ purāyuṣo 'muṃ lokam etor iti/ tad yat pratyavarohīṇi stotrāṇi bhavanti tenānapabhraṃśī, teno āyuṣyaḥ/
athaiṣa viśvajyotiḥ/ devā vā akāmayanta - sarva eva jyotir iva syāmeti/ ta etaṃ catūrātraṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai te sarva eva jyotir ivāsan/ tasmād yam apy etarhi devānāṃ paśyanti jyotir ivādṛśmety evāhuḥ/ sa yo brahmavarcasakāma syāt sa etena yajeta/ jyotir iva ha vai sa bhāti yo brahmavarcasam ṛdhnoti/ ṛdhnoti hainena brahmavarcasaṃ, brahmavarcasī bhavati

athaite pañcarātrāḥ/ pañca vai jayāḥ/ pañcabhir vai vyāhṛtibhir idaṃ devā ajayan/ tad yāvatedaṃ devā ajayaṃs tāvatā jayānīti/ pāṃkto yajñaḥ/ yāvatī yajñasya mātrā tām āpnavānīti/ pāṃktāḥ paśavaḥ/ yāvatī paśūnāṃ mātrā tāvatā mā paśavo 'varuddhā upatiṣṭhāntā iti/ pāṃktam annādyam/ yāvaty annādyasya mātrā tāvatā mānnādyam avaruddham upatiṣṭhātā iti/ pañcaitāny ahāni bhavanti/ pañcartavas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajāpatir yajñaḥ/ saṃvatsaram evaitena prajāpatiṃ yajñam āpnoti/ devāsurā aspardhanta/ te naiva daṇḍair neṣubhir vyajayanta/ te 'bruvan - na vai daṇḍair neṣubhir vijayāmahe/ vācy eva vāva no brahman vijayo 'stv iti/ ta aikṣanta - yatare no yatarān pūrve 'bhivyāhariṣyanti, teṣāṃ kṣeṣyata iti/ te devā asurān abruvan - yūyaṃ pūrve brūdhvam iti/ yūyam id vā ity asurā devān/ te devā etad vāco mithunam apaśyan

eko 'smākam iti devā abruvata, ekāsmākam ity asurāḥ/ mana eva devā abruvata, vācam asurāḥ/ te devā manasaiva vācam asurāṇām avṛñjata/ tasmād yan manasādhigacchati, tad vācā vadati/ dvāv asmākam iti devā abruvata, dve asmākam ity asurāḥ/ prāṇāpānāv eva devā abruvata, ahorātre asurāḥ/ te devāḥ prāṇāpānābhyām evāhorātre asurāṇām avṛñjata/ tasmāj jyog jīvan bahūny ahorātrāṇy avanayati/ trayo 'smākam iti devā abruvata, tisro 'smākam ity asurāḥ/ imān eva trīn lokān devā abruvata, tisro vidyā asurāḥ/ te devā ebhir eva lokais tisro vidyā asurāṇām avṛñjata/ tasmād etā vidyā eṣv eva lokeṣu procyante/ catvāro 'smākam iti devā abruvan, catasro 'smākam ity asurāḥ/ catuṣpada eva paśūn devā abruvata, catasro diśo 'surāḥ/ te devā catuṣpādbhir eva paśubhiś catasro diśo 'surāṇām avṛñjata/ tasmād yāṃ kāṃ cana diśaṃ paśumān ayati, sarvām eva jitāṃ klṛptāṃ pratiṣṭhitām anveti/ pañcāsmākam iti devā ṛtūn evābruvan/ athāsurā na prāvindan/ na hi pañci kiṃ canāsti/ te 'surā ārambham avindantaḥ pañca pañcety eva vadantaḥ parājayan/ tato vai devā abhavan, parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā , parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati, ya evaṃ veda

jitir vā etā vyāhṛtayaḥ/ jitiḥ pañcarātraḥ/ jayati jayati ya evaṃ veda/ sā vā eṣā sarvasyānyā jitis sarvasyānyā parājitiḥ/ sarvaṃ vā etena devā asurān ajayan/ sarvam asurāḥ parājayanta/ sarvam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ jayati, sarvam asya dviṣan bhrātṛvyaḥ parājayate, ya evaṃ veda/ athaite santatā bhavanti/ yathā ha vai dārūṇi vadhreṇa santatāni rathasya vānaso vaivaṃ stomaiḥ pañcarātras santataḥ/ prāṇā ha khalu vai stomāḥ/ prāṇaiḥ puruṣas santataḥ/ saṃ ha tāyate ya evaṃ veda/ tasya dvau -dvau stomau yuktāv ahar vahataḥ/ dvau - dvau vai yuktānāṃ vahiṣṭhau/ yuktena tatra gacchati yatra jigamiṣati

atha yasyaitasya jyotir gaur āyur iti tryahaḥ pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ sarvastomo 'tirātro, 'nnādyakāmo haitena yajeta/ tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti/ tad yaj jyotir gaur āyur iti tryaho bhavaty - ayaṃ vai loko jyotir, ayaṃ gaur, asāv āyuḥ/ ime vai lokā ṛtavas saṃvatsaraḥ/ ṛtavas saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsararābhijitam eva tad annādyam upayanti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti/
atha yasyaitasya trivṛt pañcadaśas saptadaśa iti tryahaḥ pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ sarvastomo 'tirātro, 'nnādyakāma u evaitena yajeta/ tad āhur na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti/ tad yat trivṛt pañcadaśaś saptadaśa iti tryaho bhavaty - ayaṃ vai lokas trivṛd, ayaṃ pañcadaśo, 'sau saptadaśaḥ/ ime vai lokā ṛtavas saṃvatsaraḥ/ ṛtavas saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhyā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti

atha yasyaitasya jyotir gaur āyur iti tryahaśa caturviṃśam ahas sarvastomo 'tirātro, yaḥ kāmayeta parokṣopetaṃ me mahāvrataṃ syād iti, sa etena yajeta/ tad yac caturviṃśam ahar bhavati, tenaivāsya parokṣopetaṃ mahāvrataṃ bhavati/ yad v eva tatra hiṃkāro vā prastāvo vā pratihāro vā kiñcid bhavati tenaivāsya pañcaviṃśy upāptā bhavati/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti//
atha yasyaitasya trivṛt pañcadaśas saptadaśa iti tryahaś, caturviṃśam ahar, jyotir atirātro, ya u eva kāmayeta parokṣopetaṃ me mahāvrataṃ syād iti, sa etana yajeta/ tad yac caturviṃśam ahar bhavati, tenaivāsya parokṣopetaṃ mahāvrataṃ bhavati/ yad v eva tatra hiṃkāro vā prastāvo vā pratihāro vā kiñcid bhavati, tenaivāsya pañcaviṃśy upāptā bhavati/ jyotir atirātra - etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ - prajñātena devatīrthenāriṣṭa udṛcam aśnavāmahā iti

atha yasyaitasya jyotiṣī agniṣṭomāv abhito bhavato, goāyuṣī ukthyāv antarau, jyotir atirātro madhye, prajananakāmo haitena yajeta/ etad vai kṛtsnaṃ prajananaṃ yaj jyotir atirātraḥ/ madhyata u vā ātmanaḥ prajananam/ tad yan madhye jyotir atirātro bhavati, madhya evaitad ātmanaḥ prajananaṃ dhatte, bahur bhavati, prajāyate/ goāyuṣī ukthyāv antarau bhavataḥ/ paśavo vā ukthāni/ tayoḥ pañcaśatāni stotriyāḥ/ paśubhir eva tad ubhayataḥ prajāṃ parigṛhṇīte/ jyotiṣī agniṣṭomāv abhito bhavataḥ/ brahma vai jyotir agniṣṭomaḥ/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ prajāṃ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda//
atha yasyaitasya jyotiṣī atirātrāv abhito bhavato, goāyuṣī ukthyāv antarau, jyotir agniṣṭomo madhye, yaḥ kāmayetā me brahamavarcasī prajāyāṃ jāyeteti, sa etena yajeta/ tejo vai brahmavarcaso jyotir agniṣṭomaḥ/ madhyata u vā ātmanaḥ prajananam/ tad yan madhye jyotir agniṣṭomo bhavati, madhyata evaitad ātmano jyotir dhatte, ā hāsya brahmavarcasī prajāyāṃ jāyate/ goāyuṣī ukthyāv antarau bhavataḥ/ paśavo vā ukthāni/ tayoḥ pañcaśatāni stotriyāḥ/ paśubhir eva tad ubhayato brahmavarcasinīṃ prajāṃ parigṛhṇīte/ jyotiṣī atirātrāv abhito bhavataḥ/ imau vai lokāv atirātrau/ ābhyām evaital lokābhyām ubhayataḥ prajāṃ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

athaite ṣaḍrātrāḥ/ maruto vā akāmayantaujiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattamā devānāṃ syāma, jayema svargaṃ lokam iti/ ta etaṃ ṣaḍrātraṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tato vai ta ojiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattamā devānām āsann, ajayan svargaṃ lokam/ ojiṣṭho baliṣṭho bhūyiṣṭho vīryavattama svānāṃ bhavati, jayati svargaṃ lokaṃ, ya evaṃ veda/ pṛṣṭhyena ṣaḍahena yanti/ śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni/ ojasaiva tad vīryeṇa yanti/ svargo vai lokaḥ pṛṣṭhāni/ svargam eva tal lokaṃ rohanto yanti/ teṣāṃ sarasvatyā upamajjane dīkṣā/ dakṣiṇe tīre dīkṣante

cakravatī sadohavirdhāne bhavata, ulūkhalabudhno yūpa, utkrāntyā anapabhraṃśāya/ yad dhi te tatra kurvāṇā ivāsīrann, apabhraṃśo haiṣāṃ saḥ/ śamyāparāsaṃ yanti/ ete ha va svargasya lokasya vikramā yac chamyāparāsāḥ/ svargasyaiva tal lokasya vikramān kramamāṇā yanti/ ghnanta ākrośanto yanti/ etad vai balasya rūpamaṃ yad dhatam ākruṣṭam/ sarasvatyā yanti/ vāg vai sarasvatī/ vāg u devayānaḥ panthāḥ/ devayānenaiva tat pathā yanti/ pratīpaṃ yanti/ pratīpam iva vai svargo lokaḥ/ svargam eva tal lokaṃ pratipadyante/ prāñ ca udañ ca yanti/ prāṅ iva ha vā idaṃ svargo lokaḥ/ svargam eva tal lokaṃ rohanto yanti/ ā prakṣāt prāsravaṇād yanti/ eṣa u ha vai vāco 'nto yat prakṣaḥ prāsravaṇaḥ/ yatro ha vai vāco 'ntas, tat svargo lokaḥ/ svargam evaital lokaṃ gacchanti

tena haitena maruto yata indrāgnī īkṣāṃcakrāte ime ced vā idaṃ samāpayanti, maruta evedaṃ sarvaṃ bhavantīti/ tān ha satrapariveṣaṇaṃ sahasraṃ jigyatuḥ/ tad dhaiṣāṃ vimāthīcakrire/ pāpmānaṃ ha vā eṣāṃ tad vimethire/ tasmād u ha vimāthyasya na lipseta, net pāpmano 'pabhajā iti/ tayor ha vai te 'dyānyān arāthuḥ/ te hottasthur - arātsmeti/ teṣām etā udṛco - yat samāpayanti, saikā/ yad eṣām mriyate saikā/ yad daśa gāvaś śataṃ bhavanti, saikā/ yac chataṃ gāvas sahasraṃ bhavanti, saikā/ tena haitena purāyu sthūragṛhapatayaḥ/ tāna ha trikartānāṃ vā salvānāṃ vā vyādhinīḥ paryutthāya jigyuḥ/ tad dhaiṣāṃ gṛhapatiṃ jaghnuḥ/ taṃ hemaṃ gṛhapatiṃ hatam abhitaḥ kṛpayamāṇā niṣeduḥ/ tam u ha dhruvagopaḥ sāṃkāśinenaiva dravantaṃ nijajñau/ sa āhavanīyād evordhva svargaṃ lokam ācakrame/ sa hovāca - mā kṛpayadhvai/ yaṃ vā imaṃ kṛpayadhve, 'yaṃ vai sa āhavanīyād evordhvaṃ svargaṃ lokam ākrāṃsteti/ teṣāṃ yāṃs tatra jaghnus, te svargaṃ lokam īyuḥ/ atha ye pariśiśiṣire, ta ima etarhi paṇāyyatarā iva sthūrāṇām/ pāpagrāmatarā iva hi tataḥ purāsuḥ/ tasmād u sthauryaṃ śamyāparāsinetya ākhyāpayanti

atha yasyaitasya viśvajid abhijitāv atirātrāv abhito bhavato, gaur āyur gaur āyur iti catvāra ukthyā madhye, paśukāmā haitad upeyuḥ/ ayaṃ vai loko 'bhijid, asau viśvajit/ athaite catvāro madhya ukthyā bhavanti/ paśavo vā ukthāni/ teṣāṃ sahasraṃ stotriyāḥ/ anena caiva tal lokenāmunā cobhayata etān paśūna parigṛhṇīte, 'va paśūn rundhate/ bahupaśavo ha bhavanti/ etena ha vai tad enenendrāgnī marutaḥ sahasraṃ jigyatuḥ/ agnir abhijid, indro viśvajit/ athaite catvāro madhya ukthyā bhavanti/ paśavo vā ukthāni/ teṣāṃ sahasra stotriyā/ etad dha vai tad indrāgnī ubhayatas sahasraṃ parigṛhyājahratuḥ/ ābhyāṃ ca ha vā enaṃ tal lokābhyām indrāgnibhyāṃ cobhayataḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante, ya evaṃ veda/ teṣām u teṣāṃ parīṇad iti kurukṣetrasya jaghanārdhe saraskandantaṃ dīkṣāyai/ te prāñco yanti samayā kurukṣetram/ etad vai devānāṃ devayajanaṃ yat kṣetraṃ/ devānām eva tad devayajanena yanti/ teṣāṃ yamunāvabhṛthaḥ/ eṣa vai svargo loko yad yamunā/ svargam eva tal lokaṃ gacchanti//
atha yasyaitasyordhvas triyahaḥ pratyaṅ tryaho, yaḥ kāmayeta gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, praty asmin loke tiṣṭheyam iti, sa etena yajeta/ tryaheṇaiveta ūrdhva svargaṃ lokaṃ gacchati, praty evāmutas tryaheṇāvarohati/ gacchati svargaṃ lokaṃ praty asmin loke tiṣṭhati/ atho ha veda yo 'sāv āsaṃ so 'yam asmīti, punar haivāsmin loka ājāyate

athaite saptarātrāḥ/ sapta vai chandāṃsi/ chandāṃsi vai sarvā vāk/ vācas sa aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchati ya śriyam aśnute/ vāca aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchānīti/ tasmāt saptarātreṇa yajate/ sapta vai prāṇāḥ/ prāṇair vai prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante/ tad yaiḥ prāṇaiḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante, tair mā prāṇaiḥ prajā paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhāntā iti/ prāṇair vai devā svargaṃ lokam āyan/ tad yaiḥ prāṇair devā svargaṃ lokam āyaṃs taiḥ prāṇai svargaṃ lokam ayānīti/ sapta vai mukhyāḥ prāṇāḥ/ ete vā apahatapāpmānaḥ prāṇā yan mukhyāḥ/ te ye 'pahatapāpmānaḥ prāṇās teṣāṃ mātrayā yajñaṃ tanavā iti/ saptarṣayo vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta/ ta etaṃ saptarātram yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta

te 'harbhāja āsan/ tato vai teṣām ahnaivaika ārdhnod ahnaiko 'hnaikaḥ/ sā ha khalu vai śreṣṭharddhīnāṃ sa lokānāṃ puṣyatamo yam etena saptarṣaya ārdhnuvan/ sā yā śreṣṭharddhīnāṃ yo lokānāṃ puṣyatamo yam etena saptarṣaya ārdhnuvaṃs tam ṛdhnavānīti/ tasmāt saptarātreṇa yajate/ saptaitāny ahāni bhavanti sapta stomāḥ/ ahar eva stomo vahaty aha stomo 'ha stomaḥ/ sā ha khalu vā ahnāṃ samṛddhir yad enāni nānā stomā vahanti/ sā yaivāhnāṃ samṛddhis saivaiṣā kriyate/ ta u sarve sapta saṃpadyaikaviṃśam evābhisaṃpadyante - trivṛc ca trayastriṃśaś ca tau dvāv ekaviṃśau, pañcadaśaś ca triṇavaśca tau dvāv ekaviṃśau, saptadaśaś ca pañacaviṃśaś ca tau dvāv ekaviṃśāv, ekaviṃśa evaikaviśaḥ/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etasya vā ete salokatāṃ gacchanti ya saptarātrayājinaḥ/ etam abhisaṃpanna eṣāṃ loka ṛdhnoti/ etaṃ gacchaty, etasya salokatāṃ, ya evaṃ veda

tena haitena janako vaideha iyakṣāṃcakre/ taṃ ha sma yad brāhmaṇāḥ kurupāñcālā āhur - anena tvā yajñena yājayāmānena tvā yajñena yājayāmeti/ neti ha smāha/ na sa yuṣmad brāhmaṇo brahmīyān āsīd, yo mahyam etaṃ yajñakratuṃ vyadadhāt/ etenaiva mā yājayateti/ tatheti/ tena hainaṃ yājayāṃcakruḥ/ sa vā eṣa pṛṣṭhya eva ṣaḍahaḥ, pañcaviṃśaṃ mahāvratam/ tata eva rātrim upayanti/ śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni/ śriyam eva tad varṣma pṛṣṭhāny abhyārohati/ annaṃ vai mahāvratam, annādyasyaivāvaruddhyai/ tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti/ tad yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavaty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai

tad āhus - tatsthānaṃ vā ed arohātryā agniṣṭomo vā etad ahar iti/ tad u vā āhus - saṃvatsaro vā eṣa yad agniṣṭomaḥ/ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ/ prājāpatyaṃ mahāvratam evāgniṣṭomasāmnaḥ pañcaviṃśāni stotrāṇi syuḥ/ athaikaviṃśair ukthyai rātrim upāvaroheyur iti/ tathā haitau yajñakratū vyākriyete//
atha yasyaitasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomāḥ pañcame 'hani mahāvrataṃ, viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātra, eteno h kratuḥ kārīrādir īje śrīkāmo 'nnādyakāmaḥ/ ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho 'nnaṃ mahāvratam/ sa madhyata evātmano 'nnādyaṃ dhāsye, so 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhaviṣyāmīti/ atho saṃvatsaro vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ tan mā saṃvatsareṇānnādyaṃ parigṛhītam upasthāsyata iti/ viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati/ śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni/ tad u śriyaṃ varṣma pṛṣṭhāny abhyutkramiṣyāmīti/ tam u ha brāhmaṇa uvāca - yāvaj jīviṣyatya annāda eva śreṣṭha svānāṃ bhaviṣyati, viśīrṣās tv eva marteti/ śiro vā etad yajñasya yan mahāvratam/ tad yathā śiraś chitvā tad upapakṣayor upagṛhet tad vai na śliṣyati tādṛg akṛd iti hovāca/ jānanta evāsya śiraś chettāra iti/ tad dha tathaivāsa/ yāvad dha kratuḥ kārīrādir jijīvānnāda eva śreṣṭha svānām āsa/ viśīrṣās tv eva mamāra/ jānanto ha tv evāsya śiraś cicchidur bhāyakāḥ/ sa haiṣa kalyāṇa eva yajñakratur yas tvainenānupadraṣṭre yajeta

athaiṣa babarasaptarātraḥ/ tasya saptadaśam eva prathamam ahar, atha trivṛd, atha pañcadaśam, athaikaviṃśam, atha triṇavam, atha trayastriṃśaṃ, jyotir atirātraḥ/ eteno ha sa īje śrīkāma u vānnādyakāmaḥ/ ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha iti/ mukhaṃ trivṛd, annaṃ saptadaśaḥ/ sa prathamata eva mukhato 'nnādyaṃ dhāsye, so 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhaviṣyāmīti / atho saṃvatsaro vai pṛṣṭhy ṣaḍahas, taṃ mā saṃvatsarasya purastād annādyam avaruddham upa sthāsyata iti/ jyotir atirātraḥ/ etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ/ sa u prajñātena devatīrthenāriṣṭenāriṣṭa udṛcaṃ gamiṣyāmīti/ tam u ha sva evāntevāsy anuvyājahāra -

- govarṇaḥ khālateyaḥ - pāpīyān bhaviṣyati/ prathamata eva mukhato 'nnādyam adhita/ yadā vai mukham annaṃ prāpnoti tato vāva tat pūyati, yadi pragirati pūyati, yadi ṣṭhīvati pūyaty, apūyīd annādyaṃ, pāpīyan bhaviṣyatīti/ tad dha tathaivāsa/ sa ha pāpīyān āsa/ tasmai hocur - yo vai te 'yaṃ sva evāntevāsī govarṇaḥ khālateyas, sa vai tvānu vyāhārṣīd iti/ taṃ hovāca - sa vai mā tvam anena yajñena yājayeti/ tatheti hovāca/ taṃ vai tvā yathā rathaṃ vā riṣṭaṃ saṃskuryād ano vā, evaṃ tvā saṃskariṣyāmīti/ tasya ha trivṛd eva prathamam ahaś cakāra, atha pañcadaśam, athaikaviṃśam, atha triṇavam, atha trayastriṃśam, atha saptadaśam, atha saptadaśam/ dve saptadaśe anūcī/ eteno ha govarṇaḥ khālateya ācāryaṃ yājayāṃcakāra/ ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, 'nnaṃ saptadaśaḥ/ sa ātman evādhy ūrdhvo 'nnādyam abhyutkramiṣyate/ tat tvopariṣṭād annādyam avaruddham upasthāsyate - saptadaśāt saptadaśam, annād annam/ abhi te prajānnādī bhaviteti hovāca

ete bābarayaḥ kuruṣa paṇāyyā eva/ sa ha sma tad devayajane paricaratīdam ayaja idam u nāyaja iti//
atha yasyaitasya jyotir gaur āyur iti tryaho, viśvajit sarvapṛṣṭhya ukthyaṣ, ṣoḍaśimāñ chandomapavamānaḥ sarvastoma ukthyaḥ, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, jyotir atirātro, yaḥ kāmayetopetyābhiplavam, upetya pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvrataṃ ma upetaṃ syād iti, sa etena yajeta/ upetya haivābhiplavam, upetya pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvratam asyopetaṃ bhavaty - annaṃ vai mahāvratam - annādyasyaivāvaruddhyai/ tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti/ tad yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavaty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ jyotir atirātraḥ/ etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ/ prajñātena devatīrthenāriṣṭenāriṣṭa udṛcam aśnavā iti

pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tasya caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ trayastriṃśāny uttarāṇi stotrāṇi pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ catustriṃśam agniṣṭomasāma/ āpyata iva vā etad yajño, yad eṣa pṛṣṭhyaṣa ṣaḍaha āpyata iti/ tad yat saptamasyāhnaś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro yajño - yajñam evaitad yajñamukha ārabhante/ atho caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī/ gāyatryo vā āptaṃ yajñakratuṃ punas tanvate/ teno hy anyā gāyatryā āptaṃ yajñakratum udyantum arhati/ trayastriṃśāny uttarāṇi stotrāṇi - trayastriṃśad vai devatā - devatānām evāptyai/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ catustriṃśam agniṣṭomasāma/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ prajāpatiś catustriṃśaḥ/ saprajāpatikāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati//
pṛṣṭhya eva ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tasya caturviṃśāḥ pavamānās, trayastriṃśaṃ punarabhyāvarti, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, catustriṃśam agniṣṭomasāma/ āpyata iva vā etad yajño yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha āpyata iti/ tad yat saptamasyāhnaś caturviṃśāḥ pavamānā bhavanti savanamukhe, savanamukhe no yajña ārabdho 'sad iti/ trayastriṃśaṃ punarabhyāvarti - trayastriṃśad vai devatā - devatānām evāptyai/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ catustriṃśam agniṣṭosāma/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ prajāpatiś catustriṃśaḥ/ saprajāpatikāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati

pṛṣṭhya eva ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tat sarvam eva caturviṃśaṃ, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, catustriṃśam agniṣṭosāma/ āpyata iva vā etad yajño yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha āpyata iti/ tad yat saptamam ahas sarvam eva caturviṃśaṃ bhavati, sarveṇaivāhnā yajña ārabdho 'sad iti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ catustriṃśam agniṣṭomasāma/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ prajāpatiś catustriṃśaḥ/ saprajāpatikāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati//
pṛṣṭhya eva ṣaḍaho, 'tha yat saptamam ahas tasya chandomāḥ pavamānāś, catustriśaṃ punarabhyāvarti, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, trayastriṃśam agniṣṭomasāma/ yaḥ kāmayetopetya pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvrataṃ ma upetaṃ syād iti, sa etena yajeta/ upetya haiva pṛṣṭhāny, upetya chandomān, mahāvratam asyopetaṃ bhavaty - annaṃ vai mahāvratam - annādyasyaivāvaruddhyai/ catustriṃśaṃ punarabhyāvarti/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ prajāpatiś catustriṃśaḥ/ saprajāpatikāsv evaitad devatāsu pratitiṣṭhati/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ trayastriṃśam agniṣṭomasāma - trayastriṃśad vai devatā - devatānām evāptyai

athaitau saṃsaṃgyau/ jamadagnir ha vai māhenānāṃ purohita āsa/ tān ha vittenātyādadhau/ ta u hainam upajihiṃsuḥ/ sa hekṣāṃcakre - kathaṃ nv aham eṣāṃ saptasaptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnāṃ hanyām iti/ sa etau yajñāv apaśyat/ tāv āharata/ tābhyām ayajata/ tato vai sa teṣāṃ sapta saptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnām ahan/ sa vā eṣo 'chidro vajraḥ/ tān ha smaitenaivāchidreṇa vajreṇopapravartayati/ tad yathā matyena tilān stṛṃhyād evaṃ ha smaivaināṃs tat sṛdānapoptān abhivyucchati/ sa yo bhrātṛvyavān syād yo 'bhicared ya spardheta, sa etābhyāṃ yajeta/ etenaivāchidreṇa vajreṇa dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇute/ atho āhuḥ - prajākāma evābhyāṃ yajeteti/ stomo vā etat stomena saṃsakto bhavati - saṃsaktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante - prajātyā eva/ athaitat saptadaśaṃ saptamam ahar bhavati/ tasmin mahāvratam upayanti/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ annaṃ mahāvratam/ sva eva tad āyatane prajāpatim annādyena samṛddhayanti

tāsu vātsapram/ vatsapriyaṃ vai bhālandanaṃ pratisatriṇo 'bādhant - stenas te piteti/ so 'kāmayata śraddhāṃ vindeyopa māṃ hvayerann iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa śraddhām upahavam avindata/ śraddhāṃ vindāmahā iti satram āsate/ śraddhām eva vindante/ vairājasya ha khalu vā etad anurūpaṃ sāma/ yathā ha vai vairājasya stobhāḥ padavṛttaya evaṃ ha vai vātsaprasya stobhāḥ padavṛttayaḥ/ prajā ha vā eṣā vairājasya/ ā hāsyānurūpaḥ prajāyāṃ jāyate ya evaṃ veda/ etad dha vā enaṃ tad upajuhuvire - 'nurūpaṃ vairājasyāsṛṣṭeti/ tad anutunnaṃ bhavati/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ anutunnam etasya vairājasyāhno rūpam/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u vatsaprīr bhālandano 'paśyat tasmād vātsapram ity ākhyāyate/ atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/ agniṃ vo vṛdhantam iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam

tāsu saindhukṣitam/ sindhukṣid vā antaṃ vāco 'paśyat/ vācam etenāhnā samicchanti tām evaitat saṃvindanti/ sindhukṣid vai bhārato rājā jyog aparuddhaścaran so 'kāmayatāva sva okasi gaccheyam iti/ sindhuṃ haiva cacāra/ sāsya sindhukṣittā/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'va sva okasy agacchat/ tad etat sāmasani sāma/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samardhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ tad u śrīr eva rājyam/ rājyaṃ vai sa tad agacchat/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ yad u sindhukṣid bhārato rājāpaśyat tasmāt saindhukṣitam ity ākhyāyate/ vayam u tvām apūrvyety apūrvām iva hy etarhi tanvam agacchan/ tāsu saubharaṃ bṛhatas tejaḥ/ vyavaplīnātīva vai vairājaṃ yajñam/ tat saubhareṇottabhnuvanti bṛhatas tejasā/ tad ūkāraṇidhanaṃ bhavati/ etad vai pratyakṣaṃ bṛhato rūpaṃ yad ūkāro yad īkāraḥ/ tena vai rūpasamṛddham/ imam indra sutaṃ piba jyeṣṭham amartyaṃ madam iti jyaiṣṭhyam iva hy etarhy agacchan/ atho tṛtīyasavana evaitad rasaṃ madaṃ dadhati

