Jaiminiya Brahmana · Chapter 1

jaiminīyaṃ brāhmaṇam
prathama kāṇḍam (agnihotram)
tad āhuḥ kena juhoti kasmin hūyata iti/ prāṇenaiva juhoti prāṇe hūyate//
tad yad etad agnīn manthanti yajamānasyaiva tat prāṇān janayanti/ tad yāvad vai manthanta na tarhi prāṇiti/ araṇyor evāsya tarhi prāṇā bhavanti//
tasya vai mathyamānasya bhasmāvaśīyate/ annam evāsya taj jāyate/ annaṃ ma etad ajanītya eva tad vidyāt//
dhūmo 'nu ninardati/ mana evāsya taj jāyate/ mano ma etad ajanītya eva tad vidyāt//
aṅgāro 'nu nirvartate/ cakṣur evāsya taj jāyate/ cakṣura ma etad ajanītya eva tad vidyāt//
sa eṣo 'ṅgāra etāni bhasmāni grasate/ yathā kumāro jātas stanam abhipadyeta tathā tiryaṅ visarpati/ śrotram evāsya taj jāyate/ śrotraṃ ma etad ajanīty eva tad vidyāt//
upari tṛṇāni dhunoti/ prāṇa evāsya sa jāyate/ prāṇo ma eṣo 'janīty eva tad vidyāt//
bhā ity uddīpyate/ vāg evāsya sā jāyate/ vāṅ ma eṣājanītya eva tad vidyāt//
sa etān pañca prāṇān janayate/ tāṃs tredhā vyūhya devān kṛtvā teṣu juhvad ā te/ devā haivāsya devā bhavanti/ ime tv evāsya devā bhavanti yeṣu juhvad āsta

tad yad āhuḥ -- kena juhoti kasmin hūyata iti -- prāṇenaiva juhoti prāṇe hūyate/ tad etad annaṃ prāṇe juhoti/ sa eṣo 'nnaṃ kāmayamāna imān hi prāṇān abhi vardhayamānas teṣu juhvad āste/ athaitad dha vāva brāhmaṇasya svar yad dhaviḥ/ tad ātman nidhatta eṣva amṛteṣu prāṇeṣu/ tad asyātman nihitaṃ na pramīyate//
tad yadā vai mana utkrāmati yadā prāṇo yadā cakṣur yadā śrotraṃ yadā vāg etān evāgnīn abhigacchati/ athāsyedaṃ śarīram eteṣva evāgniṣv anupravidhyanti asmād vai tvam ajāyathā eṣa tvaj jāyatāṃ svāhā iti/ so 'ta āhutimayo manomayaḥ prāṇamayaś cakṣurmayaś śrotramayo vāṅmaya ṛṅmayo yajurmayas sāmamayo brahmamayo hiraṇmayo 'mṛtas saṃbhavati/ amṛtā haivāsya prāṇā bhavanti/ amṛtaśarīram idaṃ kurute/ so 'mṛtatvaṃ gacchati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

prajāpatis sahasrasaṃvatsaram āsta/ sa sapta śatāni varṣāṇāṃ samāpyemām eva jitim ajayad yāsyeyaṃ jitis tām//
sa svargaṃ lokam ārohan devān abravīd etāni yūyaṃ trīṇi śatāni varṣāṇāṃ samāpayātheti/ tatheti/ te trīṇi śatāni varṣāṇāṃ samāpya tām u eva jitim ajayan yāṃ prajāpatir ajayat/ ta ete sarva eva prajāpatimātrā ayāmayām ? iti//
te 'bruvan devaśarīrair vā idam amṛtaśarīrais samāpāma na vā idaṃ manuṣyās samāpsyanti/ etemaṃ yajñaṃ saṃbharāmeti/ taṃ saṃvatsaram abhisamabharan/ te 'bruvan mahad vā idaṃ sam eva bharāmeti/ taṃ dvādaśāham abhisamabharan/ te 'bruvan mahad vā idaṃ sam eva bharāmeti/ te pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham abhisamabharan/ te 'bruvan mahad vā idaṃ sam eva bharāmeti

taṃ trirātraṃ taṃ dvirātraṃ tam aptoryāmaṃ tam atirātraṃ taṃ vājapeyaṃ taṃ ṣoḍaśinaṃ tam ukthyaṃ tam agniṣṭomaṃ tam iṣṭipaśubandhāṃs taṃ cāturmāsyāni taṃ darśapūrṇamāsau tam ete agnihotrāhutī abhisamabharan/ so 'to na parājayate/ tad vā aparājitaṃ yad agnihotram/ na ha vai parājayate ya evaṃ veda//
sa yat purastād apa upaspṛśati -- satyaṃ vā āpas satyaṃ dīkṣā -- dīkṣaivāsya sā//
agnir jyotir jyotir agnis svāhā ity aṣṭākṣareṇa juhoti/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ tad eva prātaḥsavanam/ manasā niṣkevalyenottarām āhutiṃ juhoti/ tad eva mādhyaṃdinaṃ savanam/ upamṛṣṭe prāśnāti/ tad eva tṛtīyasavanam/ lelihitam iva hi tat tṛtīya savanam//
upariṣṭād apa upaspṛśati/ avabhṛtha evāsya saḥ//
sa yad ete sāyamāhutī juhoty etābhyām evāsyāhutibhyāṃ sarvair etair yajñakratubhir iṣṭaṃ bhavati//
atha yad ete prātarāhutī juhoty etābhyām evāsyāhutibhyāṃ sarvair etair yajñakratubhir iṣṭaṃ bhavati//
tad etad aparyantaṃ yad agnihotram

atha paśukāmas sāyaṃ paśuṣu sameteṣv agnihotraṃ juhuyāt/ brahma vā agnihotram/ brahmaṇaivaitat paśūn parigṛhṇāti/ avisṛṣṭeṣu prātaḥ/ brahma vā agnihotram/ brahmaṇaivaitat paśūn parigṛhṇāti/ sa etān brahmaṇobhayataḥ paśūn parigṛhṇīte/ ava paśūn runddhe/ bahupaśur bhavati//
atha svargakāmaḥ dvau samudrāv acaryau vitatau mahāntāv āvarīvartete caryeva pādau iti/ dvau heva samudrāva acaryāv ahaś caiva rātriś ca/ te ye naktaṃ juhvati rātrim eva te samudraṃ praviśanti/ atha ya udite juhvaty ahar eva te samudraṃ praviśanti/ tayor vā etayor atyayanam asti yathā vaiṣavaṃ vā syāt setor vā saṃkramaṇam/ astam ite purā tamisrāyai suvyuṣṭāyāṃ purodayāt

atho haitau śyāmaśavalāv eva yad ahorātre/ ahar vai śavalo rātriś śyāmaḥ/ te ye naktaṃ juhvati rātrim eva te śyāmaṃ praviśanti/ atha ya udite juhvatya ahar eva te śabalaṃ praviśanti/ tayor etad evātyayanam , astam ite purā tamisrāyai suvyuṣṭāyāṃ purodayāt//
atho haiṣu savitaiva dyumnaḥ/ savitā vai prajāpatiḥ prajāpatir viśve devāḥ/ prajāpatāv evāsya tad viśveṣu deveṣu hutaṃ bhavati/ tad etat prājāpatyaṃ yad agnihotram//
atha yad etat prātaḥ prabhāti , etasmin vai dyumne prajāḥ prajanayāṃcakāra/ savitā vai prajāpatiḥ prajāpatir viśve devāḥ , prajāpatāv evāsya tad viśveṣu deveṣu hutaṃ bhavati/ tad etad vaiśvadevaṃ yad agnihotram//
atho haitad ahorātre evaṃmukhaṃ saṃdhattaḥ/ annaṃ vā agnihotram/ annādyam evaitad ahorātrayor mukhato 'pidadhāti/ evam eva punaḥ prātas saṃdhattaḥ// annaṃ vā agnihotram/ annādyam evaitad ahorātrayor mukhato 'pidhāyaitau punarmṛtyū atimucyate yad ahorātre

asau vā ādityo 'staṃ yan ṣoḍhā vimrocati/ vyamrucad iti ha sma vā etaṃ pūrve purāṇina ācakṣate/ athaitarhi nyamrucad iti//
sa vā eṣo 'staṃ yan brāhmaṇam eva śraddhayā praviśati payasā paśūṃs tejasāgnim ūrjauṣadhī rasenāpas svadhayā vanaspatīn//
sa yad brāhmaṇo 'gnihotrapātrāṇi nirṇenekti yat pariceṣṭati yayaivainaṃ śraddhayā praviṣṭo bhavati tām evāsmiṃs tat saṃbharati//
atha yat payo duhanti yena payasā paśūn praviṣṭo bhavati tad evāsmiṃs tat saṃbharati//
atha yad aṅgārān nirūhati yena tejasāgniṃ praviṣṭo bhavati tad evāsmiṃs tat saṃbharati//
atha yat tṛṇenāvadyotayati yayorjauṣadhīḥ praviṣṭo bhavati tām evāsmiṃs tat saṃbharati//
atha yad apaḥ pratyānayati yena rasenāpaḥ praviṣṭo bhavati tam evāsmiṃs tat saṃbharati//
atha yat samidham abhyādadhāti yayā svadhayā vanaspatīn praviṣṭo bhavati tām evāsmiṃs tat saṃbharati

tam evaṃ saṃbhṛtya sāyaṃ juhoti/ sa tāṃ garbhakṛto rātriṃ vasati/ evam eva punas saṃbhṛtya prātar juhoti/ taṃ janayati/ so 'sya jāyamāna eva sarvaṃ pāpmānam apahanti/ devā vai prajāpater ajāyanta/ eṣa u evaṃvido jāyate/ sa yāvantaṃ prajāpatir lokam ajayat tāvantaṃ jayati//
atho hekṣata 'yaṃ vāva mām anuṣṭhyā saṃbharati hantāyaṃ sāṅgas satanur avihruto jarasaṃ gacchatv iti/ sa ha sāṅga eva satanur avihruto jarasaṃ gacchati//
atho hekṣate 'yaṃ vāva mām anuṣṭhyā vad hantemam evāviśānīti/ sa haivaṃvidam evāviśati//
sa eṣa vā eko vīro ya eṣa tapaty eṣa indra eṣa prajāpatiḥ/ etasmin hāsya tad dhutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

yad dha vā ahnā pāpaṃ kriyata ādityas tat kārayati/ yad rātryāgnis tat/ tāv abrūtām itthaṃ ced vai bhaviṣyāvo na vai tarhi śakṣyāvaḥ prajā bhartum/ hantānnam evāsāvānyonyasminn evātmānaṃ juhavāveti/ sa yad ādityo 'stam ety agnāv eva tad ātmānaṃ juhoti/ sa yat kiṃ cādityo 'hnā pāpaṃ karoti tad asyāgnī rātryāpahanti//
ādityam udyantam agnir anūdeti/ āditya eva tad ātmānaṃ juhoti/ sa yat kiṃ cāgnau rātryā pāpaṃ karoti tad asyādityo 'hnāpahanti/ sa yathāhir ahicchavyai nirmucyeta yathā muñjād iṣīkāṃ vivṛhed evam eva sarvasmāt pāpmano nirmucyate sa ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

sāyamāhutyaiva yat kiṃ cāhnā pāpaṃ karoti tad asyāgnī rātryāpahanti/ prātarāhutyaiva yat kiṃ ca rātryā pāpaṃ karoti tad asyādityo 'hnāpahanti/ sa yathāhir ahicchavyai nirmucyeta yathā muñjād iṣīkāṃ vivṛhed evam eva sarvasmāt pāpmano nirmucyate/ tad yathā hiraṇye dhmāte na kaś cana nyaṅgaḥ pāpmā pariśiṣyata evaṃ haivāsmin na kaśa cana nyaṅgaḥ pāpmā pariśiṣyate ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

atha ha smāha nagarī jānaśruteyo 'sau vā ādityo 'staṃ yann agnim eva yoniṃ praviśatīti/ sa yad ete sāyamāhutī juhoty etasyaiva tad ādityasya pṛṣṭhe pratitiṣṭhati/ yathobhayāpadī pratitiṣṭhet tādṛk tat//
atha yad ete prātarāhutī juhoty utthāpayaty evainaṃ tābhyām/ sa yathā hastī hastyāsanam upary āsīnam ādāyottiṣṭhed evam evaiṣā devataitad vidvāṃsaṃ juhvatam ādāyodaiti//
sainaṃ taṃ lokaṃ gamayati ya etasyai yataḥ paraṃ nāsti/ sa yat kiṃ ca parācīnam ādityāt tad amṛtaṃ tad abhijayati/ atha yad arvācīnam ādityād ahorātre tad upamathnītām ito yathā reṣmṇopamathnyād evam/ bahavo ha vā ādityāt parāñco lokāḥ/ te 'sya sarva āptā bhavanti te jitāḥ/ teṣv asya sarveṣu kāmacāro bhavati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

devā vai mṛtyunā samayatanta/ sa yo ha sa mṛtyur agnir eva saḥ/ te 'bruvann ete 'muṃ jigīṣāmeti/ te 'bruvann ājyāhutiṃ juhuvāma tayainaṃ jigīṣāmeti/ tatheti/ ta ājyāhutim ajuhavuḥ/ tām annam akuruta tāṃ pratyudadīpyata/ tasmād yatrājyāhutiṃ juhvati pratyuddīpyata eva//
te 'bruvan paśvāhutiṃ juhavāma tayainaṃ jigīṣāmeti/ tatheti/ te paśum ālabhya medas samavadāya paśvāhutim ajuhavuḥ/ tām annam akuruta tāṃ pratyudadīpyata/ tasmād yatra paśvāhutiṃ juhvati pratyuddīpyata eva//
te 'bruvan kṣīrāhutiṃ juhavāma tayainaṃ jigīṣāmeti/ tatheti te kṣīrāhutim ajuhavuḥ/ tayainam ajayan/ tasmād yatra kṣīrāhutiṃ juhvaty aṅgārā eva bhavanti/
te 'bruvann ajeṣu vā enam annena hantānapajayyaṃ jigīṣāmeti

te 'bruvan somāhutiṃ juhavāma tayainaṃ jigīṣāmeti/ tatheti/ te somenāyajanta/ te somāhutim ajuhavuḥ/ tayainaṃ prājayan/ tasmād yatra somāhutiṃ juhvatya aṅgārā eva bhavanti//
sa ya evaṃ vidvān ājyāhutiṃ ca paśvāhutiṃ juhoti priyam evāsya tena dhāmopagacchati/ atha yat kṣīrāhutiṃ juhoti jayaty evainaṃ tena/ atha yat somāhutiṃ juhoti yathā jitvā prajayet tādṛk tat/ sa etau punarmṛtyū atimucyate yad ahorātre

somāhutighaṭṭaḥ/ prāṇāya tvā iti samidham abhyādadhāti/ apāne 'mṛtam adhāṃ svāhā iti juhoti/ atha srucam abhimṛśati hṛdayaṃ pretir manas saṃtatiś cakṣur ānatiś śrotram upanatir vāg āgatiḥ// pratītaṃ devebhyo juṣṭaṃ havyam asthāt// amṛte mām adhāt// ā māṃ prāṇā viśantu bhūyase sukṛtāya iti/ sa ha bhūya eva sukṛtaṃ karoti/ atho hainam amuṣmin loke na pāpivāg āgacchati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

tad āhur yaj jīvan puruṣaḥ karotya eva sādhu karoti pāpaṃ kā tayor duṣkṛtṛsukṛtayor vyāvṛttir iti/ yad dha vai jīvan puruṣas sādhu karoti prāṇāṃs tad abhisaṃpadyate/ atha yad duṣkṛtaṃ śarīraṃ tat/ sa yad asmāl lokād evaṃvit praiti tasya prāṇena saha sukṛtam utkrāmati śarīre saha duṣkṛtaṃ hīyate/ tad āhur durviditaṃ vaitad yadā martyavān duṣkṛtena saha vasāt/ yo vā etena jīvann eva vyāvartate tat suviditam iti/ tad vā etad agnihotram evābhisaṃpadyate

mano vā anu prāṇā vācam anv ātmā/ sa yad vācā pūrvām āhutiṃ juhoti manasottarāṃ tad duṣkṛtasukṛte vyāvartayati/ tasmād āhur naite āhutī saṃsṛjye/ duṣkṛtasukṛte hy etābhyāṃ vyāvartayatīti//
sa yat sāyamāhutyor vācā pūrvām āhutiṃ juhoti yat evāhnā pāpaṃ karoti tasmād eva tayā vyāvartate/ atha yan manasottarāṃ yad eva rātryā pāpaṃ karoti tasmād eva tayā vyāvartata//
atha yat prātarāhutyor vācā pūrvām āhutiṃ juhoti yad eva rātryā pāpaṃ karoti tasmād eva tayā vyāvartate/ atha yan manasottarāṃ yad evāhnā pāpaṃ karoti tasmād eva tayā vyāvartate/ sa eṣo 'harahar duṣkṛtena vyāvartamāna eti ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

dve ha vāva yonī/ devayonir haivānyā manuṣyayonir anyā/ dvā u haiva lokau/ devaloko haivānyo manuṣyaloko 'nyaḥ//
sā yā manuṣyayonir manuṣyaloka eva saḥ/ tat striyai prajananam/ ato 'dhi prajāḥ prajāyante/ tasmād u kalyāṇīṃ jāyām iccheta kalyāṇe ma ātmā saṃbhavād iti/ tasmād u jāyāṃ jugpsen nen mama yonau mama loke 'nyas saṃbhavād iti/ tasya vai saṃbhaviṣyataḥ prāṇā agra praviśanty atha retas sicyate/ sa imān prāṇān ākāśān abhinivartate/ tasmād u samānasyaiva retasas sato yādṛśa eva bhavati tādṛśo jāyate//
athaiṣā devayonir devaloko yad āhavanīyaḥ/ eṣa ha vai devayonir devalokaḥ/ tasmād yo gārhapatya juhuyād akṛtaṃ karotīty evainaṃ manyeran/ sa yaj juhoti yas sādhu karttetya etasyām evainad devayonāv ātmānaṃ siñcati/ so 'syātmāmuṣminn āditye saṃbhavati/ sa haivaṃ vidvān dvyātmā dviyoniḥ/ ekātmā haivaikayonir etad avidvān/ sa yasmāl lokād evaṃvit prati -

- tasya prāṇaḥ prathama utkrāmati/ sa he ya ttā devebhya ācaṣṭa iyad asya sādhu kṛtam iyat pāpam iti/ atha hāyaṃ dhūmena sahordhva utkrāmati//
tasya haitasyartavo dvārapāḥ/ tebhyo haitena prabruvīta/
vicakṣaṇād ṛtavo reta ābhṛtam ardhama syaṃ prasutāt pitryāvataḥ/
taṃ mā pusi kartary erayadhvaṃ puṃsaḥ kartur mātay āsiṣikta//
sa upajāyopajāyamāno dvādaśena trayodaśopamāsaḥ/
samaṃ tad vide prati tad vide 'haṃ taṃ mā ṛtavo 'mṛta ānayadhvam//
iti/ taṃ hartava ānayante/ yathā vidvān vidvāṃsaṃ yathā jānan jānantam evaṃ hainam ṛtava ānayante//
taṃ hātyarjayante/ sa haitam āgacchati tapantam/ taṃ hāgataṃ pṛcchati kas tvam asi iti/ sa yo ha nāmnā vā gotreṇa vā prabrūte taṃ hāha yas te 'yaṃ mayy ātmābhūd eṣa te saḥ iti/ tasmin hātman pratipatta ṛtavas saṃpalāyya padgṛhītam apakarṣanti/ tasya hāhorātre lokam āpnutaḥ//
tasmā u haitena prabruvīta ko 'ham asmi suvas tvam/ sa tvāṃ svargyaṃ svar agām iti/ ko ha vai prajāpatiḥ/ atha haivaṃvid eva suvargaḥ/ sa hi suvar gacchati//
taṃ hāha yas tvam asi so 'ham asmi/ yo 'ham asmi sa tvam asy ehi iti/ sa etam eva sukṛtarasam apyeti/ tasya putrā dāyam upayanti pitaras sādhukṛtyām/ sa haivaṃ vidvān dvayātmā dvidāyaḥ/ ekātmā haivaikadāya etad avidvān agnihotraṃ juhoti

vāg vā agnihotrī/ tasyai mana eva vatsaḥ/ manasā vai vācaṃ pṛktāṃ duhre/ vatsena vai mātaraṃ pṛktāṃ duhre/ tad vā idaṃ manaḥ pūrvam/ yat paścā vāg anveti tasmād vatsaṃ pūrvaṃ yantaṃ paścā mātānveti/ hṛdayam eva methy upadohanī prāṇo rajjuḥ/ prāṇenaiva vāk ca manaśca cābhihite/ rajjvā vai vatsaṃ ca mātaraṃ cābhidadāti//
tad dha janako vaideho yājñavalkyaṃ papraccha vetthāgnihotraṃ yājñavalkyā iti/ vedeti hovāca/ kim iti/ paya iti/ yat payo na syāt kena juhuyā iti/ vrīhiyavābhyām iti//
yad vrīhiyavau na syātāṃ kena juhuyā iti/ yad anyad dhānyaṃ teneti//
yad anyad dhānyaṃ na syāt kena juhuyā iti/ āraṇyābhir oṣadhībhir iti//
yad āraṇyā oṣadhayo na syuḥ kena juhuyā iti/ adbhir iti//
yad āpo na syuḥ kena juhuyā iti/ sa hovāca na vā iha tarhi kiṃ canāsīd athaitad u hūyata iva satyaṃ śraddhāyām iti/ taṃ hovāca vetthāgnihotraṃ yājñavalkya namas te 'stu sahasraṃ bhagavo dadma iti//
atha hainam upajagau
kiṃ svid vidvān pravasati -- //

--agnihotrī gṛhebhya/
kathā tad asya kāvyaṃ kathā saṃtato 'gnibhiḥ//
iti/ yad agnīn ādhāyāthāpapravasati katham asyānapaproṣitaṃ bhavatīti/ sa hovāca vājasaneyaḥ
yo javiṣṭho bhuvaneṣu sa vidvān pravasan vide/
tathā tad asya kāvyaṃ tathā saṃtato 'gnibhiḥ//
iti mana iti hovāca/ mano vāva bhuvaneṣu javiṣṭham/ manasaivāsyānapaproṣitaṃ bhavatīti ha tad uvāca//
atha hainam upajagau
yat sa dūraṃ paretyātha tatra pramādyati/
kasmin sāsya hutāhutir gṛhe yām asya juhvati//
iti/ sa hovāca vājasaneyaḥ
yo jāgāra bhuvaneṣu sa vidvān pravasan vide/
tasmin sāsya hutāhutir gṛhe yām asya juhvati//
iti/ prāṇa iti hovāca/ prāṇo vā bhuvaneṣu jāgaraḥ/ prāṇa evāsya sā hutāhutir bhavati/ tasmādu āhuḥ prāṇo 'gnihotram iti/ yāvad dhya eva prāṇena prāṇiti tāvad agnihotraṃ juhoti

raudraṃ gavi vāyavyam upasṛṣṭam āśvinaṃ duhyamānam agnīṣomīyaṃ dugdhaṃ pauṣṇāḥ prendavo maitraś śaro vāruṇam odhaśritaṃ vaiṣṇavaṃ pratiṣṭhāpyamānaṃ vaiśvadevam unnītaṃ savituḥ prakrāntaṃ dyāvāpṛthivyor upasannam indrāgnyoḥ pūrvāhutiḥ prajāpater uttarā/ tad etat saptadaśam agnihotram/ saptadaśa u evā vājapeyaḥ/ sa ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoty ubhāv eva lokāv abhijayati yaś cāgnihotrahuto yaś ca vājapeyayājinaḥ//
trayo 'gnihotre sthāṇava iti ha smāha śāṇḍilyaḥ/ yad apradīptāyāṃ samidhi juhoti sa sthāṇuḥ/ yad enām aparādhnoti sa sthāṇuḥ/ yad ene saṃsṛjati sa sthāṇuḥ/ ādīptāyai samidhas samunmukhe juhoti/ etihāyottarām āhutiṃ juhoti/ pra ha saptadaśa -- saptadaśa sahasrapoṣān puṣyati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

āruṇir vājasaneyo barkur vārṣṇaḥ priyo jānaśruteyo buḍila āśvatarāśvir vaiyāghrapadya itya ete ha pañca mahābrahmā āsuḥ/ te hocur janako vā ayaṃ vaideho 'gnihotre 'nuśiṣṭas sa no 'tivadann iva manyate/ eta/ tam agnihotraṃ kathāṃ vādayiṣyāma iti//
te hājagmuḥ/ te ha brahmavādinam ūcuḥ pra ṇo brūhīti/ tān ha provāca//
tebhyo ha proktebhyaḥ pṛthag āsanāni pṛthag udakāni pṛthaṅ madhuparkān pṛthag āvasathān pṛthak pañcabhyaḥ pañcāpacitīś cakāra//
atha haiṣāṃ sabhāga āvavrājoptvā keśaśmaśrūṇi nakhān nikṛtyājyābhyajya daṇḍopānahaṃ bibhrat/ tāna hovāca brāhmaṇāḥ kathā bhagavanto no 'nusaṃvādayatheti/ ati no 'vādīr iti hocuḥ//
atha hainān pūrvaḥ papraccha brāhmaṇāḥ kathā bhagavanto yūyam agnihotraṃ juhutheti/ ati vai no 'vādīr iti hocur yo no bhūyasas sataḥ pūrvo 'prākṣīḥ/ gautama pratibrūhīti

sa hovāca yaśa itya eva samrāḍ aham agnihotraṃ juhomi/ tasmād ahaṃ yaśo 'smi/ yaśo vāva me prajāyām antato bhaviteti/ taṃ hovāca gautama kiṃ yaśa iti/ agnim upadiśan vācedaṃ yaśa ity ado yaśa ity ādityam/ so 'ham ado yaśo 'smin yaśasi sāyaṃ juhomīdaṃ yaśo 'muṣmin yaśasi prātar juhomi/ etāv eva mā tad gamayiṣyato yatra sarve kāmāḥ/ etau me punarmṛtyum apajeṣyata iti/ suhutaṃ devān rādhayāni iti ha praśaśaṃsa//
atha hāparaṃ papraccha kathā bhagavas tvam agnihotraṃ juhoṣīti/ sa hovāca vājasaneyas satyam ity eva samrāḍ aham agnihotraṃ juhomi/ tasmād ahaṃ satyam asmi/ tasmān mama satyam iva vadataḥ prakāśa iti/ taṃ hovāca yājñavalkya kiṃ satyam iti/ agnim upadiśan vācedaṃ satyam ity adas satyam ity ādityam/ so 'ham adas satyam asmin satye sāyaṃ juhomīdaṃ satyam amuṣmin satye prātar juhomi/ etāv eva mā tad gamayiṣyato yatra sarve kāmāḥ/ etau me punarmṛtyum apajeṣyata iti/ suhutaṃ devān rādhayāni iti haiva praśaśaṃsa//
atha hāparaṃ papraccha kathā bhagavas tvam agnihotraṃ juhoṣīti

sa hovāca barkur vārṣṇo bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām ity eva samrāḍ aham agnihotraṃ juhomi/ tasmād ahaṃ bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām asmi/ bhūyiṣṭha vāva me śreṣṭhaṃ vittānāṃ prajāyāma antato bhaviteti/ taṃ hovācāgniveśya kiṃ bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām iti/ agnim upadiśan vācedaṃ bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām ity ado bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām ity ādityam/ so 'ham ado bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām asmin bhūyiṣṭhe śreṣṭhe vittānāṃ sāyaṃ juhomīdaṃ bhūyiṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vittānām amuṣmin bhūyiṣṭhe śreṣṭhe vittānāṃ prātar juhomi/ etāv eva mā tad gamayiṣyato yatra sarve kāmāḥ/ etau me punarmṛtyum apajeṣyata iti/ suhutaṃ devān rādhayāni iti haiva praśaśaṃsa//
atha hāparaṃ papraccha kathā bhagavas tvam agnihotraṃ juhoṣīti/ sa hovāca priyo jānaśruteyas teja ity eva samrāḍ aham agnihotraṃ juhomi tasmād ahaṃ tejo 'smi/ tejo vāva me prajāyām antato bhaviteti/ taṃ hovāca kāṇḍvīya kiṃ teja iti/ agnim upadiśan vācedaṃ teja ity adas teja ity ādityam/ so 'ham adas tejo 'smiṃs tejasi sāyaṃ juhomīdaṃ tejo 'muṣmiṃs tejasi prātar juhomi/ etāva eva mā tad gamayiṣyato yatra sarve kāmāḥ/ etau me punarmṛtyum apajeṣyata iti/ suhutaṃ devān rādhayāni iti haiva praśaśaṃsa//
atha hāparaṃ papraccha kathā bhagavas tvam agnihotraṃ juhoṣīti

sa hovāca buḍila āśvatarāśvir vaiyāghrapadyo 'rkāśvamedhāv ity eva samrāḍ aham agnihotraṃ juhomi/ annaṃ hy etad devānāṃ yad arko 'śvo medho medhya iti/ taṃ hovāca vaiyāghrapad ko 'rkaḥ ko 'śvo medho medhya iti/ agnim upadiśan vācāyam arka ity asāv aśvo medho medhya ity ādityam/ so 'ham amum aśvaṃ medhaṃ medhyaṃ asminn arke sāyaṃ juhomīmam arkam amuṣminn aśve medhe medhye prātar juhomi/ etāv eva mā tad gamiṣyato yatra sarve kāmāḥ/ etau me punarmṛtyum apajeṣyata iti/ suhutam iti ha praśasyovāca yo ha kila mahyam agnihotra itiṃ ca gatiṃ ca brūyāt tasmā ahaṃ varaṃ dadyām iti/ te hocur na nvai vayam agnihotra itiṃ ca gatiṃ cānūcimaha tvam asmabhyam agnihotra itiṃ ca gatiṃ ca brūhi vayaṃ tubhyaṃ pṛthak pañca varān dadma iti/ agnim upadiśan vāceyam itir ity asau gatir ity ādityam/ so 'ham amūṃ gatim asyām itau sāyaṃ juhomīmām itim amuṣyāṃ gatau prātar juhomi/ etāv eva mā tad gamayiṣyato yatra sarve kāmāḥ/ etau me punarmṛtyum apajeṣyata iti/ suhutam iti ha praśasyocur varān vṛṇīṣva yān adāmeti/ sa hovācaiṣa eva me varo 'ham eva yuṣmabhyaṃ pṛthak pañca sahasrāṇi śatāśvāni dadānīti//
etāni vā agnihotra upāsanāny ete kāmāḥ/ etān eva kāmān avarunddhe ya evaṃ vedātho yasyaivaṃ vidvān agnihotra juhoti

agnīn ādadhānaḥ prātar evoddhareta/ dvis sāyaṃ dviḥ prātar juhoti/ catasra āhutayas saṃpadyante/ catuṣpadā vai paśavo ye ca grāmyā ye cāraṇyāḥ/ teṣām evaitat pratyāśaṃ pratyapacayati/ eṣa vai mṛtyur yad agnī rihann eva nāma/ tam eva tābhir āhutibhiś śamayitvā pṛthivīṃ lokānāṃ jayaty agniṃ deva devānām/ agner devasya sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti//
sa tato dhūmam eva rathaṃ samāsthāya vāyos salokatām abhiprayāti/ dvayahaṃ juhoti/ aṣṭāv āhutayas saṃpadyante/ aṣṭāśaphā ha vai paśavo ye ca grāmyā ye cāraṇyāḥ/ teṣām evaitat pratyāśaṃ pratya cayati/ eṣa vai mṛtyur yad vāyur ajira eva nāma/ tam eva tābhir āhutibhiś śamayitvāntarikṣaṃ lokānāṃ jayati vāyuṃ devaṃ devānām/ vāyor devasya sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

sa tato reṣmāṇam eva rathaṃ samāsthāyādityasya salokatām abhiprayāti/ tryahaṃ juhoti/ dvādaśāhutayas saṃpadyante/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro vā idaṃ sarvaṃ yad i?śnāti yat pibati yasmai kasmai cana prativyādadāti/ sarvaṃ tad asyānaśita bhavati yāvaj jīvānāśakapratī bhavati/ eṣa vai mṛtyur yad ādityo mrocann eva nāma/ tam eva tābhir āhutibhiś śamayitvā divaṃ lokānāṃ jayaty ādityaṃ devaṃ devānām/ ādityasya devasya sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

sa tato raśmīn eva rathaṃ samāsthāya candramasas salokatām abhiprayāti/ caturahaṃ juhoti/ ṣoḍaśāhutayas saṃpadyanta/ ṣoḍaśakalaṃ vai brahma/ ṣoḍaśakalā devāḥ/ ṣoḍaśakalam idaṃ sakṛt sarvam/ sa yad iha ripraṃ pāpaṃ karma karoty ekayavaḥ tataḥ kalayā/ yathā suvarṇaḥ pravṛttas tapyamānas suvarṇatām abhiniṣpadyata evam eva dviṣatsu bhrātṛvyeṣu malaṃ pāpmānaṃ pratyūhya svargaṃ lokam abhipraiti//
eṣa vai śaśo ya eṣo 'ntaś candramasi/ eṣa hīdaṃ sarvaṃ śāsti/ eṣa vai yamo ya eṣo 'ntaś candramasi/ eṣa hīdaṃ sarvaṃ yamiti/ eṣa mṛtyur yad yamo 'tsyann eva nāma/ tam eva tābhir āhutibhiś śamayitvorjaṃ lokānāṃ jayati yamaṃ deva devānām/ yamasya devasya sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

sa tatas svadhām eva hiraṇmayīṃ nāvaṃ samāruhya prajāpates salokatām abhiprayāti/ pañcāhaṃ juhoti/ viṃśatir āhutayas saṃpadyante/ saviṃśo vai prajāpatiḥ/ eṣa vai mṛtyur yat prajāpatiḥ prabhūmān eva nāma/ tam eva tābhir āhutibhiś śamayitvā nabho lokānāṃ jayati prajāpatiṃ devaṃ devānām/ prajāpater devasya sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

tad yad vai tannabho nāmābhīr vai sā/ na hi tat prāpya kasmāc cana bibheti/ tasmāt tannabhaḥ/ ṣaḍahaṃ juhoti/ caturviṃśatir āhutayas saṃpadyante/ caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī/ caturviṃśatir vasavo devāḥ/ te gāyatrīm anvāyattāḥ/ tebhyo gāyatrīva vasubhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ gāyatrīṃ sa chandasāṃ jayati vasūn devān devānām/ vasūnāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

saptāhaṃ juhoti/ aṣṭāviṃśatir āhutayas saṃpadyante/ aṣṭāviṃśatyakṣarā vā uṣṇik/ aṣṭāviṃśatir bhṛgvaṅgiraso devāḥ/ ta uṣṇiham anvāyattāḥ/ tebhya uṣṇig bhṛgvāṅgirobhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ uṣṇihaṃ vai sa chandasāṃ jayati bhṛgvaṅgiraso devān devānām/ bhṛgvaṅgirasāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

aṣṭāhaṃ juhoti/ dvātriṃśad āhutayas saṃpadyante/ dvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭup/ dvātriṃśad viśve devāḥ/ te 'nuṣṭubham anvāyattāḥ/ tebhyo 'nuṣṭub viśvebhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ anuṣṭubhaṃ vai sa chandasāṃ jayati viśvān devān devānām/ viśveṣāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

navāhaṃ juhoti/ ṣaṭtriṃśad āhutayas saṃpadyante/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ ṣaṭtriṃśat sādhyā devāḥ/ te bṛhatīm anvāyattāḥ/ tebhyo bṛhatī sādhyebhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ bṛhatīṃ vai sa chandasāṃ jayati sādhyān devān devānām/ sādhyānāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