tāsu vāsiṣṭham/ vasiṣṭho vā akāmayata virājaṃ paśyeyaṃ, tām avarundhīyeti/ sa prastuvann evaitāṃ dakṣākṣarāṃ virājam apaśyat/ tām upait, tām avārunddha/ tad etad virājo 'nnādyasyāvaruddhis sāma/ ava virājam annādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vāsiṣṭham ity ākhyāyate/ tad v evācakṣate vasiṣṭhasyapriyam iti/ vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata/ so 'bravīt priyaṃ vāvedaṃ mamābhūd yena priyāṃ prajām avārutsīti/ tad eva priyasya priyatvam/ tad etat prajananaṃ sāma/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasyapriyam ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti/ atha ṣoḍaśī/ prātassavanabhājanaṃ prathamam ahar, mādhyandinabhājanaṃ dvitīyaṃ, tṛtīyasavanabhājanaṃ tṛtīyam/ athaitad ukthabhājanam/ ukthānāṃ vā eṣa eko yat ṣoḍaśī/ tad yad atra ṣoḍaśī kriyate svenaivainaṃ tad āyatanena samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati

govit pavasva vasuvid dhiraṇyavid iti simānāṃ rūpam/ kariṣyad dharivat traiṣṭubhaṃ rūpam/ tasmād etās traiṣṭubhe 'han kriyante/ retodhā indo bhuvaneṣv arpita ity ṛṣabham evaitad retodhāṃ prātassavane mahānāmnīṣv apisṛjanti prajananāya/ tvaṃ suvīro asi soma viśvavid iti simānāṃ rūpam/ taṃ tvā viprā upa girema āsata iti brāhmaṇā ha vai viprās, ta evainaṃ tad giropāsate/ tvaṃ nṛcakṣā asi soma viśvata iti viśvata iti simānāṃ rūpam/ pavamāna vṛṣabha tā vi dhāvasīty ṛṣabham evaitat prātassavane mahānāmnīṣv apisṛjanti prajananāya/ sa naḥ pavasya vasumad dhiraṇyavad iti paśavo vai vasu suvarṇam/ asuvarṇam iti vā āhur apaśum/ paśavaś śakvaryaḥ/ vayaṃ syāma bhuvaneṣu jīvasa ity āśiṣam evaitenāśāste/ īśāna imā bhuvanāni vīyasa iti vīti simānāṃ rūpam/ yujāna indo haritas suparṇya iti śakvaryo vai haritas suparṇyaḥ/ tā evaitat prātassavane yujyante/ tā yuktā mādhyandina savane 'bhyārohanti/ tās te kṣarantu madhumad ghṛtaṃ paya iti paśavo vai madhu kṣīraṃ dadhi sarpir etat kṣaranti paśavaś śakvaryaḥ/ tava vrate soma tiṣṭhantu kṛṣṭaya iti somasya ha vā idaṃ vrataṃ sarvam anūpatiṣṭhate

tā etā bhavanti jagatyas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ pavamānasya viśvavid ity anurūpo bhavati/ viśvavid iti simānāṃ rūpam/ tad āhus sāmna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇāhna iti/ stotriyānurūpau bhavataḥ/ prāṇo vai stotriyo, 'pāno 'nurūpaḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti/ pra te sargā asṛkṣata sūryasyeva na raśmaya iti sargaśa iva vai paśavas sṛjyante/ paśavaś śakvaryaḥ/ ketuṃ kṛṇvan divas pari viśvā rūpābhy arṣasīty abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ samuds soma pinvasa iti samudravatīr bhavanty āpo hy etad ahaḥ/ jajñāno vācam iṣyasīti jāyate vai pūrveṇāhnā/ jajñāna evaitena tasmāj jajñāno vācam iṣyasīti bhavati/
pavamāna vidharmaṇi/
krandaṃ devo na sūryaḥ//
iti sauryaṃ rūpaṃ mahānāmnīnām upagacchanti/ sauryā hi mahānāmnayaḥ

pra somāso adhanviṣuḥ pavamānāsa indavaḥ/
śrīṇānā apsu vṛñjate//
abhi gāvo adhanviṣur āpo na pravatā yatīḥ/
punānā indram āśata//
ity āpa āpa iti bhavatya āpo hy etad ahaḥ/
pra pavamāna dhanvasi somendrāya mādanaḥ/
nṛbhir yato vi nīyase//
iti saptarcaṃ bhavati/ sapta vai prāṇāḥ/ prāṇair evaitat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ/ tad āhur yat saptarcaṃ saptamasyāhno rūpam atha kasmāt pañcame 'han kriyata iti/ sa brūyāt saptapadā vai śakvaryās, sapta grāmyāḥ paśavas, sapta caturuttarāṇi chandāṃsi, sapta mukhyāḥ prāṇās, saptaviṃśatir divyāni nakṣatrāṇi, saptaviṃśam etad ahar, etasyaiva sarvasyāvaruddhyā etasyopāptyā iti/ uttaraṃ saptarcaṃ bhavati/ abhipūrvam evaitat prāṇais samṛdhyamānā yanti/ caturṛcaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ triṇava stomo bhavati/ triṇavā ime lokāḥ/ eṣv evaital lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti

bhūr iti vyāhṛtiḥ/ tad ayaṃ loko 'gnir devatā gāyatrī chandas trivṛt stomo rathantaraṃ sāma vasavo devatā vanaspatayaś cauṣadhayaś ca/ bhuva iti vyāhṛtiḥ/ tad idam antarikṣaṃ vāyur devatā jagatī chandas saptadaśa stomo vāmadevyaṃ sāma rudrā devatāpaś ca prāṇabhṛc ca/ svar iti vyāhṛtiḥ/ tad asau loka ādityo devatā triṣṭup chandaḥ pañcadaśa stomo bṛhat sāmādityā devatā candramāś ca nakṣatrāṇi ca/ etad ime lokās triṇavā bhavanti/ tad āhur mithunāni catvāry ahāny, amithunaṃ pañcamam ahaḥ/ ācaturaṃ vāva mithunaṃ prajananam/ tad yat tava śriyo varṣasyeva vidyuta ity āgneyam ājyaṃ bhavati/ tenaiva mithunaṃ pañcamam ahaḥ kriyate/ taveti puṃso rūpaṃ, śriya iti striyai/ varṣasyeveti puṃso, vidyuta iti striyai/ agna iti puṃsa, uṣasām iveti striyai/ yad oṣadhīr iti striyā, abhisṛṣṭa iti puṃsaḥ/ abhipūrvam evaitan mithunaṃ prajananaṃ dadhati yajamānasya prajātyai

vātopajūta iṣito vaśaṃ anu tṛṣu yad annā veviśad vitiṣṭhase/
ā te yatante rathyo yathā pṛthak śardhāṃsy agne ajarasya dhakṣataḥ//
iti/ yadā vā agniṃ vāta upavājayaty atha sa mahad dīpyate/ tad etad dīptir eva brahmavarcasasya rūpam/
medhākāraṃ vidathasya prasādhanam agniṃ hotāraṃ paribhūtamaṃ matim/
tvām arbhasya haviṣas samānam it tvāṃ maho vṛṇate nānyaṃ tvat//
iti yac ca ha vā arbhakaṃ havir yac ca mahas tasya sarvasyāgnim eva hotṛtvāya vṛṇute/
purūruṇā cid dhy asty avo nūnaṃ vāṃ varuṇa/
mitra vaṃsi vāṃ sumatim//
iti maitrāvaruṇaṃ bhavati duriṣṭasyaivāveṣṭyai/ yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tasya ha vā etad aveṣṭyai/
tā vāṃ samyag adruhvāṇeṣam aśyāma dhāma ca/
vayaṃ vāṃ mitrā syāma//
pātaṃ no mitrā pāyubhir uta trāyethāṃ sutrātrā/
sāhyāma dasyūṃs tanūbhiḥ//
ity āśiṣam evaitenāśāste

uttiṣṭhann ojasā sahety aindraṃ bhavati/ triṇavo vai stoma ojo vīryam/ tam evaitat pratyakṣam anuvadanti/ anu tvā rodasī ubhe itīme ha vāva rodasī/ ete evaitad abhivadati/ spardhamānam adadātām ity ete vā enaṃ tat spardhamānam anvadadātām/ indra yad dasyuhābhava iti ghnadvat/ etad vai yajamānasya svaṃ stotraṃ yad brahmaṇaḥ/ sva eva tad āyatane yajamānasya sarvaṃ pāpmānaṃ ghnanti/
vācam aṣṭāpadīm ahaṃ navasraktim ṛtāvṛdham/
indrāt pari tanvaṃ mame//
iti gāyatrī vai vāg aṣṭāpadī/ tasyai trivṛd eva stoma sraktayaḥ/ etad vai daivyaṃ paramaṃ mithunaṃ prajananaṃ yat trivṛc ca stomo gāyatrī ca chandaḥ/ daivyam eva tat paramaṃ mithunaṃ prajananaṃ dadhati yajamānasya prajātyai

tām āhur ārambhaṇatas tṛcasya kāryā/ mukhato vai retas siktaṃ, tad itaḥ prajāyate/ tad vai reto yad itas sicyate/ annād dhi retas sicyata iti/ tadā āhur upariṣṭād eva kāryā - idaṃ vai prajananam, itaḥ prajāḥ prajāyante - yataḥ prajāḥ prajāyante tataḥ prajāyāmahā iti/ tasmād upariṣṭād eva kāryā/ indrāgnī yuvām ima ity aindrāgnaṃ bhavati/ abhistomā anūṣateti bahūn stomān abhivadati/ ekastomāny anyāny ahāni bhavanti/ athaitat triṣṭomam/ tasmād abhi stomā anūṣateti bahūn stomān abhivadati/
pibataṃ śaṃbhuvā sutam//
yā vāṃ santi puruspṛho niyuto dāśuṣe narā/
indrāgnī tābhir ā gatam//
tābhir ā gacchataṃ naropedaṃ savanaṃ sutam/
indrāgnī somapītaye//
ity ekadevatyāny anyāni stotrāṇi bhavanty, athaitad dvidevatyam/ yathobhayāpadī pratitiṣṭhet tādṛk tat/ triṇava stomo bhavati/ triṇavā ime lokāḥ/ eṣv evaital lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti

athaite 'ṣṭarātrāḥ/ bṛhaspatir vā akāmayata - tejasvī brahmavarcasī syāṃ, yaśo deveṣu gaccheyam iti/ sa etam aṣṭarātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa tejasvī brahmavarcasy abhavad, yaśo deveṣva agacchat/ yaśo hy eṣa tad agacchad yad eṣāṃ purodhām āśnuta/ tejasvī brahmavarcasī bhavati yaśo deveṣu gacchati, ya evaṃ veda/ atho āhur - āyuṣkāma evainena yajeteti/ prāṇo vai gāyatrī/ gāyatrīm eṣa yajño 'bhisaṃpannaḥ/ tasmād u hainenāyuṣkāmo yajeta/ atho āhuḥ paśukāma evainena yajeteti/ aṣṭākṣarā vai gāyatrī/ aṣṭāśaphāḥ paśavaḥ/ paśavo gāyatrī/ gāyatrīm eṣa yajño 'bhi saṃpannaḥ/ tasmād u hainena paśukāmo yajeta/ prajāpatir vā akāmayata - asmāl lokād amuṃ lokaṃ gaccheyam iti/ sa etam aṣṭarātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai so 'smāl lokād amuṃ lokam āṣṭa/ yad asmāl lokād amuṃ lokam āṣṭa, tad aṣṭarātrāṇām aṣṭarātratvam/ aṣṭe hāsmāl lokād amuṃ lokaṃ, ya evaṃ veda/ tad āhuḥ - kim anv aṣṭarātra iti/ diśa iti brūyāt/ diśo ha vā anva aṣṭarātraḥ/ catasro diśaś catvāro 'vāntaradeśāḥ/ ūrdhvā diṅ navamī/ aṣṭāv etāny ahāni bhavanti, rātrir navamī/ diśa evaitenardhnoti, dikṣu pratiṣṭhāya svargaṃ lokam eti

atha yasyaitasya jyotir agniṣṭomaḥ, pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, jyotir agniṣṭomo, yaḥ kāmayeta tejasvī brahmavarcasy asmin loke syāṃ, gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, tejasvī brahmavarcasya amuṣmin loke syām iti, sa etena yajeta/ tad yat purastāj jyotir agniṣṭomo bhavati - tejo vai brahmavarcasaṃ jyotir agniṣṭomas - tenaivāsmin loke tejasvī brahmavarcasī bhavati/ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati - svargo vai lokaḥ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha - svargam evaitena lokaṃ gacchati/ jyotir agniṣṭoma upariṣṭād bhavati - tejo vai brahmavarcasaṃ jyotir agniṣṭomas - tenaivāmuṣmin loke tejasvī brahmavarcasī bhavati//
atha yasyaitasya jyotir atirātraḥ, pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, jyotir atirātro, yaḥ kāmayeta praty asmin loke tiṣṭheyaṃ, gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, praty amuṣmin loke tiṣṭheyam iti, sa etena yajeta/ tad yat purastāj jyotir atirātro bhavaty - eṣā vai kṛtsnā pratiṣṭhā yaj jyotir atirātras - tenaivāsmin loke pratitiṣṭhati/ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati - svargo vai lokaḥ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha - svargam evaitena lokaṃ gacchati/ jyotir atirātra upariṣṭād bhavaty - eṣā vai kṛtsnā pratiṣṭhā yaj jyotir atirātras - tenaivāmuṣmin loke pratitiṣṭhati

ata yasyaitasya jyotir agniṣṭomaḥ, pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, jyotir atirātro, ya- kāmayeta tejasvī brahmavarcasy asmin loke syāṃ, gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, praty amuṣmin loke tiṣṭheyam iti, sa etena yajeta/ tad yat purastāj jyotir agniṣṭomo bhavati - tejo vai brahmavarcasaṃ jyotir agniṣṭomas - tenaivāsmin loke tejasvī brahmavarcasī bhavati/ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati - svargo vai lokaḥ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha - svargam evaitena lokaṃ gacchati/ jyotir atirātra upariṣṭād bhavaty - eṣā vai kṛtsnā pratiṣṭhā yaj jyotir atirātras - tenaivāmuṣmin loke pratitiṣṭhati//
atha yasyaitasya jyotir atirātraḥ, pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, jyotir agniṣṭomo, yaḥ kāmayeta praty asmin loke tiṣṭheyaṃ, gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, tejasvī brahmavarcasy amuṣmin loke syām iti, sa etena yajeta/ tad yat purastāj jyotir atirātro bhavaty - eṣā vai kṛtsnā pratiṣṭhā yaj jyotir atirātras - tenaivāsmin loke pratitiṣṭhati/ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati - svargo vai lokaḥ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha - svargam evaitena lokaṃ gacchati/ jyotir agniṣṭoma upariṣṭād bhavati - tejo vai brahmavarcasaṃ jyotir agniṣṭomas - tenaivāmuṣmin loke tejasvī brahmavarcasī bhavati

athaiṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, sarvastomo 'tirātraḥ/ annādyakāmo haitena yajeta/ tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti/ tad yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavaty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma, tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti//
atha yasyaitasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomāś, caturviṃśam ahar, viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro, yaḥ kāmayeta parokṣopetaṃ me mahāvrataṃ syād iti, sa etena yajeta/ tad yac caturviṃśam ahar bhavati, tenaivāsya parokṣopetaṃ mahāvrataṃ bhavati/ yad v eva tatra hiṃkāro vā prastāvo vā pratihāro vā kiṃ cid bhavati, tenaivāsya pañcaviṃśy upāptā bhavati/ viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati/ śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni/ śriyam eva tad varṣma pṛṣṭhāny abhyārohanti

atha yasyaitasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya jyotir agniṣṭomo madhye bhavati, jyotir atirātra upariṣṭād, yaḥ kāmayeta ā me brahmavarcasī prajāyāṃ jāyeteti, sa etena yajeta/ ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ tejo brahmavarcasaṃ jyotir agniṣṭomaḥ/ madhyata u vā ātmanaḥ prajananam/ prajananaṃ tad yan madhye jyotir agniṣṭomo bhavati/ madhyata evaitad ātmano jyotir dhatte/ ā hāsya brahmavarcasī prajāyāṃ jāyate/ jyotir atirātra upariṣṭād - etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ - prajñātena devatīrthenāriṣṭenāriṣṭa udṛcam aśnavāmahā iti//
atha yasyaitasya viśvajidabhijitāv agniṣṭomāv abhito bhavata ubhayato jyotiṣ ṣaḍaho madhye, paśukāmo haitena yajeta/ catvāra ete madhya ukthyā bhavanti/ paśavo vā ukthāni/ teṣāṃ sahasraṃ stotryāḥ/ catvāra u vaite 'gniṣṭomā abhito bhavanti/ brahma vai jyotir agniṣṭomaḥ/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ īśvaro ha tu yādṛśa eva san yajate tādṛṅ bhavitoḥ/ sa yadaivāntagata iva śriyai manyetātha hainena yajeta/ iṣṭvā haiva svargaṃ lokam eti

athaite navarātrāḥ/ tejaskāmo haitena yajeta yan navarātraḥ/ tejo vai trivṛt stomaḥ/ trivṛtam eṣa stomaṃ yajño 'bhisaṃpannaḥ/ tasmād u hainena tejaskāmo yajeta/ atho āhur - brahmavarcasakāma evainena yajeteti/ brahma vai trivṛt stomaḥ/ trivṛtam eṣa stomaṃ yajño 'bhisaṃpannaḥ/ tasmād u hainena brahmavarcasakāmo yajeta/ atho āhur - āyuṣkāma evainena yajeteti/ prāṇo vai trivṛt stomaḥ/ navaitāny ahāni bhavanti, rātrir daśamī/ nava puruṣe prāṇā, nābhir daśamī/ prāṇān evaitenābhijayati, prāṇān āpnoti/ tad āhuḥ - kim anu navarātra iti/ diśa iti brūyāt/ diśo ha vā anu navarātraḥ/ catasro diśaś catvāro 'vāntaradeśā, ūrdhvā diṅ navamy, arvācī daśamī/ diśa evaitenardhnoti/ dikṣu pratiṣṭhāya svargaṃ lokam eti

atha yasyaitasya jyotir gaur āyur iti tryaho, jyotir gaura āyur iti tryaho, jyotir gaur āyur atirātro, yaḥ kāmayeta anantarhitān imān lokān abhyāroheyam iti, sa etena yajeta/ tad yaj jyotir gaur āyur iti tryaho bhavaty - ayaṃ vai loko jyotir, ayaṃ gaur, asāv āyur - anantarhitān evaitenemān lokān abhyārohati/ atirātrāv anuttamas tryaho bhavati/ evaṃvidhā iva vā ime lokā - agniṣṭoma ivāyaṃ loka, ukthya ivāyam, atirātra ivāsau/ tad yathāvidhā ime lokā evam evainān etad abhyārohann eti//
atha yasyaitasya jyotir gaur āyur atirātro jyotir gaura āyur atirātro jyotir gaur āyur atirātro, ya u eva kāmayeta anantarhitān imān lokān abhyāroheyam iti sa etena yajeta/ tad yaj jyotir gaur āyur atirātro bhavaty - ayaṃ vai loko jyotir, ayaṃ gaur, asāv āyur - antarhitān evaitenemān lokān abhyārohati/ atirātravantas tryahā bhavanti/ atho evaṃvidhā iva vā ime lokā - agniṣṭoma ivāyaṃ loka, ukthya ivāyam, atirātra ivāsau/ tad yathāvidhā ime lokā, evam evainān etad abhyārohann eti

trayo ha vā eṣāṃ lokānāṃ viṣuvanto - agnir vā asya lokasya viṣuvān, vāyur antarikṣasya, ādityo divaḥ/ tān evaitenātitarati/ tryanīko bhavaty aindro vijityai/ tryanīkena vai devasadanena devā asurān ajayan/ tasmād yā apy etarhi tryanīkā senā bhavati jayaty eva/ tad tathā tryanīkayā senayā jeṣyantyopapreyād, evam evaitena jeṣyan svargaṃ lokam upapraiti, jayati svargaṃ lokaṃ, ya evaṃ veda//
atha yasyaitasya jyotir atirātraḥ, pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ, pañcaviṃśaṃ mahāvrataṃ, jyotir atirātro, 'nnādyakāmo haitena yajeta/ tad āhur - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam iti/ tad yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavaty - ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati - saṃvatsarābhijitam eva tad annādyam upayanti/ pañcaviṃśaṃ mahāvratam - annaṃ vai pañcaviṃśam - annādyasyaivāvaruddhyai/ jyotir atirātra - etad vai prajñātaṃ devatīrthaṃ yaj jyotir atirātraḥ - prajñātena devatīrthenāriṣṭa udṛcam aśnavā iti

tad v etasya paricakṣate - yad enat satram eva manyante, satraṃ ha smaitat puropayanti/ anena ha tvāva satriyāś ca dakṣiṇāvantaś ca stomā vijñāyante/ ubhayato 'tirātrā eva satriyā, anyatarato 'tirātrā dakṣiṇāvantaḥ/ sa ya enena dakṣiṇāvatā yajeta purastād agniṣṭomaṃ kṛtvā yajeta//
atha yasyaitasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomāḥ pañcame 'hani mahāvrataṃ, viśvajitstomo 'tirātraḥ/ iheva ca ha khalu vā eta iheva ca vācaṃ viprayuñjate ye yajante ye satram āsate/ tān daśamenaivāhnā saṃpādayanti saṃpannāyai vāco vikṛṣṭāyai pratiṣṭhitāyai mahāvratam upetam asad iti/ annaṃ vai mahāvratam/ annādyasyaivāvaruddhyai/ viśvajitstomo 'tirātro bhavati/ parāṅ iva ha vā eṣa svargam eva lokam abhinirmṛṣṭo yad viśvajitstomo atirātraḥ/ parāṅ evaitena svargaṃ lokam eti/ tad yac caturthastoma ekaviṃśo bhavati - pratiṣṭhā vā ekaviṃśas - tenaivāsyāṃ pratitiṣṭhati

atha yasyaitasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya jyotir gaur āyur iti madhye tryaho bhavati, prajananakāmo haitena yajeta/ ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ prajananam ete stomāḥ/ tad yan madhye jyotir gaur āyur iti tryaho bhavati, madhyata evaitad ātmanaḥ prajananaṃ dhatte, bahur bhavati, prajāyate//
atha yasyaitasyordhvaṣ ṣaḍahaḥ pratyaṅ tryaho, yaḥ kāmayeta gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, praty asmin loke tiṣṭheyam iti, sa etena yajeta/
ṣaḍahenaiveta ūrdhvaṃ svargaṃ lokaṃ gacchati, praty evāmutas tryaheṇāvarohati/ gacchati svargaṃ lokaṃ, praty asmin loke tiṣṭhati/ atho ha veda yo asāv āsaṃ so 'yam asmīti punar haivāsmin loka ājāyate//
atha yasyaitasyordhvas tryahaḥ, pratyaṅ ṣaḍaho, ya u eva kāmayeta gaccheyaṃ svargaṃ lokaṃ, praty asmin loke tiṣṭheyam iti, sa etena yajeta/ tryaheṇaiveta ūrdhvaṃ svargaṃ lokaṃ gacchati, praty evāmutaṣ ṣaḍahenāvarohati/ gacchati svargaṃ lokaṃ praty asmin loke tiṣṭhati/ atho ha veda yo 'sāv āsaṃ so 'yam asmīti/ punar haivāsmin loka ājāyate//
atha yasyaitasyordhvaṣ ṣaḍaha ūrdhvas tryaha, svargakāmo haitena yajeta/ ūrdhvā ete stomā bhavanty - ūrdhvo vai svargo loka - svargasyaiva lokasya samaṣṭyai

athaiṣa vividhaḥ/ tasya jyotir agniṣṭomo gaur ukthya āyur ukthyo jyotir agniṣṭoma āyur atirātro jyotir agniṣṭomo gaur ukthya āyur ukthyo jyotir agniṣṭomaḥ/ paśukāmo haitena yajeta/ tasyaiṣo 'nyatassaṃgo goāyuṣī ukthyāv antarau bhavataḥ/ paśavo vā ukthāni/ tayoḥ pañca śatāni stotryāḥ/ jyotiṣī agniṣṭomāv abhito bhavataḥ/ brahma vai jyotir agniṣṭomaḥ/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ āyur atirātro madhye bhavati/tad yathā ha vai vividhas, tasya madhye pṛthvī vānavavardāya, tādṛk tad eṣa u evānyatassaṃgaḥ/ goāyuṣī ukthyāv antarau bhavataḥ/ paśavo vā ukthāni/ tayoḥ pañca śatāni stotriyāḥ/ jyotiṣī agniṣṭomāv abhito bhavataḥ/ brahma vai jyotir agniṣṭomaḥ/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

athaite daśarātrāḥ/ abhicaryamāṇo haitena yajeta yad daśarātraḥ/ daśaitāny ahāni bhavanti/ daśa puruṣe prāṇāḥ/ ahneva prāṇaṃ parigṛhṇīte, 'hnā prāṇam, ahnā prāṇaṃ, na tatas tasya sa prāṇo 'tiśayeyam/ asyābhicaraṃs stṛṇvīta/ atho āhur - abhicarann evainena yajeteti/ daśaitāny ahāni bhavanti/ daśa puruṣe prāṇāḥ/ ahnaiva parasya prāṇaṃ stṛṇute, 'hnā prāṇam, ahnā prāṇam/ na tataḥ parasya sa prāṇaḥ pariśiṣyate/ yenābhicaryamāṇo jīvet/ etad dha vai jyaiṣṭhyaṃ karmaṇāṃ yad eṣa saumyo 'dhvaro daśarātro vidhayā vidhīyate/ tad yaj jyaiṣṭhyaṃ karmaṇāṃ tena no yajño vihito 'sad iti

etad dha vai paramaṃ vācaḥ krāntaṃ yad daśeti/ etāvad dha paramaṃ vāk cakrame/ tad yat paramaṃ vācaḥ krāntaṃ tat sarvam āpnavānīti/ atho āhur - annādyakāma evainena yajeteti/ sarvo ha vā anyo virājam atiṣṭauti/ eṣa ha vāva virājaṃ nātiṣṭauti yo daśabhi stute/ daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāṭ/ ahnaiva virājam avarunddhe, 'hnā virājam, ahnā virājam/ sa daśamenaivāhnā sarvāṃ virājam annādyam avaruddhyāntata uttiṣṭhati/ puruṣo ha vāva virājam atiśaye/ daśaitāny ahāni bhavanti, rātrir ekādaśī/ daśa puruṣe prāṇā, ātmaikādaśaḥ/ puruṣo ha vā eṣa virājy adhyūḍho 'niṣpādāya/ na ha vai gaur nāśvo nāśvataro virājam adhitiṣṭhati/ puruṣo ha vāva virājam adhitiṣṭhati/ tasmāt puruṣaḥ paśūnām attā/ attā paśūnāṃ bhavaty adhi virājaṃ tiṣṭhati, ya evaṃ veda

indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānas sa vyasmayata/ sa harito vismito 'jarat/ sa aikṣata - kathaṃ nv aham asya harimṇaḥ pāpmano daśamīṃ nirdaśyaṃ gaccheyam iti/ sa etaṃ daśarātraṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tato vai sa tasya harimṇaḥ pāpmano daśamīṃ nirdaśyam agacchat/ gacchati ha harimṇaḥ pāpmano daśamīṃ nirdaśyaṃ , ya evaṃ veda/ tasmād uta viddhaṃ vā vijātaṃ vāvatīrṇinaṃ vā pṛcchanti nirdaśyo 'bhūd iti/ tasya ha vāva te tad dharimṇaḥ pāpmano daśamīṃ nirdaśyaṃ gacchanti/ gacchati ha harimṇaḥ pāpmano daśamīṃ nirdaśyaṃ ya evaṃ veda

athaiṣa trikakup/ prajananakāmo haitena yajeta/ trivṛtpañcadaśau stomau bhavataḥ/ ūnātiriktau mithunau prajanī/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ tābhyāṃ trivṛtaṃ stomaṃ paryūhanti/ tam eva tau prajanayataḥ/ saptadaśaikaviṃśau stomau bhavataḥ/ ūnātiriktau mithunau prajanī/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vai mitunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ tābhyāṃ saptadaśaṃ stomaṃ paryūhanti/ tam eva tau prajanayataḥ/ triṇavastrayastriṃśau stomau bhavataḥ/ ūnātiriktau mithunau prajanī/ ūnam anyasyātiriktam anyasya/ ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ tābhyāṃ triṇavaṃ stomaṃ paryūhanti/ tam eva tau prajanayataḥ/ tad āhur - āpyante vā etat stomā, āpyante chandāṃsy, āpyante devatā, āpyanta ṛtavo gṛhā(?), yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha āpyanta (?) iti/ āgneyīṣva ayātayāmnīṣu sapte 'hani stuvīran/ agrnir vai devānām ayātayāmā/ agnim eva tad devānām ayātayāmānaṃ paśyanto yajante/ aindrīṣva ayātayāmnīṣu aṣṭame 'hani stuvīran/ indro vai devānām ayātayāmā/ indram eva tad devānām ayātayāmānaṃ paśyanto yajante/ vaiśvadevīṣv ayātayāmnīṣu navame 'hani stuvīran/ viśve vai devā devānām ayātayāmānaḥ/ viśvān eva devāṃs tad devānām ayātayāmanaḥ paśyanto yajante/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma, tān sārdham ṛddhvā, teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti

athaiṣa pañcayajñakratuḥ/ yāḥ pañca daivīr ācchadas tāsām eṣarddhiḥ/ yaḥ pāṃkto yajño ye pāṃktāḥ paśavo yat pāṃktam annādyaṃ ye pañcartavo yat kiṃ ca pañca pañca tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ/ tasyo etasya na rātrim upayanti ned virājam atiṣuvāmeti/ tad āhur - ati vai daśarātro yajñasya mātrām eti/ tad yad eṣa pañcayajñakratur bhavati pañcāhe śrutas taṃ kāmam ṛdhnavāni yo daśarātra iti/ sarvastomo 'tirātro bhavati, sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti//
athaiṣa saptayajñakratuḥ/ yās sapta daivīr ācchadas tāsām eṣarddhiḥ/ yās saptapadāś śakvaryo, ye sapta grāmyāḥ paśavo, yāni sapta caturuttarāṇi chandāṃsi, ye sapta mukhyāḥ prāṇā, yāni saptaviṃśatir divyāni nakṣatrāṇi, yas saptaviṃśa stomo yat kiṃ ca sapta sapta, tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ/ tad āhur - ati vai daśarātro yajñasya mātrām eti/ tad yad eṣa saptayajñakratur bhavati saptāhe śrutas taṃ kāmam ṛdhnavāni yo daśarātra iti/ sarvastomo 'tirātro bhavati sarveṣāṃ lokānām abhijityā abhikrāntyai/ sarvaṃ hīdaṃ stomā eva/ atho yān imān ekaikān stomān upāgāma tān sārdham ṛddhvā teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti

athaiṣa mahātrikakup/ ya śrīkāmaḥ purodhākāma syāt sa etena yajeta/ trīṇi varṣmāṇi tisra śriyas traya ime lokāḥ/ tad evaitenāvarunddhe/ trivṛtā pañcadaśaṃ pariṣṭubanti/ brahma vai trivṛt, kṣatraṃ pañcadaśaḥ/ brahmaṇaiva tat kṣatraṃ parigṛhṇanti/ saptadaśenaikaviṃśaṃ pariṣṭubanti/ brahma vai saptadaśaḥ kṣatram ekaviṃśaḥ/ brahmaṇaiva tat kṣatraṃ parigṛhṇanti/ triṇavena trayastriṃśaṃ pariṣṭubanti/ brahma vai triṇavaḥ, kṣatraṃ trayastriṃśaḥ/ brahmaṇaiva tat kṣatraṃ parigṛhṇanti/ yado vai brahmaṇā kṣatraṃ parigṛhṇāty atha sa tasya purodhāṃ gacchati, gacchati purodhāṃ , pura enaṃ dadhate

sa vā eṣa mahātrikakub bhavati/ trayo ha vā eṣāṃ lokānāṃ kakubhaḥ/ agnir vā asya lokasya kakub, vāyur antarikṣasyādityo divaḥ/ kakubhām eko bhavati, ya evaṃ veda/ viśvajit sarvapṛṣṭhātirātro bhavati/ śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni/ śriyam eva tad varṣma pṛṣṭhāny abhyārohati/ ojo vai vīryaṃ pṛṣṭhāni/ ojasaiva tad vīryeṇāntataḥ purodhāṃ parigṛhṇīte/ nānāgniṣṭomasāmāni bhavanty anyo 'nyasyānanuyānāya/ śaṃ no devīr abhīṣṭaye, taṃ gūrdhayā svarṇaram iti yajñāyajñīyaṃ ca sākamaśvaṃ ca/ agne vājasya gomato, viśoviśo vo 'tithim iti śrudhīyaṃ ca viśoviśīyaṃ ca/ ā te agna idhīmahi, mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā iti saṃjayaṃ ca dairghaśravasaṃ ca/ agniṃ naro dīdhitibhir araṇyos, tvam agne gṛhapatir iti bṛhac cāgneyaṃ samantaṃ ca/ samiddham agniṃ samidhā girā gṛṇa, ā no yajñaṃ divispṛśam iti rājovājīyaṃ ca bṛhac ca

tena haitena jabālam āruṇir yājayāṃcakāra/ saha trayāṇāṃ nigṛdhnānāṃ purodhāṃ jagāma - kāśyasya kausalyasyaikṣvākasyeti/ tasya ha śrīr āsa kalyāṇī/ tasya ha sma tac chriyaṃ dṛṣṭvā śvetaketuḥ pitrā vadate - palita yajñakāma anyān eva śriyā yaśasā samañjaś carasi, nātmānam iti/ neti ha smāha/ mā mā putraka vocaḥ/ yajñakratur eva me vijñāta āsa/ taṃ pāpaka iva brahmabandhuke vyajijñāse/ sa kila tathaivāsa yathā ma enam anūcuḥ/ tato vā atitarām iva/ sa vā eṣa yajño mṛtyor eva nikṛtiḥ/ devā vai mṛtyor abibhayur ye svarge loke/ tasmāt te prajāpatim evopadhāvan/ tebhya etaṃ daśarātraṃ yajñaṃ vyadadhāt/ tam āharan/ tenāyajanta

te trivṛtāstuvata/ trivṛtā vai stuvata iti mṛtyuḥ pañcadaśam abhiparyetyātiṣṭhad idam ata eṣyantīti/ taṃ pañcadaśe 'nvāgacchan/ taṃ tata udarundhan/ sa saptadaśam abhyudakrāmat/ athetare pañcadaśena stutvā trivṛtaiva punar astuvata/ trivṛtā vai stuvata iti mṛtyuḥ pañcadaśam evābhipratyādravad idam evāta eṣyantīti/ athetare saptadaśam abhyatyakrāman/ te saptadaśenāstuvata/ saptadaśena vai stuvata iti mṛtyur ekaviṃśam abhiparyetyātiṣṭhad idam ata eṣyantīti/ tam ekaviṃśe 'nvāgacchan/ taṃ tata udarundhan/ sa triṇavam abhyudakrāmat/ athetara ekaviṃśena stutvā saptadaśenaiva punar astuvata/ saptadaśena vai stuvata iti mṛtyur ekaviṃśam evābhipratyādravad idam evāta eṣyantīti/ athetare triṇavam abhyatyakrāman/ te triṇavenāstuvata/ triṇavena vai stuvata iti mṛtyus trayastriṃśam abhiparyetyātiṣṭhad idam ata eṣyantīti/ taṃ trayastriṃśe 'nvāgacchan/ taṃ tata udarundhan/ sa chandomān abhyudakrāmat/ athetare trayastriṃśena stutvā triṇavenaiva punar astuvata/ triṇavena vai stuvata iti mṛtyus trayastriṃśam evābhipratyādravad idam evāta eṣyantīti

athetare viśvajitam eva sarvapṛṣṭhaṃ pitaraṃ prajāpatiṃ prāpadyanta/ tato vai te nikṛtya mṛtyum amṛtā abhavan/ nikṛtya haiva mṛtyum amṛto bhavati, ya evaṃ veda/ athaite 'gniṣṭomā eva daśāhāni bhavanti/ etebhyo ha vai sāmabhyaḥ prajāpatis somapīthaṃ pradadau/ tāni vā etāni prattasomapīthāny apahatapāpmāni sāmāni/ apahatya pāpmānaṃ śreyān bhavati, ya evaṃ veda/ etāny u ha vai sāmāni kāmānāṃ pūrṇāni/ yathā dṛtisv āsikta syād dadhno vā ghṛtasya vā madhuno vaivam etāni sāmāni kāmānāṃ pūrṇāni/ etāny u ha sma vai tat kuṃsthaḥ kālāśabhir upagāyati --
aruṇān sadam ukṣann aśvān kāṣṭhāto yathā/
pūrṇān parisrutaḥ kumbhāñ janamejayasādana//
iti/ yaṃ ha vā etais sāmabhiḥ kāmaṃ kāmayate tam evāvarunddhe/ athaitāni dvādaśāhasya daśāhāni bhavanti/ etāny u ha vai vīryavanty ahāni yāni dvādaśāhasya/ tad yāni vīryavanty ahāni tair na stutam asad iti/ tāny u nānā stomā vahanti/ eṣā ha vā ahnāṃ samṛddhir yad enāni nānā stomā vahanti/ sā yaivāhnāṃ samṛddhis saivaiṣā kriyate

athaiṣa kusurvindadaśarātraḥ/ tasya trayas trivṛto 'gniṣṭomās trayaḥ pañcadaśā ukthyās trayas saptadaśā ukthyā jyotir atirātro, yaḥ kāmayeta tejasvī brahmavarcasy ojasvī vīryāvān annādaḥ pratitiṣṭheyam iti, sa etena yajeta/ tejo vai brahmavarcasaṃ trivṛt stoma, ojo vīryaṃ pañcadaśo, 'nnaṃ saptadaśaḥ, pratiṣṭhā jyotir atirātra, ṛdhnoti hainenaitān kāmān ya etasmin kāmāḥ/ ato jyotiṣṭome 'tirātre śrutas taṃ kāmam ṛdhnavāni yo daśarātra iti/ etaṃ ha sma vai tat prasṛptau brāhmaṇau samūdāte - kaṃ nu somya yajñakratuṃ prasṛptau sva iti/ tayor hānyatara uvāca - yadi nvā idam evāpy aha śvo bhavitāgniṣṭomā eva tarhi daśo eva tvayi nūnam ahāny āsiṣyāvahā iti/ taṃ haitaṃ tāv agniṣṭomam eva menāte ya hy evāmī agniṣṭomasya stomās ta evaite//
athaiṣo 'bhrir ubhayataḥkṣṇūḥ --

--tasya trivṛd agniṣṭomaḥ purastād bhavati, trivṛd agniṣṭoma upariṣṭād, aṣṭāv ukthyāḥ saptadaśā madhye/ annādyakāmo haitena yajeta/ agnir vai pūrvas trivṛd, āditya uttaraḥ/ agnir vā asya lokasyābhrir, ādityo 'muṣya/ athaitad annam eva yajeta/ aṣṭāv ukthyās saptadaśā madhye/ ayam evāsmā agnir ita etad annādyaṃ radty ādityo 'muto vṛṣṭiṃ prayacchati/ tā asmā etad ubhayato 'nnādaṃ radato 'nnādo ha bhavati, ya evaṃ veda/ atho āhuḥ - paśukāma evainena yajeteti/ tasyāgniṣṭomāva abhito bhavata, ukthyā madhye/ brahma vā agniṣṭomaḥ, paśava ukthāni/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate, ya evaṃ veda//
atha yasyaitasyordhvaṣ ṣaḍaha, ūrdhvas tryaho, jyotir atirātra, svargakāmo haitena yajeta/ ūrdhvā ete stomā bhavanty - ūrdhvo vai svargo loka, svargasyaiva lokasya samaṣṭyai//
atha yasyaitasya jyotir gaur āyur atirātro jyotir gaur āyur atirātro jyotir atirātro, yaḥ kāmayeta jyotiṣmato lokān jayeyam iti, sa etena yajeta/ catvāry u ha vai devānām āviṣṭamānāv atijyotīṃṣy - agniḥ pṛthivyām, ādityo divi, candramā nakṣatreṣu, vidyud apsu/ etān eva jyotiṣmato lokān jayati ya evaṃ vidvān etena yajñakratunā yajate, ya u cainam evaṃ veda, ya u cainam evaṃ veda

satram
athaiṣa trayodaśarātraḥ/ asau vā ādityas sadṛṅṅ evānyair devair āsīd anenāgninā vāyunā candramasānyair devaiḥ/ so 'kāmayata sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyaṃ gaccheyaṃ, trayodaśo māso bhūtvedaṃ sarvam abhyāroheyam iti/ sa etaṃ trayodaśarātram apaśyat/ tam upait/ tato vai sa sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyam agacchat, trayodaśo māso bhūtvedaṃ sarvam abhyārohat/ saṃvatsaro vā idaṃ sarvam/ ta eva sarve stomās, tāni sarvāṇi pṛṣṭhāni, tāni sarvāṇi chandāṃsi, tāni sarvāṇi savanāni, te sarve devās, te sarve lokās, te sarve kāmāḥ/ sa dvādaśabhir evāhobhir dvādaśa māsān āptvā trayodaśenaivāhnā trayodaśo māso bhūtvedaṃ sarvam abhyārohat/ te ya evaṃ vidvāṃsas trayodaśarātram upayanty etam evardhnuvanty etasya salokatāṃ gacchanti

māsyaṃ vā etat satram/ tena yarddhis saivarddhiḥ/ māso ha khalu vai punaḥ punaḥ palyayamānas saṃvatsaram āpnoti/ saṃvatsaraṃ vā etat ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti/ svārājyaṃ vā etā rātrayo yac caturdaśa/ sapta parastād ahāni saptāvastāt/ atha yo madhye lokas sa svarāṭ sa svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti/ tad anyasyānanuyānā bhavanti/ tā vā etā rātrayas saṃpadyante virājaṃ ca gāyatrīṃ ca/ ete ha khalu vai chandasāṃ vīryavattame yad virāṭ ca gāyatrī ca/ te ye chandasāṃ vīryavattame tayor ṛdhnavāma, tayoḥ pratitiṣṭhāma, tābhyāṃ na stutam asad iti/ upo virājaṃ gacchanti/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti/ dvyūnā virāṭ, dve te striyā ūne yatas sā prajāyate, teno prajananam/ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaiṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati/ śrīr vai pṛṣṭhāni, varṣma vai pṛṣṭhāni/ tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti/ tad u satriṇo bhavanti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti, ya etaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham upayantīti/ tad yat parastāt pratyaṅ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ tat tv etasya paricakṣate yad ārabhamāṇā evaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham ārabhante vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ//
athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti/ ete ha vai śivāś śāntāḥ pathyā stomā ye jyotir gaur āyur iti/ te ye śivāś śāntāḥ pathyā stomās tair na stutam asad iti/ ta u virājaṃ saṃpannāḥ/ tad u virājam annādyam ārabhante/ yo vai śreyāṃsam asaṃvidyopādhirohaty ud vai sa taṃ hiṃste/ yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ ninayati/ atha ya enam anu saṃvidam anu samāt sadyo vādhirohati na vai sa tam uddhiṃste/ tad yad ete jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti, yathā śreyāṃsam anu saṃvidam anu samāt sadyo vādhirohet tādṛk tat

athaiṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati/ śrīr vai pṛṣṭhāni/ varṣma vai pṛṣṭhāni/ tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti, tad u satriṇo bhavanti/ tad āhur agram iva vā ete rohanti ya etaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham upayantīti/ yo vai mahāvṛkṣasyāgraṃ rūḍhvā pratyavaroḍhuṃ na veda bhaṃgaṃ vai sa nyetya ava vā hi padyate tad vaivopari śuṣyati/ tad yat parastāt pratyaṅ tryaho bhavati, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ jyotiṣo 'dhy ahna uttiṣṭhanti, prajñātāj jyaiṣṭhyāt stomāt prajñāte jyaiṣṭhye stome pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti - dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro jyaiṣṭhyaṃ , tasya bhrātṛvyo nāsty - abhrātṛvye jyaiṣṭhye stome pratiṣṭhāyodṛcam aśnavāmahā iti/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

athaitā dvādaśāhavatīr bhavanti - devasatraṃ ha khalu vā etat prajāpatisatraṃ yad dvādaśāhaḥ/ etena vai satreṇa prajāpatir ārdhnot - tad yena satreṇa prajāpatir ārdhnot tenardhnavāmeti/ tad āhuḥ - kiṃ varṣma satrāṇām iti/ dvādaśāha iti brūyāt/ dvādaśāho ha vai varṣma satrāṇāṃ, na hy anyasmin satre catuścatvāriṃśa stomo 'sti, nāṣṭācatvāriṃśaḥ/ tad yad varṣma satrāṇāṃ tan upetam asad iti/ iheva ca ha khalu vā eta iheva ca vācaṃ viprayuñjate ye yajante ye satram āsate/ tān daśamenaivāhnā saṃpādayanti saṃpannāyai no vāco vikṛṣṭāyai pratiṣṭhitāyā udṛcam aśnavāmahā iti/ ekeno ca satreṇa dve satre upayanti dvādaśāhaṃ ca caturdaśarātre ca/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

māsyaṃ vā etat satram / tena yarddhis saivarddhiḥ/ māso ha khalu vai punaḥ punaḥ palyayamānas saṃvatsaram āpnoti/ saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti/ svārājyaṃ vā etā rātrayo yat pañcadaśa/ sapta parastād ahāni saptāvastāt/ atha yan madhye 'has tad svarāṭ, sa svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti/ vajro ha khalu vā eṣa yat pañcadaśarātraḥ/ pañcadaśarātreṇa vai vajreṇa devā asurān abhyabhavan/ te ye pāpmagṛhītā iva manyeraṃs ta etam eva pañcadaśarātram upeyuḥ/ pañcadaśarātreṇaiva vajreṇa dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyam abhibhūyottiṣṭhanti/ tad u hovāca yāmano bhrātalāyano yām ahaṃ sarasvatīṃ pañcadaśarātreṇa vajreṇājayaṃ kas tasyām ud anyo 'vasātum arhati/ vajreṇa vā aham etām ajayam/ durapajayyaṃ vai vajrajitam iti/ tā vā etā rātrayas saṃpadyante virājaṃ ca gāyatrīṃ ca/ etaṃ ha khalu vai chandasāṃ vīryavattame yad virāṭ ca gāyatrī ca/ te ye chandasāṃ vīryavattame tayor ṛdhnavāma, tayoḥ pratitiṣṭhāma, tābhyāṃ na stutam asad iti/ upo virājaṃ gacchanti/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti/ eko virāḍ, ūnaṃ tat striyai yatas sā prajāyate, teno prajananam/ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti/ ete ha vai śivāś śāntāḥ pathyā stomā ye jyotir gaur āyur iti/ te ye śivās śāntāḥ pathyā stomās tair na stutam asad iti/ ta u virājaṃ saṃpannāḥ/ tad u virājam annādyam ārabhante/ yo vai śreyāṃsam asaṃvidyopādhirohaty ud vai sa taṃ hiṃste/ yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ ninayati/ atha ya enam anu saṃvidam anu samāt sadyo vādhirohati na vai sa tam uddhiṃsate/ tad yad ete jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti yathā śreyāṃsam anu saṃvidam anu samāt sadyo vādhirohet tādṛk tat/ athaiṣa trivṛd agniṣṭud agniṣṭomo bhavati/ brahma vai trivṛt/ kṣatraṃ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ tad yat purastāt pṛṣṭhyasya ṣaḍahasyāgniṣṭutam upayanti brahmaiva tat kṣatrasya purastād dadhāti/ tasmād brāhmaṇaḥ kṣatriyasya purohitaḥ/ ekenopa satreṇa dve satre upayanti dvādaśāhaṃ ca daśarātraṃ ca / vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

dvimāsyaṃ vā etat satram/ tena yarddhis saivarddhiḥ/ yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ/ ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ/ saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti/ svārājyaṃ vā etā rātrayo yad ekaviṃśatir - daśa parastād ahāni daśāvastāt/ atha yan madhye 'has tat svarāṭ/ s svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti/ tā vai etā rātrayas saṃpadyante virājam eva/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti pañca ca virāṭ ca/ tā yāḥ pañca daivīr ācchadas tāsām eṣarddhir yaḥ pāṃkto yajño ye pāṃktāḥ paśavo yat pāṃktam annādyaṃ ye pañcartavaḥ/ yat kiṃ ca pañca pañca tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ

daśaitāni parastād ahāni bhavanti daśāvastād viṣuvān ekaviṃśaḥ/ daśa vai puruṣasya hastyā aṃgulayo, daśa padyā, ātmaikaviṃśaḥ/ puruṣo ha vā eṣa virājy adhyūḍho 'niṣpādāya/ na ha vai gaur nāśvo nāśvataro virājam adhitiṣṭhati/ puruṣo ha vāva virājam adhitiṣṭhati/ tasmāt puruṣaḥ paśūnām attā/ attā paśūnāṃ bhavaty adhi virājaṃ tiṣṭhati , ya evaṃ veda/ tā haitā rātrīr naidāghīye māsy upeyuḥ/ naidāghīye vai māsi prajāpatir ādityāya rucaṃ prāyacchat/ tasmād eṣa naidāghīye māsi baliṣṭhaṃ tapaty, api dviguṇāś chāyā upasarpanti/ tā hogradevo rājanir brahmavarcasakāma upeyāya/ tam u ha brāhmaṇam uvāca - yāvad brahmavarcasam avārudhyābhi śveto bhaviṣyasīti/ sa yathāśva śveta evam āsa/ tāvat tejasvinīs tāvad brahmavarcasinīs tāvad vīryavatīr etā rātrayaḥ/ te ya evaṃ vidvāṃsa etā rātrīr upayanti sarva evardhnuvate, sarve brahmavarcasino bhavanti/ tāsu vāyavyaṃ paśum ālabheran - vāyur vai śāntiś, śāntyā evānirdāhāya/ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaiṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati/ śrīr vai pṛṣṭhāni, varṣma vai pṛṣṭhāni/ tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti/ tad u satriṇo bhavanti/ ete saptadaśā svarasāmāno bhavanti prājāpatyāny ahāni - trayaḥ parastāt trayo 'vastāt/ prajāpatir vā eṣadva dhā vyūḍha ādityāya rucaṃ prayacchati/ ta(d) yo rucaḥ pradātā yena ruk prattā sa no rucaṃ prayacchād iti/ athaiṣa ekaviṃśo viṣuvān bhavati/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etasya vā ete salokatāṃ gacchanty, etam abhyārohanti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etam ādityam iti/ tad yat parastāt pratyaṅ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

atha yasyaitasya pṛṣṭhyasyaiva ṣaḍahasya yan madhye saptadaśam ahas tad upariṣṭāt trayastriṃśasya paryūhanti/ prajananakāmā haitad upeyuḥ/ prajananaṃ vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ ṣaḍuttareṇa vai stomāḥ prajanayanti, caturuttareṇa chandāṃsi/ athaiṣa ṣaḍuttarai stomas saptadaśo madhye vyavahitaḥ/ prajananam antardhāyeva tiṣṭhati/ taṃ yad upariṣṭāt trayastriṃśasya paryūhanty anantarhitāt prajananāt prajāyāmahā iti/ dvayo rucai saptadaśayos tṛtīyatāyai/ athaitau viśvajidabhijitāv abhita stomānāṃ vīryam/ vīryeṇa ha vā etau viṣuvantaṃ dādhartuḥ/ yajñasya ha khalu vai ete medhyau yad viśvajidabhijitau/ etābhyāṃ vai yajño dhṛtaḥ/ devatalpo ha khalu vā eṣa yad viśvajidabhijitau, kṣatram asāv ādityaḥ/ devatalpa eva tat kṣatram adhyūhanti/ tasmāt kṣatriyo viśy adhyūḍhaḥ/ athaiṣa ekaviṃśo viṣuvān bhavati/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etasya vā ete salokatāṃ gacchanty etam adhyārohanti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etam ādityam iti/ tad yat parastāt pratyaṅṅ evaṃvidhaṣ ṣaḍaho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātraḥ/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

athaitat pañcāhavidhaṃ bhavati/ na ha khalu vai sa ekaviṃśatirātrayo viṣuvān/ ko nu sa viṣuvān yasmin na viśvajidabhijitau bhavataḥ/ tad yad viśvajidabhijitau bhavataḥ kṛtsnaṃ viṣuvantam ṛdhnavāma, kṛtsno no viṣuvān upeto 'sad iti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti , ya etā rātrīr upayantīti/ tad yat parastāt pratyaṅ pañcāho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

dvimāsyaṃ vā etat satram/ tena yarddhis saivarddhiḥ/ yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ/ ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ/ saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti/ svārājyaṃ vā etā rātrayo yac caturviṃśatir - dvādaśa parastād ahāni dvādaśāvastāt/ atha yo madhye lokas s svarāṭ, sa svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tad svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti/ tā vā etā rātrayas saṃpadyante jagatīm eva/ paśavo vai jagatī/ tenaitat satraṃ paśavyam upo virājaṃ gacchanti/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti/ dvyūnā virāṭ, dve te striyā ūne yatas sā prajāyate, teno prajananam/ gāyatrīm u dīkṣopasadbhiś ca sutyābhiś ca saṃpadyate/ prāṇo vai gāyatrī, tenaitat satram āyuṣyam/ tejo vai gāyatrī, tat tejasvino brahmavarcasino bhavanti/ jyaiṣṭhyaṃ vai gāyatrī, tad u bhrātṛvye jyaiṣṭhye pratitiṣṭhati

athaite saptāhā bhavanti - sapta vai chandāṃsi/ chandāṃsi vai svārājyo lokas - tad yāvān svārājyo lokas tāvantaṃ svārājyaṃ lokam ṛdhnavāmeti/ sapta vai prāṇāḥ/ prāṇair vai prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante/ tad yaiḥ prāṇaiḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhante tair naḥ prāṇaiḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītā upatiṣṭhantā iti/ prāṇair vai devā svargaṃ lokam āyan/ tad yaiḥ prāṇair devā svargaṃ lokam āyaṃs taiḥ prāṇai svargaṃ lokam āyāmeti/ sapta vai mukhyāḥ prāṇāḥ/ ete vā apahatapāpmānaḥ prāṇā ye mukhyāḥ/ te ye 'pahatapāpmānaḥ prāṇās teṣāṃ mātrayā yajñaṃ tanavāmahā iti/ agniṣṭomā bhūyāṃsa ukthyebhyo bhavanti/ brahma vā agniṣṭomaḥ/ tad brahmavarcasam ṛdhnuvanti/ tad u brahmavarcasino bhavanti/ agniṣṭomāḥ parastād bhavanty, agniṣṭomā avastād, ukthyā madhye/ brahma vā agniṣṭomaḥ, paśava ukthyāni/ brahmaṇaiva tad ubhayataḥ paśūn parigṛhṇanty aparāvāpāya, nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati, vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaite pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti/ śrīr vai pṛṣṭhāni, varṣma vai pṛṣṭhāni/ tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti, tad u satriṇo bhavanti/ athaitat trayastriṃśam ahar bhavati/ trayastriṃśād evādhi trayastriṃśaṃ sahyantaḥ kuto hy anyad āhareyuḥ/ tasya catustriṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati trayastriṃśad vai devatāḥ/ prajāpatiś catustriṃśaḥ/ ṣaṣṭhāyatano vai prajāpatir devatānām/ atha yas saptamam aha svārājyas sa lokaḥ/ svārājyam u catustriṃśī/ tad yat saptamasyāhnaś catustriṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati, yāvān svārājyo lokas tad yāvān svārājyo lokas tāvantaṃ svārājyaṃ lokam ṛdhnavāmeti/ trayāṇām u caiva trayastriṃśānām ananūcīnatāyai / proṣṭhasya ha khalu vā etā rūpaṃ rātrayaḥ/ ūrdhvo vā ayam itaṣ ṣaḍahas tiryaṅ madhye 'rvāṅ asāv amutaḥ/ upariṣadyasyo vā etā rūpaṃ rātrayaḥ/ upariṣadyaṃ vai so 'śnute ya śriyam aśnute/ upariṣadyaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ śriyam aśnavāmahā iti/ tasmād etā rātrīr upayanti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etā rātrīr upayantīti/ tad yat parastāt pratyañcaḥ pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ jyotiṣo 'dhy ahna uttiṣṭhanty uktabrāhmaṇāt/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