daśāhaṃ juhoti/ catvāriṃśad āhutayas saṃpadyante/ catvāriṃśadakṣarā vai paṃktiḥ/ catvāriṃśan maruto devāḥ/ te paṃktim anvāyattāḥ/ tebhyaḥ paṃktir marudbhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ paṃktiṃ vai sa chandasāṃ jayati maruto devān devānām/ marutāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

ekādaśāhaṃ juhoti/ catuścatvāriṃśad āhutayas saṃpadyante/ catuścatvāriṃśadakṣarā vai triṣṭup/ catuścatvāriṃśad rudrā devāḥ/ te triṣṭubham anvāyattāḥ/ tebhyas triṣṭub rudrebhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ triṣṭubhaṃ vai chandasāṃ jayati rudrān devān devānām/ rudrāṇāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

dvādaśāhaṃ juhoti/ aṣṭācatvāriṃśad āhutayas saṃpadyante/ aṣṭācatvāriṃśadakṣarā vai jagatī/ aṣṭācatvāriṃśad ādityā devāḥ/ te jagatīm anvāyattāḥ/ tebhyo jagaty ādityebhyo devebhya ekaikenākṣareṇa kāmān nikāmān duhe/ evam asmai juhvate duhe/ jagatīṃ vai sa chandasāṃ jayaty ādityān devān devānām/ ādityānāṃ devānāṃ sāyujyaṃ salokatāṃ samabhyārohati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

atra vai brahma na virājaty anātham aparāyaṇam anuttaram/ tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāhaṃ brahma juhuvāṃcakāra/ tad dvādaśāhaṃ hutvā kīrtiṃ yaśaḥ prajāpatim amṛtaṃ tad udājahāra/ tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāhaṃ brahma hutvā prajāpataya pratyūhya svargaṃ lokam abhyuccakrāma//
tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāhaṃ prajāpatir juhuvāṃcakāra/ tad dvādaśāhaṃ hutvā prajñāṃ medhāṃ mīmāṃsāṃ tapas tad udājahāra/ tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāhaṃ prajāpatir hutvā devebhyaś carṣibhyaś ca pratyūhya svargam eva lokam abhyuccakrāma//
tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāhaṃ devāś carṣayaś ca juhuvāṃcakruḥ/ tad dvādaśāhaṃ hutvā pūrvebhyo manuṣyebhyaḥ pratyūhya svargam u eva lokam abhyuccakramuḥ//
tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāhaṃ brahma juhuvāṃcakāra/ dvādaśāhaṃ prajāpatir dvādaśāhaṃ devāś carṣayaś ca/ tad dvādaśāhaṃ dvādaśāhaṃ hutvā kāmān nikāmān āpuḥ/ kim u ya enaṃ yāvajjīvaṃ juhuyāt

tad vai tad agnihotraṃ tryaham eva payasā juhuyāt/ tad vā agniṣṭomasya rūpam/ agniṣṭomenaivāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti//
tad vai tad agnihotraṃ tryaham eva dadhnā juhuyāt/ tad vai vājapeyasya rūpam/ vājapeyenaivāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti//
tad vai tad agnihotraṃ tryaham evājyena juhuyāt/ tad vā aśvamedhasya rūpam/ aśvamedhenaivāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti//
tad vai tad agnihotraṃ tryaham evādbhir juhuyāt/ tad vai puruṣamedhasya rūpam/ puruṣamedhenaivāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti//
svayam ahatavāsā yajamāno 'gnihotraṃ juhuyād ajasreṣv agniṣv apravasan/ trayodaśīṃ rātriṃ somena vā paśunā veṣṭvotsṛjeta/ yathā sāvasān kṛtvā prārjayet tādṛk tat//
tad vai tad agnihotraṃ dvādaśāham eva pūrve manuṣyā juhuvāṃcakruḥ/ tasmāt teṣāṃ duhe dhenur vahaty anaḍvān ādadhānaḥ prahito 'śvo 'śvatara upatiṣṭhatya adhi? kṣyo hastī vahati

upasṛjyāgnihotrīm itya āha upasṛṣṭe dyāvāpṛthivī// rudrā upagṛhṇanti vasūnāṃ dugdham// bhūtakṛta stha nirūḍha janyaṃ bhayam ity aṅgārān nirūhati/ athādhiśrayati vaiśvānarasyādhiśritam asi// agnis te tejo mā pratidhākṣāt(?)// satyā tvā iti// athāvadyotayati saṃ jyotiṣā jyotiḥ iti/ athāpaḥ pratyānayati yas te apsu rasaḥ praviṣṭas tena saṃpṛcyasva iti/ sa yad evāsya tatra diśo grasante tad evāsya tat samanvānayantaṃ antaritaṃ rakṣo 'ntaritā arātayaḥ iti/ triḥ paryagniṃ karoti/ athodvāsayati divaṃ dṛṃhāntarikṣaṃ dṛṃha pṛthivīṃ dṛṃha prajāṃ paśūn juhvato me dṛṃha iti/
bhūtakṛta stha pratyūḍhaṃ janyaṃ bhayam ity aṅgārān pratyūhati/ atha sruvaṃ ca srucaṃ cādāya niṣṭapati pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭaḥ arātayaḥ iti/ atha sruvaṃ saṃmārṣṭi sajūr devebhyas sāyaṃyāvabhyaḥ iti sāyam/ sajūr devebhyaḥ prātaryāvabhyaḥ iti prātaḥ/ suvarṇāṃ tvāṃ suvarṇamayīm// hiraṇyayaṣṭir asya amṛtapalāśā sroto yajñānām iti/ sroto haiva sa yajñānāṃ bhavati/ athāha unneṣyāmi iti/ oṃ mamahaṃ svargaṃ lokam abhi iti brūyāt

sa yaṃ prathamaṃ sruvam unnayati tad vai darśapūrṇamāsayo rūpam/ darśapūrṇamāsābhyām evāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvān prathamaṃ sruvam unnayati//
atha yaṃ dvitīyaṃ sruvam unnayati tad vai cāturmāsyānāṃ rūpam/ cāturmāsyair evāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvān dvitīyaṃ sruvam unnayati//
atha yaṃ tṛtīyaṃ sruvam unnayati tad vā iṣṭipaśubandhānāṃ rūpam/ iṣṭipaśubandhair evāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvāṃs tṛtīyaṃ sruvam unnati//
atha yaṃ caturthaṃ sruvam unnayati tad vai tryambakavājapeyāśvamedhānāṃ rūpam/ tryambakavājapeyāśvamedhair evāsyeṣṭaṃ bhavati ya evaṃ vidvāṃś caturthaṃ sruvam unnayati//
atha samidham ādāya prāṅ prati/ puruṣa it samit/ tam annam inddhe annasya mā tejasā svargaṃ lokaṃ gamaya// yatra devānām ṛṣīṇāṃ priyaṃ dhāma tatra ma idam agnihotraṃ gamaya iti/ tūṣṇīm upasādayati/ atha samidham abhyādadhāti svargasya tvā lokasya saṃkramaṇaṃ hiraṇmayaṃ vaṃśaṃ dadhāmi svāhā iti/ atha juhoti/ sa yāṃ prathamāṃ juhoti devāṃs tayāpnoti/ atha yāṃ dvitīyāṃ juhoty ṛṣīṃsa tayāpnoti

athopamārṣṭi/ sa yat prathamam upamārṣṭi tena gandharvāpsarasaḥ prīṇāti/ taṃ gandharvāpsarasa āhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yad dvitīyam upamārṣṭi tena grahāṃś ca pitṝṃś ca prīṇāti/ taṃ grahāś ca pitaraś cāhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yad dvir aṅgulyā prāśnāti sa yat prathamaṃ prāśnāti tena prāṇāpānau tṛpyataḥ/ taṃ prāṇāpānāv āhatuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yad dvitīyaṃ prāśnāti tenodānāpānau tṛpyataḥ/ tam udānāpānāv āhatuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yat srucā prāśnāti tena samānavyānau ca garbhāṃś ca prīṇāti/ taṃ samānavyānau garbhāś cāhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yat srucaṃ niraśnāti tena devajanān prīṇāti/ ta devajanā āhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yat srucas saṃkṣālanaṃ ninayati tena vayāṃsi prīṇāti/ taṃ vayāṃsy āhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yā etās sruco nirṇijyodīcīr apa utsiñcati tena ṛṣīn prīṇāti/ tam ṛṣaya āhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yat sthālīsaṃkṣālanaṃ ninayati tena sarpajanān prīṇāti/ taṃ sarpajanā āhuś śraddhā te mā vigāt sarvaiḥ kāmais tṛpya svargaṃ lokam āpnuhīti//
atha yat paścād vā purastād vā parikramya dakṣiṇato 'gnīnām āste prajāpatir eva tad bhūtvāste kam aham asmi kaṃ mama iti

bhṛgur ha vāruṇir anūcāna āsa/ sa hāty eva pitaraṃ mane 'ti devān aty anyān brāhmaṇān anūcānān/ sa ha varuṇa īkṣāṃcakre na vai me putraḥ kiṃ cana prajānāti/ hantainaṃ prajñāpayānīti/ tasya ha prāṇān abhijagrāha/ sa ha tatām/ sa ha tāntaḥ paraṃ loka jagāma/ sa hāmuṣmin loka ājagāma/ puruṣa eva puruṣaṃ saṃvṛścyāthainaṃ jaghāsa/ sa hovācābhūd batedaṃ kiṃ svid idam iti/ taṃ hocuḥ pitaraṃ varuṇaṃ pṛcchāsi sa ta idaṃ pravakteti//
dvitīyaṃ hājagāma/ puruṣa eva puruṣam ākrandayantaṃ jaghāsa/ sa hovācābhūd batedaṃ kiṃ svid idam iti/ taṃ hocuḥ pitaraṃ varuṇaṃ pṛcchāsi sa ta idaṃ pravakteti//
tṛtīyaṃ hājagāma/ puruṣa eva puruṣaṃ tūṣṇīm avyāharantaṃ jaghāsa/ sa hovācābhūd batedaṃ kiṃ svid idam iti/ taṃ hocuḥ pitaraṃ varuṇaṃ pṛcchāsi sa ta idaṃ pravakteti//
caturthaṃ hājagāma/ dve striyau mahad vittaṃ jugupatuḥ/ sa hovācābhūd batedaṃ kiṃ svid idam iti/ taṃ hocuḥ pitaraṃ varuṇaṃ pṛcchāsi sa ta idaṃ pravakteti//
pañcamaṃ hājagāma/ lohitakulyāṃ ca ghṛtakulyāṃ ca prabāhuk syandamāne / sā yā lohitakulyās tāṃ kṛṣṇo nagnaḥ puruṣo musalī jugopa/ atha yā ghṛtakulyā tasyai hiraṇmayāḥ puruṣā hiraṇmayaiś camasais sarvān kāmān udacire/ sa hovācābhūd batedaṃ kiṃ svid idam iti/ taṃ hocuḥ pitaraṃ varuṇaṃ pṛcchāsi sa ta idaṃ pravakteti//
ṣaṣṭhaṃ hājagāma/ pañca nadīḥ puṣkariṇīḥ puṇḍarīkiṇīr madhūdakās syandamānāḥ. tāsu nṛttagītaṃ vīṇāghoṣo 'psarasāṃ gaṇās surabhir gandho mahān ghoṣo babhūva/ sa hovācābhūd batedaṃ kiṃ svid idam iti/ taṃ hocuḥ pitaraṃ varuṇaṃ pṛcchāsi sa ta idaṃ pravakteti

sa ha tata evāvavṛte/ sa ha varuṇam evājagāma/ taṃ hovācāgas tātā iti/ āgāṃ tateti/ adarśas tātā iti/ adarśaṃ tateti/ kiṃ tateti/ puruṣa eva puruṣaṃ saṃvṛścyāthainam aghad iti/ om iti hovāca/ ye vā asmin loke 'gnihotram ajuhvato naivaṃvido vanaspatīn saṃvṛścyābhyādadhati tān vā amuṣmin loke vanaspatayaḥ puruṣarūpaṃ kṛtvā pratyadanti/ tasya kā niṣkṛtir iti/ yad evaitat samidham abhyādadhāti sā tasya niṣkṛtis tayā tad atimucyata iti//
kiṃ dvitīyam iti/ puruṣa eva puruṣam ākrandayantam aghad iti/ om iti hovāca/ ye vā asmin loka 'gnihotram ajuhuhvato naivaṃvidaḥ paśūn ākrandayataḥ pacante tān vā amuṣmin loke paśavaḥ puruṣarūpaṃ kṛtvā pratyadanti/ tasya kā niṣkṛtir iti/ yad evaitad vācā pūrvām āhutiṃ juhoti sā tasya niṣkṛtis tayā tad atimucyata iti//
kiṃ tṛtīyam iti/ puruṣa eva puruṣaṃ tūṣṇīm avyāharantam aghad iti/ om iti hovāca/ ye vā asmin loke 'gnihotram ajuhvato naivaṃvido vrīhiyavāṃs tūṣṇīm avyāharataḥ pacante tān vā amuṣmin loke vrīhiyavāḥ puruṣarūpaṃ kṛtvā pratyadanti/ tasya kā niṣkṛtir iti/ yad evaitan manasottarām āhutiṃ juhoti sā tasya niṣkṛtis tayā tad atimucyata iti//
kiṃ caturtham iti/ dve striyau mahad vittam ajugupatām iti/ om iti hovāca/ śraddhā ca vai te aśraddhā cābhūtām/ ye vā asmin loke 'gnihotram ajuhvato naivaṃvido 'śraddadhānā yajante tad aśraddhāṃ gacchati yac chraddadhānās tac chraddhām/ tasya kā niṣakṛtir iti/ yad evaitad aṅgulyā prāśnāti sā tasya niṣkṛtis tayā tad atimucyata iti

kiṃ pañcamam iti/ lohitakulyāṃ ca ghṛtakulyāṃ ca prabāhuk syandamāne/ sā yā lohitakulyābhūt tāṃ kṛṣṇo nagnaḥ puruṣo musalī jugopa/ atha yā ghṛtakulyā tasyai hiraṇmayāḥ puruṣā hiraṇmayaiś camasais sarvān kāmān udacanta iti/ om iti hovāca/ ye vā asmin loke 'gnihotram ajuhvato naivaṃvido brāhmaṇasya lohitam utpīḍayanti sāsā lohitakulyā/ atha ya enāṃ kṛṣṇo nagnaḥ puruṣo musaly ajugupat krodhas sa tasyo tad evānnam iti/ tasya kā niṣkṛtir iti/ yad evaitat srucā prāśnāti sā tasya niṣkṛtis tayā tad atimucyata iti/ atha yā etās sruco nirṇijyodīcīr apa utsiñcati sāsā ghṛtakulyā/ tasyai hiraṇmayāḥ puruṣā hiraṇmayaiś camasais sarvān kāmān udacanta iti//
kiṃ ṣaṣṭham iti/ pañca nadīḥ puṣkariṇīḥ puṇḍarīkiṇīr madhūdakās syandamānāḥ/ tāsu nṛttagītaṃ vīṇāghoṣo 'psarasāṃ gaṇās surabhir gandho mahān ghoṣo 'bhūd iti/ om iti hovāca/ mamaivaite lokā abhūvann iti/ te kenābhijayyā iti etenaiva pañcagṛhītena pañconnīteneti/ sa hovāca na vai kilānyatrāgnihotrāl lokajityā avakāśo'sti/ adyaiva me agnyādheyasyopavasatha iti/ tasya ha tathā cakruḥ/ sa ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti nainam amuṣmin loke vanaspatayaḥ puruṣarūpaṃ kṛtvā pratyadanti na paśavo na vrīhiyavā nāsyeṣṭāpūrte śraddhāṃ cāśraddhāṃ ca gacchato 'pahate lohitakulyām avarunddhe ghṛtakulyām

eṣa vā agnira vaiśvānaro ya eṣa tapati/ tasya rātris samid ahar jyotī raśmayo dhūmo nakṣatrāṇi viṣphuliṅgāś candramā aṅgārāḥ/ tasminn etasmin agnau vaiśvānare 'harahar devā amṛtam apo juhvati/ tasyā āhuter hutāyai somo rājā saṃbhavati//
stanayitnur evāgnir vaiśvānaraḥ/ tasya dyaus samid vidyuj jyotir abhrāṇi dhūmo hlādanayo viṣphuliṅgā aśanir aṅgārāḥ/ tasminn etasminn agnau vaiśvānare 'harahar devās somaṃ rājānaṃ juhvati/ tasyā āhuter hutāyai vṛṣṭis saṃbhavati//
pṛthivy evāgnir vaiśvānaraḥ/ tasyāntarikṣaṃ samid agnir jyotir vāyur dhūmo marīcayo viṣphuliṅgā diśo 'ṅgārāḥ/ tasminn etasminn agnau vaiśvānare 'harahar devā vṛṣṭiṃ juhvati/ tasyā āhuter hutāyā annaṃ saṃbhavati//
puruṣa evāgnir vaiśvānaraḥ/ tasya vāk samic cakṣur jyotiḥ prāṇo dhūmo mano viṣphuliṅgāś śrotram aṅgārāḥ/ tasminn etasminn agnau vaiśvānare 'harahar devā annaṃ juhvati/ tasyā āhuter hutāyai retas saṃbhavati//
striyo vā agnir vaiśvānaraḥ/ tasyopasthaṃ samid yonir jyotir iṣyā dhūmo 'bhinando viṣphuliṅgās saṃsparśo 'ṅgārāḥ/ tasminn etasminn agnau vaiśvānare 'harahar devā reto juhvati/ tasyā āhuter hutāyai puruṣas saṃbhavati//
so 'tra pañcamyāṃ visṛṣṭyāṃ puruṣo devebhyo jāyate/ pañcamyāṃ visṛṣṭyāṃ divyā āpaḥ puruṣavāco vadanti/
atha yathāmuṃ lokam apyeti --