atha yasyaitasya sarvam eva catustriṃśam ahar bhavati sarveṇaivāhnā svārājyaṃ lokam ṛdhnavāmeti/ trayāṇām u caiva trayastriṃśānām ananūcīnatāyai/ atha ha smāha bhāllaveyo - na purā saṃvatsarān mahāvratam upetyam/ upo ced īyuś caturviṃśatyām evainad rātrīṣūpeyur iti/ saṃvatsaro vā etā rātrayo yac caturviṃśatiḥ/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsara evaiṣa ubhayataḥ paryūḍhaḥ/ tasya yan madhye saptadaśam ahas tasminn evopetyam iti/ saptadaśo vai prajāpatiḥ/ prājāpatyaṃ mahāvratam/ madhyāyatano vai prajāpatir devatānām/ tad yatrāyatanaḥ prajāpatir devatānāṃ tat prajāpatim ṛdhnavāmeti/ madhyato vā annam aśitaṃ dhunoti/ tad yad evam upayanti madhyata evaitad aśanayām apahatyottiṣṭhanti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etā rātrīr upayantīti/ tad yat parastāt pratyañ ca pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ jyotiṣo 'dhy ahna uttiṣṭhantya uktabrāhmaṇād yad iti ha khalu vā etac chando yad gāyatrī/ yad gāyatryā adhy uttiṣṭheyur īśvarā apratiṣṭhitāś caritoḥ/ savitā yantraiḥ pṛthivīm aramṇād iti sāvitraṃ vaiśvadeve hotāram anuśaṃstavai brūyāt/ tad uddhṛtāt pratiṣṭhitād uttiṣṭhanti/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

athaitās saṃsado bhavanti/ etad dha vai saṃsadāṃ saṃsattvaṃ yad ete stomāś ca chandāṃsi ca madhyataḥ saṃsannāḥ/ stomāś ca ha khalu vai chandāṃsi ca sarvā devatāḥ/ devā vai mṛtyor abibhayuḥ/ yat svarge loke tasmāt te prajāpatim evopādhāvan / tān prajāpatir abravīt - mā bibhīta/ ahaṃ vas taṃ matyum atineṣyāmi yat svarge loka iti/ tān pṛṣṭhye ṣaḍahe samasādayat/ ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaro mṛtyuḥ/ mṛtyor vāvaināṃs tat pṛṣṭhe pratiṣṭhitas samasādayat/ tān etenāniruktena trayastriṃśenātyanayat/ sa aikṣata - māniruktā bhūvann iti/ tā niruktena nirabravīt/ te stomāṃś ca chandāṃsi cākramamāṇā āyan/ mṛtyor vāva te tat padayopanaṃ kurvanta īyus, tad yad ete stomāś ca chandāṃsi ca madhyato viṣvañco bhavanti

yathā viṣūcī pade vinihite anenāgrā3d anenā3 ity aprajānaṃs tiṣṭhed, evam evaitan mṛtyoḥ padayopanaṃ kṛtaṃ bhavati pāpmano 'nanvavāyāya/ na ha vā enaṃ punar mṛtyur anvety, apa pāpmānaṃ hate, gacchati svargaṃ lokam/ te paramaṃ tam itvā punar evābibhayuḥ/ tān etenaivāniruktena trayastriṃśenātyanayan niruktena nirabravīt/ tato vai te taṃ mṛtyum apājayan yat svarge loke/ apa ha vai taṃ mṛtyuṃ jayati yat svarge loke, ya evaṃ veda/ saṃvatsaro vā etā rātrayas, saṃvatsarasya garbhaḥ/ saṃvatsarasya vai garbhaṃ prajāḥ paśava upajīvanti/ garbhiṇīr u etā rātrayaḥ/ yathā vā ajagaro gīrṇavān evam etā rātrayaḥ/ yady u vā ajagaro gīrṇavān bhavaty ubhāv antāv arṇā sthūlaṃ madhyam/ suhityasyo vā etā rūpaṃ rātrayaḥ/ suhityaṃ vai so 'śnute ya śriyam aśnute/ suhityaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ śriyam aśnavāmahā iti tasmād etā rātrīr upayanti

atha ha smāhāṣāḍhas sāvayaso yādovaśyaṃ yasminn eva me saṃvatsare sāmānā dāsy udakaṃ caudanaṃ cāharat tasminn eva me saṃvatsare caturviṃśatiḥ pariṣkandā niṣkagrīvāḥ pariveṣaṇam anvāyan/ no tān saṃpaśyāmo ye niṣkā āsann iti/ tāvat tejasvinīs tāvad brahmavarcasinīs tāvad vīryāvatīr etā rātrayaḥ/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etā rātrīr upayantīti/ tad yat parastāt pratyañ ca pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomā bhavanti, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ trivṛte 'dhy ahna uttiṣṭhanti/ brahma vai trivṛt/ brahmaṇy evaitat pratiṣṭhāyodṛcam aśnuvate/ trivṛt trivṛto 'nucaro bhavati/ tasmād brāhmaṇo brāhmaṇasyānucaro bhavati/ vindate 'nucaritṝn bahavo 'syānucarā bhavanti/ na ha khalu vā eṣākṣamāramate yad gāyatrī/ ūrdhvā ha vā eṣa saha yajamānena svargaṃ lokam eti/ ūrdhvā haivāsya kīrtir ūrdhvā śrīr ūrdhvaṃ svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

dvimāsyaṃ vā etat satram/ tena yarddhis saivarddhiḥ/ yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ/ ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ/ saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti/ svārājyaṃ vā etā rātrayo yat pañcaviṃśatir - dvādaśa parastād ahāni dvādaśāvastāt/ atha yan madhye 'has tat svarāṭ/ sa svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuniyānā bhavanti/ tā vā etā rātrayas saṃpadyante jagatīm eva/ paśavo vai jagatī/ tenaiva tat satraṃ paśavyam upo virājaṃ gacchanti/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti/ ekonā virāḍ - ūnaṃ tat striyai yatas sā prajāyate - teno prajananam/ gāyatrīm u dīkṣopasadbhiś ca sutyābhiś ca saṃpadyate/ prāṇo vai gāyatrī/ tenaitat satram āyuṣyam/ tejo vai gāyatrī/ tat tejasvino brahmavarcasino bhavanti/ jyaiṣṭhyaṃ vai gāyatrī/ tad u bhrātṛvye jyaiṣṭhye pratitiṣṭhanti

saṃvatsarasya ha khalu vā eṣa rasaḥ pravṛḍho yad eṣa pañcaviṃśatirātraḥ/ etad dhi sarvaṃ saṃvatsararūpaṃ kriyate/ etāv atirātrāv ete ārambhaṇīyamahāvratīye ahanī etau pṛṣṭhyāv etau viśvajidabhijitāv ete svarasāmāna eṣa viṣuvān / te ye kāmakāmasamārephāṇā iva manyeraṃs ta etam eva pañcaviṃśatirātram upeyuḥ/ āptvā haivaitat satram uttiṣṭha/ puruṣasaṃmitaṃ ha khalu vā etat satraṃ yad eṣa pañcaviṃśatirātraḥ/ daśa vai puruṣasya hastyāṃgulayo, daśa padyāś, catvāri prāṃgāṇy, ātmā pañcaviṃśaḥ/ dvādaśemāḥ pariśavo, dvādaśemā, ātmaiva pañcaviṃśaḥ/ puruṣaṃ vāvaitena saṃskurvanti, puruṣa vā prajanayanti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ pañcaviṃśatirātram upayantīti/ tad yat parastāt pratyaṅ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ mahāvratīyād adhy ahna uttiṣṭhanty - annaṃ vai mahāvratam - annādya evaitat pratiṣṭhāyodṛcam aśnuvate/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

dvimāsyaṃ vā etat satram/ tena yarddhis saivarddhiḥ/ yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ/ ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ/ saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ ca bahis saṃvatsarād asti / svārājyaṃ vā etā rātrayo yat trayastriṃśat, ṣoḍaśa parastād ahāni, ṣoḍaśāvastāt/ atha yan madhye 'has tat svarāṭ, sa svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti/ tadā vā etā rātrayas saṃpadyante virājam eva/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti/ tisraś ca virāṭ ca/ tā yās tisro daivīr ācchadas tāsām eṣarddhir yāni trīṇi chandāṃsi, yāni trīṇi savanāni, ye trayaḥ prāṇāpānavyānā, ye traya ime lokāḥ/ yat kiṃ ca tristris , tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ/ devasatraṃ ha khalu vā etad yad eṣa trayastriṃśadrātraḥ/ trayastriṃśad vai devatāḥ/ devatā vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta/ tā etad ayanam apaśyan/ tad upāyan/ tato vai tāsām ahnaivaikārdhnod ahnaikāhnaikā / sā ha khalu vai śreṣṭharddhīnāṃ, sa lokānāṃ puṇyatamo yam etena devatā ārdhnuvan/ sā yā śreṣṭharddhīnāṃ, yo lokānāṃ puṇyatamo, yam etena devatā ārdhnuvaṃs, tam ṛdhnavāmeti/ tasmād etā rātrīr upayanti

athaite pañcāhā bhavanti - pañca vai jayāḥ/ pañcabhir vai vyāhṛtibhir idaṃ devā ajayaṃs - tad yāvatedaṃ devā ajayaṃs tāvatā jayāmeti/ pāṃkto yajñaḥ/ yāvatī yajñasya mātrā tām āpnavāmeti/ pāṃktāḥ paśavaḥ/ yāvatī paśūnāṃ mātrā tāvatā naḥ paśavo 'varuddhā upatiṣṭhāntā iti/ pāṃktam annādyaṃ, yāvaty annādyasya mātrā tāvatā no 'nnādyam avaruddham upatiṣṭhātā iti/ atha smāhuḥ kāpeyā - anṛtau vā eṣa pratiṣṭhito yat ṣaḍahaḥ/ pañcāho vā ṛtau pratiṣṭhita iti/ vasanto vai prathama ṛtūnāṃ, grīṣmo dvitīyo, varṣās tṛtīyāśa, śarac caturthī, hemantaḥ pañcamaś, śiśiraṣ ṣaṣṭhaḥ/ sa eṣa śreṣṭha ṛtūnāṃ yad dhemantaḥ pīvaguḥ pīvatsaḥ/ tam anu pañcāhaḥ pratitiṣṭhann eti/ athaiṣa paricakṣyaiva yac chiśiraḥ kṛśaguḥ kṛśapuruṣaḥ/ tam anu ṣaḍahaḥ pratitiṣṭhati/ sa ya śreṣṭha ṛtūnāṃ hemantas tasya pratiṣṭhām anu pratitiṣṭhanto 'yāmeti/ tasmād etat pañcāhavidham upayanti/ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti/ eta ha vai śivāś śāntāḥ pathyā stomā ye jyotir gaur āyur iti/ te ye śivāś śāntāḥ pathyā stomās tair na stutam asad iti/ ta u virājaṃ saṃpannāḥ/ tad u virājam annādyam ārabhante/ tām āntaṃ nāvasṛjeyuḥ/ bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ saṃ hy ṛddhis, saṃ panthāḥ/ śyaitanaudhase brahmasāmanī bhavataḥ pra spaṣṭam ājim anuśūkaravāmeti/ tad yat tṛtīye 'hani rathantaraṃ saṃpadyeta tad vairūpam upeyuḥ/ idaṃ vai rathantaram, ado bṛhad, idam evāntarikṣaṃ vairūpam/ etayor eva sāmno rasam ete/ atha ha vai niṣkaraṇīyā iti brāhmaṇāḥ pūrviṇas satraṃ niṣeduḥ/ teṣāṃ ha sma vāsiṣṭhas sātyahavya āsadya somaṃ bhakṣayitvā pradhāvati/ te hābhiśastiṃ cakrire - kathaṃ nu no dīkṣitānām adīkṣitās somaṃ bhakṣayeyur iti/ te haitad ekam ahar vairūpam upeyuḥ/ sa ha punar āsadya tūṣṇīm evekṣamāṇo niṣasāda/ taṃ hocuḥ kathaṃ nu sarpasi kathaṃ nu bhakṣayasīti/ sa hovāca satriṇo vā abhūta dīrghasomo vāva vaḥ purābhūd iti/ tad yat tṛtīye 'hani vairūpam upayanti, satritāyā eva/ te vā ete sāmanī anyadanyad ahar upapadyamāne itaḥ/ yatra gavi rathantaraṃ saṃpadyeta --

-- tad dhotāraṃ brūyād ubhe rūpe śaṃsa yac ca rāthantaraṃ yac ca bārhatam iti/ yatrāyuṣi bṛhat saṃpadyata tad dhotāraṃ brūyād ubhe rūpaṃ śaṃsa yac ca bārhataṃ yac ca rāthantaram iti/ yad ubhe rāthantare ahanī saṃpadyeyātām/ pūrvasyāhnas saubharam uktheṣu brahmasāmaṃ kuryur yady ubhe bārhate ahanī saṃpadyeyātām/ uttarasyāhnaḥ kaṇvarathantaraṃ mādhyandine pavamāne proheyuḥ/ prajā vā eṣā bṛhadrathantarayor yad eta sāmanī/ tad yad evam upayanty ajāmitāyā eva/ athaiṣa viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati prājāpatyam ahar -- ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma, kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ viśvajitam atirātram upayanti/ prajāpatiṃ hy eva pratyakṣam upayantīti/ tad yat parastāt pratyañcas trayaḥ pañcāhā bhavanti, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

athaitā dvādaśāhavatīr bhavanti, yaivāsau dvādaśāhavatīnāṃ praśaṃsā sā na upāptāsad iti/ idam iva tv atropādhīyate/ tā vā tvai purastād upeyus tā vopariṣṭāt/ yadi purastād upeyuḥ prāyaṇīyasyaivāhno 'chaṃbaṭkārāya/ tad iva tv atra paricakṣate yad vācam ohiṣīṃ daśamenāhnā saṃpādya tasyai vikṛṣṭāyai vāco 'pratiṣṭhitāyā udṛcam aśnuvate/ yad eva tatra prāyaṇīyarūpaṃ manyeraṃs tad eva tatra kuryuḥ/ pratnavat pretivat saṃpannāyai vāco vikṛṣṭāyai pratiṣṭhāyā udṛcam aśnavāmahā iti/ athaiṣa viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati prājāpatyam ahar - ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ viśvajitam atirātram upayanti, prajāpatiṃ hy eva pratyakṣam upayantīti/ tad yat purastāt pratyaṅ pañcāho bhavati, nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

athaitat tryahavidhaṃ bhavati/ trayo ha vā ṛtavo 'nṛtavo 'nye/ grīṣmo varṣā hemanta ete ha vā ṛddhā ṛtava, upāśleṣagā ivānye/ te ya ṛddhā ṛtavas te na upāptā asann iti/ trīṇi vāva chandāṃsi, trīṇi savanāni, trayaḥ prāṇāpānavyānās, traya ime lokāḥ/ yat kiṃ ca tristris tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ/ pañcaite parastāt tryahā bhavanti, pañcāvastāt/ teno eva pañcāhavidhatāyai na yanti/ athaiṣa viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati prājāpatyam ahar - ahorātre vai kṛtsnaḥ prajāpatiḥ - kṛtsnaṃ prajāpatim ṛdhnavāma, kṛtsno naḥ prajāpatir upeto 'sad iti/ tad āhu - śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ya etaṃ viśvajitam atirātram upayanti, prajāpatiṃ hy eva pratyakṣam upayantīti/ tad yat parastāt pratyañcaḥ pañca tryahā bhavanti nihnavāyaivānārtyai śivatvāya śāntyai/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

trimātraṃ vā etat satraṃ, tena yarddhis saivarddhiḥ/ yau ha khalu vai dvau māsāv ṛtos sarddhiḥ/ ṛtur u pratyakṣaṃ saṃvatsarasyarddhiḥ/ atha yas tṛtīyo māsas trayodaśasya sa māsa ṛddhiḥ/ saṃvatsaraṃ vā etad ītsanti saṃvatsaram īpsanti yad yajante yat satram āsate/ na hi kiṃ cana bahis saṃvatsarād asti/ svārājyaṃ vā etā rātrayo yad ekonapañcāśac, caturviṃśatiḥ parastād ahāni caturviṃśatir avastāt/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsara evaiṣa ubhayataḥ paryūḍhaḥ/ tasya yan madhye 'has tat svārāṭ, sa svargo lokaḥ/ tad bradhnasya viṣṭapaṃ gacchanti, tat svārājyaṃ gacchanti, tad anyasyānanuyānā bhavanti/ tā vā etā rātrayas saṃpadyante jagatīm eva / paśavo vai jagatī/ tenaitat satraṃ paśavyam, upo virājaṃ gacchanti/ tad u virājo 'nnādyasyaiśvaryam ādhipatyaṃ gacchanti/ ekonā virāḍ, ūnaṃ tat striyai yatas sā prajāyate, teno prajananam/ gāyatrīm u dīkṣopasadbhiśca sutyābhiś ca saṃpadyate/ prāṇo vai gāyatrī/ tenaitat satram āyuṣyam/ tejo vai gāyatrī/ tat tejasvino brahmavarcasino bhavanti/ jyaiṣṭhyaṃ vai gāyatrī/ tad u bhrātṛvye jyaiṣṭhye pratitiṣṭhanti

ādityāś ca vā aṅgirasaś ca svarge loke 'spardhanta/ ta ādityā akāmayanta - vayaṃ pūrve svargaṃ lokaṃ gacchemeti/ ta etad ayanam apaśyaṃs tad upāyan/ tato vā ādityāḥ pūrve svargaṃ lokam agacchann, ahīyantāṃgirasaḥ/ sā ha khalu vai śreṣṭharddhīnāṃ sa lokānāṃ puṇyatamo yam etenādityā agacchan/ sā yā śreṣṭharddhīnāṃ yo lokānāṃ puṇyatamo yam etenādityā agacchaṃs taṃ gacchāmeti, tasmād etā rātrīr upayanti/ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānaraprāyaṇā hy ahīnās somāḥ

athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti/ ete ha vai śivāś śāntāḥ pathyā stomā ye jyotir gaur āyur iti/ te ye śivāś śāntāḥ pathyā stomās tair na stutam asad idi/ ta u virājaṃ saṃpannāḥ/ tad u virājam annādyam ārabhante/ bṛhadrathantare sāmanī bhavataḥ/ sā hy ṛddhis sa panthāḥ/ śyaitanaudhase brahmasāmanī bhavataḥ, pra spaṣṭam ājim anuśūkaravāmeti/ athaite ṣaḍ atirātrā bhavanti/ ṣaḍ vai puruṣe pāpmānas ṣaḍ viṣuvanta svapnaś ca tandrī ca manyuś cānaśanayā cākṣakāmyā ca strīkāmyā ca/ tān evaitair apaghnate tān atitaranti/ athaite trayas tryahā bhavanti/ navāhāni/ nava vai puruṣe prāṇāḥ/ prāṇānām evaiṣā saṃ mā prāṇānām ṛddhiḥ/ athaitad vairājapṛṣṭhaṃ daśamam ahar bhavati/ nābhir ha sā, tad vā atad ākṣitsad ahar eteṣv ahassu niyuktam/ yasmād etad ākṣitsad ahar eteṣv ahassu niyuktaṃ, tasmād ākṣitsatī nābhiḥ prāṇeṣu niyuktā/ prāṇato hy enām anūdanity apānato 'nvapāniti/ tad eteṣām ahnāṃ daśamaṃ bhavati - daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai

tad vairājapṛṣṭhaṃ bhavaty - annaṃ vai vairājam - annādyasyaivāvaruddhyai/ tad ukthyaṃ bhavati - paśavo vā ukthyāny annaṃ paśavo - 'bhipūrvasyaivānnādyasyāvaruddhyai/ tat ṣoḍaśimad bhavati - vajro vai ṣoḍaśy, annaṃ virāḍ - vajreṇaivānnādyaṃ parigṛhṇanti/ tad ekaviṃśaṃ bhavati - dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etad vai daivyaṃ kṣatram/ kṣatriya u vā annādyasya pradātā/ sa yo 'nnādyasya pradātā sa no 'nnādyaṃ prayacchād iti/ athaite catvāras triyahā bhavanti dvādaśāhāni/ dvādaśa vai saṃvatsarasya paurṇamāsyaḥ/ paurṇamāsīnām evaiṣā saṃmā paurṇamāsīnām ṛddhiḥ/ athaiṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati/ śrīr vai pṛṣṭhāni/ varṣma vai pṛṣṭhāni/ tac chriyaṃ varṣma pṛṣṭhāni rohanti, tad u satriṇo bhavanti/ athaite catvāra uttare tryahā bhavanti dvādaśo evāhāni/ dvādaśa vai saṃvatsarasyāmāvāsyāḥ/ amāvāsyānām evaiṣā saṃmāmāvāsyānām ṛddhiḥ/ dvādaśaitāni parastāt pṛṣṭhyasya ṣaḍahasyāhāni bhavanti, dvādaśāvastāt/ tasmāt samāvatīs saṃvatsarasya paurṇamāsyaś cāmāvāsyāś ca/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

ādityāś ca vā aṅgirasaś ca svarge loke 'spardhanta/ te ādityāḥ pūrve svargaṃ lokam agacchan/ te 'ṅgiraso 'kāmayanta - vayam api taṃ lokaṃ gacchema yam ādityā agmann iti / te yena yenaivāyanenāyaṃs tatastata enān praty apānudanta/ tān ha paraś catvāriṃśāni varṣāṇi praty eva nunudire/ ta etad ayanam apaśyan/ tad eva sadan yathāvidham iva tad upāyan/ tato vā aṃgirasas taṃ lokam agacchan yam ādityāḥ/ sā ha khalu vai śreṣṭharddhīnāṃ sa lokānāṃ puṇyatamo yam etenāṃgiraso 'gacchan/ sa yo śreṣṭharddhīnāṃ yo lokānāṃ puṇyatamo yam etenāṃgiraso 'gacchaṃs taṃ gacchāmeti

tad ye ha vā eta ādityasyodañco raśmayas ta ādityā, ye dakṣiṇās te 'ṅgirasaḥ/ te haita ādityāś cāṃgirasaś ca salokāḥ/ saloko ha vā ādityaiś cāṃgirobhiś ca bhavati, ya evaṃ veda/ athaitau dvau tryahau bhavataṣ - ṣaḍ ahāni/ ṣaḍ vā ṛtavaḥ/ ṛtuṣv eva tat pratitiṣṭhanti/ athaitau dvāv uttarau tryahau bhavataṣ - ṣaḍ u evāhāni/ abhipūrvam eva tad ṛtuṣu pratitiṣṭhanti/ athaite ṣaḍ atirātrā bhavanty uktabrāhmaṇāḥ/ athaite trayas tryahā bhavanty uktabrāhmaṇāḥ/ athaite catvāras tryahā bhavanti dvādaśāhāni/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ māsā eva tad bhūtvā madhyatas saṃvatsaram atītya svargaṃ lokaṃ ruruhuḥ

athaitā dvādaśāhavatīr bhavanti, yaivāsau dvādaśāhavatīnāṃ praśaṃsā sā na upāptāsad iti/ athaitāni caturuttarāṇi chandāṃsy upayanti/ caturuttarā vai vāco rohāḥ/ vācam evaite rohanti/ atho catuṣpadā vai paśavaḥ/ tad yad etāni caturuttarāṇi chandāṃsya upayanti, catuṣpadām eva paśūnām avaruddhyai/ athaitāni dviyantarāṇy upāharanti/ caturuttarāṇi dviyantarāṇi/ na ha vai tāvac chriyam aśnute yāvad dvipadāṃ catuṣpadāṃ paśūnām aiśvaryam ādhipatyaṃ na gacchati/ tad yad etāni dviyantarāṇy upāharanti caturuttaradviyantarāṇi dvipadāṃ catuṣpadāṃ paśūnām aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchāmeti/ athaitāny aṣṭāntarāṇy upāharanti caturuttaradviyantarāṇi sarvāṇi, catasro diśaś catvāro 'vāntaradeśā, diśāṃ sa upariṣṭāl loko yaḥ puṇyas, sarvāsu dikṣu pratiṣṭhāya svargaṃ lokaṃ gacchāmeti/ ataitāni pañca sandhiṣāmāni bhavanti - rathantaraṃ jarābodhīyaṃ śrudhīyaṃ nānadagaurivīte iti/ etad dha vā ekaṃ prajñātaṃ sandhiṣāma yad rathantaram/ tad yad ekaṃ prajñātam --

--sandhiṣāma tena na stutam asad iti/ atho vāg vai rathantaraṃ, vāg āśvinaṃ, vāg vai vācaṃ prati vibhavitum arhati, iyaṃ vāg vācaṃ prati vibhād iti/ etad u ha vai dvitīyaṃ prajñātaṃ sandhiṣāma yaj jarābodhīyam/ tad yad dvitīyaṃ prajñātaṃ sandhiṣāma tena na stutam asad iti/ atha śrudhīyaṃ kīrtimat/ sāmavṛktir u sandhiṣāmanī/ tad yad ābhyāṃ sandhiṣāmabhyām avṛkṣmahi tan no 'sya lokavatas sāmnaḥ paśavo lokam anūpatiṣṭhāntā iti/ atha nānadagaurivīte lokavatī sāmanī bhūyāsaṃ no lokam anūpatiṣṭhātā iti/ tad āhus trir evāśvinaṃ śastavyaṃ, triṣatyā vai vāk/ traya ime lokāḥ/ yad atirātre 'tirātra āśvinaṃ śaṃsed vikarṣas sa vācaḥ/ hotāraṃ brūyād āśvinakratūn evānyeṣv atirātreṣu śaṃsas trir evāśvinaṃ śastavyam iti, prāyaṇato madhyata udayanataḥ/ etad dha vai samṛddham āśvinaṃ yad rathantareṇa saṃpadyate/ yady ekena saṃpadyeta rathantaram eva prāyaṇato madhyata udayanato, yadi dvābhyāṃ rathantaram eva prāyaṇato madhyata udayanato, yadi tribhī rathantaram eva prāyaṇato madhyata udayanato, na caturbhis saṃpadyate, no eva pañcabhiḥ

athaitā eṇya ekakṛṣṇāḥ/ eṇyo ha vai nāmaitā rātrayaḥ/ tāsu kṛṣṇo 'pi mithunatvāya prajananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ taṃ vā tvai purastād upeyus taṃ vopariṣṭāt/ yadi purastād upeyuḥ, puṃspṛṇetrā asann iti, yady upariṣṭāt - paścād vai pumān yoṣāyāṃ reto dadhāti - retodheyāya/ prajāpatir vāvedam agra eko 'sṛjyata nānyaṃ dvitīyaṃ paśyamānaḥ/ sa aikṣatāhaṃ vāva prathamo 'janiṣya, ahaṃ śreṣṭho 'smy, asti svin mad ihānyā3 iti/ sa vyaikṣata/ so 'nyad ātmano 'dhy uttarato jyāyas tiṣṭhad apaśyat/ tad apṛcchat kim idam asi, yad idam asīti/ brahma vā asmīty abravīt/ tad abravīd - āvaṃ vāva prathamāv ajaniṣvahy , āvaṃ śreṣṭhau svas, saṃsṛjyāvahai, sahāsāveti/ nety abravīt/ pāpmagṛhīto vā asīti/ sa me kva sa pāpmeti/ eṣa te śīrṣann iti/ taṃ vai me 'vajahīti/ tatheti/ tam avāhan/ taṃ grīvāsv asināt/ taṃ samapīḍayat/ tad etat parigṛhītakam ivāvajahīti/ tam avāhan/ taṃ nīvyām asināt/ taṃ samapīḍayat/ tad etat parigṛhītakam ivāvajahīti/ tam avāhan/ taṃ kulphayor asināt/ taṃ samapīḍayat/ tad etat parigṛhītakam ivāvaiva jahīti/ tam avāhan - padābhitiṣṭheti/ taṃ padābhyatiṣṭhat

sa evaiṣa pador ucchaṃkhaḥ/ tredhā vicchiṃddhīti/ taṃ tredhā vyacchinat/ saivāsya śrīr abhavad - gaus tṛtīyaṃ svapnas tṛtīyaṃ chāyā tṛtīyam/ tasmād etāni śreṣṭhasya bhūyiṣṭhāni/ bhūyiṣṭhāḥ paśavo, jyeṣṭhā chāyā, svapiti/ sa aikṣata -- yaṃ ma imaṃ pāpmānam avocad dhantemam apaiva chinadā iti/ sa etad eva brahmāṣṭadhā vyauhat/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ brahma gāyatrī/ brahmaiva tad aṣṭadhā vyauhat/ tam aṣṭābhis trivṛdbhiḥ parāñcam apauhat/ tam aṣṭābhiḥ pañcadaśaiḥ parāñcam apauhat/ tam aṣṭābhiḥ saptadaśaiḥ parāñcam apauhat/ tam aṣṭābhir ekaviṃśaiḥ parāñcam apauhat/ tam aṣṭābhis triṇavaiḥ parārdham agamayat/ tam aṣṭābhis trayastriṃśair apaivāchindat/ sa evaiṣa upariṣṭād atirātraḥ/ pāpmā hāsyaiṣo 'poḍhaḥ/ atho eṣa vai prajāpatir yo 'sau tapati/ sa eṣo 'pahatapāpmā tapati/ tasya chāyā nāsti/ tasmād u chāyām abhi ca ṣṭhīved abhi ca mehet/ pāpmānam eva tad dhate/ suptvodakam ācāmet/ pāpmānam eva tad dhate/ gām upāṣṭāṃ hanīta/ pāpmānam eva tad dhate/ te ya evaṃ vidvāṃsa etā rātrīr upayanti, sarvam eva pāpmānam apahatyottiṣṭhanti/ īśvarā ha tv apaśavo bhavitoḥ - paśavo vā ukthāni - paśūn hi sa tatrāpy apauhat/ te ye śrīkāmā syus ta etā rātrīr upeyuḥ/ etā ha sma vai tat purā kurupañcālānāṃ brāhmaṇā śrīkāmā upayanti/ te hāgāvo 'bhadrā āsuḥ/ sajāteṣu haivaiṣāṃ paśava āsuḥ/ tato ha smaiva goruhāyāgatāya gām upāñjanti/ tato deyāya daduḥ/ tad u hovāca śāṭyāyanir na tāṃ vaded yā paricakṣā/ yadākāmīnā vai śriyāṃ paśavo, yadākāmīnaṃ vittaṃ , paśumantaś ca bhaviṣyāma, śreṣṭhāś ca rātsyāmaś cety evaṃ manyamānā etā rātrīr upeyur iti/ tathā haiva bhavati/ vaiśvānara udayanīyo 'tirātro bhavati/ vaiśvānarodayanā hy ahīnās somāḥ

gavāmayanaśeṣaḥ
sāvitraṃ pūrvedyuḥ paśum ālabhante/ savitā vai devānāṃ prasavitā/ savitṛprasūtā evaitat saṃvatsaram ārabhante/ ko hy etam arhaty aprasūta ārabham/ prājāpatyaṃ śvo bhūta ālabhante/ prajāpatiśreṣṭhā vai devāḥ/ śreṣṭhata evaitad devatāḥ prīṇanti/ yo vai śreṣṭham arādhayitvāthānyān īpsati, sarve vāva sya te 'rādhitā bhavanti/ atha ya śreṣṭhaṃ rādhayitvāthāpy anyān nādriyate, sarve vāva tasya ta iṣṭāḥ prītā bhavanti/ prajāpatiśreṣṭhā vai devāḥ/ śreṣṭhata evaitat sarvā devatāḥ prīṇanti/ śveto lomaśas tūparo lapsugy anyatodañ catuṣpāda/ yac śveto lomaśas, tad avīnāṃ rūpam/ yat tūparas tad aśvānām/ yal lapsugī, tat puruṣāṇām/ yad anyatodaṃs, tad gavām/ yad ajasa, tad ajānām/ sarveṣāṃ vā eṣa paśūnāṃ medhaḥ/ sarveṣām evaitat paśūnāṃ medhena saṃvatsaraṃ pitaraṃ prajāpatiṃ prīṇayanti/ sa enān prītaḥ prīṇāti/
devā vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta

sa indra etām aṣṭakām apaśyat/ tasyām adīkṣata/ sa ekayāśnuta/ yad ekayāśnuta tad ekāṣṭakāyā ekāṣṭakātvam/ te ya evaṃ vidvāṃso dīkṣante sarva evāśnuvate, sarve viṣuvanto bhavanti/ viṣuvān hy eṣo 'bhavat/ te yat purastād dīkṣeran pitṛloke dīkṣeran/ pramāyukā syur yad upariṣṭād dīkṣeran/ yathāpūrvaṃ palāyitam īpset taṃ vāpnuyāt taṃ vā na tādṛk tat/ ta etasyām evāṣṭakāyāṃ dīkṣeran/ tad yathā ratham upasthitam ātiṣṭhed dhastinaṃ vā niṣāditaṃ tathā/ tadriyañca satriṇa iti vai pṛcchanti/ nārvāñco na parāñcaḥ/ tiryañco ha vā ete/ no ha vā asāv ādityo 'rvāṅ na parāṅ, tiryaṅ u ha vā eṣa/ ṣaḍ vā eṣa māso dakṣiṇaiti, ṣaḍ udaṅ/ yān dakṣiṇaiti te pitṛdevatyā, yān udaṅ te devadevatyāḥ

etaṃ vā eta ārabhya yantīndraṃ prajāpatiṃ vipraṃ padam ṛtupātraṃ viśvān devān svargaṃ lokam/ etasya vā eta āvṛtam anvāvartanta/ ta etasya vimuktim anu vimucyante/ tasyaiṣā paricakṣā yad apakṣīyamāṇe sutyāṃ gacchanty apakṣīyamāṇa udṛcam aśnuvate/ dvādaśa dīkṣāḥ kurvīraṃs tisra upasadaḥ/ tenaitad ubhayam upāpnuvanti/ tad u vā āhur upā haivaitenaitad ubhayam āpnuvanti/ seva tu paricakṣā yad apo 'nabhinandantaś śiśire 'vabhṛtham abhyavayasti(?)/ sam iva kopayati himaḥ/ sa ya enāṃs tathā cakruṣo 'nuvyāhared iti veti vā bhaviṣyantīti tathā haiva syuḥ/ yaivāsau phālgunasyāmāvāsyā tasyā upariṣṭāt pañcāha - ṣaḍahe dīkṣeran/ yo vai śreyaso niyānenaitīdam ayāsīd idam ayāsīd iti na vai sa riṣyati, śreyaso vā ete niyānena yanti ya ādityasya, te svasty ariṣṭā udṛcam aśnuvate, te tad gacchanti yatraiṣa ādityo gacchati, tat te tad gatvaitasyaivāyanena punar āyanti

gāvo vā etad agre satram āsatānnādyam avarurutsamānāḥ/ tā daśame māsy udatiṣṭhan sarvam annādyam avārutsmahīti manyamānāḥ/ ta etā śṛṃgiṇīḥ/ tāsāṃ tvā ivābruvan - sarvān evaitān dvādaśa māsaḥ samāpayāmeti/ tā atiprāyuñjata/ tāsāṃ dvādaśe māsi śṛṃgāṇi prāvartanta/ tā etās tūparāḥ/ tasmāt satriṇo dvādaśe māsy api śikhāḥ pravapante/ gavāṃ hi tarhy anurūpā bhavanti/ tā udatiṣṭhann arātsmety āptvā satram āptvā sarvam annādyam/ tasmād etās sarvān dvādaśa māsa uttiṣṭhanti prartvāpi vārṣikāv api śaiśirau/ satrābhijitaṃ hy āsām avaruddhaṃ hy āsām/ te ya evaṃ vidvāṃso dvādaśa māsaḥ samāpayanti, sarvam evānnādyam avarudhyottiṣṭhanti/ ātmadakṣiṇaṃ ha khalu vai satram/ lomaiva prathamābhyām upasadbhyām spṛṇvate, tvacaṃ dvitīyābhyāṃ, māṃsaṃ tṛtīyābhyām, asthi caturthībhyāṃ, majjānaṃ pañcamībhyām/ yad evaiṣāṃ tatra kiṃ cāspṛtaṃ bhavati, tad eva ṣaṣṭhībhyāṃ spṛṇvate/ te śuddhāḥ pūtā medhyāś śucayo bhūtvā devalokam apiyanti

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'kāmayata - bahu syāṃ, prajāyeya, bhūmānaṃ gaccheyam iti/ sa tapo 'tapyata/ sa etaṃ vaiśvānaraṃ prāyaṇīyam atirātram apaśyat/ tasmād ahorātre prājanayat/ ahorātrayoḥ pratyatiṣṭhat/ tad yad eṣa vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātro bhavaty ahorātre evaitasmāt prajanayanty, ahorātrayoḥ pratitiṣṭhanti/ so 'kāmayat praiva jāyeyeti/ sa etasmād eva vaiśvānarāt prāyaṇīyād atirātrāt tryahaṃ niramimīta, agniṣṭomād eva jyotir niramimīta, ukthyebhyo gāṃ, rātryā āyuḥ/ tasmāt tryahāt trīn ṛtūn prājanayat, triṣv ṛtuṣu pratyatiṣṭhat/ tad yad eṣa tryaho bhavati trīn evaitasmād ṛtūn prajanayanti, triṣv ṛtuṣu pratitiṣṭhanti/ so 'kāmayat praiva jāyeyeti/ sa etam eva trayahaṃ parastāt paryauhat/ sa ṣaḍaho 'bhavat/ tasmāt ṣaḍahāt ṣaḍ ṛtūn prajanayat/ ṣaṭsv ṛtuṣu pratyatiṣṭhan/ tad yad eṣa ṣaḍaho bhavati ṣaḍ evaitasmād ṛtūn prajanayanti, ṣaṭsv ṛtuṣu pratitiṣṭhanti/ so 'kāmayata praiva jāyeyeti/ sa etam eva ṣaḍahaṃ parastāt paryauhat/ tau dvau ṣaḍahāv abhavatām/ tābhyāṃ dvābhyāṃ ṣaḍahābhyāṃ dvādaśa māsaḥ prajanayad, dvādaśaṣu māseṣu pratyatiṣṭhat/ tad yad etau dvau ṣaḍahau bhavato dvādaśaivaitābhyāṃ māsaḥ prajanayanti, dvādaśasu māseṣu pratitiṣṭhanti/ so 'kāmayata praiva jāyeyeti/ sa etāv eva ṣaḍahau parastāt paryauhat/ te catvāraṣ ṣaḍahā abhavan/ tebhyaś caturbhyaṣ ṣaḍahebhyaś caturviṃśatim ardhamāsān prājanayac, caturviṃśatyām ardhamāseṣu pratyatiṣṭhat/ tad yad ete catvāraṣ ṣaḍahā bhavanti, caturviṃśatim evaitebhyo 'rdhamāsān prajanayanti, caturviṃśatyām ardhamāseṣu pratitiṣṭhanti

sa idaṃ sarvaṃ bhuvanaṃ prajanayy pṛṣṭhyena ṣahenātmann adhatta/ tad yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati sarvam evaitena bhuvanaṃ prajanayyātmasu dadhate/ varṣma vai pṛṣṭhāni/ varṣmaṇy evaitat pratitiṣṭhanti/ śrīr vai pṛṣṭhāni/ śriyām evaitat pratitiṣṭhanti/ jyaiṣṭhyaṃ vai pṛṣṭhāni/ jyaiṣṭhya evaitat pratitiṣṭhanti/ tejo vai pṛṣṭhāni/ tejasy evaitat pratitiṣṭhanti/ paśavo ha khalu vā abhiplavaṣ ṣaḍaha, ātmā pṛṣṭhyaḥ/ yad abhiplavaṃ ṣaḍaham upetyātha pṛṣṭhyam upayanti puruṣam evaitat paśuṣv adhyūhanti/ tasmāt puruṣa upariṣṭāt paśūn adhīva tiṣṭhati/ mūlaṃ ha khalu vā abhiplavaṣ ṣaḍaho 'graṃ pṛṣṭhyaḥ/ yat abhiplava ṣaḍaham upetyātha pṛṣṭhyam upayanti tasmād oṣadhayo mūlato jāyante, 'grata pacyante/ pañcaite ṣaḍahā bhavanti/ pāṃkto yajñaḥ/ yāvatī yajñasya mātrā tasyām evaitat pratitiṣṭhanti/ sa māsas saṃpadyate/ saṃvatsaro vai māsaḥ/ māsaśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti/ tasya triṃśad rātrayo bhavanti - triṃśadakṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virājy eva tad annādye pratitiṣṭhanto yanti

prāyaṇīyam ahar bhavati/ prāyaṇīyena vā ahnā devā svargaṃ lokaṃ prāyan/ yat prāyaṃs tat prāyaṇīyasya prāyaṇīyatvam/ tad yat prāyaṇīyam ahar bhavati svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tasmād u haitasyāhna ṛtvijā bubhūṣitavyaṃ, svargasya hy etal lokasya nediṣṭham/ tac caturviṃśaṃ bhavati/ caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ/ ardhamāsaśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti/ etad u ha eke satriṇo 'har upetyottasthur āpāma saṃvatsaram iti vadantaḥ/ te ye kāmasamārephāṇā iva syus ta etad evāhar upetyottiṣṭheyuḥ/ āpto haiṣāṃ saṃvatsaro bhavati/ tasya trīṇi ca śatāni stotriyā bhavanti ṣaṣṭhiś ca tāvatīs saṃvatsarasya rātrayaḥ/ rātriśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti/ tad āhur yat saṃvatsarasadas saṃvatsarasyāhāni sunvanta āsate 'tha kena rātrīr āpnuvantīti/ sa brūyād yāvatīḥ prāyaṇīyasyāhna stotryās tāvatīs saṃvatsarasya rātrayaḥ/ prāyaṇīyasyāhna eva stotryābhī rātrīr āptvā ahāni sunvanta āsata iti/ tad ukthyaṃ bhavati - paśavo vā ukthāni - paśūnām evāvaruddhyai/ tasya pañcadaśa stotrāṇi bhavanti/ pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ/ ardhamāsaśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti/ triṃśa(t) stutaśastrāṇi bhavanti/ triṃśan māsasya rātrayaḥ/ māsaśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti

tad āhur īrma iva vā eṣā hotrāṇāṃ yad acchāvāko, yad acchāvākam anusaṃtiṣṭheterma iva tuṣṭuvānā syur iti/ tasya traikakubhaṃ brahmasāma bhavaty, udvaṃśīyam acchāvākasāma/ indriyaṃ vai vīryaṃ traikakubhaṃ, sarvaṃ pṛṣṭharūpam udvaṃśīyam/ indriye caiva tad vīrye sarvasmiṃś ca pṛṣṭharūpe 'ntataḥ pratitiṣṭhanti/ tad vā enat tat prāśaṃsat/ tad āhur - agniṣṭoma eva kārya iti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ etad u ha vai saṃvatsarasya jyaiṣṭhyaṃ parva yan māsaḥ/ tad yat saṃvatsarasya jyaiṣṭhyaṃ parva tena nas saṃvatsara ārabdho 'sad iti/ īśvarā ha tv apaśavo bhavitoḥ/ - paśavo vā ukthāni - tebhyo hi yanti/ tasya trīṇi stotrāṇy aṣṭācatvāriṃśāni kuryur ubhau pavamānau brahmasāma/ tāvatīr ukthyasya stotryāḥ/ āpnuvanti taṃ kāmaṃ ya ukthye, no vā agniṣṭomād yanti/ varṣma vā agniṣṭomo, varṣma hotā, varṣmaṇaiva tad varṣma saṃdadhati, varṣmaṇā varṣman pratitiṣṭhanti/ jyaiṣṭhyaṃ vā agniṣṭomo, jyaiṣṭhyaṃ hotā, jyaiṣṭhyenaiva taj jyaiṣṭhyaṃ saṃdadhati, jyaiṣṭhyena jyaiṣṭhye pratitiṣṭhanti

tad āhuḥ plavam iva vā etac chando yaj jagatī, na prāyaṇāya/ tatsthānaṃ ṣaḍ eva ṣaṭtriṃśāni stotrāṇi kuryuṣ ṣaṭ caturviṃśānīti/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī svargo lokas sāmrājyam/ bṛhatyām eva tat svarge loke sāmrājye pratitiṣṭhanto yanti/ bṛhaty u ha vā imān sarvān lokān akṣarair vyāpnoti - daśabhir evākṣarair vyāpnoti, daśabhir evākṣarair imaṃ lokaṃ vyāpnoti, daśabhir antarikṣaṃ, daśabhir amuṃ, caturbhir diśo, dvābhyām ahorātre/ sā yemān lokān prāpnoti tayemān lokān vyāpnavāmeti/ tasmāt ṣaḍ eva ṣaṭtriṃśāni stotrāṇi kuryuṣa ṣaṭ caturviṃśānīti/ atho caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ/ ardhamāsaśa eva tat saṃvatsaram āpnuvanti/ ete asṛgram indava iti bahurūpāṃ pratipadaṃ kurvīran/ bahavo hy ete dīkṣante/ tad u vā āhuḥ pavasva vāco agriya ity eva pratipat kāryā/ eṣā vai bahurūpā/ etasyāṃ vai sarvāṇi rūpāṇi/ ubhe pratipadau bhavata, ubhe hy atra sāmanī kriyete/ tarhy athaujiṣṭhau baliṣṭhau vahiṣṭhau saṃpādayiṣa mahāntam adhvānaṃ saṃyujyopapreyāt tādṛk tat/ sarvaṃ pṛṣṭharūpam anu samāvartayanti yathā pitre ca mātre ca vatsān anu samāvartayet tādṛk tathā/ tad agne yuṃkṣvā hi ye tavetya etāsv agniṣṭomasāma kāryam āhuḥ/ agnir vā eṣa vaiśvānaro yat saṃvatsaraḥ/ tasyaiva yuktyā aśvāso deva sādhava iti siddhyai, araṃ vahanty āśava iti samaṣṭyai/ tad āhur yajñena vā ete yajñān abhiyanti ye yajñāyajñīyasyargbhyo 'dhi yajñāyajñīyaṃ cyavayanti/ athaite yajñena yajñe pratitiṣṭhanti ye yajñāyajñīyasyarkṣu yajñāyajñīyaṃ cyāvayanti/ tasmād yajñāyajñīyaṃ svāsv eva kāryam iti

abhīvarto brahamasāma bhavati/ abhīvartena vai devā imān lokān abhyavartanta/ yad abhyavartanta tad abhīvartasyābhīvartatvam/ tad yad abhīvarto brahmasāma bhavaty eṣām eva lokānām abhivṛtyai/ prajāpatir vā abhīvartaḥ, prajāś chandāṃsi/ sa eṣa prajāpatiḥ prajāsu garbhaṃ dadhad eti/ anyāsv anyāsu stuvanti samānena sāmnā/ reta eva tat siñcanti/ tasmād samāno bahvīṣu reto dadhāti/ samānīḥ parastād ṛco bhavanty anyad anyat sāma/ reta eva tat siktam/ tat siktaṃ prajanayanti/ tasmāt samānā bahūn sūte/ anyāsv anyāsu stuvanti samānena sāmnā/ anyad anyad dhi yantaḥ paśyanti/ samānīḥ parastād ṛco bhavanty anyad anyat sāma/ yān eveto lokān pragāthair abhyārohanto yanti tān amutas sāmabhiḥ pratyavarohanta āyanti/ ṛg vā ayaṃ lokas, sāmāsau/ yad ito yantas sāmārabhya yanty, amuṃ tal lokam ārabhya yanti/ te yat purastād viṣuvata utsṛjerann avāmuṣmāl lokāc chidyeran/ yad amuta āyanta ṛcam ārabhyārabhyāyantīmaṃ tal lokam ārabhyāyanti/ te yat purastād dvādaśāhīyebhyo 'hobhya utsṛjerann avāsmāl lokāc chidyeran

sakṛt parastād abhīvartaṃ paryasyanti/ tasmād garbhā jāyamānā paryāvartante/ purā ha khalu vai pañcamān māso bārhatāḥ pragāthā āpyanta/ uṣṇihaṃ ca triṣṭubhaṃ ca dve chandasī saṃyujya pañca māsas samāpayeyuḥ/ anuṣṭubhaṃ ca paṃktiṃ ca dve chandasī saṃyujya ṣaṇ māsas samāpayeyur ekacchaṃdaḥ pariśiṣya / jagatīṃ tad viṣuvaty upeyuḥ/ jāgato vai viṣuvān/ sva eva tad āyatane viṣuvantaṃ samardhayanti/ chandāṃsi vai svargo lokaḥ/ svargam eva tal lokaṃ rohanto yanti/ tad āhur vīva vā etac chandāṃsi viśanti yad etāni dve dve saṃyuñjanti/ kva hy adyatanaṃ ca śvastanaṃ cāhanī saṃpatsyataḥ/ sarvāṇy eva sapta caturuttarāṇy upetyānīti/ gāyatrīm eva prathame 'hann upetyoṣṇihaṃ dvitīye 'nuṣṭubhaṃ tṛtīye bṛhatyā pañca māsas samāpayeyuḥ/ paṃktim eva prathame 'hann upetya triṣṭubhā ṣaṇ māsas samāpayeyur ekacchandaḥ pariśiṣya/ jagatīṃ tad viṣuvaty upeyuḥ/ jāgato vai viṣuvān/ sva eva tad āyatane viṣuvantaṃ samardhayanti/ chandāṃsi vai svargo lokaḥ/ svargam eva tal lokaṃ rohanto yanti

tad āhur adhāmānīva vā etac chandāṃsi yuñjati yad enāni yātayāmāni santi/ tāni sarvāṇi punaḥ punaḥ prayuñjate/ yān eva vīryavattamān pragāthān manyeraṃs tān praṇiścitya ṣaṭtriṃśad upeyur iti/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī svargo lokas sāmrājyam/ bṛhatyām eva tat svarge loke sāmrājye pratitiṣṭhanto yanti/ ṣaḍutsargaṃ triṃśatā punarabhyāvartam ayātayāmatāyai/ atho āhus trayastriṃśad evopetyā iti/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvāsv evaitad devatāsu pratitiṣṭhanto yanti/ trīn utsargaṃ triṃśatā punarabhyāvartam ayātayāmatāyai/ atho āhus - triṃśad evopetyā iti/ triṃśadakṣarā virāḍ, annaṃ virāṭ/ virājy eva tad annādye pratitiṣṭhanto yanti/ atho āhuś caturviṃśatir evopetyā iti/ caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ/ ardhamāsaśa eva tat saṃvatsare pratitiṣṭhanto yanti/ atho āhur dvādaśaivopetyā iti/dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ māsaśa eva tat saṃvatsare pratitiṣṭhanto yanti/ atho āhuṣ ṣaḍ evopetyā iti/ ṣaḍ vā ṛtavaḥ/ ṛtuṣv eva tat pratitiṣṭhanto yanti/ atho āhuś catvāra evopetyā iti/ catasro diśas, catuṣpadāḥ paśavaḥ/ dikṣu caitat paśuṣu ca pratitiṣṭhanto yanti/ atho āhus traya evopetyā iti/ trayo vā ime lokāḥ/ eṣv eva tallokeṣu pratitiṣṭhanto yanti/ atho āhur dvāv evopetyāv iti, śyaitanaudhasayor eva pragāthāv iti/ śyaitanaudhasayor ha khalu vai pragāthau vīryavattamau/ dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai

yo vai punarnivṛttam adhvānam eti nainaṃ sa samaśnute/ atha ya enam apunarnivṛttam eti sa evainaṃ samaśnute/ punarnivṛttam ivaite yanti ye dvā upayanti/ traiṣṭubhabārhatā evopetyā iti/ traiṣṭubhabārhato vai mādhyandinaḥ/ tad yad rāthantaram aha syāt tasmin bārhatam upeyur, bārhate 'haṃs traiṣṭubham/ naiṣāṃ traiṣṭubhāḥ pragāthā āpyante, na bārhatāḥ/ yathāyatanaṃ chandāṃsi yujyante yātayāmānam u saṃvatsaram āsate/ tad u vā āhur dvāv evopetyau śyaitanaudhasayor eva pragāthāv iiti/ athā u ha vai vīryavattamāv, etā u ha vai svargasya lokasya me panthāv añjasāyanau yad bṛhadrathantare/ tayor ete 'ñjasāyane yac chyaitanaudhase/ ahar ahar evaitad añjasā svargaṃ lokam upayanti/ tasyaiṣa śloko -
mahāpathād viśvavayo yad udrudhyati puruṣaḥ/
tam eva sṛptvājiṃ śrāntaḥ punar abhyājigāṃsati//
iti/ mahāpathe vā ete satyapathaṃ pratipadyante, ye 'nyān pragāthān upayanti/ athaite aharahar evāñjasā svargaṃ lokam upayanti ye śyaitanaudhasayoḥ pragāthāv upayanti/ tasmād dvāva evopetyau śyaitanaudhasayor eva pragāthāv iti

anuṣṭubho vā anyāni sāmāny annam/ anuṣṭub evānyeṣāṃ sāmnām annam/ yāni vābhikrāntyapakrāntāni sāmāni tāny anuṣṭubo 'nnam/ tair enāṃ ye vyardhayanti tān eṣāvibhūṣitāprītājñātā svā vāg abhivadaty, alūlubhann ṛtūn, aśraddadhānā ayakṣata, nārātsur iti/ atha ya enāṃ tais samardhayanti tān eṣā tṛptā prītā jñātā svā vāg abhivadty acīklṛpann ṛtūn, śraddadhānā ayakṣata nārātsur iti/ anvahaṃ sujñānaṃ bhavati/ saha vā udgātā, satriṇas satrāya dīkṣante yad, ya enān devānāṃ devakṣetram abhyārohayet/ na ha vai devānāṃ devakṣetram abhyāruhya bibheti, nāśanāyati, na pipāsati, nārtim ārcchati/ sujñānaṃ ha vāva devānāṃ devakṣetram/ tad āhuḥ - preva vā ete 'smāllokāc cyavante ye 'nvahaṃ sujñānam upayantīti/ tad yad rāthantaram aha syāt tasmin pauṣkalam upeyur bārhate 'han sujñānam/ tad u vā āhus sujñāne vāvaitāni sarvāṇi rūpāṇīti/ suvarvida ity evāsya lokasya rūpam, e ity antarikṣasya, suvar ity amuṣya

tat saptākṣaraṇidhanaṃ bhavati/ sapta vai prāṇāḥ/ prāṇair eva tat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ/ anvahaṃ gaurivītaṃ bhavati/ aatiriktaṃ vā etad brahmaṇo yad gaurivītam/ atiriktāny etāny ahāni yāny ahīnasya/ atiriktā eva tad atiriktaṃ brahmaṇo rasaṃ dadhato yanti/ anvahaṃ plavo bhavati, svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ e ity evāntarikṣam atiplavante/ āti viśvāni duritā taremeti yat kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tad atitaranti/ tad dvādaśākṣaranidhanaṃ bhavati/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ māseṣva eva tat saṃvatsare pratitiṣṭhanto yanti/ tad āhuḥ preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ya etān parācaṣ ṣaḍahān upayantīti/ okonidhanaṃ ṣaṣṭhe 'hani kuryuḥ/ ayaṃ vai lokaḥ puruṣasyaukaḥ/ asminn evaitalloke pratitiṣṭhanti/ tad v evācakṣate prahitos saṃyojanam iti/ ahorātre vai prahitau/ prahite iva hy ete carataḥ/ atha ha vā etat ṣaḍahā vīva chidyante yadā ṣaṣṭham ahar āgacchanti/ sa yathāśvaṃ saṃyojanena saṃyujyād evam evaitena sāmnā ṣaḍahān saṃyuñjanto yanti/ tad āhuḥ - kāryam okonidhanaṃ pṛṣṭhye ṣaḍahā3 iti nā3 iti/ neti brūyāt/ etadagrā vai ṣaḍahā yat pṛṣṭhya etadantā/ etaṃ vāvaitena prepsyanty etam abhīvartenaitaṃ plavenaitaṃ sujñāne(na) / punaḥ prayoga iva syād yad etad atra kuryuḥ/ tasmād etad atra na kāryam iti

svarbhānur vā āsura ādityaṃ tamasāvidhyat/ taṃ devāścarṣayaś cābhiṣajyan/ ta etāni svarāṇy apaśyan/ tair enam aspṛṇvan/ yad aspṛṇvaṃs tat svarāṇāṃ svaratvam/ tad yad etāni svarāṇi bhavanty, ādityam evaitai spṛṇvanti/ yādṛg aha vai manuṣyo devebhyaḥ karoti tādṛg asmai devāḥ kurvanti/ tad yad etāni svarāṇi bhavanty, ātmānam evaitai spṛṇvate/ saptadaśā svarasāmāno bhavanty, ekaviṃśo viṣuvān/ prajāpatir vai saptadaśo, 'sāv āditya ekaviṃśaḥ/ pitraiva tat putraṃ paryūhanti/ pitā hi putrāya kantamaḥ, putro hi pitre kantamaḥḥ/ yad atrānyaṃ stomam avadadhyuḥ prāsau taṃ tejasā dahed, agnir vaiśvānaraḥ prajā adadīta/ ṣaḍ ete svarasāmāno bhavanti/ ṣaḍ ṛtavaḥ/ ṛtuṣv evainaṃ tad adhyūhanti, tasmād eṣas trīn ṛtūn dakṣiṇaiti trīn udaṅ/ sa yathā putraḥ pitṝn anusaṃcaret tādṛg evaitad, ajāmitāyai/ ajāmi hi putraḥ pitṝn anusaṃcarati/ athaitau viśvajidabhijitāv abhita stomānāṃ vīryam/ vīryeṇa ha vā etau viṣuvantaṃ dādhartuḥ/ tad āhu - stomakṛntatram iva vā etat stomā yanti yat trayastriṃśāt saptadaśam upayantīti/ purastād eva pṛṣṭhyasya ṣaḍahasyābhijitam upetya pṛṣṭhyasyaiva ṣaḍahasya yan madhye saptadaśam ahas tad upariṣṭāt trayastriṃśasya paryūheyuḥ/ tat tat saptadaśād eva saptadaśam upayanti, samāt samaṃ, na stomakṛntatraṃ stomā yanti, nārtim ārcchanti

tad āhur ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho 'nnaṃ saptadaśaḥ/ yat pṛṣṭhyāt ṣaḍahāt saptadaśaṃ nirhareyur annādyaṃ bahirdhā kuryur aśanāyukā syuḥ/ trayastriṃśād evopetyam iti/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvā u ha vai devatās saṃpadya prajāpatim ud vā āpnuvanti na vā/ tat tat samād eva samam upayanti/ varṣmaṇo vā varṣma/ varṣma hi pitā/ atho utkrāntir eva/ pitā hi putrāc chreyān/ ta ukthyā bhavanti - paśavo vā ukthāni - paśūnām evāvaruddhyai/ tad āhur vilomeva vā etad yajñaḥ kriyate yadāgniṣṭomau viśvajidabhijitau bhavato 'gniṣṭomo viṣuvān ukthyā svarasāmānaḥ/ sarva evāgniṣṭomāḥ kāryā iti/ varṣma vā agniṣṭomo, varṣma viṣuvān/ varṣmaṇaiva tad varṣma saṃdadhati/ varṣmaṇā varṣma rohanti/ tejo vā agniṣṭomas, tejo viṣuvāṃs, tejasaiva tat tejas saṃdadhati, tejasā tejo rohanti/ atha ha kāmyakīyā iti satriṇo 'yasthūṇagṛhapatayas satraṃ niṣeduḥ/ tān hendradyumno bhāllaveyo 'bhipradhāvayāṃcakāra putraṃ - viṣuvatā stāvayiṣyāmīti/ teṣāṃ ha pṛṣṭhyasya ṣaḍahasyaikenāhnāstutam ājagāma/ sa hovāca - sādhu haivākṛta yada astoḍhvam/ yad v aham ihābhaviṣyam, anyathāto viṣuvantam akalpayiṣyam iti/ kathaṃ bhagavo 'kalpayiṣya iti hainaṃ putra uvāca/ sa hovāca - purastād eva pṛṣṭhyasya ṣaḍahasyābhijitam upetya pṛṣṭhyād eva ṣaḍahāt svarasāmna upaiṣyam iti