--tasyāgnir evāgnir vaiśvānaraḥ/ tasyauṣadhayaśca vanaspatayaś ca samit/ jyotir eva jyotiḥ/ dhūma eva dhūmaḥḥ/ viṣphuliṅgā eva viṣphuliṅgāḥ/ aṅgārā evāṅgārāḥ/ tasminn etasminn agnau vaiśvānare 'harahar devāḥ puruṣaṃ juhvati/ tasyā āhuter hutāyai puruṣo 'muṃ lokaṃ saṃbhavati/ so 'sya lokaḥ punarutthāyai bhavati//
tasya haitasya devasyāhorātre ardhamāsā māsā ṛtavas saṃvatsaro goptā ya eṣa tapati/ ahorātre pracare/ taṃ hartūnām eko yaḥ kūṭahasto raśminā pratyavetya pṛcchati ko 'si puruṣeti/ sa kiṃ vidvān pravṛñjyāt/ tasya ha praharati/ kasya ha pratirāddhasya tredhā sādhu kṛtyā vinaśyati/ sa tṛtīyam ādatte/ diśo 'nu tṛtīya vyeti/ tṛtīyena sahemaṃ lokam abhyavaiti/ sa yo hāsya dānajito loko bhavati tasmin niramate/ tam u ha vai tato mṛtyur evāntata āpnoti/ anavajito hāsya punarmṛtyur bhavati sa ya evaṃvit syāt//
sa yadopatāpī syād yatrāsya samaṃ subhūmispaṣṭaṃ syāt tad brūyād iha me 'gniṃ manthateti/ īśvaro hāgado bhavitoḥ//
yady u tan na yad asmāl lokāt preyād athainam ādadīran/ nānāsthālyor agnī opya hareyuḥ/ anvāhāryapacanād ulmukam ādadīran yajñapātrāṇi sarpir apo dāruṇy anustaraṇīṃ kṣuraṃ nakhanikṛntanam/ te yanti yatrāsya samaṃ subhūmispaṣṭaṃ bhavati/ tad asyāgnīn viharanti

athāsyāṃ diśi kūpaṃ khātvā vapanti keśaśmaśrūṇi/ uptvā keśaśmaśrūṇi nakhān nikṛntanti/ nakhān nikṛtya nirāntraṃ kurvanti/ nirāntraṃ kṛtvā niṣpurīṣaṃ kurvanti/ niṣpurīṣaṃ kṛtvā pāṃsubhiḥ kūpe purīṣam abhisaṃvapanti/ pāpmānam evāsya tat pracchādayanti/ prakṣālyāntrāṇi pratyavadhāyainam āharanti/ tam antareṇāgnīn nidhāya gārhapatya ājyaṃ vilāpyotpūya caturgṛhītaṃ gṛhītvā matvāhavanīye samidvaty anvārabdhe juhoti ayaṃ vai tvad asmād aṃsi tvam/ etad ayaṃ te yonir asya yonis tvam//
pitā putrāya lokakṛj jātavedo nayā hy enaṃ sukṛtāṃ yatra lokaḥ/ asmād vai tvam ajāyathā eṣa tvaj jāyatāṃ svāhā iti/ so 'ta āhutimayo manomayaḥ prāṇamayaś cakṣurmayaś śrotramayo vāṅmaya ṛṅmayo yajurmayas sāmamayo brahmamayo hiraṇmayo 'mṛtas saṃbhavati

athaitāṃ citāṃ cinvanti/ tasyām enam ādadhati/ tasya nāsikayos sruvau nidadhyād dakṣiṇahaste juhūṃ savya upabhṛtam urasi dhruvāṃ mukha 'gnihotrahavaṇīṃ śīrṣataś camasam iḻopavahanaṃ karṇayoḥ prāśitraharaṇe udare pātrīṃ saṃvartadhānīm āṇḍayor dṛṣadupale śiśne śamyām upasthe kṛṣṇājinam anupṛṣṭhaṃ sphyaṃ pārśvayor musala ca śūrpe ca patta ulūkhalam/ pariśiṣṭāni yajñapātrāṇya upanidadhati/ apo mṛṇmayāny abhyavaharanti dadtya evāyasmayāni/ athainaṃ sarpiṣābhyutpūrayanti/ yajñapātreṣu sarpir āsiñcanti

athaitām anustaraṇīm ānayanti/ tāṃ prokṣya trir apasalīṃ paryāṇāyya kūṭena hanyāt/ pradakṣiṇaṃ haike paryāṇayanti/ tad u tathā na kuryāt/ tasyai vapām utkhidya śīrṣṇi parivayanti hastayor matasnī hṛdaye hṛdayaṃ bāhvor bāhū/ yathāṅgam evetarāṇy aṅgāni vicinvanti/ athainaṃ carmaṇā prorṇvanti svayā tanvā samṛdhyasva iti//
saṃstīryopādīpayanti/ sa tathaiva cikīrṣed yathainam āhavanīyaḥ prathamo gacchet/ tad enaṃ devalokaḥ pratyāgacchati/ atha yathānvāhāryapacanas tad enaṃ pitṛlokaḥ pratyāgacchati/ atha yathā gārhapatyas tathāsmin loke prajayā ca paśubhiś ca pratitiṣṭhati//
tasyopādīptasya dhūma eva śarīraṃ dhunoti/ sa yad dhunoti tasmād dhunaḥ/ dhuno ha vai nāmaiṣaḥ/ taṃ dhūma iti parokṣam ācakṣate parokṣeṇaiva/ parokṣapriyā iva hi devāḥ/ dhūmād va rātrim apyeti rātriyā ahar ahno 'pochantāpakṣam apochantīpakṣād āpūryamāṇapakṣam āpūryamāṇapakṣān māsam/ te atra māse śarīraṃ cāsuś ca saṃgacchāte/ taṃ hartūnāma eko yaḥ kūṭahasto raśminā pratyavetya pṛcchati ko 'si puruṣeti

taṃ pratibrūyāt --
vicakṣaṇād ṛtavo reta ābhṛtam
ardhamāsyaṃ prasutāt pitryāvataḥ/
iti/ yad ado vicakṣaṇaṃ somaṃ rājānaṃ juhvati tat tat/
taṃ mā puṃsi kartary erayadhvam
iti/ puṃsi hy enam etat kartary erayante/
pusaḥ kartur mātary āsiṣikta
iti/ mātari hy enam āsiñcati/
sa upajāyopajāyamānas trayodaśena dvādaśopamāsaḥ
iti/ eṣa trayodaśo ya eṣa tapati//
saṃ tad vide prati tad vide 'ham/
taṃ martavo 'mṛta ānayadhvaṃ dvādaśatrayodaśena pitrā/
tayā mātrā tayā śraddhayā tenānnādyena tena satyena//
ahar me pitā rātrir mātā// satyam asmi//
te martavo 'mṛta ānayadhvam//
iti/ taṃ hartava ānayante/ yathā vidvān vidvāṃsaṃ yathā jānan jānantam evaṃ hainam ṛtava ānayante/ taṃ hātyarjayante/ sa haiṣa na manuṣyo ya evaṃ veda/ devānāṃ ha vai sa eko ya evaṃvit/ taṃ ha vai manojavasaḥ pitaraś ca pitāmahāś ca pratyāgacchanti tataḥ kiṃ na āhārṣīr iti/ tān pratibrūyād yat kiṃ ca puṇyam akare tad yuṣmākam iti/ tasya putrā dāyam upayanti pitaras sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām/ sa evam etat tredhā vibhajyaitasya salokatām apyeti ya eṣa tapati

dīrghasattraṃ ha vā eta upayanti ye 'gnihotraṃ juhvati/ etad dha vai sattraṃ jarāmūrīyam/ jarayā vā hy evāsmān mucyate mṛtyunā vā//
tad āhur yad etasya dīrghasattriṇo 'gniṃ juhvato 'gnīn antareṇa yuktaṃ vā viyāyāt saṃ vā careyuḥ kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ vajro vai cakraḥ/ vajro vā etasyāgnīn anvati yasyāntareṇa yuktaṃ vā viyāti saṃ vā caranti/ kurvīta haiva niṣkṛtim api heṣṭyā yajeta/ tad u tathā na vidyāt/ imān vā eṣa lokān anuvitanute yo 'gnīn ādhatte/
tasyāyam eva loko gārhapatyo bhavaty antarikṣaloko 'nvāhāryapacano 'sāv eva loka āhavanīyaḥ/ kāmaṃ vā eṣu lokeṣu yuktaṃ cāyuktaṃ ca vayāṃsi ca caranti/ sa vidyād yadi me 'pi grāma evāgnīn antareṇāyāsīn naiva ma ārtir asti na riṣṭiḥ kā caneti//
trayo ha tvai grāmyāḥ paśavo 'juṣṭā durvarāha eḍakaś śvā/ teṣāṃ yadi kaś cid antareṇa sannejīyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti

tad u haike chādimuṣṭim eva nivapanto yanti/ gārhapatyād āhavanīyān ninayann iyāt idaṃ viṣṇur vicakrame ity etayarcā/ tad u tathā na kuryāt/ yo ha tatra brūyād āsān nvā ayaṃ yajamānasyāvāpsīt kṣipre paramāsān āvapsyate jyeṣṭhagṛhyaṃ rotsyatīti tathā haivaṃ syāt//
ittham eva kuryāt udapātraṃ vaivodakamaṇḍaluṃ vādāya gārhapatyād āhavanīyān ninayann iyāt idaṃ viṣṇur vicakrame ity etayaivarcā/ devapavitraṃ vā etad yad ṛg devapavitram etad yad āpaḥ/ tad yad evātra yajñasyāśāntaṃ bhavati yad amedhyam āpo vai tasya sarvasya śāntiḥ/ adbhir evainaṃ tac chamayanti

tad āhur yad etasya dīrghasattriṇo 'gnihotraṃ juhvato 'gnihotraṃ duhyamānaṃ skandet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ yad eva tatra sthālyāṃ pariśiṣṭaṃ syāt tena juhuyāt//
yady u nīcī sthālī syād api vā bhidyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ skannaprāyaścittyai vābhimṛśya askann adhita iti/ atha yad anyad vindet tena juhuyāt//
yadā vai skandaty atha dhīyate/ reto vai payo yonir iyam/ yonyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayati/ anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda/ amuto vai parjanyas skandatīhauṣadhayo vanaspatayo jāyante/ puruṣād retas skandati paśubhyaḥ/ tata idaṃ sarvaṃ prajātam/ sa vidyād upa mā devāḥ prābhūvan prajātir me bhūyasy abhūc chreyān bhaviṣyāmīti/ tathā haiva syāt//
atho yatraitad vibhinnaṃ tad udapātraṃ vaivodakamaṇḍaluṃ vopaninayet bhūr bhuvas svaḥ ity etābhir vyāhṛtibhiḥ/ etā vai vyāhṛtayas sarvaprāyaścittayaḥ/ tad anena sarveṇa prāyaścittiṃ kurute

athaitāni kapālāni saṃcintya yatrāhavanīyasya bhasmoddhṛtaṃ syāt tad upanikiret/ etad evātra karma//
atho khalv āhur yat prāca uddrutasya skandet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ yad eva tatra sruci pariśiṣṭaṃ syāt tena juhuyāt//
yady u nīcī sruk syād api vā bhidyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tasyoktaḥ pratyabhimarśaḥ//
tad u haike tata eva pratyetyonnayanti/ tad u tathā na kuryāt/ yo ha tatra brūyād yad anenāgnihotreṇācikīrṣīn nyavṛtat tasmān nāsyedaṃ svargyam iva bhaviṣyatīti tathā haiva syāt//
itthama eva kuryāt/ yatraiva skandet tad upaviśet/ athāsmin sthālīm ahareyus sruvaṃ ca srucaṃ ca nirṇijya/ tad ada evāsyonneṣyāmīty uktaṃ bhavati/ atha yathonnītam unnīya samidham ādāya prāk preyāt/ tad yathāpratyutthāyāmitrān paced evam evaitad avṛttiṃ pāpmānam apahatyāhutiṃ prāpnoti/ tad u haika upeva labhante/ ahutaṃ tasya yasyāgnihotrocchiṣṭhena juhvati yātayāmaṃ hy etad iti vadantaḥ/ tad u tathā na vidyāt/ yadā vā etad ayātayāmaṃ bhavaty athaitasyāpi havirātañcanaṃ kurvanti

tad āhur yad etasya dīrghasattriṇo 'gnihotraṃ juhvato 'gnihotraṃ duhyamānam amedhyam āpadyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tad u haike hotavyam eva manyante, na vai devāḥ kasmāc cana bībhatsa iti vadantaḥ/ tad u tathā na vidyāt/ puruṣo nveva bībhatseyād bībhatsate bībhatsāntāi3 devāḥ/ ittham eva kuryāt/ gārhapatyasyaivoṣṇaṃ bhasma nirūhya tasminn etattūṣṇīṃ ninayet/ tan na hutaṃ nāhutam/ adbir anuninayet/ adbhir evainad āpnoti/ atha yad anyad vindet tena juhuyāt//
atho khalv āhur yad dugdham amedhyam āpadyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ yeṣv evāṅgāreṣv adhiśrayiṣyan syāt tān eva pratyūhya teṣv evainattūṣṇīṃ ninayet/ tan na hutaṃ nāhutam/ adbhir anuninayet/adbhir evainad āpnoti/ atha yad anyad vindet tena juhuyāt//
atho khalv āhur yad adhiśritam amedhyam āpadyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ yeṣv evāṅgāreṣv adhiśritaṃ syāttān eva pratyūhya teṣv evainat tūṣṇīṃ ninayet/ tanna hutaṃ nāhutam/ yad ahainat teṣu ninayati tena hutaṃ yad v enāṃs teno evānugamayati teno ahutam/ adbhir anuninayet/ adbhir evainad āpnoti/ atha yad anyad vindet tena juhuyāt//
atho khalv āhuḥ --

--yat prāg uddrutam amedhyam āpadyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tad u haike hotavyam eva manyante pretam etan naitasyāhomaḥ kalpata iti vadantaḥ/ atha haike 'dbhir abhyāsicya parāsiñcanti/ tad u tathā na kuryāt/ yo ha tatra brūyāt parāṅ vā ayam idam agnihotram asiñcat parāsaṃkṣyate 'yaṃ yajamāna iti tathā haiva syāt/ ittham eva kuryāt/ āhavanīya eva samidham abhyādhāyāhavanīyasyaivoṣṇaṃ bhasma nirūhya tasminn enat tūṣṇīṃ ninayet/ tan na hutaṃ nāhutam/ adbhir anuninayet/ adbhir evainad āpnoti/ atha yad anyad vindet tena juhuyāt//
atho khalv āhur yad avavarṣet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ sa vidyād upariṣṭānmā śukram āgāt prajātir me bhūyasya abhūc chreyān bhaviṣyāmīti/ tathā haiva syāt//
atho khalv āhur yatpūrvasyām āhutau hutāyām aṅgārā anugaccheyuḥ kvottarāṃ juhuyād iti/ ya eva tatra śakalo 'ntikas syāt tam adhyasyan juhuyāt/ dāraudārau hy agniḥ/ sa yadi tasyāṃ na tiṣṭhed dhiraṇyam abhijuhuyāt/ agner vā etad reto yad dhiraṇyam/ ya u vai pitā sa putraḥ/ tasmād dhiraṇyam abhijuhuyāt//
atho khalv āhuḥ --

--yad adhiśrite yajamāno mriyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ paryādhāyaivainad viṣyandayet/ etad evātra karma/ atho khalv eṣaiva sarveṣāṃ haviryajñānāṃ prāyaścittiḥ//
atho khalva āhur yat prācya uddrute yajamāno mriyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ yad evādayaś caturgṛhītam ādiṣṭaṃ syāt tatraivainad abhyunnayet/ etad evātra karma//
atho khalv āhur yat pūrvasyām āhutau hutāyāṃ yajamāno mriyeta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tad u haike hotavyam eva manyante/ kṛtsnaṃ vā etasyāgnihotraṃ hutaṃ bhavati yasya pūrvā hutāhutir bhavatīti vadantaḥ/ tad u tathā na vidyāt/ na vai pretasyāgnihotraṃ juhoti/ yad evādayaś caturgṛhītam ādiṣṭaṃ syāt tatraivainad abhyunnayet/ etad evātra karma

tad āhur yad etasya dīrghasattriṇo 'gnihotraṃ juhvato 'gnihotrī duhyamānopaviśet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tāma u haike yajuṣotthāpayanti/ avṛttiṃ vā eṣā yajamānasya pāpmānaṃ pratidṛśyopaviśati yasyāgnihotrī duhyamānopaviśati/ tām utthāpayanti ud asthād devy aditiḥ iti/ iyaṃ vai devy aditiḥ/ imām evāsmai tad utthāpayanti/ āyur yajñapatāv adhāt ity āyur evāsmiṃs tad dadhati/ indrāya kṛṇvatī bhāgam itīndriyam evāsmiṃs tad dadhati/ mitrāya varuṇāya ca iti -- prāṇāpānau nvai mitrāvaruṇau -- prāṇāpānāv avāsmiṃs tad dadhati/ tāṃ tasyām evāhutau hutāyāṃ brāhmaṇāya dadati/ yaṃ saṃvatsaram anabhyāgamiṣyanto bhavanty avṛttim asmin pāpmānaṃ niveśayāma iti vadantaḥ

tad u hovāca vājasaneyo 'śraddadhānebhyo haibhyo gaur apakrāmati/ avṛttyā hi taṃ vidhyanti/ ittham eva kuryāt/ daṇḍam eva labdhvā tenaināṃ vipiṣyotthāpayet/ tad yathā vā ado dhāvayato 'śvataro gadāyate yukto vā balīvarda upaviśati tena daṇḍaprajitena tottraprajitena yam adhvānaṃ kāmayate taṃ samaśnute/ evam evaitayā daṇḍaprajitayā tottraprajitayā yaṃ svargaṃ lokaṃ kāmayate taṃ samaśnute/ tām ātmann eva kurvīt/ ātmann eva tac chriyaṃ dhatta iti

tad āhur yad etasya dīrghasattriṇo 'gnihotraṃ juhvato 'gnihotrīvatso naśyet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tad hovācāruṇir dyaur vā agnihotrī tasyā āditya eva vatsa iyam evāgnihotrasthālī/ na ha vā evaṃvido 'gnihotrīvatso naśyati/ kva hy eṣa naśyet/ no vā evaṃvido 'gnihotraṃ duhyamānaṃ skandati/ asyāṃ hy evaṃ pratitiṣṭhati/ no vā evaṃvido 'gnihotrī duhyamānopaviśati/ yadā vā eṣā suspṛṣṭaṃ varṣatya abhinipadya eva batāvarṣīd ity enām āhuḥ//
atho khalv āhur yad eṣā lohitaṃ duhīta kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ avṛttiṃ vā eṣā yajamānasya pāpmānaṃ pratidṛśya duhe yā lohitaṃ duhe/ sa vyutkrāmate 'tyuktvānvāhāryapacanaṃ paricchādayitavai brūyāt/ tad adhiśritya mekṣaṇaṃ kṛtvā śrapayet/ tattad eva tūṣṇīṃ ninayet//
anirukto vai prajāpatiḥ/ prājāpatyam agnihotram/ atho bhūr bhuvas svar ity etābhir vyāhṛtibhiḥ/ etā vai vyāhṛtayas sarvaprāyaścittayaḥ/ tad anena sarveṇa prāyaścittiṃ kurute//
atho khalv āhuḥ ---