ātmā vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ, prajā svarasāmānaḥ/ prajo vā asmat pareti/ vāg vai vayam ime smaḥ/ vāg asmat pareti/ tad yad eṣo 'bhijid antareṇa bhavati - prajananaṃ vā eṣa etad antardhāyaiva tiṣṭhati/ taṃ yat purastāt pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya paryūhanty anantarhitāt prajananāt prajāyāmahā iti/ ta u vai saptadaśā bhavanti/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatiḥ prajānāṃ prajanayitā/ sa yaḥ prajānāṃ prajanayitā tena prajātāḥ prajāyāmahā iti/ ta u vā ānuṣṭubhā bhavanti - vāg vā anuṣṭub, vāk prajananaṃ - vācaḥ prajananāt prajāyāmahā iti/ ta u vā ukthyā bhavanti - paśavo vā ukthāny, annaṃ paśavaḥ - paśubhyo 'nnādyāt prajāṃ ned antarayāmeti/ tad u hovāca śāṭyāyanir anādṛtya bhāllaveyasya vadanam - abhijita evādhyupetyam/ yo vā eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahas sa evābhijit/ āyatanena ye vā ete pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya stomās ta evaite/ eko vai pṛṣṭhye ṣaḍahe saptadaśaḥ/ athaitasmiṃs trayas saptadaśāḥ/ taṃ vāvaitad etaṃ stomaṃ kṛtvā prajanayanti/ tat tat saptadaśād eva saptadaśaṃ prajanayanti, saptadaśāt saptadaśaṃ, saptadaśāt saptadaśam/ parastād u vai viśvajiti trayas saptadaśāḥ/ te vāvaitad ubhaye saṃpadya prajanayanti/ teṣāṃ vā atra pratiṣṭhā/ abhijita evādhyupetyam iti

ekaviṃśo viṣuvān bhavati/ ekaviṃśo vā asya bhuvanasya viṣuvān/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ sarvasmin vā eṣo 'sminn adhipratiṣṭhitaḥ/ tad yasminn eva sarvasminn adhi pratiṣṭhitas, tasmin sarvasminn adhi pratitiṣṭhāmeti/ tasmād vāyavyānuṣṭup pratipad bhavati/ vāk ca vai vāyuśa caitaṃ devatānām ānaśānau/ tau yāv etaṃ devatānām ānaśānau tābhyām enam aśnavāmahā iti/ yad dha vai vāyur na paveta prāsāv idaṃ tejasā daheda, agnir vaiśvānaraḥ prajā adadīta/ vāyavyā pratipad bhavaty agner eva vaiśvānarasya śāntyā apradāhāya/ tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye pāvamānībhiḥ pratipadyanta iti/ tad yad eṣā vāyavyā pratipad bhavati - prāṇo vai vāyuḥ - prāṇair eva tat samṛdhyante/ vāyo śukro ayāmi ta iti śukravatī bhavati/ śukriyaṃ hy etad ahaḥ/ madhvo agraṃ diviṣṭiṣv iti, tad u madhavyā agrayā brahmavarcasino bhavanti/ ā yāhi somapītaya iti saumī, tena pāvamānī kriyate/ spārho deva niyutvatety - asau vai spārho 'nnaṃ niyutvad - etam eva tad annādyenābhyupayanti/ yo vai śreyāṃsam āharann upaiti prati vai sa taṃ nandati/ atha ya enam anāharann upaiti na vai sa taṃ pratinandati/ tad yad evā vāyavyānuṣṭup pratipad bhavaty eṣa naḥ pratinandād etam ṛdhnavāmeti/ tad u vā āhuḥ - pavasva vāco agriya ity eva pratipad kāryeti/ vāg vā iyaṃ vitatā yad ime lokāḥ/ tasyā ado 'graṃ tapati yad asāv ādityaḥ/ tad yad eṣā pavasva vāco agriya iti pratipad bhavaty etam evaitad etayā abhipratipadyante/ sa yathātmanātmānam ārabhetaivam evainam etat svena rūpeṇārabhante/ yad v evaitat padaṃ pavasvety avastāt paryūḍhaṃ bhavati, tenāyaṃ vāyur avastāt paryūḍhaḥ pavate 'nirdāhāya

svarbhānur vā āsura ādityaṃ tamasāvidhyat/ taṃ devāś carṣayaś cābhiṣajyan/ ta etāni divākīrtyāni sāmāny apaśyan/ tair asya tamo 'pāghnan/ tad yad etāni divākīrtyāni bhavanty, ādityasyaivaitais tamo 'paghnanti/ yādṛg aha vai manuṣyo devebhyaḥ karoti, tādṛg asmai devāḥ kurvanti/ tad yad etāni divākīrtyāni bhavanty ātmana evaitais tamo 'paghnate/ bhrājābhrāje pavamānayor mukhe bhavataḥ/ aṅgebhya evāsya tat tamo 'paghnanti/ mahādivākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ, vikarṇaṃ brahmasāma/ madhyata evāsya tat tamo 'paghnanti/ daśastobhaṃ bhāsam agniṣṭomasāma/ śīrṣata evāsya tat tamo 'paghnanti/ asāv āditya ekaviṃśo viṣuvāṃs, tasya divākīrtyāny eva raśmayaḥ/ tad yad etāni divākīrtyāni bhavanty etam evaitaiḥ paryūhanty, etaṃ samardhayanti/ tad āhuḥ kena saṃvatsarasada svargaloka iti/ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā ity agniṣṭomasāma bhavatīti brūyāt/ teneti/ asau vai divo mūrdhā yo 'sau tapaty, etam evaitenābhyārohanti/ tad āhuḥ - preva vā ete 'smāl lokāc cyavante, ya etam abhyārohantīti/ aratiṃ pṛthivyā iti bhavati/ ayaṃ vai loko 'ratiḥ pṛthivyā, asminn evaital loke pratitiṣṭhanti/ daśastobhaṃ bhāsam agniṣṭosāma bhavati - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ īśvarā ha tv anyasmai mūrdhann annādyaṃ hartor ya etāsu mūrdhanvatīṣv agniṣṭomasāma kurvantīti/ tad anuṣṭubhy eva kāryam/ vāg vā anuṣṭub annaṃ daśastobham/ mukhato vai vāg iyaṃ, mukhata evaitad ātmano 'nnādyaṃ dadhate, tasmād anuṣṭubhy eva kāryam iti

ātmā vai saṃvatsarasya viṣuvān, pakṣāv abhito, yena ceto 'bhīvartena yanti yena cāmutaḥ pragāthena pratyavarohanti tāv ubhau viṣuvati kuryuḥ/ ātmann eva tat pakṣau pratidadhate svargasya lokasya patanāya/ tasmād ātman pakṣau pratihitau/ tad āhu preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ya etān parācaṣ ṣaḍahān parāca stomān parāñci pṛṣṭhāni parāñci chandāṃsy upayantīti/ tad yat parastād viṣuvato 'rvācaṣ ṣaḍahān upayanty asminn evaital loke pratitiṣṭhanti/ adyādyā śvaśvo, vayam enam idā hyas, tvām idā hyo naraḥ, kveyatha kved asi, indra tridhātu śaraṇam iti saṃtanayaḥ pragāthā bhavanty adyaśvasyaiva saṃtatyai/ adya caiva te śvaś ca saṃtanvanti/ ayātayāmānam u saṃvatsaram āsate/ tad āhur indra kratuṃ na ā bharety etāsv āvatīṣu stotavyam ahno rūpeṇeti/
pitā putrebhyo yathā/
śikṣā ṇo asmin puruhūta yāmani jīvā jyotir aśīmahi//
iti/ ete ha vai jīvā jyotir aśnuvate ye saṃvatsarasyodṛcam aśnute/
mā no ajñātā vṛjanā durādhyo māśivāso ava kramuḥ/
tvayā vayaṃ pravataḥ śaśvatīr apo ati śūra tarāmasi//
ity etā ha vai pravataḥ śaśvatīr āpo yat saṃvatsara ṛtavo māsā ardhamāsā ahorātrāṇy uṣasaḥ tā evaitenātitaranti

śaktiṃ ha vāsiṣṭhaṃ saudāsā agnau prāsuḥ/ sa ha prāsyamāna uvācendra kratuṃ na ā bhara pitā putrebhyo yatheti/ etāvad dhaivāsya vyāhṛtam āsa/ atha hainam agnau prāsuḥ/ atha ha vasiṣṭha ājagāma/ sa hovāca kiṃ me putraḥ prāsyamāno 'bravīd iti/ tasmai hocur indra kratuṃ na ā bhara pitā putrebhyo yathety etāvad evāsya vyāhṛtam āsīd, athainam agnau prāsyann iti/ sa hovāca śikṣā ṇo 'smin puruhūtā yāmani jīvā jyotir aśīmahīti yan ma etam uttaram ardharcaṃ putraḥ prāpsyan na caivainam agnau prāsiṣyan, sarvam u cāyur ayiṣyat/ yaiva kurutamā devatānām abhūt tām upāsarat/ ṛdhnavan te satriṇo ye ma etena putrasya pragāthena stavāntā iti/ sa eṣa ṛddhiprāgubhitaḥ pragāthaḥ/ ṛddhiṣṇavo ha bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ gauś cāyuś ca stomau bhavataḥ pratiṣṭhityai/ ūnātiriktau bhavataḥ prajananāya/ vairājau bhavato 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho bhavati/ śrīr vai varṣma pṛṣṭhāni/ tad u śriyaṃ varṣma pṛṣṭhāny ūrdhvā rohanti/ chandomā bhavanti - paśavo vai chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ daśamam ahar bhavati - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ ayaṃ sahasramānava iti purā tūṣṇīṃ stomād etāsv atichandassu stotavyam āhuḥ/ ati vā eṣo anyāni chandāṃsi yad atichandāḥ/ aty ete 'nyān ye saṃvatsarasadaḥ/ sva evaitac chandasi pratitiṣṭhati/ ekākṣaraṇidhanaṃ sāma bhavati/ ekākṣarā vai vāk/ vācam evaitad daśamenāhnā saṃpādayanti/ gor iti nidhanaṃ bhavati - gaur vai kṛtsnam annādyaṃ - kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyai/ tad āhur atiṣṭutānuṣṭup syād yad etad atra kuryuḥ/ ned vācam atiṣṭavāmeti vai manasā tūṣṇīṃ stomena stuvanti/ atro vāvaitad vācā saṃpannam/ tasmād etad atra na kāryam iti

utsṛjyāṃ3 notsṛjyā3m iti mīmāṃsante/ tad āhur utsṛjyam eveti/ yo vā avimokaṃ yāty, ud vā vai sa kṛntati pra vā kṣiṇoti/ avimokam ivaite yanti ye notsṛjante/ tad yat paurṇamāsīr utsṛjante 'riṣṭyā eva/ yo vai pūrṇa āvapati, vi vā vai tat patati pra vā śīryate/ pūrṇa eṣa yat saṃvatsaraḥ/ tad yat paurṇamāsīr utsṛjante 'riṣṭyā eva/ ūnād vai retas sicyata, ūnāt prajāḥ prajāyante/ pūrṇa eṣa yat saṃvatsaraḥ/ tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, reta eva tal lokaṃ kurvanti, prajananāya/ ūnād vai prāṇā īrate/ prajāpatir eṣa yat saṃvatsaraḥ/ tasyaite prāṇā yat paurṇamāsyaḥ/ tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, prajāpater eva tat prāṇān utsṛjante/ paurṇamāsīstomā ha khalu vai devāḥ/ tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, ko devān praty abhiṣṭotum arhatīti

te yad ahar utsṛjerann, indrāya vasumate pūrvāhṇe puroḍāśam aṣṭakapālaṃ nirvapeyuḥ/ indrāya rudravate mādhyandine puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nirvapeyuḥ/ indrāyādityavate 'parāhṇe puroḍāśaṃ dvādaśakapālaṃ nirvapeyuḥ/ etāsāṃ vai devatānāṃ savanāni bhājanaṃ, tan na savanenaibhyo yanti, na devatā antaryanti/ prajāpatir eṣa yat saṃvatsaraḥ/ tasyaite prāṇāpānā yat paurṇamāsyaś cāmāvāsyāś ca/ tad yat paurṇamāsīś cāmāvāsyāś cotsṛjante, prajāpater eva tat prāṇāpānān utsṛjante/ tam etam upariṣṭāt saṃvatsarasya caturviṃśatirātram upayanti/ atho āhuḥ - paurṇamāsīr evotsṛjyā iti/ prāṇabhājanā vai paurṇamāsy, apānabhājanāmāvāsyā/ bahir vai santaṃ prāṇam upajīvanty, antas santam apānam/ tad yat paurṇamāsīr utsṛjante, bahis santaṃ prāṇam upajīvāmāntas santam apānam iti/ tam etam upariṣṭād dvādaśarātram upayanti

tad u hovācāruṇir aṣāḍhaṃ sāvayasam utsṛjānaṃ - hotā chidre saṃvatsara āsta iti/ sa hovāca - mā na evaṃ bravīr, upa vai vayaṃ tam upariṣṭād dvādaśarātram aimeti/ taṃ ha tad upajagau --
jyāyo vā hi kanīyo vā na hi vā tena tat samam/
kapālam anyathā saty achidra upadhīyate//
iti vā aham etad dhotur manye/ chidraṃ vā ahaṃ teṣāṃ saṃvatsaraṃ many ya utsṛjante/ atho haiṣāṃ tad anyatheva satram upetaṃ bhavati/ yathā vai śaśa evaṃ yajñaḥ/ yo vai śaśam utsargaṃ lipsate, nainaṃ sa gṛhṇāti/ atha ya enam anutsargaṃ lipsate, sa evainaṃ gṛhṇāti/ utsargam evaital lipsante ya utsṛjante/ tasmān naivotsṛjyam iti

atha ha smāha kusurvinda auddālakir - utsṛjyaṃ caiva na ceti/ yad evādyāhar utsṛjeraṃs, tac chvo bhūte pratisaṃkhyāyopaprastuyuḥ/ tenaivotsṛṣṭaṃ ca na ceti/ atho yāvanty evāhāny utsṛjeraṃs tāni saṃkhyāyopariṣṭād atirātrasyopeyuḥ/ teno evotsṛṣṭaṃ ca na ceti/ atha ha smāha bhāllaveya - ukthāny evotsṛjyānīti/ prajā vai paśava ukthāni/ prajā eva tat paśūn utsṛjante/ atho yathā dṛtim abhidhmātam ucchvāsayet, tādṛk tat/ tad āhur utsṛjyam eveti/ prajāpatir eṣa yat saṃvatsaraḥ/ tasyaite prāṇāḥ parvāṇi yat paurṇamāsyaś cāmāvāsyāś ca/ yathā ha vā idaṃ dhṛtir abhidhmātaś śoced evaṃ ha vā eṣa prajāpatiḥ paśūñ chocayaty anutsṛjamānaḥ/ tad yat paurṇamāsīś cāmāvāsyāśa cotsṛjante, 'ṅgāny evāsya tat prāṇān parvāṇi prasārayanti, nen nas saṃvatsaraś śuśucāno hinasad iti/ tam īṃ hinvanty agruva iti śvo bhūte pratipadaṃ kurvīran/ tad yathā dṛtim ucchvāsitaṃ punar abhidhamet, tādṛk tat/ dhamanti bākuraṃ dṛtiṃ tridhātu sāraghaṃ madhv iti - saṃvatsaro vai bākuro dṛtir, yajñas tridhātur, brāhmaṇās saraghās, ta evaitan madhu kurvanti

atha ha smāha sirindaḥ pālālir - amāvāsyāyām evotsṛjyam iti/ amāvāsyāyāṃ vā etad devatā upasṛjanta/ devatānām utsṛṣṭim anūtsṛjāmahā iti/ ete u ha vai saṃvatsarasya madhye rātrī yat paurṇamāsī cāmāvāsyā ca/ tad yat paurṇamāsīṃ cāmāvāsyāṃ cotsṛjeran saṃvatsaraṃ medhena vyardhayeyuḥ/ trivṛd evāgniṣṭomaḥ kārya iti/ tasya yan nyūnāni stotrāṇi bhavanti, tenaivotsṛṣṭaṃ ca na ceti/ atha ha smāha nagarī jānaśruteya - ekatrika evopetya iti/ tasya yac chvāṃkṣitānīva stotrāṇi bhavanti, tenaivotsṛṣṭaṃ ca na ceti/ atha ha smāhāruṇir - yāv evaitau goāyuṣī stomau, tābhyām evotsṛṣṭaṃ ca na ceti/ tayor yasya nyūnāni stotrāṇi tenotsṛṣṭaṃ, yasyātiriktāni tenānutsṛṣṭam/ tasmād etāv evopetyāv iti

adhvaryur grahaṃ gṛhītvā dravati/ sa ahopāvartadhvam iti/ te hiṃkṛtyaiva prāñco niṣkramyāgreṇāgnīdhraṃ tiṣṭhanto viśveṣāṃ devānāṃ vratena stuvate/ viśvebhya eva tad devebhyo nivedayante - 'rātsmeti/ te prāñco 'bhikramya cātvālam avekṣamāṇāḥ krośena stuvate/ devānāṃ vā antaṃ jagmuṣām indriyaṃ vīryam apākrāmat/ tat krośenaivāvarundhata/ antam ivaite gacchanti ya saṃvatsarasyodṛcam aśnuvate/ tad yat krośena stuvata indriyasyaiva vīryasyāvaruddhyai/ athānukrośam/ devā vai yatra tryaheṇa svargaṃ lokam āyaṃs tad dhaiṣām etat tṛtīyam ahar vairūpaṃ vyāra/ tasyaiṣa śloko -
vairūpaṃ devā abhisaṃvasānās tad ātasthus tad u haiṣāṃ vyāra/
te hiṃkṛtya punar āruhy sarvaṃ evādhūnvata jarasaṃ tanūnām//
iti/ tasyo evaiṣa śloko -
yad vairūpa upahate vyadhve, hiṃkṛṇvantas samatiṣṭhanta yām antaḥ/
devasthānam asṛjanta sāma tena devāso 'mṛtatvam āyan//
iti/ te svargaṃ lokam āyaṃs tad vidhātā putrān abravīn - mā yūyam ādadhvam, ihaivāhaṃ yuṣmān vidhāsyāmīti

so 'syāṃ prācyāṃ diśi puraṃ vaidhātram adadhāt/ tasya prācīna āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ/ so 'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśy adharāhiṃ vaidhātram adadhāt/ tasya dakṣiṇa āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ/ so 'syāṃ pratīcyāṃ diśi paścaṃ vaidhātram adadhāt/ tasya pratīcī āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ/ so 'syām udīcyāṃ diśy uttarāhiṃ vaidhātram adadhāt/ tasyodīcīna āhur yāyaṇaḥ purohitaḥ/ te devā vidhātāram abruvann evam u cet tvam etad adhithās tathāsmān anvīkṣasva yathā vayaṃ svasti svargaṃ lokaṃ gacchemeti/ tān etena krośenānvaikṣata

indrāsuteṣu someṣu hoyehūho ity evainān prasedhat/ te 'bruvān - satrā vai no 'tyudasitsan/ tathā no 'nvīkṣasva tathā na etasmin loke anvābhajā iti/ tān etenaivānukrośenendrā ho iha veho ity evāsmin loke 'nvābhajat/ tato vai ta ubhayor anyor lokayoḥ pratyatiṣṭhan/ krośenaiva svargaṃ lokam agacchann anukrośenāsmin pratyatiṣṭhan/ te ya evaṃ vidvāṃsaḥ krośānukrośābhyāṃ stuvata ubhayor evānayor lokayoḥ pratitiṣṭhanti - krośenaiva svargaṃ lokaṃ gacchanty, anukrośenāsmin pratitiṣṭhanti

agner api pakṣaṃ prati satrasyarddhyā stuvate/ agnaya eva tad devebhyo nivedayante 'rātsmeti/ vratapakṣābhyāṃ abhito havirdhāne/ svargāya vā ete lokāya dīkṣante, ye saṃvatsarāya/ tad yad vratapakṣābhyāṃ stuvate, ātmann eva tat pakṣau pratidadhate, svargasya lokasya patanāya/ tasmād ātman pakṣau pratihitau/ prāṇāpānābhyāṃ stuvate/ prāṇena purastād apānena paścāt/ tad āhur vīva vā ete prāṇāpānābhyām ṛdhyante ye yajñiyasya karmaṇo 'tipādayanti yadi vā nātipādayanti/ ko hi tad veda yadi te 'ti vā pādayanti na vā/ tad yat prāṇāpānābhyāṃ stuvate prāṇāpānābhyām eva tat samṛdhyante

ślokānuślokābhyāṃ stuvate/ ślokena purastād anuślokena paścāt/ tad yac chlokena stuvate puṇyaṃ ślokam avaruṇadhāmahā iti/ atha yad anuślokena puṇyo 'nuśloka uttasthuṣo 'nūttiṣṭhād iti/ nihnavābhinihnavābhyāṃ stuvate/ nihnavena purastād abhinihnavena paścāt/ tad āhu śreyāṃsaṃ vā ete 'bhyārohanti ye saṃvatsaram iti/ tad yan nihnavena stuvate śreyasa eva tan nihnuvate, 'bhy evābhinihnavenārohanti/ yad u cehākarma tad u ca māpahnoṣmahā iti/ tathā haiṣāṃ tad anuṣoditaṃ bhavati/ aṃgirasāṃ ṣaḍviṃśatyakṣaraṇidhanenāntassadasaṃ stuvate/ jaghanenaudumbarīm aṃgirobhya etad devebhyo nivedayante 'rātsameti

tat pañcaviṃśaṃ kṛtvā stuvate vratasyānatiṣṭavāya, yad v eva prati bhūtecchandasāṃ vratena stuvate -
harī ta indra śmaśrūṇy uto te haritā harī/
taṃ tvā stuvanti kāravaḥ puruṣāso vanargavaḥ//
ṛṣya sa indra bhuṅṅ iti maghavann indra bhuṅṅ iti/
indras trasarapūtaḥ//
- - -sphigi punaḥpunas trasarasphigir
iti/ etāvad dha vā anyaikam aṅgam anāstum āsa yat sphigau/ anāstutenainam aṅagena stuvanti/ ṛddhiṣṇavo ha bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ tad āhuḥ kasmai kaṃ parimādaḥ kriyanta iti/ yathā ha vai śārada ukṣaivaṃ mahāvratam/ sa yathā śāradam ukṣāṇaṃ vāgarābhiḥ paritatyālabherann evam evaitat parimādbhir mahāvratam ālabhante vratasyāprakṣayāya/ atho yathaivedaṃ puruṣasya keśā nakhā lomāni śmaśrūṇi tathaivāsyaitad iti/ atho yad evedaṃ puruṣam abhito gaur aśvo 'jāvir vrīhayo yavās tad evāsyaitad iti

saptāśītir mahāvratasya stotryā bhavanti, trayodaśa parimādaḥ/ tac chatam/ śatāyur vai puruṣaś śatendriyaś śatavīryas tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai/ athaitā vācaḥ pravadanti/ kṣudrāḥ parimādaḥ - karkarī cālābuś ca vakrā ca kapiśīrṣṇī caiṣīkī cāpaghāṭalīkā ca vīṇā ca kaśyapī ca bhūmidundubhiś cārṣabheṇa carmaṇābhivihato vāṇaś ca śatatantrīḥ/ antarikṣe dundubhayo vitatā vadanti/ adhikuṃbhāḥ paryāyanti/ etā vācaḥ pravadanti - sarvasyai vāco 'varuddhyai, kṛtsnāyai vācaḥ - kṛtsnāṃ vācam avaruṇadhāmahā iti/ tad yad bhūmidundubhir ārṣabheṇa carmaṇābhivihato vadati - paramā vā ṛṣabho vāk - paramasyā paramasyā eva vāco 'varuddhyai/ antarikṣe dundabhayo vitatā vadanti - yaivāntarikṣe vāk tām eva tenāvarundhate/ adhikumbhāḥ paryāyanty - etad vai pratyakṣaṃ divo rūpaṃ yan mūrdhā - yaivāmuṣyāṃ vāk tām eva tenāvarundhate/ vāṇaṃ śatatantrīm āghnanti - śatāyur vai puruṣaś śatendriyaś śatavīryas - tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai

māgadhaṃ ca puṃścalūṃ ca dakṣiṇe vedyante mithunī kārayanti, mithunatvāya prajananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ āryaṃ ca varṇaṃ śaudraṃ coparyupari cātvālaṃ bastājine vyāyamanty ārṣabhe vā carmaṇi/ tayor antarvedy āryo varṇo bhavati bahirvedi śaudraḥ/ tayor āryeṇa varṇena śaudraṃ varṇaṃ jyapayanti/ devāś ca vā asurāś cāmuṣminn āditye 'spardhanta/ taṃ devā asurāṇām avṛñjata/ tad yad āryeṇa varṇena śaudraṃ varṇaṃ jyāpayanty, etam eva tad dviṣato bhrātṛvyasya vṛñjate/ tayor ānyaḥ krośati, prāṇyaś śaṃsati/ ya ākrośati, punāty evainān saḥ/ atha yaḥ praśaṃsati, pūteṣva evaiteṣu sa indriyaṃ vīryaṃ dadhāti/ ājiṃ dhāvanti/ paramaṃ vā etan maho yad ājiḥ - paramasyaiva mahaso 'varuddhyai/ saṃnaddhā bhavanti/ paramā vai saṃnaddhe tviṣiḥ/ paramām eva tat tviṣim ātmasu dadhate/ pūrṇakumbhā mārjālīyaṃ paryāyanti - pūrṇasyaivāvaruddhyai/ hai mahā hai mahā iti - mahaso 'varuddhyai/ idaṃ madhv idaṃ madhv iti - madhv iva vā etad devebhyaḥ kriyate yan mahāvratam/ paramo vai madhuni rasaḥ, paramasyaiva rasasyāvaruddhyai/ tad āhur - īśvarā ādyā bhavitor yad dhai mahā idaṃ madhv iti gāyantīḥ paryeyuḥ/ hai mahām eva gāyantīḥ paryeyur iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir - yadā vai bhavati yadāsty, athādyo bhavati/ kim asato 'dyuḥ/ hai mahā idaṃ madhv ity eva gāyantīḥ paryeyur iti

te stoṣyanto viparāyanti/ adhvaryus trivṛtā śīrṣṇā gāyatreṇa stoṣyann agreṇa havirdhāne upaviśati, maitrāvaruṇaḥ pañcadaśena pakṣeṇa bṛhatā stoṣyan dakṣiṇata upaviśati, brāhmaṇācchaṃsī saptadaśena pakṣeṇa rathantareṇa stoṣyann uttarata upaviśati, naiṣṭaikaviṃśena pucchena bhadreṇa stoṣyan patnīnāṃ madhya upaviśaty, udgātā pañcaviṃśenātmanā rājanena stoṣyann audumbarīm adhirohaty - ūrg vā annam udumbara - ūrja evānnādyasyāvaruddhyai/ tām abhimantrayate - bṛhadrathantare te pūrvau pādau, vairūpavairāje 'parau, śākvararaivate 'nūcyāni, chandāṃsy āstaraṇaṃ, yajūṃṣi vivayanaṃ, syonām āsadaṃ suṣadām āsadam iti/ tasyai pratyavaroho -
mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām/
pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ//
iti

te sakṛd eva sarve hiṃkurvanti/ tasmāt puruṣas saṃviddho jāyate/ udgātur hiṃkāram anu hiṃkurvanti/ tasmād ātmano vaśam aṅgāni yanti/ adhvaryus trivṛtā śīrṣṇā gāyatreṇodgāyati/ idaṃ tac chiraḥ pratidadhāti/ tasmād idaṃ śiraḥ pratihitam/ parācībhir apunarabhyāvartam/ tasmād idaṃ śiraḥ parāṅ eva neti neti/ navabhir udgāyati/ tasmād idaṃ śiro na medyato 'numedyati, na kṛśyato 'nukṛśyati/ maitrāvaruṇaḥ pañcadaśapakṣeṇa bṛhatodgāyati/ imaṃ tad bāhuṃ pratidadhāti/ tasmād ayaṃ bāhuḥ pratihitaḥ/ parācībhir punarabhyāvartam / tasmād idaṃ bāhuṃ saṃ cāñcati pra ca sārayati/ tisras satīḥ pañcadaśa karoti/ kasmād ayaṃ bāhur medyato 'numedyati, kṛśyato 'nukṛśyati/ vīryaṃ vai bṛhad, vīryaṃ pañcadaśaḥ/ tad yat pañcadaśena pakṣeṇa bṛhatodgāyati tasmād ayaṃ bāhvor vīryavattaraḥ/ tasmād u dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vayāṃsy anu pariplavante/ puṃso vā etad rūpaṃ yad bṛhat, striyai rathantaram/ tad yad ito bṛhatā stuvata, ito rathantareṇa, tasmāt pumān dakṣiṇato yoṣām upaśete/ brāhmaṇācchaṃsī saptadaśena pakṣeṇa rathantareṇodgāyati/ imaṃ taṃ bāhuṃ pratidadhāti/ tasmād ayaṃ bāhuḥ pratihitaḥ parācībhir apunarabhyāvartam/ tasmād imaṃ bāhuṃ saṃ cāñcati pra ca sārayati/ tisras satīs saptadaśakaroti/ tasmād ayaṃ bāhur medyato 'numedyati, kṛśyato 'nukṛśyati

neṣṭaikaviṃśena pucchena bhadreṇodgāyati/ idaṃ tat pucchaṃ pratidadhāti/ tasmād idaṃ pucchaṃ pratihitam/ parācībhir punarabhyāvartam/ tasmād idaṃ pucchaṃ saṃ cāñcati, pra ca sārayati/ tisras satīr ekaviṃśatiṃ karoti/ tasmād idaṃ pucchaṃ medyato 'numedyati kṛśyato 'nukṛśyati/ udgātā pañcaviṃśenātmanā rājanenodgāyati/ imaṃ tad ātmānaṃ pratidadhāti/ tasmād ayam ātmā pratihitaḥ/ parācībhir punarabhyāvartam/ tasmād idam ātmānaṃ saṃ cāñcati, pra ca sārayati/ tisras satīḥ pañcaviṃśatiṃ karoti/ tasmād ayam ātmā medyato 'numedyati, kṛśyato 'nukṛśyati/ ta ekaikayāstuyodgātāram upasamāyanti/ tābhir udgātodgāyati/ ātmann eva tad aṃgāni pratidadhāti/ tasmād ātmann aṅgāni pratihitāni/ ātmanyayottamayodgāyati/ tasmād idam ātmana ud iva śete

prajāpatiḥ prajās sasṛjānas sa vyasraṃsata/ tasmād devatā vyudakrāman/ tam indra eva devatānāṃ nājahāt/ sa indram abravīt kathaṃ nv aham itaḥ punar anvābhaveyam iti/ kiṃ khalu vai te 'stīty abravīt/ sto nvai ma imau prāṇāpānāv iti/ yat sto ma ity abravīt, tat stomasya stomatvam/ stuvata enaṃ svā - ayaṃ na śreṣṭha iti ya evaṃ veda/ tam abravīt sa vā etābhyām eva saṃvatsaraṃ stuṣva/ taṃ tvaitābhyām eva tuṣṭuvānam upariṣṭāt saṃvatsarasya sarvā devatās samabhyavaiṣyantīti/ sa etābhyām eva saṃvatsaram astuta/ tam etābhyām eva tuṣṭuvānam upariṣṭāt saṃvatsarasya sarvā devatās samabhyavāyan diśāṃ rasaṃ pravṛhyāpāṃ rasaṃ vedasya rasam annasya rasaṃ, mahate vrataṃ harāmo mahate vrataṃ harāma iti vadantīḥ/ tā yad abruvan - mahate vrataṃ harāma iti tan mahāvratasya mahāvratatvam/ tad asmai prāyacchan/ tad avratayat/ tāḥ pramodanta - mahāvratayatīti, mahāvratayatīti/ tasmād etasminn ahan preva modante/ devatā hy asmin pramodanta/
tad āhur - madhyatas saṃvatsarasya viṣuvaty upetyam -

-- annaṃ vai vratam/ madhyato vā annam aśitaṃ dhinotīti/ tad u vā āhur - ardhaṃ vā ete 'nnādyasyāvarundhate ye madhyatas saṃvatsarasya viṣuvati mahāvratam upayanti/ saṃvatsaraḥ kṛtsnam annādyaṃ pacati/ tad upariṣṭāt saṃvatsarasyopetyaṃ - kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyā iti/ atha ha smāha nagarī jānaśruteya - ugro vā eṣa madhyamaśīvā yan mahāvratam/ yad vā ugro madhyamaśīvā bhavati, sarvān vai so 'nyān vyavakīryāthaikaś śete/ tad upariṣṭād eva saṃvatsarasyopetyaṃ kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyā iti/ tat pañcaviṃśaṃ bhavati/ caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ/ annādyaṃ pañcaviṃśy, annādyam evaitat pañcaviṃśyopadhīyate/ sa yathā pūrṇodhnīm upasadya duhītaivam evaitat pañcaviṃśyānnādyaṃ duhre

tad āhus tavaśśāvyam evaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ devā vai yad agre vrataṃ samabharaṃs tat tavaśśāvyam abhavat/ tad yad etasyāhnas tavaśśāvyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, vratam evaitat pratyakṣam upayanti/ tad u vā āhur duṣprajñānā vai tavaśśāvyasya stobhāḥ padavṛttīḥ prastāvāḥ pratihārā devatā nidhanāni/ vāmadevyam evaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ ātmā vai vratasya vāmadevyam/ sa yathāgatya gṛhān na vindet tādṛk tad yad etasyāhno'nyad vāmadevyāt pṛṣṭhaṃ kuryuḥ/ tad āhu - svāraṃ na pṛṣṭhatāyai/ tatsthānaṃ rājanam evaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ rājanena vai prajāpatiḥ prajānāṃ rājyam aiśvaryam ādhipatyam agacchat/ tad yena prajāpatiḥ prajānāṃ rājyam aiśvaryam ādhipatyam agacchat, tena prajānāṃ rājyam aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchāmeti/ parokṣam iva ha khalu vā etad vāmadevyaṃ yad rājanam/ rājanaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ vāmadevyaṃ maitrāvaruṇasāma/ pañcanidhanaṃ vāmadevyaṃ brahmasāma/ sāmābhipūrvam evaitad vāmadevyena madhyata ātmānaṃ saṃdadhato yanti

tat pañcastobhaṃ bhavati pañcapadavṛttīkaṃ pañcadevataṃ pañcapratihāraṃ pañcanidhanam/ yaḥ pāṃkto yajño, ye pāṃktāḥ paśavo, yat pāṃktam annādyaṃ, ye pañcartavo, yat kiṃ ca pañca pañca tasyaiṣā sarvasyarddhis tasyopāptiḥ/ pañcanidhanaṃ vāmadevyaṃ brahmasāma bhavati/ pañcadheva hi vratena stuvate/ tad aticchandassu bhavati trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiram ity etāsu/ ati vā eṣo 'nyāni chandāṃsi yad aticchandāḥ/ aty ete 'nyān ye saṃvatsarasadaḥ/ sva evaitac chandasi pratitiṣṭhanti/ tad v aticchandassv eva tad ehivad ihavad bhavaty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/ tad āhur ilāndam evaitasyāhno 'gniṣṭomasāma kāryam iti/ ilāndena vai prajāpatiḥ prajābhya irām annādyaṃ prāyacchat/ tad yena prajāpatiḥ prajābhya irām annādyaṃ prāyacchat tenerām annādyam avarudhyottiṣṭhāmeti/ tad v aticchandassv eva bhavati/ ati vā eṣo 'nyāni chandāṃsi yad aticchandāḥ/ aty ete 'nyān ye saṃvatsarasadaḥ/ sva evaitac chandasi pratitiṣṭhanti

tad vaiśvānarīyāsu bhavati/ vaiśvānarasya hy etat stotram/ aśītyakṣarāsu bhavaty aśnavāmahā iti/ samudra ivākṣitam iva ha khalu vā etac chando yad aticchandās, samudra ivākṣitās tuṣṭuvānā asāmeti/ tat pakṣi bhavati/ pakṣi hy etasyāhno vratam/ e vratam ity āha - annaṃ vai vratam - annādyasyaivāvaruddhyai/ e suvar ity āha svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ e śakunā ity āha vaya evaitac chakunā bhūtvā svargaṃ lokaṃ samaśnuvate/ tad āhur vāravantīyam evaitasyāhno 'gniṣṭomasāma kāryam iti/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ tān vāravantīyenaiva varaṇaśākhām ācchidyāvārayata/ yad avārayat tad vāravantīyasya vāravantīyatvam/ tasmād varuṇaṃ bhiṣajyam āhuḥ/ tad yad etasyāhno vāravantīyam agniṣṭosāma bhavati, yad enena karmaṇāvārutsmahi, tan no vāravantīyena vāritam antata upatiṣṭhātā iti/ tad ehivad ihavad bhavaty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/ tad u vā āhur yad vāvānyā vāṅ nātivadati tad etasyāhno 'gniṣṭomasāma kāryam/ yajñāyajñīyaṃ vāvānyā vāṅ nātivadati/ vāg vai yajñāyajñīyam/ kuto hi vāg vācam ativadiṣyati/ tasmād etasyāhno yajñāyajñīyam evāgniṣṭomasāma kāryam iti

annaṃ vai vrataṃ, śrīr vai vratam/ vratena vā annam adyate, vratena śrīr āpyate/ tad āhur upariṣṭād eva saṃvatsarasyopetyam/ dūrūpaṃ vai tato vrataṃ vijñāyate yatropajāyata iti/ tat pañcaviṃśaṃ bhavati/ caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaro, 'nnādyaṃ pañcaviśy, annādyam evaitat pañcaviṃśyopadhīyate/ pañcaviṃśo ha khalu vai puruṣaḥ/ puruṣasyaitat stotram ity āhur - daśa vai puruṣasya hastyā aṃgulayo, daśa padyāś, catvāri prāṃgāṇy, ātmā pañcaviṃśaṣ, ṣaḍ imāni parvāṇi, ṣaḍ imāni, ṣaḍ imāni, ṣaḍ imāny , ātmā pañcaviṃśo, dvādaśemāḥ pariśavo, dvādaśemā, ātmaiva pañcaviṃśaḥ/ puruṣaṃ vāvaitena saṃskurvanti puruṣaṃ prajanayanti/ tad āhus sarvam evaitad ahaḥ pañcaviṃśam upetyam iti/ pañcaviṃśam eva śira upeyuḥ, pañcaviṃśam anyaṃ pakṣaṃ, pañcaviṃśam anyaṃ, pañcaviṃśaṃ pucchaṃ, pañcaviṃśam ātmānam, evaṃ vratasyopāptir aṃgenāṅgena vratam upāpnavāmeti/ tasmād atha ha smāharjjiśvā vātavāta - ekaṃ vāvaitat stotraṃ sat tat pañcadhā vihṛtya stuyuḥ - pañcabhir eva śira stuyuḥ, pañcabhir anyaṃ pakṣaṃ, pañcabhir anyaṃ, pañcabhiḥ pucchaṃ, pañcabhir ātmānam/ tathaikam eva pañcaviṃśaṃ nātiricyate/ evaṃ vratasyopāptir iti

atha ha smāhāruṇir na vā anyāny aṃgāny ātmanā samāni/ no 'nyair aṃgair ātmā samaḥ/ viṣameṇa vai puruṣaḥ kalpate, viṣameṇa samaḥ/ tad yathāvidham evaitad evam upetyam iti/ brahma vai vratasya śiro, dyāvāpṛthivī pakṣāv, antarikṣam ātmā, sāma puccham/ gāyatraṃ vai vratasya śiras, tad dhi brahma/ bṛhdrathantare pakṣau, te hi dyāvāpṛthivī/ vāmadevyam ātmā, tad dhy antarikṣam/ yajñāyajñīyam pucchaṃ, tad dhi sāma/ navabhiś śira stuvanti/ nava vai puruṣe prāṇāḥ/ prāṇānām evaiṣā saṃmā prāṇānām ṛddhiḥ/ tasmin gāyatrasāmādhyūhanti/ prāṇo vai gāyatrasāma/ prāṇam eva tac chīrṣan dadhati/ tasmāc chīrṣan prāṇo hitaḥ/ te pratyañco nisṛvyārkaśīrṣam iti tena stuvate/ grīvā hi tās tad yad imān lokān anudākhyāyam iva gāyati/ śiraś caiva tad ātmānaṃ ca saṃdadhāti/ tasmāc chiraś cātmā ca saṃhitau/ tad āhur apañcaviṃśaṃ bhavaty, atiricyate, tasmād etad atra na kāryam iti

ta etena trivṛtā stomena rathantaram abhyāyanti/ brahma vai trivṛd, annaṃ rathantaram/ brahmaṇaiva tad annādyaṃ spṛṇvanti/ tasmin pañcadaśaṃ stomam adhyūhanti/ vajro vai pañcadaśo 'nnaṃ rathantaram/ vajreṇaiva tad annādyaṃ parigṛhṇanti/ ta etena pañcadaśena saptadaśam abhyāyanti/ vajro vai pañcadaśo, viṭ saptadaśaḥ/ vajreṇaiva tad viśaṃ spṛṇvanti/ tasmin brahmasāmādhyūhanti/ kṣatraṃ vai bṛhat/ kṣatram eva tad viśy adhyūhanti/ sa tasmāt kṣatriyo viśy adhyūḍhaḥ/ tad āhur ito bṛhatā stotavyam, ito rathantareṇeti/ prāṇam iva vā idaṃ sarvaṃ pratyudyatyā iti/ tad u ha smāha kījo vākāyanaḥ - pṛṣṭhato vā ete 'nnādyaṃ kurvate, ya ito bṛhatā stuvata, ito rathantareṇa/ annaṃ vai rathantaram/ dakṣiṇato vā annādyam avaruddham upācarati/ tasmād ita eva bṛhatā stuvata, ito rathantareṇānnādyasyāvaruddhyā iti/ ya u evaiṣa pañcadaśa stomas sa u pratyudyatyā iti/ tasmād u savyaṃ pakṣaṃ vayāṃsy anu pariplavante/ ta etena sarveṇaikaviṃśaṃ pratiṣṭhām āyanti/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ sarvasmin vā eṣo 'sminn adhi pratiṣṭhitaḥ/ tad yasminn eṣa sarvasminn adhi pratiṣṭhitas tasmin sarvasminn adhi pratitiṣṭhāmety etaṃ pratiṣṭhāpayanti

tasmin bhadraṃ sāmādhyūhanti/ prajā vai bhadram/ pucchato vai prajāḥ prajāyante/ pucchata evaitat prajanane prajāṃ dadhate prajātyai/ tatrāpi śreyaḥ kāryam āhuḥ/ prajā vai bhadraṃ, prajāyai yā prajā sā śreyaḥ/ api ha prajāyai prajāṃ paśyate ya evaṃ veda/ tad āhus sakṛd eva sarveṇa stotavyaṃ vayaso 'nurūpaṃ kṛtveti/ yad vai vayaḥ prapatati sarvāṇy aṅgāni nāānāśo yuktvā prapatati/ atha yad upaviśati sarvāṇy aṅgāny ātmānam upasamāhṛtyopaviśatīti/ tad yat sakṛdeva sarveṇa stuvanti yathā vayaḥ prapatat sarvāṇy aṅgāni nānāśo yuktvā prapatet tādṛk tat/ atha yad ekaikayā stutayopasamāyanti yathā vaya upaviśat sarvāṇy evāṅagāny ātmānam upasamāhṛtyopaviśet tādṛg u (ta)t / atha ha smāha bhāh bhāllaveyo - naitasminn ahann anya udgātus sāmnārtvijyaṃ kuryāt/ śrīr vā etad ahaḥ, śrīr udgātā/ yad etasminn ahann anya udgātus sāmnārtvijyaṃ kuryād anavavaditainān avavaded anabhyāroḍhābhyārohet, pāpavasyasaṃ syāt, sa vaivānuparisarpaṃ saṃsthāpayet, sa vaikaikayā stutayopasameyād iti/ tad iva tv atra paricakṣate yan navaviṃśastomas saṃpadyate/ tad āhur navaviṃśa stomas saṃpadyatevāśyamānānupatet svaṃ yūthaṃ jānamejaya gaur gās sāhasrayājina śalakāṇḍāṇi vigacchatītīva vā etā yathāyatham apiyantīti/ śiva eva śīrṣann āpyeti, pakṣau pakṣe, pucchaṃ pucchyātmānam id ātmann āpyeti/ navaviṃśa stomas saṃpadyate kāryam evāpy evam iti

āsandīm udgātādhirohati, pleṃkhaṃ hotā, kūrcāv adhvaryū, kūrcasada evānyā hotrā bhavanti/ tad āhur na dīkṣitenāsandy adhiruhyeti/ utthitā ha khalu vā etad ahar āgacchanti/ yad vāvādo daśamam ahas tad evokthāni/ iyam adhiruhyaivety āhuḥ/ antarikṣasācy eva vai śrīḥ/ evaṃ śriyā upāptir iti/ vāṇaś śataśrīr bhavati/ śatāyur vai puruṣaśśatendriyaś śatavīryas,tasyaivendriyasya vīryasyāvaruddhyai/ tad āhur na vāṇaś śataśrīḥ kāryo, yarhi vā etasya brāhmaṇās santānam avidus sakṛt santato vā eṣa tarhi rājñāṃ samāsu praviśāmi bruvann aśayat taṃ kiṃ tat kuryur yas tathaitarhi na yathā pureti/ tad u vā āhuḥ kiṃ khalu tathaitarhi yathā purā/ ekasāmnā ha sma vai purā stutvā svargaṃ lokaṃ gacchanty, atho 'vabhṛthād evodetya kāryaḥ/ evaṃ vāṇaś śataśrīr vācaḥ kṛtsnatvāyeti/ tasyaiṣa santāno - bhūr bhuva svar vadā vadā vadī vadā vadoruḥ pṛthus sugas sugantuḥ karmaḥ karaṇaḥ karaḥ kariṣyann aindrīṃ vācaṃ bṛhatīṃ viśvarūpāṃ śatāyuṣaṃ pravada deva vāṇeti/ athendraṇatayā ceṣīkayā vetasaśākhayā collikhati - mano jyotir iti, vāk satyam iti, mano bhadra iti

ahīnasaṃ hāśvatthiṃ putrā upasametyocus - satrāyāmo vai bhagavo 'nu naś śādhīti/ sa hovāca - maivaṃ vocata/ durupadharṣo vai saṃvatsaraḥ/ yathā vai rathanābhāv arāḥ pratiṣṭhitā, evaṃ vai saṃvatsare sarve mṛtyavaḥ pratiṣṭhitāḥ/ athaitad evaṃ brūtheti/ te hocus teṣāṃ vai tvam eva bhiṣag asi, tvaṃ prāyaścittir, anv eva naś śādhīti/ tad dhāsya priyam āsa/ sa hovācaivaṃ ced brūtha, ṣaṭsu sma pratiṣṭhāsu pratitiṣṭhata/ ṣaḍbhya sma haritmatībhyo meta/ catuścakraṃ sma pārayiṣṇuṃ samārohata/ svargasya sma lokasya patho 'ñjasāyanān meta/ saṃvatsarasya sma vyāptam atiplavadhvam/ daivyaṃ sma mithunam upeta/ praspaṣṭāt sma sārthān mā hīyadhvam/ acyutaṃ sma yajñasya mā cyāvayata/ yajñasya sma śvastanam upeta/ vācaṃ sma satyavatīm upeta/ varṣiṣṭhān smājau yuṅdhvam/ uttarāvatīṃ sma śriyam upeta/ svargaṃ sma loke pratitiṣṭhata/ grāmāt smāraṇyaṃ meta/ jñānāt smāvirbhavān meta/ daivyāt sma vivāhān meta/ yajñāt sma meteti/ etāni hainān anuśaśāsa/ te hocur anu na idam aśiṣaḥ parokṣeṇaiva/ tathā no 'nuśādhi yathedaṃ vijānīyāmeti

sa hovāca yad vo 'vocaṃ - ṣaṭsu sma pratiṣṭhāsu pratitiṣṭhateti, nidhanavanti sma pavamānamukhebhyo mā cyāvayatety eva vas tad avocam iti/ eṣā ha vai sāmnaḥ pratiṣṭhā yan nidhanam/ ṣaḍ etāni nidhanavanti bhavanti, ṣaḍ ṛtavas saṃvatsaraḥ/ sa yathā vṛkṣam ākramaṇair ākramamāṇa iyād evam evaitais sāmanidhanai svargaṃ lokaṃ rohanto yanti/ tasmān nidhanavanti pavamānamukhebhyo na cyāvayitavyāni/
atha yad vo 'vocaṃ ṣaḍbhya sma haritmatībhyo metetīḻāvibhaktir eva vas tad avocam, iḻābhi sma bṛhatīr ārabhadhvam ity eva vas tad avocam iti/ tā etāṣ ṣaḍ haritmatīḥ/ sa yathā ṣaḍ ḍharitmatīr aśvatarīs saṃyujya yatra jigamiṣet tad gacched, evam evaitābhir iḻāvibhaktibhi svargaṃ lokam abhyaśnuvate/ tasmād iḻābhir eva bṛhatīr ārabhyā

atha yad vo 'vocaṃ catuścakraṃ sma pārayiṣṇuṃ samārohateti, pra soma devavītaye, parīto ṣiñcatā sutam, abhi somāsa āyavaḥ, punānas soma dhārayety etā eva vas tac catasro bṛhatīr avocam iti/ eṣa ha vai catuścakra pārayiṣṇur yad etā bṛhatyaḥ/ sa yathā catuścakreṇa pārayiṣṇunā yatra jigamiṣeta tad gacched, evam evaitābhir bṛhatībhir bṛhatībhi svargaṃ lokaṃ gacchanti/ atho eṣa vāva devarathaḥ/ sa yathā devarathena suyuktena yatra jigamiṣet tad gacched, evam evaitābhir bṛhatībhi svargaṃ lokaṃ gacchanti/ tasmād etā eva bṛhatīḥ kāryāḥ/
atha yad vo 'vocaṃ svargasya sma lokasya patho 'ñjasāyanān metety, auśanakāve eva vas tad avocam iti/ eṣa ha vai svargasya lokasya panthā añjasāyano yad auśanakāve/ auśanaṃ purastād bhavati kāvam upariṣṭāt/ tāv etat pitāputrāv eva nāvam ajataḥ/ sa yathā pitāputrau nāvam ajantau tām ariṣṭāṃ svasti pāraṃ gamayeyātām , evam evaitad auauśanakāvābhyāṃ svasty ariṣṭā udṛcam aśnuvate/ tasmād auśanakāve nāvasṛjye

atha yad vo 'vocaṃ saṃvatsarasya sma vyāptam atiplavadhvam ity abhīvartaṃ vā sma pavamāne kurudhvaṃ plavaṃ vety eva vas tad avocam iti/ etad dha vai saṃvatsarasya vyāptaṃ yad ṛtavo yan māsā yad ṛtusandhayaḥ/ tad u vā āhur ya ṛtavo ye māsā ya ṛtusandhayo 'horātre vāva tad bhavataḥ/ ahorātre vāva saṃvatsarasya vyāptam iti/ tat plavaḥ kāryaḥ/ atra vai gauḥ plavate, 'va hasty, ava puruṣaḥ, plavo nāvaplavate/ tad etena plavenānavaplāvinaitat saṃvatsarasya vyāptam atiplavāmahā iti/ tad āhur asti paricakṣā plavātiplutā iti vai nindanti/ yo vai jīyate yo hīyate, tam āhur aploṣṭeti/ abhīvarta eva kāryaḥ/ tasyaikākṣaraṃ nidhanaṃ bhavati/ ekākṣarā vai vāk/ vāg u kṛtsnaṃ brahma/ tad etena kṛtsnena brahmaṇā yathā carmaṇā kudīkaṇṭakān prāvṛtyātīyād evam evaitat saṃvatsarasya vyāptaṃ prāvṛtyātiyanti/ atho yathā taptān pāṃsūn upānahy atīyāt tādṛk tat/ tasmād abhīvarta eva kāryaḥ/
atha yad vo 'vocaṃ daivyaṃ sma mithunam upetety, uccā te jātam andhasā, svādiṣṭhayā madiṣṭhayety ete eva vas tad gāyatryāv avocam iti/ etad vai daivyaṃ mithunaṃ yad ete gāyatryā - uccā ta iti puṃso rūpaṃ, svādiṣṭhayeti striyai/ tad etan mithunaṃ prajananaṃ kriyate/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ tasmād ete eva gāyatryau kārye

atha yad vo 'vocaṃ praspaṣṭāt sma sārthān mā hīyadhvam iti, bṛhadrathantare eva vas tad avocam iti/ eṣa ha vai praspaṣṭaḥ sārtho yad bṛhdrathantare/ ete ha vā etāny araṇyāny atinayato yāny etāni savanāraṇyāni/ tad etad ṣaḍgrāmam iti - trivṛt stomaḥ/ asti parastarām iti - pañcadaśaḥ/ asti parastarām iti - saptadaśaḥ/ asty eva parastarām ity - ekaviṃśaḥ/ śrānta enad gacched iti triṇavaḥ/ āsāyainad iti trayastriṃśaḥ/ atha yathaikāṃ vā dve vāntaroṣyaiva tad yac chandomāḥ/ kṣatraṃ vā ete sāmnāṃ yad bṛhadrathantare/ kṣatriya u vā araṇyasyātinetā/ tad yatra vai kṣatreṇāraṇyenaiti, yo vai tatra taṃ dasyur jānāti, yad yat syālvaṃ vā madhu vā bhavati, tenāsmā āvirbhavati/ atha ye 'nye naṃṣṭrāḥ paripanthinaḥ, parāñcas te kakṣaṃ gahanāny abhyavayanti/ sa yathā kṣatriyeṇa sahābibhyad araṇyam atīyād, evam evaitad bṛhadrathantarābhyām atiyanti/ atho eṣa vāva devayānaḥ panthā yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ te devā etena devayānena pathaitaṃ svargaṃ lokaṃ gatvānvāgamān manuṣyāṇām abibhayuḥ/ te hocur upa taj jānīta yathā no manuṣyā nānvāgacchān iti/ ta etān yajñamuho rakṣāṃsi pratyauhan/ tad yad dīkṣito mīyate yad rudhyate, ete haiva tat kurvanti/ tad bṛhadrathantare evātinayataḥ/ tān yān ete ghnanty, anetrān haiva tān ghnanti, ye bṛhadrathantare avasṛjanti/ tasmād bṛhadrathantare nāvasṛjye