- - -yad agnayo 'nugaccheyuḥ kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tam u haika ulmukād eva nirmanthanti/ yato vai manuṣyasyāntato naśyati tato vāva sa tasya prāyaścittim icchata iti vadantaḥ/ tad u tathā na vidyāt/ ulmukaṃ hy eva tata ādāya cared ulmukasya vāvavraścam/ ittham eva kuryāt/ ulmukād evāpacchidyāraṇyor abhivimanthet/ upa ha taṃ kāmam āpnoti ya ulmukamathyāyām upo taṃ yo 'raṇyoḥ//
atho khalv āhur yad āhavanīya uddhṛto 'nugacchet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ anugato vā eṣa tāvad bhavati yāvad gārhapatyo nānugacchati/ sa yady api bahv iva kṛtvo 'nugacchet punaḥ punar evainam uddharet/ etad evātra karma//
atho khalv āhur yad āhavanīya uddhṛta gārhapatyo 'nugacchet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ tam u haike tata eva prāñcam uddharanti/ tad u tathā na kuryāt/ yo 'ṅga tatra brūyāt prāco nvā ayaṃ yajamānasya prāṇān prāvṛkṣan mariṣyaty ayaṃ yajamāna iti tathā haiva syāt//
tam u haike tata eva pratyañcam āharanti/ prāṇo vai gārhapatyo 'pāna āhavanīyaḥ/ saṃvidānau vā imau prāṇāpānāv annam atta iti vadantaḥ/ atho gṛho vai gārhapatyaḥ/ pratiṣṭho vai gṛhāḥ/ sa ya enaṃ tatra brūyāt pra nvā ayam asyai pratiṣṭhāyā acyoṣṭa mariṣyaty ayaṃ yajamāna iti tathā haiva syāt//
tam u haike gārhapatya evam avadhitvopasamādadhati/ tad u tathā na kuryāt/ yo ha tatra brūyād agnāv adhy agnim ajījanat kṣipre 'sya dviṣan bhrātṛvyo janiṣyata iti tathā haiva syāt//
tam u haike 'nugamayya manthanti/ tad u tathā na kuryāt/ yo ha tatra brūyād api yat pariśiṣṭam abhūt tad ajījasan nāsya dāyādaś cana pariśekṣyata iti tathā haiva syāt//
ittham eva kuryāt/ araṇyor eva samārohayeta
ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ/
taṃ jānann agna ārohāthā no vardhayā rayim athā no vardhayā giraḥ//
iti/ vāsa udavasāya juhvad vaset/ navāvasāne hāsyobhayatorātraṃ hutaṃ bhavati no kāṃcana paricakṣāṃ kurute//
sa prātar bhasmoddhṛtya śakṛtpiṇḍena parilipya yathāyatham agnīn ādadhīta/ etad evātra karma//
atho khalv āhur yad āhavanīyam anuddhṛtam --

-- abhy astam iyāt kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ etasmād dha vai viśve devā apakrāmanti yasyāhavanīyam anuddhṛtam abhy astam eti/ sa darbheṇa suvarṇaṃ hiraṇyaṃ prabadhya paścād dharet/ tad etasya rūpaṃ kriyate ya eṣa tapati/ ahno vā etad rūpam/ tad ahno rūpaṃ kriyate/ athedhmam ādīpya prāñcaṃ hareyuḥ/ tam upasamādhāya caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā viśvebhyo devebhyas svāhā iti juhuyāt/ tad yathā vā adavada āvasathavāsinaṃ kruddhaṃ yantam ukṣavehatā vānumantrayetānyena vā priyeṇa dhāmnaivam eva tad viśvān devān anumantrayate/ te hāsmai sarva evākruddhā bhavanti// atho khalv āhur yad āhavanīyam anuddhṛtam --

--abhyudiyāt kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ etasmād dha vai viśve devā apakrāmanti yasyāhavanīyam anuddhṛtam abhyudeti/ sa darbheṇa rajataṃ hiraṇyaṃ prabadhya purastād dharet/ tac candramaso rūpaṃ kriyate/ rātrer vā etad rūpam/ tad rātre rūpaṃ kriyate/ athedhmam ādīpyānvañcaṃ hareyuḥ/ tam upasamādhāya caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā viśvebhyo devebhyas svāhā iti juhuyāt/ yatra vai dīptaṃ tatraitad iha gārhapatya ity eva vidvān uddharet/ asāv eva bandhu/ atha haika āhur eta ha vai svargaṃ lokaṃ paśyanto juhvati ya ādityam iti/ sa yo vā tvai gataśrīs syād yo vāsmāl lokāt kṣipre prajigāṃste sa uditahomī syāt//
atho khalv āhuḥ --

--yad agnayas saṃsṛjyeran kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ sa yadi parastād anyo 'bhidahann eyāt sa vidyāt parastānmā śukram āgāt prajātir me bhūyasy abhūc chreyān bhaviṣyāmīti/ tathā haiva syāt/ yadi tv asya hṛdayaṃ vilikhed agnaye vivicaya iṣṭiṃ nirvapet/ etā eva pañcadaśa sāmidhenīr vārtraghnāv ājyabhāgau virājau saṃyājye/ athaite yājyāpuronuvākye
vi te viṣvag vātajūtāso agne bhāmāsaś śuce śucayaś caranti/
tuvimrakṣāso divyā navagvā vanā vananti dhṛṣatā rujantaḥ//
iti/ atha yājyā
tvām agne mānuṣīr īḻate viśo hotrāvidaṃ viviciṃ ratnadhātamam/
guhā santaṃ subhaga viśvadarśataṃ tuviṣmaṇasaṃ suyajaṃ ghṛtaśriyam//
iti/ atho hainayā pāpmanā vyāvṛtsyamāno yajeta/ kṣipre haiva pāpmano vyāvartate//
yadi tv ayam ito 'bhidahann eyād agnaye saṃvargāyeṣṭiṃ nirvapet/ etā eva pañcadaśa sāmidhenīr vārtraghnāv ājyabhāgau virājau saṃyājye/ athaite yājyāpuronuvākye --

-- mā no asmin mahādhane parā varg bhārabhṛd yathā/
saṃ vargaṃ saṃ rayiṃ jaya//
iti/ atha yājyā
parasyā adhi saṃvato avaraṃ abhy ā tara/
yatrāham asmi taṃ ava//
iti/ atho hainayā yad bhrātṛvyasya saṃvivṛkṣeta tatkāmo yajeta/ kṣipre haivāsya saṃvṛṃkte//
atho khalv āhur yad agnāv agnim abhyuddharet kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ agnaye 'gnimata iṣṭiṃ nirvapet/ etā eva pañcadaśa sāmidhenīr vārtraghnāv ājyabhāgau virājau saṃyājye/ athaite yājyāpuronuvākye
agnināgnis samidhyate kavir gṛhapatir yuvā/
havyavāḍ juhvāsyaḥ//
iti/ atha yājyā
tvaṃ hy agne agninā vipro vipreṇa san satā/
sakhā sakhyā samidhyase//
iti/ atho hainayā brahmavarcasakāmo yajeta/ tejasvī haiva brahmavarcasī bhavati//
atho khalv āhur yad āhavanīyagārhapatyau saṃsṛjyeyātāṃ kiṃ tatra karma kā prāyaścittir iti/ agnaye vītaya iṣṭiṃ nirvapet/ etā eva pañcadaśa sāmidhenīr vārtraghnāv ājyabhāgau virājau saṃyājye/ athaite yājyāpuronuvākye
agna ā yāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye/ ni hotā satsi barhiṣi//
iti/ atha yājyā
yo agniṃ devavītaye haviṣmaṃ āvivāsati/
tasmai pāvaka mṛḍaya//
iti/ tasmai pāvaka mṛḍaya iti

prajananaṃ jyotiḥ/ agnir devatānāṃ jyotiḥ/ virāḍ vācy agnau saṃtiṣṭhate/ virājaṃ saṃpadyate/ tasmād eṣa jyotir ucyate/ dvau stomau prātassavanaṃ vahato yathā cakṣuś ca prāṇaś ca tathā tat/ dvau stomau mādhyaṃdinaṃ savanaṃ vahato yathā ca śrotraṃ ca bāhū ca tathā tat/ dvau stomau tṛtīyasavanaṃ vahaṃto yathā madhyaṃ ca pratiṣṭhā ca tathā tat/
hiṃkāreṇa vai jyotiṣā devās trivṛte brahmavarcasāya jyotir adadhuḥ/ trivṛtā brahmavarcasena pañcadaśāyaujase vīryāya jyotir adadhuḥ/ pañcadaśenaujasā vīryeṇa saptadaśāya prajāyai paśubhyaḥ prajananāya jyotir adadhuḥ/ saptadaśena prajayā paśubhiḥ prajanenaikaviṃśāya pratiṣṭhāyai jyotir adadhuḥ//
stomo vā etat/ stome jyotir dadhata iti/ tasmāj jyotiṣṭoma ity ākhyāyate/ atha yat stomastomaṃ savanam abhipraṇayati tasmāj jyotiṣṭoma ity ākhyāyate/ atho yad yajñas saṃstuto virājam abhisaṃpadyate-jyotir virāṭ-tasmāj jyotiṣṭoma ity ākhyāyate

asthūrir vā eṣa yajñaḥ puruṣasaṃmitaḥ/ yatkāma enam āharate sam asmai kāma ṛdhyate/ asthūriṇā hi tatra gacchati yatra jigamiṣati//
prajāpatir yat prajā asṛjata tā agniṣṭomenāsṛjata/ daśamena ca vai sa tā agniṣṭomasya stotreṇāsṛjata daśamena ca māsā saṃvatsarasya/ tā dvādaśena caivāgniṣṭomasya stotreṇa paryagṛhṇāda dvādaśena ca māsā saṃvatsarasya/ tasmāt paśavo daśamāso garbhān bibhrati/ ta ekādaśam anuprajāyante/ na kā cana dvādaśam atiharati/ parigṛhītā hi tena//
tāsāṃ parigṛhītānām aśvataro 'tyaplavata/ tasyānuhāya reta ādatta/ tad gardabhe nyamārṭ tad baḍavāyāṃ tat paśuṣu tada oṣadhīṣu/ tasmād gardabho dviretās tasmād baḍavā dviretāḥ/ tasmāt paśavo dvau dvau janayanti/ tasmād oṣadhayo 'nabhyaktā rebhanti/ tasmād aśvataro barhiṣi na deyaḥ/ ati hy aplavatāpa hy akrāmat/ ātta retā hy aprajā hi/ ṣoḍaśinas stotre deyaḥ/ atirikto vai ṣoḍaśi stotrāṇām atirikto 'śvataraḥ paśūnām/ atirikta evā tad atiriktaṃ dadhati yajñasya salomatāyai/ sa ya evaṃ vidvān agniṣṭomenodgāyati prājātāḥ prajā janayati pari prajātā gṛhṇāti/ jyeṣṭhayajño vā eṣa prajāpatiyajño yad agniṣṭomaḥ/ aśnute jyaiṣṭhayaṃ śraiṣṭhayaṃ ya evaṃ veda

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ jano ha vai prajāpatir devatā/ so 'kāmayata bahus syāma prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti/ sa śīrṣata eva mukhatas trivṛtaṃ stomam asṛjata gāyatrīṃ chando rathantaraṃ sāmāgniṃ devatāṃ brāhmaṇaṃ manuṣyam ajaṃ paśum/ tasmād brāhmaṇo gāyatrīchandā āgneyo devatayā/ tasmād u mukhaṃ prajānām/ mukhād dhy enam asṛjata//
so 'kāmayata praiva jāyeyeti/ sa bāhubhyām evorasaḥ pañcadaśaṃ stomam asṛjata triṣṭubhaṃ chando bṛhat sāmendraṃ devatāṃ rājanyaṃ manuṣyam aśvaṃ paśum/ tasmād rājanyas triṣṭupchandā aindro devatayā/ tasmād u bāhubhyāṃ vīrye karoti/ bāhubhyāṃ hy enam uraso vīryād asṛjata//
so 'kāmayata praiva jāyeyeti

sa udarād eva madhyatas saptadaśaṃ stomam asṛjata jagatīṃ chando vāmadevyaṃ sāma viśvān devān devatāṃ vaiśyaṃ manuṣyaṃ gāṃ paśum/ tasmād vaiśyo jagatīchandā vaiśvadevo devatayā/ tasmād u prajaniṣṇuḥ/ udarād dhy enaṃ prajananād asṛjata//
so 'kāmayata praiva jāyeyeti/ sa padbhayām eva pratiṣṭhāyā ekaviṃśaṃ stomam asṛjatānuṣṭubhaṃ chando yajñāyajñīyaṃ sāma na kāṃ cana devatāṃ śūdraṃ manuṣyam avi paśum/ tasmāc chūdro 'nuṣṭupchandā veśmapatidevaḥ/ tasmād u pādāvanejyenaiva jijīviṣati/ padbhayāṃ hy enaṃ pratiṣṭhāyā asṛjata//
etayā vai sṛṣṭayā prajāpatiḥ prajā asṛjata/ sa ya etad evaṃ veda bhūmānam eva prajayā paśubhir gacchati/ tasmād v etaṃ yajñaṃ bhūyiṣṭhaṃ praśaṃsanti yad agniṣṭomam/ prajāpatiyajño hy eṣaḥ

prajāpatiḥ prajābhya ūrjaṃ vyabhajat/ tad udumbaras samabhavat/ prajāpatir udgātā prājāpatya udumbaraḥ/ vṛṇute 'nyān ṛtvijo nodgātāram/ yad udgātā prathamena karmaṇaudumbarīm anvārabhate svayaiva tad devatāyātmānam ārtvijyāya vṛṇīte/ tām anvārabhate āyoṣ ṭvā sadane sādayāmy avataś chāyāyāṃ samudrasya hṛdaye// namas samudrāya namas samudrasya cakṣase// mā mā yonorvāṃ hāsīḥ iti/ yad āha āyoṣ ṭvā sadane sādayāmi iti-yajño vā āyuḥ - tasyaitat sadanaṃ kriyate/ avataś chāyāyām iti/ yajño vā avatiḥ/ tasyaiṣā chāyā kriyate yat sadaḥ/ samudrasya hṛdaye iti/ madhyato vā ātmano hṛdayam/ tasmān madhyatas sadasa audumbarīm īyate/ namas samudrāya namas samudrasya cakṣase iti/ vāg vai samudro manas samudrasya cakṣaḥ/ etābhyām evaitad devatābhyāṃ namaskaroti/ ārtvijyaṃ kariṣyan mā mā yonorvāṃ hāsīḥ/ iti-sāma vai yonorvām-sāmna evaitan namaskaroti/ ārtvijyaṃ kariṣyan nainaṃ sāmāvahate/ na sāmanyām ārtim ārchati/ na sāmno hīyate ya evaṃ vidvān sāmne namaskaroti/ ya evainam upavadati sa ārtim ārchati

prajāpater vā etad udaraṃ yat sadaḥ ūrg udumbaraḥ/ yan madhyatas sadasa audumbarīm īyate madhyata evaitat prajānām annam ūrje dadhāti/ tasmān madhyato 'śanam aśitaṃ dhinoti/ tasmād yatraiṣā yātayāmnī kriyate tat prajā aśanāyukā bhavanti/ poṣukā ha tvai bhavanti//
upaspṛśyāṃ nopaspṛśyām iti mīmāṃsante/ sarve vāvedam ātmanvat/ yas tvā annam abhīva kāmayate tam evaitad bhūyiṣṭhaṃ dveṣṭi/ yad upaspṛśed annādyaṃ prathamet/ yan nopaspṛśed annādyād ātmānam antaryāt/ upaspṛśya nasvāspṛṣṭenaivodgeyan nānnādyaṃ prathamati nānnādyād ātmānam antareti//
sāma devānām annam ūrg udumbaraḥ/ yad udgātaudumbarīṃ śrayate sāmann evataid devānām annam ūrjaṃ dadhāti/ tasmād yatra sāmnārtvijyaṃ kurvanti tad eva devā bhūyiṣṭham ivādanti

prajāpatir udgātorg udumbaraḥ/ sa eṣa ūrji śritaḥ prajāpatiḥ prajābhya ūrjam annādyaṃ vibhajati/ udṅṅ āsīnaḥ prastauti/ udgāyati/ udīcīm eva tad diśam ūrjā bhājayati/ pratyaṅṅ āsīnaḥ prastauti/ pratīcīm eva tad diśam ūrjā bhājayati/ dakṣiṇāsīnaḥ pratiharati/ dakṣiṇām eva tad diśam ūrjā bhājayati/ prāñco 'nya ṛtvija ārtvijyaṃ kurvanti/ prācīm eva tad diśam ūrjā bhājayanti/ tasmād eṣā diśāṃ vīryavattamopajīvanīyatamā bhūyiṣṭhaiḥ prītā/ tasmād yat prajā avṛttiṃ nīyanti prācīr eva yanti/ eṣā hi diśāṃ vīryavattamopajīvanīyatamā bhūyiṣṭhaiḥ prītā/
yad udīcīnadevatyā udgātāro 'tha kasmād viparyāvṛtya diśa ārtvijyaṃ kurvantīty āhuḥ/ brūyād diśām abhiṣṭayai diśām abhipretyai/ tasmāt sarvāsu dikṣv annaṃ vidyata iti//
ud divaṃ stabhanāntarikṣaṃ pṛṇa pṛthivīm upareṇa dṛṃha// dyutānas tvā māruto minotu mitrāvaruṇayor dhruveṇa dharmaṇā/ ghṛtena dyāvāpṛthivī ā prīṇīthām// supippalā oṣadhīḥ kṛdhi svāhā/ ity audumbarīm abhijuhoti/ imān evaital lokān rasenānakti

prajapatiḥ prajā asṛjata/ so 'agnim api mukhād asisṛkṣata/ so 'gnir mukhād bībhatsamāna ūrdhva uddrutya mastiṣkam uddhatyāsṛjyata/ taṃ devāś carṣayaś copasametyābruvan vitunno 'yaṃ mastiṣko māmuyā bhūt karavāmemaṃ kasyāṃ citācitīti/ te bṛhaspatim abruvan somam asmin gṛhāṇeti/ sa bṛhaspatir abravīt sa vā ayaṃ krūra ivāpūto 'medhyo 'śṛtaṃkṛta iti/ vayaṃ ta etaṃ pūtaṃ medhyaṃ śṛtaṃkṛtaṃ kurma ity abruvan/ taṃ vai ma āharateti/ tatheti/ tam asmai prāyacchan/ taṃ pratyagṛhṇāt devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi iti/ devāṅgair vāvainaṃ tat pratyagṛhṇāt/ taṃ pratigṛhyāpavayat
vasavas tvā punantu gāyatreṇa chandasā suprajāvaniṃ rāyas poṣavanim//
rudrās tvā punantu traiṣṭubhena chandasā suprajāvaniṃ rāyas poṣavanim//
ādityās tvā punantu jāgatena chandasā suprajāvaniṃ rāyas poṣavanim//
iti/ chandobhiś ca vāvainaṃ tad devatābhiś cāpavayat/ taṃ pavayitvā paścād akṣaṃ sādayati bārhaspatyam asi vānaspatyam prajāpater mūrdhātyāyupātram iti/ yad āha bārhaspatyam asi iti bṛhaspatir hy etam agre pratyagṛhṇāt/ yad āha vānaspatyam iti vanaspatibhyo hy enam adhikurvanti/ yad āha prajāpater mūrdhā iti prajāpater hy eṣa mūrdhāsīt/ yad āha atyāyupātram ity ati hy etad anyāni pātrāṇi pātram/ yad etad devapātraṃ prathamaṃ yujyata uttamaṃ vimucyate tenaivāty anyāni pātrāṇi/ pra śreyasaḥ pātram āpnoti ya evaṃ veda/ taṃ paścāt akṣaṃ sādayitvā gāyatraṃ viśvarūpāsu gāyati

namaḥ pitṛbhyaḥ pūrvasadbhyo namas sākaṃniṣadbhyaḥ/
yuñje vācaṃ śatapadīṃ gāye sahasravartanīm//
gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jagad viśvā rūpāṇi saṃbhṛtam/
devā okāṃsi cakrire//
iti/ yat namaḥ pitṛbhyaḥ pūrvasadbhyaḥ iti pitaro vā atra pūrva upasīdanti/ na tebhya evaitan namaskaroti namas sākaṃniṣadbhyaḥ iti yair eva brāhmaṇais sahopasīdaty ārtvijyaṃ kariṣyaṃs tebhya evaitan namaskaroti/ yuñje vācaṃ śatapadīm iti vācam evaitac chatapadīṃ yuṅkte/ gāye sahasrarvanīm iti yuktām evainām etat sahasravartanīṃ bhūtāṃ gāyati/ gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jagat iti- etāni vai trīṇi savanāni-tāny evaitānya ātman parigṛhṇīte/ viśvā rūpāṇi saṃbhṛtam iti-yajño vai viśvā rūpāṇi-yajñam evaitena saṃbharati/ devā okāṃsi cakrire iti sadevam evaitena yajñaṃ kurute

kusurvindo hauddālakis somānām ujjgau/ tam u hāsitamṛgā kaśyapānāṃ putrā ucuḥ ko 'nu no 'yaṃ nṛśaṃsako 'nta udgāyaty etemam anuvyāhariṣyām iti/ te 'nuvyāhariṣyanta āstāvam upaseduḥ/ sa hovāca namo brāhmaṇā astu purā vā aham adya prātaranuvākād gāyatreṇa viśvarūpāsu yajñaṃ samasthāpayam/ sa yathā gobhir gavāyam itvā śramaṇam abalam anusaṃnuded evaṃ vāvedaṃ yajñaśarīram anusaṃnudāma iti/ te hotthāya pravavrajur namo 'smai brāhmaṇāyāstu vidāṃ vā ayam idaṃ cakāreti/ purā ha vā asya prātaranuvākād gāyatreṇa viśvarūpāsu yajñas saṃsthito bhavati ya evaṃ veda

tad āhuḥ adhvaryo kiṃ stutaṃ stotraṃ hotā prātaranuvākenānvaśaṃsīt iti/ akarma vaya tad yad asmākaṃ karma ity āha hotāraṃ pṛcchata iti/ hotaḥ kiṃ stutaṃ stotraṃ prātaranuvākenānvaśaṃsīḥ iti/ akarma vayaṃ tad yad asmākaṃ karma ity āha udgātāraṃ pṛcchata iti/ udgātaḥ kiṃ stutaṃ stotraṃ hotā prātaranuvākenānvaśaṃsīt iti/ akarma vayaṃ tad yad asmākaṃ karma iti jyotīṃṣy evāham agāsiṣam iti vrūyāt na tamāṃsi iti/ jyotis tad yad ṛg jyotis tad yat sāma jyotis tad yad devatā/ etāni vā ahaṃ jyotīṃṣy agāsiṣaṃ yuṣmān eva tamasā pāpmanā vidhyāni iti/ tamasā caivaināṃs tat pāpmanā ca vidhyati

paścāt prāñca upasīdanti/ vācam evaitan mukhato 'varundhate/ yat purastāt prāñca upasīdeyur vācaṃ pṛṣṭhataḥ kurvīran/ vāg eṣām upadāsukā syāt//
vāg vai devebhyo 'pākrāmat/ sā vanaspatīn prāviśat/ saiṣa yākṣe/ yad adho'dho 'kṣaṃ droṇakalaśaṃ prohanti daivīm evaitad vācam avarunddhe/ udgātāra udgīthāyādho'dho 'kṣaṃ droṇakalaśaṃ prohanti/ asmād lokād dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti/ upariṣṭāc chukram apaharati/ amuṣmād eva tal lokād dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti ya evaṃ veda//
nākṣam upaspṛśet/ yad akṣam upaspṛśed bhrātṛvye śriyam ṛñjyāt/ antarā cakrau prohati/ tasmād yad antarā cakrāv anasas tad upajīvanīyatamam/ tasmād antarā śamye yukto bhunakti

vasavo vā etam agre prauhan/ te 'śrāmyan/ te rudrān āhvayan/ taṃ rudrāḥ prauhan/ te 'śrāmyan/ ta ādityān āhvayan/ tam ādityāḥ prauhan/ taṃ prohati vasavas tvā prohantu gāyatreṇa chandasā// rudrās tvā prohantu traiṣṭubhena chandasā// ādityās tvā prohantu jāgatena chandasā iti/ devatānām evainaṃ tat prauḍhim anuprohati/ devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ prohāmi iti vā prohet/ devāṅgair evainaṃ tat prohati/ bṛhaspatir vā etam agre prauhat/ sa rūpeṇa varcasā vyārdhyata/ sa aikṣata kāsya prāyaścittir iti/ tāṃ droṇakalaśa eva paryapaśyat/ tam abhyamṛśat tanūpā asi tanvaṃ me pāhi// varcodhā asi varco me dhehi// āyurdhā asy ayur me dhehi/ vayodhā asi vayo me dhehi iti/ yad evāsya tatrātmano mīyate tad etenāpyāyanam/ etenaivodgātābhimṛśati tanūpā asi tanvaṃ me pāhi// varcodhā asi varco me dhehi// āyurdhā asya āyura me dhehi// vayodhā asi vayo me dhehi iti/ yad evāsyātrātmano mīyate tad etenāpyāyanam/ etenaivodgātābhimṛśati tanūpā asi tanvaṃ me pāhi// varcodhā asi varco me dhehi// āyurdhā-asya āyura me dhehi// vayodhā asi vayo me dhehi iti/ yad evāsyātrātmano mīyate tad etenaivāpyāyayate/ dvayaṃ vāvedaṃ brahma caiva kṣatraṃ ca/ tad ubhayaṃ droṇakalaśe/ ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda

saṃmukhān grāvṇaḥ kṛtvābhimṛśati śyenā ajirā ṛtasya garbhāḥ prayuto napātaḥ parvatānāṃ kakubha ā nas taṃ vīraṃ vahata yaṃ bahava upajīvāmo abhiśastikṛtam anabhiśastenyam anyasyābhiśastyāḥ kartāram iti/ ā haivāsya vīro jāyate 'bhiśastikṛd anabhiśastenyo 'nyasyābhiśastyāḥ kartā//
droṇakalaśam adhyūhati idam ahaṃ māṃ brahmavarcase 'dhyūhāmi iti/ yady asyāvaruddho rājanyas syād vimukhān grāvṇaḥ kṛtvā tūṣṇīṃ droṇakalaśam adhyūhya tam avahnārayan dakṣiṇā nirūhet idam aham amuṃ viśo nirūhāmīdam asya rāṣṭraṃ nyubjāmi iti nyañcaṃ droṇakalaśam adhyūhet idam aham amuṃ viśy adhyūhāmi iti/ apetaro rudhyate 'vetaro gacchati/ sa yady enam avagatya nādriyeta taṃ kāmayeta atraivāntar avaruddho 'stu iti/ vimukhān grāvṇaḥ kṛtvā tūṣṇīṃ droṇakalaśam adhyūhya imā pāṃśusavanaḥ iti grāvā/ tam upariṣṭād abhinidadhyāt idam aham amuṣmin viśy adhyūhāmi iti/ abhiprakṣīṇānāhīnaṃ vitiṣṭhati/ sa yady enaṃ viditvopadhāved asmin vāvedaṃ brāhmaṇe 'dhyāsa yad idam asmai vacane vaceti/ saṃmukhān grāvṇaḥ kṛtvā droṇakalaśam adhyūhet idam aham amuṃ viśy adhyūhāmi iti/ īśe svānām apainaṃ svāś cāyanty anantaram avaruddho bhavati

rāṣṭraṃ vai droṇakalaśo viśo grāvāṇaḥ/ yad droṇakalaśaś śithilas syād rāṣṭraṃ śithilaṃ syāt/ tad anu viśo viśam anu yajamāno yajamānam anu prajāḥ/ taṃ dṛṃhati devī tvā dhiṣṇe nipātāṃ dhruve sadasi sīdeṣa ūrje sīda iti/ ime vai devī dhiṣaṇe idaṃ dhruvaṃ sadaḥ/ ebhir evainaṃ tal lokair dṛṃhati iṣa ūrje sīda iti - varṣaṃ vā iṣe yad upariṣṭād varṣasyaidhate tad ūrje--tad evaitenāvarunddhe//
svarbhānur vā āsura ādityaṃ tamasāvidhyat/ taṃ devāś carṣayaś cābhiṣajyan/ te 'trim abruvann ṛṣe tvam idam apajahīti/ tatheti/ tad atrir apāhan/ taṃ 'buvan yo nas tamasā viddhebhyo jyotir avidaj jyotir asya bhāgadheyam astv iti/ tad etad atrihiraṇyaṃ hriyate/ śatamānaṃ ha sma purā hriyate/ athaitarhi yāvad eva kiyac ca dadati/ etad dh vāva sarveṣu lokeṣu jyotir yad dhiraṇyam/ sarveṣu lokeṣu jyotir dhatte ya evaṃ vidvān atrihiraṇyaṃ dadāti

sa yat prathamam apāhan sā kṛṣṇāvir abhavat/ yad dvitīyam apāhan sā dhūmrāvir abhavat/ yat tṛtīyam apāhan sā phālguny avir abhavat/ sa yaṃ kāmayeta pāpīyān syād iti kṛṣṇam asya pavitre 'pyasyet pāpīyān eva bhavati/ atha yaṃ kāmayeta nārvāṅ na paras syād iti dhūmram asya pavitre 'pyasyen naivārvāṅ na paro bhavati/ atha yaṃ kāmayeta śreyān syād rucam aśnuvīteti phālgunam asya pavitraṃ kuryāc chreyān eva bhavati rucam aśnute//
asti hi tatrāpy ādityasya nyaktam/ tad antareṣe avahṛtya saṃmārṣṭi vasavas tvā saṃmṛjantu gāyatreṇa chandasā// rudrās tvā saṃmṛjantu traiṣṭubhena chandasā// ādityās tvā saṃmṛjantu jāgatena chandasā iti//
tad udīcīnadaśaṃ pavitravatyā vitanoti pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇas pate iti samaṣṭyai/ tapoṣ pavitraṃ vitataṃ divas pade iti svargakāmasya/ arūrucad uṣasaḥ pṛśnir agrayuḥ iti prajākāmasya/ sarvābhir eva vitanuyād eteṣāṃ sarveṣāṃ kāmānām upāptyai//
rājānam ānayati/ tam abhimantrayate sa pavasva sudhāmā devānām abhi priyāṇi dhāma// trir devebhyo 'pavathās trir ādityebhyas trir aṅgirobhyaḥ/ yena turyeṇa brahmaṇā bṛhaspataye 'pavathās tena mahyaṃ pavasva//
sa naḥ pavasva śaṃ gave śaṃ janāya śam arvate/
śaṃ rājann oṣadhībhyaḥ//
iti/ śam evodgātre bhavati śaṃ yajamānāya śaṃ prajābhyaḥ//
adhvaryur āgrāyaṇaṃ grahaṃ gṛhnan hiṃkaroti/ tad eva hiṃkṛtaṃ bhavati/ athodgātraikarco gāyatraṃ gāyati uccā te jātam andhasā iti/ sa udityeveto devebhyo havyaṃ vahati divi sad bhūmy ā dade ity amuto vṛṣṭim ācyāvayati/ tāv imau lokau savāsinau karoti/ tāv asmai kāmaṃ pinvāte/ kāmam asmā imau lokau pinvāte ya evaṃ veda

krūram iva vā etad yajñasya kurvanti yad dhavirdhāne grāvabhis somaṃ rājānaṃ hatvā bahiṣpavamānaṃ sarpanti/ kā tasya prāyaścittir ity āhur apa upaspṛśeyuḥ/ āpo vai sarvasya śāntiḥ/ adbhir evainat tac chamayanti/ vāg vā etasmā agre 'dhvane 'tandrāyata bahiṣpavamānaṃ sarpantī/ tāṃ prajāpatir abravīd bhāgadheyaṃ te karomy atha sarpeti/ bahiṣpavamānaṃ sarpsyan homaṃ juhuyāt juṣṭo vāco bhūyāsaṃ juṣṭo vācaspatyuḥ// devi vāg yat te vāco madhumat tasmin mā dhāḥ// svāhā sarasvatyai iti/ yat sarasvatyai svāhā iti juhuyād vācaṃ sarasvatīṃ svāhākāreṇa parigṛhṇīyāt/ atha yat svāhā sarasvatyai iti juhoti vācaṃ tad uttarāṃ svāhākārād dadhāti/ tayā parigṛhītayā yajñaṃ tanute/ vācā hy ūrdhvo yajñas tāyate/ vekurā nāmāsi preṣitā divyāya karmaṇe śivā nas suyamā bhava/ satyāśīr yajamānāya svāhā iti vā juhuyāt/ vāg vai vekurā/ brahma vāk/ brahmaṇa evaṃ tad vāce homaṃ hutvā sarpati nārtim ārchati

araṇyam iva vā ete yanti ye bahiṣpavamānaṃ sarpanti/ tān īśvaro rakṣo vā hantor anyā vā naṃṣṭrā/ atha dvitīyāṃ juhoti sūryo mā devo divyebhyo rakṣobhyaḥ pātu vāta āntarikṣebhyo 'gniḥ pārthivebhyas svāhā iti/ ya evaiṣāṃ lokānām adhipatayas tebhya evaitad ātmānaṃ paridāya sarpati nārtim ārchati//
prajāpatir yad yajñam asṛjata taṃ havirdhāna evāsṛjata/ sa sṛṣṭa udaṅ prādravat/ tam etad atrāptvāstuvan/ yatraitad udñcayitvā bahiṣpavamānena stuvanti yajñam evaitad āptvā stuvanti//
yo vai daivyaṃ vājinaṃ veda vājī bhavati/ yajño vāva daivyo vājī/ ya in nu mānuṣaṃ vājinam aśāntam asaṃmṛṣṭam ārohati tam in nu sa hinasti vā pra vā kṣiṇoti/ atha kiṃ yo daivyaṃ vājinam aśāntam asaṃmṛṣṭam ārohāt

adhvaryuḥ prastaraṃ haran sarpati/ tam anumantrayate etad ahaṃ daivyaṃ vājinaṃ saṃmājmi iti/ saṃsṛṣṭam evainaṃ śāntam ārohati nārtim ārchati//
devakṣetraṃ vā eṣo 'dhyavasyati yas somasyodgāyati/ ya in nu mānuṣāya kṣetrapataye procyāvasyati tam in nu sa hinasti vā pra vā yāpayati/ atha kiṃ yo daivyāya kṣetrapataye procyāvasyāt/ somodgāyodgāya soma ity āha/ somo vai devānāṃ kṣetrapatiḥ/ somāyaiva tad devānāṃ kṣetrapataye procyodgāyati nārtim ārchati/ mahyaṃ tejase mahyaṃ brahmavarcasāya mahyam annādyāya mahyaṃ bhūmne mahyaṃ puṣṭayai mahyaṃ prajananāya prajānāṃ bhūmne prajānāṃ puṣṭayai prajānāṃ prajananāya somasya rājño rājyāya mama grāmaṇeyāya iti//
grāvo ha smāha maitreyaḥ kiṃ mama ekasmā āgāsyāmi kim ekasmā iti/ etena ha sma vai sa tad āha somodgāyodgāya somedam amuṣmā idam amuṣmai iti/ te ha smāsmai kāmās samṛdhyante//
devapāśā vā ete vitāyante yad dhiṣṇyā agnayo vihniyante/ tān yo vidvān abhyavaiti devapāśān pratimuñcate/ eṣā vai yajñasya dvār yad antarāgnīdhraṃ ca cātvālaṃ ca/ tayābhyaveyāt/ tayodeyāt/ dhā vai nāma vediḥ/ tām abhyavayan brūyāt dhā asi sudhāṃ me dhehi// āyuṣmantas tvad varcasvanta udgeṣma iti/ na devapāśān pratimuñcate nārtim ārchati

prāṇān vai tat saṃtatya svarga lokaṃ sarpanti yad antar havirdhāne grahān gṛhītvā bahiṣpavamānaṃ sarpanti/ saṃtatās sarpanti/ saṃtata iva vai svargo lokaḥ/ svargasyaiva lokasya saṃtatyā avyavacchedāya/ prāvabhrā iva sarpanti/ pratikūlam iva vā itas svargo lokaḥ/ tad yathā vā adaḥ pratikūlam udyan prāvabhra iva bhavaty evam evaitat/ svargasya lokasya samaṣṭyā anapavyādhāya//
adhvaryuḥ prathamas sarpati prāṇo yajñasya/ tasmād yad avacchidyeran prāṇād avacchidyeran pramāyukās syuḥ/ prastotā dvitīyas sarpati mukhaṃ sāmnaḥ/ tasmād yad avacchidyeran mukhyām ārtim ārcheyuḥ/ udgātā tṛtīyas sarpati sarvadevatyaḥ prajāpatiḥ/ tasmād yad avacchidyeran sarvajyāniṃ jīyeran/ pratihartā caturthas sarpati turīyaṃ sāmnaḥ/ tasmād yad avacchidyeraṃs turīyeṇātmano yātayeyuḥ/ yajamānaḥ pañcamas sarpati/ pāṃkto yajñaḥ pāṃktāḥ paśavaḥ/ tasmād yad avacchidyeran yajñāt paśubhyo 'vacchidyeran

brahmā ṣaṣṭhas sarpati/ ṣaḍ vai chandāṃsi/ chandobhir eva tad rakṣaḥ pāpmānam apaghnate/ sarvaṃ vāvaitad brahma/ yad brahmā paścād bhavati brahmaṇaiva tad rakṣaḥ pāpmānam apahatya svargaṃ lokaṃ sarpanti//
prastaraṃ harantas sarpanti/ yajamāno vai prastaro barhiḥ prajāḥ/ yad uparyupari barhiḥ prastaraṃ haranti yajamānam eva tat prajāsv adhyūhanti/ tasmād yajamāna uparyupary evānyāḥ prajāḥ//
yad upāsyet svargaloko yajamānas syād avāsmāl lokāc chidyeta/ yad atyasyed asmin loke pratitiṣṭhed ava svargāl lokāc chidyeta//
tad āhur ardhātmā vā eṣa yajamānasya yat patnī/ yat sā bahirvedi bhavati tenāsmāl lokān nāvacchidyate/ upaivāsyed ity uta vai patnī na bhavati/ atho yady api syād upaivānyad asyed aty anyad asyet/ yad upāsyati tena svargaloko yad atyasyati tenāsmāl lokān nāvacchidyate

ādityo vā etad atrāgra āsīd yatraitac cātvālam ado 'gniḥ/ sa idaṃ sarve prātapat/ tasya devāḥ pradāhād abibhayuḥ/ te 'bruvan sarvaṃ vā ayam idaṃ pradhakṣyati vīmau pariharāmeti/ tam atas tisṛbhir ādadata tisṛbhir antarikṣāt tisṛbhir divam agamayan/ sa tataḥ parāṅ evātapat/ ta etad āvad uttamam akṣaram apaśyan/ tenainam arvāñcam akurvan/ tata etad arvāṅ tapati/ aitano evāvatākṣareṇāgnim asmin loke 'dadhuḥ/ sa yaṃ kāmayeta yajamānas svargalokas syād iti cātvālam evainam avakhyāpyodgāyet/ tam atas tisṛbhir evādadate tisṛbhir antarikṣāt tisṛbhir divaṃ gamayanti/ svargaloko yajamāno bhavati/ īśvaro ha tu pramāyuko bhavitoḥ/ parācībhis stuvanti/ sadaiva sarvābhis stuyur athottamām agre brūyād athāvarām athāvarām/ tās sarvā arvācīḥ/ tad u vā āhus satraitat pratyavaruḍhaṃ svargakāmyā vai yajat iti/ yad evāda āvad uttamam akṣaraṃ bhavati tenāsmāl lokān nāvacchidyate

rathantaravarṇām uttamāṃ gāyanti/ iyaṃ vai rathantaram/ asyām evaitat pratitiṣṭhiti/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā enaṃ sṛṣṭā annakāśinīr abhitas samantaṃ paryaviśan/ tābhyo hiṃkāreṇānnādyam asṛjata/ tad oṃkāreṇa sṛṣṭam avārayata//
prajāpatir eṣa yad udgātā tam etat prajā annakāśinīr abhitas samantaṃ pariviśanti/ tābhyo hiṃkāreṇaivānnādyaṃ sṛjate/ tad oṃkāreṇa sṛṣṭaṃ vārayate/ sa yad dhiṃkṛtyenoṃkuryāt parāṅ devānnādyam iyāt/ yat sāma prathamam abhivyāharet kṣatraṃ balam ṛcchet/ kṣatraṃ hi sāma/ yad ṛcaṃ prathamam abhivyāhared viśaṃ balam ṛcchet/ viḍ ḍhay ṛk/ yad yajuḥ prathamam abhivyāharati-brahma vai yajuḥ-brahmavarcasam etat karoti/ bhūr bhuvas svaḥ// madhu kariṣyāmi// madhu janayiṣyāmi// madhu bhaviṣyati// bhadraṃbhadram// iṣam ūrjam iti/ yad bhūr bhuvas svaḥ ity etad vai brahmaitad yajuḥ/ yat madhu kariṣyāmi iti-prajā vai madhu-tā eva tat karoti/ yat madhu janayiṣyāmi iti praivainās taj janayati/ yat madhu bhaviṣyati iti bhūtim evainās tad gamayati/ bhadraṃbhadram iti - yad vai puruṣasya vit tad bhadraṃ gṛhā bhadraṃ prajā bhadraṃ paśavo bhadraṃ - tad evaitenāvarunddhe/ iṣam ūrjam iti - varṣe vā iṣe yad upariṣṭād varṣasyaidhate tad ūrje - tad evaitenāvarunddhe

prajāpatiṃ kalpayitvodgāyet/ yo ha vai prajāpatiṃ kalpayitvodgāyati kalpate 'smai diśaḥ pradiśa ādiśo vidiśa uddiśo diśa iti/ diśo vai prajāpatiḥ/ prajāpatim eva tat kalpayitvodgāyati/ kalpate 'smai ya evaṃ veda//
kapivano ha smāha bhauvāyanaḥ kiṃ te yajñaṃ gacchanti yad eva somasyābhakṣayitvā pra vā sarpanti pra vā dhāvayantīti/ bahiṣpavamānam upasanneṣu brūyād yaṃ brahmāṇaṃ śucim iva manyetāharahas tam iti/ tena samupahūyāthānumantrayeta/
yo devānām iha somapītho 'smin yajñe barhiṣi vedyām/
tasyedaṃ bhakṣayāmasi//
iti/ yadi ca ha pradhāvayati yadi ca nātha hāsya bhakṣita eva devas somo bhavati//
etadāyatanā vā āraṇyāḥ paśavaḥ/ yad bahiṣpavamānam araṇye stuvanti tasmād āraṇyāḥ paśavo 'raṇyaṃ sacante/ parācīṣu stuvanti/ tasmād āraṇyāḥ paśavo 'raṇyād evāraṇyam abhiprerate/ ekarūpāsu stuvanti/ tasmād āraṇyāḥ paśava ekarūpāḥ/ āvad uttamam akṣaraṃ bhavati/ tasmād ekaiko 'nyo 'calo grāme 'dhigamyate/ atho araṇye hataṃ grāmam abhyavaharanti//
stutvoddravanti/ yajamānam eva tat svargaṃ lokaṃ gamayanti/ bāhūn udgṛhṇanti/ yajamānam eva tat svarge loke samādadhati/ te vai tad anṛtaṃ kurvanti ye martyaṃ santam amṛtatvaṃ gamayanti/ te rūpeṇa varcasā vyṛdhyante/ sa ya etad evānya uttiṣṭhet tam uttiṣṭhantam ārabhyānūttiṣṭhet/ na rūpeṇa varcasā vyṛdhyante/ sa ya etad evānya uttiṣṭhet tam uttiṣṭhantam ārabhyānūttiṣṭhet/ na rūpeṇa varcasā vyṛdhyate nārtim ārchati//
bhaviṣyad vijānīyāt/ yady etāḥ prajā dodruvā iva syur dodruvo yogakṣemo bhaviṣyati/ tayāyam udgātodagāsīditi vidyāt/ yady u śāntā iva syuś śānto yogakṣemo bhaviṣyati/ tathāyam udgātodagāsīd iti vidyāt/ eṣo ha viśaḥ

upāsmai gāyatā naraḥ iti grāmakāmo bhūtikāmaḥ prajananakāmaḥ pratipadaṃ kurvīta/ asyai vāvedam upagāyanti/ upa vāvedam asyāṃ sarvam/ upaivāsyāṃ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ naro ha vai devaviśaḥ kṣatraṃ soma induḥ/ viśaṃ caivaitena kṣatraṃ cāvarunddhe/ abhidevaṃ iyakṣate iti sarvā evaitena devatā anantarāyam abhiyajate//
upo ṣu jātam apturam iti prajākāmaḥ pratipadaṃ kurvīta/ upeva vā ātman prajayā paśubhiḥ prajāyate/ etām evāparedyuḥ pratipadaṃ kurvīta/ apturam iti hy asyā āptvā śreyāṃsaṃ vasīyān ātmanā bhavati/ gobhir bhaṅgaṃ pariṣkṛtam iti/ yajño vai gobhir bhaṅgaḥ paśavaḥ pariṣkṛtaḥ/ yajñaṃ caivaitena paśūṃś cāvarunddhe/ induṃ devā ayāsiṣuḥ iti/ yajamāno vai somo rājendus stomā devāḥ/ stomā evainaṃ svarge lokaṃ gamayanti

jaiminīyaṃ brāhmaṇam
(dvādaśāhāḥ)
prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'kāmayata - bahu syāṃ, prajāyeya, bhūmānaṃ gaccheyam iti/ sa tapo 'tapyata/ sa ātmann ṛtviyam apaśyat/ tatas trīn ṛtūn asṛjatemān eva lokān/ yad ṛtviyād asṛjata tad ṛtūnām ṛtutvam/ yad ṛtviyād ajanayat tasmād ṛtvija ity ākhyāyante/ sa yat prathamam atapyata tato grīṣmam asṛjata/ tasmāt sa baliṣṭhaṃ tapati/ yad dvitīyam atapyata tato varṣā asṛjata/ tasmāt tā ubhayaṃ kurvanty ā ca tapanti varṣanti ca/ yat tṛtīyam atapyata tata hemantam asṛjata/ tasmāt sa śītatama iva/ trīn sato 'bhtapyata/ tān dvedhā vyauhat/ te ṣaḍ ṛtavo 'bhavan/ sa grīṣmād eva vasantaṃ niramimīta, varṣābhyaś śaradaṃ, hemantāc chichiram/ tasmād eta ṛtūnām upaśleṣā iva nirmitā hi/ ṣaḍ sato 'bhyatapyata/ tān dvedhā vyauhat/ te dvādaśa māsā abhavan/ dvādaśa sato 'bhyatapyata/ tān dvedhā vyauhat/ te caturviṃśatir ardhamāsā abhavan/ caturviṃśatiṃ sato 'bhyatapyata/ sa aikṣata yadi dvedhā vyūhiṣyāmi, na vibhaviṣyanti, hanta, nirmimā iti/ tebhyas sapta ca śatāni viṃśatiṃ cāhorātrāṇi niramamīta/ sa idaṃ sarvaṃ vyakarot/ yathā ha vai hiraṇyam avikṛtam evam idaṃ tataḥ purā/ sa sarvam adhi hāsmiñ chilpāni gamyante vikṛtāni cāvikṛtāni ca ya evaṃ veda

sa evaiṣa prajāpatis saṃvatsaro 'bhavat/ sa idaṃ sarvaṃ stabdhvā vyāpyātiṣṭhat/ sa aikṣata - kayā svadhayā kenānnādyena kayorjedam ayaṃ vyāpad iti/ tasminn etāṃ svadhām ūrjam annādyam akṣitiṃ paryapaśyad dvādaśa paurṇamāsīr dvādaśāṣṭakā dvādaśāmāvāsyāḥ/ tām avārurutsata/ sainam abravīn na mānabhiśrāntām avarotsyasa iti/ sa tapo 'tapyata/ sa etaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyat/ tam āharata/ so 'kāmayata - dīkṣitaṃ mā dīkṣitā yājayeyur iti/ sa māsāṃś cartūṃś cābravīd yājayata meti/ taṃ māsā nābruvan/ sa vā asmāsv eva satyā bhunajāsā iti/ tasmād etā māsy eva sarvāḥ paurṇamāsyaṣṭakāmāvāsyāḥ/ tad ṛtavaḥ prasute paścevānvabudhyanta - pra haibhyo 'dād iti/ tam abruvann - asmabhyam api dakṣiṇāṃ prayaccheti/ tebhyo 'nnādyaṃ prāyacchat/ tad etad yathartv annādyaṃ pacyate/ sa dīkṣābhir eva paurṇamāsīr avārundhopasadbhir aṣṭakāḥ prasutenāmāvāsyāḥ/ sa yo haivaṃ vidvān dvādaśāhena yajata etām eva svadhām ūrjam annādyam akṣitim avarunddhe/ praty ṛtavo 'gṛhṇan na māsāḥ pratigraham akāmayanta/ tasmān māsā ākhyātatarā iva/ ākhyātatara upa hy evāpratigṛhṇan bhavati/ tasmād ṛtavo jyāyāṃsaḥ/ jyāyān hy eva pratigṛhṇan bhavati/ tā ha vā etās tisra eva rātrayaḥ paurṇamāsyaṣṭakāmāvāsyāḥ

puro indrāya devā śraiṣṭhyāya nātiṣṭhanta/ sa prajāpatim upādhāvat - pra ma imā yaccheti/ tasmā ete dve prāyacchat - paurṇamāsīṃ cāmāvāsyāṃ ca/ asminn evāṣṭakām adhatta/ tato vā indrāya devā śraiṣṭhyāyātiṣṭhanta/ tiṣṭhante 'smai svā śraiṣṭhyāya ya evaṃ veda/ tasmād etāṃ rātriṃ sarva eva suhitā vasanti/ pitarhy evaitāṃ prajāpatau vasanti/ tasmād etāṃ rātriṃ na juhuyād, yaj juhuyān na brūyāt/ anirukto vai prajāpatiḥ/ sa yad eva tatra trir vilāṃ kurute yad asya gṛhe suhitā vasanti sā haivāsyai samṛddhiḥ/ te māsāś cartavaś cābruvan - yena naḥ pitā prajāpatir yajñeneṣṭvārātsīt tena yajāmahā iti/ te tam āharanta/ sa prajāpatir aikṣata - yadi vā ime samāpayanti yathā vā aham idam asmy evam ime tarhi bhavantīti/ tān abravīn mayaiva gṛhapatinā dīkṣadhvam iti/ taṃ vai tvāsmābhir ācakṣāntā ity abruvan/ mayo yuṣmān iti/ tasmān māsaiś cartubhiś ca saṃvatsaram ācakṣate, saṃvatsareṇartūṃś ca māsāṃś ca/ tasmāt putreṇa pitaram ācakṣate, pitrā putrān / ainena gṛhyāṃś cakṣate ya evaṃ veda

te 'yajanta/ te māsāś cartavaś ca saṃvatsare pratyatiṣṭhan, saṃvatsara ṛtuṣu ca māseṣu ca/ tasmād āhus samāvan mātriyevarddhir yaṃ ca yājayanti ye ca yājayantīti/ samāvan mātriyeva mamānenarddhir iti hekṣeta/ yathaivāsyaivam eva mameti/ tena haitenaika eva yajeta/ eko hy eva prajāpatir ārdhnot/ yady u bhūyāṃso yajeran dvādaśa vā trayodaśa vā yajerann ime catvāra ime catvāra ime catvāro 'yam eka iti nirmimīran/ yaṃ kāmayerann imaṃ yajñasya vyṛddhir anviyād iti taṃ haiva yajñasya vyṛddhir anveti/ yady u bhūyāṃso yajeran ṣoḍaśa vā saptadaśa vā yajerann ime catvāra ime catvāra ime catvāro 'yam eka iti nirmimīran, yaṃ kāmayerann imaṃ yajñasya vyṛddhir anviyād iti taṃ haiva yajñasya vyṛddhir anveti/ yady u bhūyāṃso yajeraṃś caturviṃśatir vā pañcaviṃśatir vā yajerann ime pañceme pañceme pañceme catvāro 'yam eka iti nirmimīran, yaṃ kāmayerann imaṃ yajñasya vyṛddhir anviyād iti taṃ haiva yajñasya vyṛddhir anveti/ sarva itara ṛdhnuvanti/ yo vai satrasya gṛhapatiṃ ca gṛhapatnīṃ ca vedāśnute gārhapatyaṃ pra gārhapatyam āpnoti/ saṃvatsaro vāva gṛhapatir iyam eva gṛhapatnī/ aśnute gārhapatyaṃ pra gārhapatyam āpnoti ya evaṃ veda

yo vai chandasāṃ svārājyaṃ veda gacchati svārājyaṃ pra svārājyaṃ lokam āpnoti/ bṛhatī vai chandasāṃ svarāṭ/ tām etāṃ pratīcīṃ parācīṃ tiraścīm annādyāyāsate/ tasmāt paśuṃ pratyañcaṃ parāñcaṃ tiryañcam upajīvanti/ etāvad vāva saṃvatsara indriyaṃ vīryaṃ yad dvādaśāho - dvādaśa paurṇamāsīr dvādaśāṣṭakā dvādaśāmāvāsyās, tad evaitenāvarunddhe/ yo vai virājam ṛtupratiṣṭhitāṃ vedartūn virāji pratiṣṭhitān, gacchati pratiṣṭhām avānnādyaṃ runddhe/ triṃśadakṣarā virāṭ/ ṣaḍ ṛtavaḥ/ etad vai virāḍ ṛtuṣu pratitiṣṭhaty, ṛtavo virāji/ gacchati pratiṣṭhām avānnādyaṃ runddhe ya evaṃ veda/ anuṣṭubhaṃ vāvaitām āsate yad dvādaśāham/ dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ catuṣpadāḥ paśavaḥ/ vāg anuṣṭup/ vācā paśūn dādhāra/ tasmāt paśavo vācā siddhā vācāhūtā āyanti

gāyatramukho vai prathamas tryahaḥ / tasmād ayam agnir ūrdhvo dīdāya/ gāyatramadhyo dvitīyas triyahaḥ/ tasmād ayaṃ vāyus tiryaṅ pavate/ gāyatrottamas tṛtīyas triyahaḥ/ tasmād asāv arvāṅ ādityas tapati/ tejasā vai gāyatrī prathamaṃ triyahaṃ dādhāra, padair dvitīyam, akṣarais tṛtīyam/ trivṛd vai gāyatrī tejaḥ/ trivṛt prathamam ahaḥ/ tena prathamas triyaho dhṛtaḥ/ tripadā gāyatrī, triyaho madhye , tena dvitīyas triyaho dhṛtaḥ/ caturviṃśatyakṣarā gāyatrī, caturviṃśa saptamam ahas, tenaiva tṛtīyas triyaho dhṛtaḥ/ kathaṃ gāyatrī dvādaśāham ity āhuḥ/ yathārān nemis sarvataḥ paryety, evaṃ gāyatrī dvādaśāhaṃ sarvataḥ paryety avisraṃsāya/ yathā rathanābhāv arā dhṛtā evaṃ gāyatryāṃ dvādaśāho dhṛto 'saṃplavāya/ mayūkho vā eṣa vā dharuṇo yad gāyatrī/ tasyāṃ dvādaśāho dhṛto 'saṃvyāthāya/ anuṣṭub vā eṣā pratāyate yad dvādaśāhaḥ/ aṣṭābhir vā akṣarair anuṣṭup prathamam ahar udyacchaty, ekādaśabhir dvitīyaṃ, dvādaśabhis tṛtīyam/ akṣaram eva triyakṣaraṃ pariśiṣyate/ tad evottaraṃ triyaham anuvidadhāti

chandāṃsy evāsyai turīyaṃ vahanti/ tām etāṃ pratīcīṃ parācīṃ tiraścīm annādyāyāsate/ tasmāt paśuṃ pratyañcaṃ parāñcaṃ tiryañcam upajīvanti/ prajāpatir jāyamāna eva saha pāpmanājāyata/ so 'kāmayatāpa pāpmānaṃ hanīyeti/ sa etaṃ vyūḍhachandasaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyat/ tam āharat/ tenāyajata/ tena viṣvañcaṃ pāpmānaṃ vyauhata/ sa yaḥ pāpmagṛhīta iva manyeta sa etena vyūḍhachandasā dvādaśāhena yajeta/ viṣvañcaṃ haiva pāpmānaṃ vyūhate/ prajā ha tu saṃsarpakā iva bhavanti/ tad yad gāyatryāṇy uttarāṇy ājyāni bhavanti prajānām evāsaṃsarpāya/ mayūkho vā eṣa vā dharuṇo yad gāyatrī/ tasyāṃ dvādaśāho dhṛto 'saṃsarpāya

daśāhena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā asya sṛṣṭā viṣūcīr viparaupyanta/ sa etau vaiśvānarāv atirātrāva apaśyat/ tābhyām enā ubhayataḥ paryagṛhṇād aneneta upariṣṭād amutā/ tā etābhyām evāvārayata/ yad viśvaṃ bhūtam avārayata tad vaiśvānarayor vaiśvānaratvam/ prajāpatir eṣa yad udgātā/ sa etad daśāhenaiva prajās sṛjate/ tā etābhyām eva vaiśvānarābhyāṃ vārayate 'neneta upariṣṭād amunā prajānāṃ dhṛtyā aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ prāṇo vai pūrvo vaiśvānaro 'pāna uttaraḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛddhyodṛcam aśnuvate/ tasmād u haitayo stotreṇa supyāt prāṇān net saṃluṃpānīti/ tad u vā āhuḥ ko hāsvapnasyeśe/ yad vāva prāṇo jāgarti tad eva jāgaritam/ kāmam eva svaptavyam iti/ tad āhur yan nu parama eṣa yajñakratur yad atirātraḥ kasmād etaṃ paramaṃ santaṃ prathamam upayantīti/ yajñakratūnām evāptyā iti brūyāt/ ete vai sarve yajñakratavo yad agniṣṭoma uktho 'tirātraḥ/ tān evaitenāpnoti yo vā agniṣṭomena daśāhaṃ kalpamānaṃ veda/ kalpate 'smai prātassavanenaiva prathamas triyahaḥ, kalpate mādhyandine dvitīyas, tṛtīyasavanena tṛtīyo, 'gniṣṭomasāmnaiva daśamam ahaḥ kalpate/ kalpate 'smai ya evaṃ veda

prāṇaḥ pūrvo vaiśvānaro 'pāna uttaro 'tha yad asti yat satraṃ tad itarāṇy ahāni/ gāyatrī vā eṣā jyotiṣpakṣāya dvādaśāhaḥ / pakṣāv atirātrāv agniṣṭomau cakṣuṣī bāhyāv atirātrāv antarāv agniṣṭomau/ tasmād antare akṣyoḥ kanīnike/ atha yāny aṣṭāv ahāni sā gāyatrī/ tathā devā svargaṃ lokam āyan/ gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ jāmi dvādaśāhasyāstīty āhuḥ/ yad etāny aṣṭāv ahāni madhya ukthyānīti, na tatra jāmy astīti brūyāt/ paśavo vā ukthāni/ paśūn evaitat paśubhis samākaroti/ bhūyo vai paśavaḥ paśubhis samākṛtāś śobhanta iti/ jyotiṣṭomo 'tirātro virājaṃ saṃpadyate/ saṃvatsaro virāṭ prajananaṃ saṃvatsaraḥ/ dve stotriye pūrvasyāhno virājam atīto, dve uttarasya/ te ye pūrvasyāhno virājam abhito bṛhadrathantare te yukte yajñaṃ vahato, 'tha ye uttarasya virājas sa dohaḥ pratiṣṭhitiḥ/ āyuṣṭomam āhareta svargakāmaḥ/ ūrdhvā stomā yanty anapabhraṃśāya

goṣṭomam āhareta vīryakāmaḥ/ indriyaṃ vai vīryaṃ pañcadaśaḥ/ yāvaj jīvanti tāvad vīryāvanto bhavanti/ īśvarā ha tu pramāyukā bhavitoḥ/ prāṇebhyo hi yanti/ trivṛto ya ījānāḥ klṛptaṃ teṣām atha ye 'nījānā aklṛptaṃ teṣām/ yadi bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati rathantareṇāśvibhyāṃ stuvanti/ idaṃ vai rathantaram ado bṛhat/ anākramyāsyām amuṣyām ākramante/ te pramāyukā bhavanti jyāyukā vā / atho yathā pareṇa bilena pratidadhīta tad vai paraiva sicyate na pibati/ tādṛg yadi rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati rathantareṇāśvibhyāṃ stuvanti

pavasva vāco agriyaḥ iti śraiṣṭhayakāmaḥ pratipadaṃ kurvīta/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā enaṃ sṛṣṭā nāpācāyan/ so 'kāmayata śraiṣṭhayam āsāṃ prajānāṃ gaccheyam iti/ sa etāṃ pratipadam apaśyat/ tayāstuta/ tato vai sa tāsāṃ prajānāṃ śraiṣṭhayam agacchat/ gacchati svānāṃ śraiṣṭhayaṃ ya evaṃ veda/ eṣo ha vai samṛddhā stotriyā yasyai pavasva ityārambhaḥ/ samṛddhayaivāsya stotriyayā stutaṃ bhavati/ yo vai daivyaṃ mithanuṃ veda pra mithunena jāyate/ pavasva iti ca vācaḥ iti ca daivyaṃ mithunam/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ sarveṣāṃ vā eṣā trayāṇāṃ sāmnāṃ pratipat -- pavasva iti vāmadevyasya vācaḥ iti rathantarasya agriyaḥ iti bṛhataḥ/ sarveṣām asya sāmnāṃ pratipadā stutaṃ bhavati/ soma citrābhir ūtibhiḥ iti -- somo vai devānāṃ citraṃ -- somenaiva devānāṃ citreṇa bahur bhavati prajāyate/ abhi viśvāni kāvyā iti viśvam evaitena kāvyam avarunddhe

pavasvendo vṛṣā sutaḥ iti jane pratiṣṭhākāmaḥ pratipadaṃ kurvīta/ kṛdhī no yaśaso janaḥ iti hy asyai yaśasy eva jane bhavati/ vṛṣā sutaḥ iti vṛṣeva vai prajanitevādhipatir iva tasyāṃ janatāyāṃ bhavati yasyām ṛdhyate/ vṛṣevaiva prajanitevādhipatir iva tasyāṃ janatāyāṃ bhāti yasyāṃ bhavati ya evaṃ veda//
sarvo ha vai jane bubhūṣate 'rātīyati/ viśvā apa dviṣo jahi iti viśvā evaitena dviṣo 'pahate/ tayā pavasva dhārayā iti saṃgrāmaṃ saṃyatiṣyamāṇasya pratipadaṃ kuryāt/ yayā gāva ihāgaman janyāsa upa no gṛhān iti janyā vā eṣa gā ājihīrṣati yas saṃgrāmaṃ saṃyatate/ ā janyā gā harati//
etām eva pratipadaṃ kurvīta saniṃ praiṣyan/ janyā vā eṣa gā ājihīrṣati yas saniṃ praiti/ ā janyā gā haraty upainaṃ janyā gāvo namanti ya evaṃ veda//
agna āyūṃṣi pavase ity āmayāvinaḥ pratipadaṃ kuryāt/ agniṃ vā etasya śarīram apyeti vāyuṃ prāṇaḥ/ agninaivāsya pavamānena śarīraṃ prāṇena saṃdadhāti//
etām evaṃ pratipadaṃ kurvīran yeṣāṃ dīkṣitānāṃ pramīyeta/ apūtā iva vā ete 'medhyā manyante yeṣāṃ dīkṣitānāṃ pramīyate/ agninaivainān pavamānena pūtān medhyān karoti//
etām eva pratipadaṃ kurvīta-

-brahmavarcasakāmaḥ/ agnir vai devānāṃ brahmā/ agninaiva devānāṃ brahmaṇā varcasī bhavati/
etām eva pratipadaṃ kurvītābhicaran/ agnir vai devānāṃ brahmā/ agninaiva devānāṃ brahmaṇā yaṃ dveṣṭi taṃ stṛṇute/
etām eva pratipadaṃ kurvītānnādyakāmaḥ/ ā suvorjam iṣaṃ ca naḥ iti hy asyā iṣaṃ caivaitenorje cāvarunddhe//
etām eva pratipadaṃ kurvītābhicaryamāṇaḥ/ yo vā abhicarati yo 'bhidāsati yaḥ pāpaṃ kāmayate sa vai ducchunaḥ/ āre bādhasva ducchunām ity ārād evaitena dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyam avāñcam apabādhate//
davidyutatyā rucā iti brahmavarcasakāmaḥ pratipadaṃ kurvīta/ davidyutatī vai gāyatrī/ gāyatrī brahmavarcasam ojo vīrye triṣṭup prajananaṃ jagatī/ brahmavarcasy ojasvī vīryavān prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ pariṣṭobhantyā kṛpā somāś śukrā gavāśiraḥ iti/ yajño vai somāś śukrāḥ paśavo gavāśiraḥ/ yajñaṃ caivaitena paśūṃś cāvarunddhe//
asya pratnām anu dyutam iti pratipadaṃ kurvīta yasya pitā vā pitāmaho vā śreyān syād athātmanā pāpīyān iva manyeta/ yaivāsya pitryā paitāmahī śrīs tām evāśnute//
śukraṃ duduhne ahrayaḥ iti/ yajño vai śukraḥ paśavo 'hrayaḥ/ yajñaṃ caivaitena paśūṃś cāvarunddha//
payas sahasrasām ṛṣim iti/ payasvān eva bhavaty āsya sahasrasā vīro jāyate

ete asṛgram indavaḥ iti bahūnāṃ saṃyajamānānāṃ pratipadaṃ kuryāt/ ete ity evainān jyaiṣṭhayāyābhivadati chandasaivainān rūpiṇā samāvadbhājaḥ karoti/ samāvaty enān yajñasyāśīr āgacchati/ prajāpatir yat prajā asṛjata tā enayaiva pratipadāsṛjata/ ete ity eva devān asṛjata asṛgram iti manuṣyān indavaḥ iti pitṛn tiraḥ pavitram iti grahān āśavaḥ iti stomān viśvāni ity ukthāni abhi saubhagā ity evainān jātān saubhāgyenābhyānak/ prajāpatir eva bhūtaḥ prajās sṛjate ya evaṃ vidvān etayā pratipadodgāyati/ atho hainās tat saubhāgyenaivābhyānakti//
asṛkṣata pra vājinaḥ iti trayāṇāṃ saṃyajamānānāṃ pratipadaṃ kuryāt/ chandasaivainān rūpiṇā samāvadbhājaḥ karoti/ samāvaty enān yajñasyāśīr āgacchati/ gavyā somāso aśvayā iti goaśvam evaibhya etenāvarunddhe/ śukrāso vīrayāśavaḥ iti-yajño vai śukraḥ prajā vīraḥ-yajñaṃ caivaibhya etena prajāṃ cāvarunddhe/ yuvaṃ hi sthaḥ svaḥpati iti dvayos saṃyajamānayoḥ pratipadaṃ kuryāt/ chandasaivainau rūpiṇā samāvadbhājau karoti/ samāvaty enau yajñasyāśīr āgacchati

indraś ca soma gopatī īśānā pipyataṃ dhiyaḥ iti/ indraś ca vai somaś cākāmayetāṃ sarvāsāṃ prajānām aiśvaryam ādhipatyam aśnuvīvahīti/ tāv etāṃ pratipadam apaśyatām/ tayāstuvatām/ tato vai tau sarvāsāṃ prajānām aiśvaryam ādhipatyam āśnuvātām/ aśnute ha vai svānām aiśvaryam ādhipatyam etayā pratipadā tuṣṭuvānaḥ//
indrāyendo marutvate iti rājanyabandhoḥ pratipadaṃ kuryāt/ aindro vai rājanyo mārutīr viśaḥ/ kṣatrāyaiva tad viśam anuvartmānaṃ kurvanti/ tasmāt kṣatrasya viḍ anuvartmā//
yo jināti na jīyate iti vā jināty eva na jīyate/ hanti śatrum abhītya ity anyato vātyevābhītya śatruṃ hanti nainaṃ śatruḥ pratyudyāmī bhavati/ sa pavasva sahasrajit iti/ yo vai sarvaṃ jayati vijayate saḥ/ sarvajit sarvam eva jayati/ vijayata etayā pratipadā tuṣṭuvānaḥ

apaghran pavate mṛdhaḥ ity abhiśasyamānasya pratipadaṃ kuryāt/ mṛdho vā etam ajuṣṭās sacante yam abhiśaṃsanti/ apa pāpīr mṛdho hate/ apa somo arāvṇaḥ iti/ arāvāṇa iva hy etaṃ sacante yam abhiśaṃsanti/ gacchann indrasya niṣkṛtam iti/ anindriyo vā eṣo 'padevo bhavati yam abhiśaṃsanti/ indriyāvantam evainam etena sadevaṃ kurvanti//
āgnāvāruṇīm āmayāvino jyogāmayāvinaḥ pratipadaṃ kuryāt/ agninā vā eṣa varuṇena gṛhīto bhavati ya āmayāvī jyogāmayāvī/ agninaivainam āgneyān muñcanti varuṇena vāruṇāt//
yasyāṃ varṣīyasyām ṛci hrasīyo hrasīyasyāṃ vā varṣīyas tām ānāyakāmaḥ pratipadaṃ kurvīta/ varṣīyasā vā eṣa hrasīyaḥ prepsyatīti hrasīyasā varṣīyaḥ/ pra hrasīyasā varṣīya āpnoti ya evaṃ veda//
eṣa devo amartyaḥ iti pratipadaṃ kurvīta yaḥ kāmayetāham evaikadhā śreṣṭhas svānāṃ syāṃ rucam aśnuvīyeti/ eṣa eṣaḥ ity evaināṃ jyaiṣṭhayāyābhivadati/ ekadhaiva śreṣṭhas svānāṃ bhavati rucam aśnute/ īśvaro ha tv asyāparaḥ prajāyām etādṛṅ vīro nājanitoḥ/ eṣa eva nāto 'nya itīva hy enaṃ vāg abhivadati