ata ha smāha nagarī jānaśruteyo - vṛkasya caratas sarpaṇam iti/ ko vṛka iti/ prajāpatir iti/ kaḥ prajāpatir iti/ saṃvatsara iti/ tasya kiṃ sarpaṇam iti/ ahorātre iti/ ke ahorātre iti/ bṛhadrathantare iti/ etābhyāṃ ha vā eṣa etat sarpati/ tau prāṇāpānau, tāv imau lokau, yad daivyaṃ mithunam/ tau haitat saṃvatsarasyaiva pādāv ārabhya yanti/ te svasty ariṣṭā udṛcam aśnuvate/
atha yad vo 'vocam acyutaṃ sma yajñasya mā cyāvayateti, vāmadevyam eva vas tad avocam iti/ etad dha vai yajñasyācyutaṃ yad vāmadevyam/ prāṇo hi vāmadevyam/ prāṇān ned avacchidyāmahā iti/
atha yad vo 'vocaṃ yajñasya sma śvastanam upeteti gaurivītam eva vas tad avocam iti/ etad dha vai yajñasya śvastanaṃ yad gaurivītaṃ, prajā śvastanaṃ, paśava śvastanaṃ, svargo loka śvastanam/ sa yathā kṣetrajño grāmaṃ dhāvayed - adas sugaṃ tena yāsyāmo , 'das sutīrthaṃ tena tariṣyāmo, 'das suvasaṃ tad vatsyāma ity, evam etau gaurivītasyodāsāv avasānadarśau carataḥ/ atho yathā somapravākas somaṃ prāhaivam etau gaurivītasyodāsau devebhyas somaṃ prāhatuḥ/ proktasomo ha sa tāṃ rātriṃ vasati yasminn ahani gaurivītaṃ bhavati/ atho hainaṃ devā īkṣante - dhāvata śvo yaṣṭeti/ tad yad ekāhe gaurivītaṃ na kurvanti, ned devān lopayāmahā iti

atha yad vo 'vocaṃ - vācaṃ sma satyavatīm upeteti - purojitī vo andhasa ity etām eva vas tad anuṣṭubham avocam iti/ eṣā vai vāk satyavatī yad eṣānuṣṭup/ anuṣṭup pūrvā bhavati, gāyatryā uttare/ vāg vā anuṣṭup, prāṇo gāyatrī/ etad vai vācassatyaṃ yat prāṇaḥ/ saiṣā vāk satyavatī/ atho yathānyau navatarau cakrāv upāsyed evam evaitām anuṣṭubhaṃ tryahamukheṣu paryāharanti, svargasya lokasya samaṣṭyai/ tasmād eṣaivānuṣṭup kāryā/
atha yad vo 'vocaṃ varṣiṣṭhān smājau yuṅdhvam ity agniṣṭomasāmāny eva tasmād avocam iti/ ete ha vai varṣiṣṭhā ājau yujyante yad agniṣṭomasāmāni yāni vai tāny akṣyantyahāni/
atha yad vo 'vocam uttarāvatīṃ sma śriyam upeteti pṛṣṭhāny eva vas tad avocam iti/ eṣā ha vā uttarāvatī śrīr yat pṛṣṭhāni - trivṛt pañcadaśam saptadaśam ekaviṃśaṃ triṇavam ity ā trayastriṃśād utkrāmanti/
atha yad vo 'vocaṃ svarge sma loke pratitiṣṭhateti - yajñāyajñīyaṃ sma vo 'gniṣṭomasāmāstv ity eva vas tad avocam iti/ eṣa ha vai svargo loko yad yajñāyajñīyam, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etasminn eva tat svarge loke 'ntataḥ pratitiṣṭhanti

atha yad vo 'vocaṃ grāmāt smāraṇyaṃ metety - āhāryāṇi sma sāmāni mābhidhyāyatety eva vas tad avocam iti/ sa yathā grāmād grāmaṃ saṃvrajed abibhyad evaṃ tad yad agniṣṭomasāmāni/ atha yathāraṇyād araṇyaṃ yan sa kaṇṭakena vā śalākayā vā paritṛṇṇa āgacched, atho iyato no 'vyātsur iyanto vividhyamānānām amuṣmahīty evaṃ tad yad āhāryāṇi sāmāni/ tasmād āhāryāṇāṃ sāmnāṃ nāśayitavyāni/
atha yad vo 'vocaṃ jñānāt smāvirbhavān meteti, sujñānam eva vastad avocam iti/
atha yad vo 'vocaṃ daivyāt sma vivāhān meteti, śyaitanaudhase eva vas tad avocam iti/
atha yad vo 'vocaṃ yajñāt sma meteti, śraddhā sma vo mā vyaid ity eva vas tad avocam iti/ eṣā ha vai devānāṃ rājñī yac chraddhā/ saiṣā prātar upakramya tiṣṭhati/ tāṃ devā upatiṣṭhante - yādrīcy eṣyati tadryañca eṣyāma iti/ tasyai sarve devā anuvartmānas sāyaṃ juṣante/ tam āviśati, sa juhoti, sa yajate/ tad devā upajīvanti/
etāṃ haibhyas tat saṃvatsare 'riṣṭim uvāca/ te ya evaṃ vidvāṃsas saṃvatsaram upayanti, svasty evāriṣṭā udṛcam aśnuvate

puruṣaṃ vāvaitad āsate yat saṃvatsaram/ puruṣo vai prajāpatiḥ, prajāpatis saṃvatsaraḥ/ tam evaitad īpsanta āsata ātmānaṃ yajñaṃ kṛtvā/ tasya pādāv eva prāyaṇīyo 'tirātraḥ/ tayor yad adhastāc śuklaṃ tad ahno rūpaṃ, yad upariṣṭāt kṛṣṇaṃ tad rātrer nakhāny eva nakṣatrāṇām imāny eva catvāry ūrvaṣṭhī vānyārambhaṇīyam ahar ayam abhiplavo 'yaṃ pṛṣṭhyo 'yam ito 'rvācīno 'bhijid ayaṃ viśvajid ime traya svarasāmāna ime trayo 'yaṃ viṣuvān idaṃ mahāvratīyam ahar ayam udayanīyo 'tirātraḥ/ idam ahno rūpam idaṃ rātrer nakhāny eva nakṣatrāṇām / tam etaṃ puruṣaṃ prajāpatiṃ saṃvatsaram āpnuvanty ātmānam eva yathāṅgam

te manomayāḥ prāṇamayāś cakṣurmayāḥ śrotramayā vāṅmayā ṛṅmayā yajurmayās sāmamayā brahmamayā hiraṇmayā amṛtās saṃbhavanti/ devāsurā aspardhanta/ te devāḥ prajāpatim upādhāvan - jayāmāsurān iti/ so 'bravīn na vai māṃ yūyaṃ vittha nāsurāḥ/ yad vai māṃ yūyaṃ vidyāta tato vai yūyam eva syāta parāsurā bhaveyur iti/ tad vai brūhīty abruvan/ so 'bravīt - puruṣaḥ prajāpatis saṃvatsara iti mopāddhvam/ tato vai yūyam eva bhaviṣyatha parāsurā bhaviṣyantīti/ taṃ - puruṣaḥ prajāpatis saṃvatsara ity - upāsata, tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ sa yo haivaṃ vidvān - puruṣaḥ prajāpatis saṃvatsara ity - upāste bhaviṣyaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati

athādhidaivatam/ ayam eva lokaḥ prāyaṇīyo 'tirātraḥ/ tasya yac chuklaṃ tad ahno rūpaṃ, yat kṛṣṇaṃ tad rātreś, citrāṇy eva nakṣatrāṇām/ saṃvatsara eva svargo loka, ārambhaṇīyam ahar, brahmābhiplavaḥ, kṣatraṃ pṛṣṭhyo, 'gnir abhijid, viśve devā svarasāmāna, ādityo viṣuvān, indro viśvajid, ahorātre eva goāyuṣī, lokā eva dvādaśāhasyāhāni, prajāpatir eva mahāvratīyam ahar, asāv eva loka udayanīyo 'tirātraḥ/ idam ahno rūpam idaṃ rātrer nakṣatrāṇy eva nakṣatrāṇām

te satisado ha vā anye satrasado 'nye/ te yāṃ prāyaṇīyam atirātram upetya vasanty asminn eva tāṃ loke vasanti/ tad yad asmin loke 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur asminn idam etarhi loke smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yām ārambhaṇīyam ahar upetya vasanti saṃvatsara eva tāṃ svarge loke vasanti/ tad yat saṃvatsare svarge loke 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidus saṃvatsara idam etarhi svarge loke smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yām abhiplavam upetya vasanti brahmaṇy eva tāṃ vasanti/ tad yad brahmaṇy annādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyu(r) brahmaṇīdam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yāṃ pṛṣṭhyam upetya vasanti kṣatra eva tāṃ vasanti/ tad yat kṣatre 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyuḥ kṣatra idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yām abhijitam upetya vasanty agnāv eva tāṃ vasanti/ tad yad agnāv annādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur agnāv idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yāṃ svarasāmna upetya vasanti viśveṣva eva tāṃ deveṣu vasanti/ tad yad viśveṣu deveṣva annādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur viśveṣv idam etarhi deveṣu smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yāṃ viṣuvatam upetya vasanty āditya eva tāṃ vasanti/ tad yad āditye 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur āditya idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yāṃ viśvajim upetya vasantīndra eva tāṃ vasanti/ tad yad indre 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur indra idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtirastīti/ atha yāṃ goāyuṣī upetya vasanty ahorātrayor eva tāṃ vasanti/ tad yad ahorātrayor annādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur ahorātrayor idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yāṃ dvādaśāhasyāhāny upetya vasanti lokeṣv eva tāṃ vasanti/ tad yal lokeṣv annādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur lokeṣv idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yāṃ mahāvratīyam ahar upetya vasanti prajāpatāv eva tāṃ vasanti/ tad yat prajāpatāv annādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyuḥ prajāpatāv idam etarhi smas teṣāṃ no na kā canārtir astīti/ atha yām udayanīyam atirātram upetya vasanty amuṣminn eva tāṃ loke vasanti/ tad yad amuṣmin loka 'nnādyaṃ tad eva tenāvarundhate/ atho ha vidyur amuṣminn idam etarhi loke smas teṣāṃ no na kā canārtir asti

te satisado ha vā anye satrasado 'nye/ satyevānye sīdanti satram anya āsate/ te haiva satisado ya evaṃ vidvāṃso dīkṣante/ etāsu hi devatāsu sati sīdanto yanti/ te ha te sarvaṃ pāpmānam apaghnate/ atha ya ete śikhācchinnāḥ prasarpam icchamānā āveṣṭante te haiva satrasadaḥ/ ya evaṃ vidvāṃsam upavadati yathaitā devatā ṛtvānīyād evaṃ nety etāsu hy evainaṃ devatāsu prapannam etāsu vasantam upavadati tasya haitasya naiva kā canārtir asti ya evaṃ veda/ ya evainam upavadati sa ārtim ārcchati/
tāni vā etāni saṃvatsarasya daśaivāhāny - atirātrāv ārambhaṇīyamahāvratīye ahanī pṛṣṭhyābhiplavau viśvajidabhijitau svarasāmānaś ca viṣuvāṃś ca/ pravatir ha kauśānteyaḥ kusurvindasyauddālaker brahmacāry āsa/ taṃ hovācāṃ somya sūtaputra, kati te pitā saṃvatsarasyāhāny amanyateti/ daśeti hovāca/ daśa vāveti hovāca - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ, vairājo yajñaḥ/ katy evāmanyateti/ naveti hovāca/ nava vāveti hovāca/ nava vai puruṣe prāṇāḥ/ prāṇair u yajñas tāyate/ katy evāmanyateti / aṣṭāv iti hovāca/ aṣṭau vāveti hovāca/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ gāyatro yajñaḥ/ katy evāmanyateti/ sapteti hovāca/ sapta vāveti hovāca/ sapta vai chandāṃsi, chandobhir yajñas tāyate/ katy evāmanyateti/ ṣaḍ iti hovāca/ ṣaḍ vāveti hovāca/ ṣaḍ vā ṛtavas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro yajñaḥ/ katy evāmanyateti/ pañceti hovāca/ pañca vāveti hovāca/ pāṃkto yajñaḥ/ pāṃktāḥ paśavaḥ/ paśavo yajñaḥ/ katy evāmanyateti/ catvārīti hovāca/ catvāri vāveti hovāca/ catasro diśaś , catuṣpadāḥ paśavaś, catvāri chandāṃsi yajñavāhaḥ - gāyatrī triṣṭub jagaty anuṣṭup/ katy evāmanyateti/ trīṇīti hovāca/ trīṇi vāveti hovāca/ triṣavaṇo yajñas, trayaḥ prāṇāpānavyānās, traya ime lokāḥ/ katya evāmanyateti / dve iti hovāca/ dve vāveti hovāca/ ahorātrāv eveti/ dvāv imau lokāv āviṣṭamāv iva, dvau prāṇāpānau, dvipāt puruṣaḥ/ katy evāmanyateti/ ekam iti hovāca/ ekaṃ vāveti hovāca/ ahar eveti/ tad idam ahar abhūd, aha śvo bhavitā/ tad etad ahar ahar ity eva procyate/ sā haiṣā saṃvatsarasya pratiṣṭhā yad ahaḥ/ sa yo hāsyaitāṃ pratiṣṭhāṃ veda, pratitiṣṭhati/ eṣo evāsyaikatā/ sa yo hāsyaitām ekatāṃ vedaikadhā hainaṃ bhūtvā śrīs sacate/ tad āhur bhūtaṃ bhūyā3bhaviṣyā3d iti/ bhūtam eva bhūyo bhaviṣyata iti brūyāt/ bhūtā ime lokā bhūto 'yam agnir vāyur asāv āditya indraś candramāḥ/ ete vai bhūtasya bhaviṣyataś ceśate/ tasmād bhūtam eva bhūyo bhaviṣyata iti

athaiṣa vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātraḥ/ tasyaiṣordhvā klṛpti svargyā/ tasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, vāmadevyaṃ maitrāvaruṇasāma, bṛhad ārbhave pavamāne/ idaṃ vai rathantaram, antarikṣaṃ vāmadevyam, ada eva bṛhat/ saiṣordhvā kalṛpti svargyā/ tayā haitayā klṛptyordhvaṃ svargaṃ lokaṃ rohanti/ atho haiṣām etad eva sāma klṛptaṃ kṛtsnaṃ yuktaṃ yajñaṃ vahati

tasya gāyatram eva hiṃkāro, rathantaraṃ prastāvo, vāmadevyam udgītho, bṛhat pratihāro, yajñāyajñīyaṃ nidhanam/ ekaikam u ha vā eteṣāṃ svargasya lokasyeśe/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ atho haitad evārkyam, etan mahāvratam/ tasya gāyatram eva śiro, bṛhadrathantare pakṣau, vāmadevyam ātmā, yajñāyajñīyaṃ puccham/ sa yāvad arkyavatā mahāvratavatāvarunddhe tāvad avarunddhe ya evaṃ veda/ atho haiṣāyuṣyaiva klṛptiḥ/ āyur vai gāyatraṃ, viśvāyū rathantaraṃ, samāyur vāmadevyaṃ, sarvāyur bṛhad, atyāyur yajñāyajñīyam/ āyuṣmanto ha bhavanty enayā tuṣṭuvānāḥ/ atho haiṣām etāny eva pañca jyotīṃṣīddhāny eṣu lokeṣu dīpyante - 'gniḥ pṛthivyāṃ, vāyur antarikṣa, ādityo divi, candramā nakṣatreṣu, vidyud apsu/ agnir eva rathantarasya, vāyur vāmadevyasya, ādityo bṛhataś, candramā gāyatrasya, vidyud yajñāyajñīyasya/ āpo hi yajñāyajñīyam/ etāny eva pañca jyotīṃṣīddhāny eṣu lokeṣu dīpyante

tasya vā etasyāgniṣṭomasya sokthakasya dve trayaḥ pañcāśe śate stotriyā bhavanti/ atha rātres saha rāthantareṇa sandhinaikānnanavatiśataṃ stotriyā bhavanti/ trīṇi tāni puṃso 'tiriktāni yais sa prajanayati, dve te striyā ūne yatas sā prajāyate/ puṃso vā etad rūpaṃ yad aha, striyai rātriḥ/ tad idaṃ puṃso 'tiriktam amuṣmin rātryā ūne dadhāti mithunatvāya prajanananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ atha ye dve stotrye 'tiricyete āṇḍāv eva tāv atiricyete/ te bṛhdrathantare yukte yajñaṃ vahataḥ/ sa yatra ṣoḍaśinaṃ kuryur arśo vaiṣāṃ jāyeta vardhma vā/ yad dhy eteṣu triṣu puṃso 'tirikteṣūpa caturthaṃ jāyeta, arśo vāsyājani vardhma veti vā brūyuḥ/ evam eva yat striyai jāyeta/ sa yo 'tra ṣoḍaśinaṃ kurvāṇān brūyād arśo vaiṣāṃ janiṣyate vardhma veti tathā haiva syuḥ/ tasmād atra ṣoḍaśī na kāryaḥ

sa vā eṣo 'tirātra ṛte ṣoḍaśina ekaviṃśatiṃ caikaviṃśān saṃpadyata ekāṃ ca stotryām/ tato ya ekaviṃśatir ekaviṃśā āditya eva saḥ/ ādityasya vā amuṣya lokasyaiśvaryam ādhipatyam/ gacchaty amuṣya lokasyaiśvaryam ādhipatyaṃ ya evaṃ veda/ sa yad atra ṣoḍaśinaṃ kuryur dvāviṃśatiś caikaviṃśās saṃpadyerann ekā ca stotryā/ saṃpadaṃ lobhayet/ sa u evaikānnapañcāśataṃ trivṛto 'bhisaṃpadyata ekāṃ ca stotryām/ tato ya ekānnapañcāśataṃ trivṛto 'grir eva saḥ/ agner vā asya lokasyaiśvaryaṃm ādhipatyam/ gacchaty asya lokasyaiśvaryam ādhipatyaṃ ya evaṃ veda/ sa yad atra ṣoḍaśinaṃ kuryur ekapañcāśac ca trivṛtas saṃpadyeraṃś catasraś ca stotryāḥ/ saṃpadaṃ lobhayeyuḥ/ naivetarāṃ saṃpadam upapadyata netarām/ devatīrthaṃ vā etad yad eṣa vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātraḥ/ tasminn eṣa sthāṇuḥ kriyate yat ṣoḍaśī/ vairājo vai ṣoḍaśī, virāji virāji pratiṣṭhitaḥ/ sa yatraivaitaṃ virājaṃ saṃpadyamānaṃ manyeta tad evaitena stotavyam

athaitac caturviṃśam ārambhaṇīyam ahaḥ/ tasyaiṣordhvā klṛpti svargyā/ tasya rathantaraṃ mādhyandine bhavaty, atha dairghaśravasam, atha naudhasam/ idaṃ vai rathantaram/ antarikṣaṃ dairghaśravasam/ vāmadaivyaṃ hy etan nidhānena/ ada eva naudhasam/ bṛhato hy eṣā tanūḥ/ saiṣordhvā klṛpti svargyā/ tayā haitayā klṛptyordhvā eva svargaṃ lokaṃ rohanti/ tasya haitasyāhna eke rathantaram eva pṛṣṭhaṃ kurvanti, yathaivātirātrasya rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati tathā/ parāṅ vai svargo lokaḥ/ parāñca etaṃ svargaṃ lokaṃ rohāma/ pratyavarohas sa yad rathantaraṃ mādhyandine syāt/ athaivam apratyavarūḍham iti vadantaḥ/ tad u ha tat parāṅ ivānāyuṣyam iva/ sa ya enāṃs tathā cakruṣo 'nuvyāhared iti veti vā bhaviṣyantīti, tathā haiva syuḥ/ tasmād u bṛhad eva pṛṣṭhaṃ syān, mādhyandine rathantaram/ tasyaiṣā tanūḥ/ saiṣā samīcī klṛpti svargyā

tasya bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati, vāmadevyaṃ maitrāvaruṇasāma, śyaitaṃ brahmasāma/ ado vai bṛhad, antarikṣaṃ vāmadevyam, idam eva śyaitam/ rathantarasyaiṣā tanūḥ/ saiṣā samīcī klṛpti svargyā/ tayā haitayā klṛptyā samyañca eva svargaṃ lokaṃ rohanti/ samyañco vai prāṇāpānavyānāḥ/ ā ca parā ca saṃcaranty ayātayāmānaḥ/ āyuṣmanto ha bhavanty enayā tuṣṭuvānāḥ/ tasya dvayāni stotrāṇi bhavanti - caturviṃśāny ekāni ṣaṭtriśāny ekāni/ tato yāni caturviṃśāni - caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaro - ardhamāsaśa eva tais saṃvatsaram āpnuvanti/ atha yāni ṣaṭtriṃśāni - ṣaṭtriśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī svargo lokas sāmrājyaṃ - bṛhatyām eva tat svarge loke sāmrājye pratitiṣṭhanto yanti/ atho haiṣām etenaiva ṣaṭtriṃśena stome parvaśas saṃvatsara ārabdho bhavati/ dvādaśa vai saṃtsarasya paurṇamāsīr dvādaśāṣṭakā dvādaśāmāvāsyāḥ/ tad evaitena ṣaḍtriṃśena stomena parvaśas saṃvatsaram ārabhante

tasyaitau ślokāv -
ayujo yuktāḥ pravahanty agre tato yugmanto anusaṃvahanti/
ta ekachandobhis saṃvatsarā dvādaśa parisarpanti māsaḥ//
dvādaśasya māsa uttame 'han ṣaṭtriṃśaṃ ha dadhrire vyāvṛt/
ekaṃ tato yugmabhir vyayuñjatādhy anya āyan suvar anye parāyan//
iti/ tasya dvādaśa stotrāṇi bhavanti/ tenāgniṣṭomaḥ/ tāny u eva dvādaśa santi pañcadaśa caturviṃśāni stotrāṇi bhavanti/ tenokthyaḥ/ sa vā eṣo 'gniṣṭomas sann ukthya, ukthyas sann agniṣṭomaḥ/ ubhau ha tau kāmāv upāpnoti yaś cāgniṣṭome yaśa cokthye ya evaṃ veda

athaite jyotir gaur āyur iti stomā bhavanti/ gaur āyu skandat/ tato jyotir ajāyata/ ayaṃ vai loka āyur, asau gaur, idam vāntarikṣaṃ jyotiḥ/ tam etaṃ purastād akurvātāṃ yathā putram evam/ ito vā ayam ūrdhvo loko 'rvāṅ asāv amutaḥ/ tad idam enayoḥ purastāj jyotiḥ paryūḍham/ tena paśyāmaḥ/ tau yogam upaprayantāv antam abhi jyotir vyudauhatām/ sa yathā pitarau putraṃ pūrvaṃ yantaṃ paścād anviyātāṃ tādṛk / tad etan mithunī stomā bhavanti yad yujyante/ madhye vai jāyāpatyoḥ putraś śete/ tau yathā mithunībhaviṣyantāv itthād vetthād vā putraṃ parihareyātāṃ tādṛg evaitat/ ta eta ūnātiriktā mithunāḥ prajanaya stomāḥ

atha ha vai paṇayo nāmāsurā devānāṃ gorakṣā āsuḥ/ tābhir ahāpātasthuḥ/ tā ha rasāyāṃ nirudhya valenāpidadhuḥ/ te devā aliklavam ūcus suparṇemā no gā anviccheti/ tatheti/ sa hānuprapapāta/ tā hānvājagāma rasāyām antar valenāpihitāḥ/ tasmai hānvāgatāya sarpiḥ kṣīram āmikṣām dadhīty etad upanidadhuḥ/ tasya ha suhita āsa/ taṃ hocus suparṇaiṣa eva te balir bhaviṣyaty etad annaṃ mā naḥ pravoca iti/ sa ha punar āpapāta/ taṃ hocus suparṇāvido gā iti/ kā kīrtiś cid gavām iti hovāca/ eṣaiva kīrtir gavām iti tasya hendro galam utpīḻayann uvāca goṣv evāhaṃ kila tavoṣuṣo mukham iti/ sa ha dadhidrapsaṃ vāmikṣāṃ vodāsa/ so 'yaṃ babhūva yo 'yaṃ vasantā bhūmikapaṭhur jāyate/ taṃ ha tac chaśāpāślīlaṃ jālma te jīvanaṃ bhūyād yo no gā anuvidya tā na prāvoca iti/ tasya haitad grāmasya jaghanārdhe yat pāpiṣṭhaṃ taj jīvanam

te saramām abruvan sarama imā nas tvaṃ gā anviccheti/ tatheti sā hānuprasasāra/ sā ha rasām ājagāma/ eṣā ha vai sā rasā yaiṣārvāk samudrasya vāpāyatī/ tāṃ hovāca ploṣye tvā gādhā me bhaviṣyasīti/ plavasva meti hovāca na te gādhā bhaviṣyāmīti/ sā hāvācy karṇau ploṣyamāṇā sasāra/ sā hekṣāṃcakre kathaṃ nu mā śunī plaveta hantāsyai gādhāsānīti/ tāṃ hovāca mā mā ploṣṭhā gādhā te bhaviṣyāmīti/ tatheti/ tasyai ha gādha āsa/ sā ha gādhenātisasāra/ tā hānvājagāma rasāyām antar valenāpihitāḥ/ tasyai hānvāgatāyai tathaiva sarpiḥ kṣīram āmikṣāṃ dadhīty etad evopanidadhuḥ/ sā hovāca nāham etāvad apriyā devānām/ gā avidaṃ yad vo 'śnīyām/ ta u vai devānāṃ steyaṃ kṛtvā carathaitāsāṃ vā ahaṃ gavāṃ padavīr asmi/ na mā lāpayiṣyadhva nendrasya gā upahariṣyadhva iti/ sā hānāśiṣy uvāsa/ sā ha jarāyv apāstaṃ viveda/ tad dha cakhāda/ tāṃ haika upajagau tyam iva vai ghnatī saramā jāru khādatīti/ tad idam apy etarhi nivacanaṃ tyam iva vai ghnatī saramā jāru khādatīti/ jarāyu ha sā tac cakhāda/ sā ha punar āsasāra/ tāṃ hocus sarame 'vido gā iti

avidam iti hovācemā rasāyām antar valenāpihitāḥ/ tā yathāmanyadhvam evam ājihīrṣateti/ tāṃ ha tad indra uvācānnādīm are te sarame prajāṃ karomi yā no gā anvavida iti/ te haite vidarbheṣu mācalās sārameyā api ha śārdūlaṃ mārayanti/ te devā etam abhiplavaṃ samabharan/ tenainā abhyaplavant/ yad abhyaplavant tad abhiplavasyābhiplavatvam/ te 'gninaiva valam abhyauṣan, vajreṇābhindan/ sa ya eṣa purastāj jyotis so 'gnir, atha yat pañcadaśaṃ gor bahiṣpavamānaṃ sa vajraḥ/ tā āyuṣāvāyuvata/ yad āyuṣaivāyuvata tad āyuṣa āyuṣṭvam/ tā etenaiva jyotiṣobhayataḥ paryauhan/ ta ete catvāro madhya ukthyā bhavanti/ paśavo vā ukthāni/ teṣāṃ sahasraṃ stotryāḥ/ brahma vai jyotir agniṣṭomaḥ/ tā etenaiva brahmaṇā jyotiṣobhayataḥ parigṛhyodāharan/ te ya evaṃ vidvāṃso 'bhiplavam upayanti sahasrasanayo haivotthitā bhavanti/ tad āhur yad eṣa caturaho madhye vyatiṣakto gaur āyur gaur āyur ity atha kasmāj jyotiṣī viparyūḍhe iti/ mithunatvāya prajananāyeti ha brūyāt/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda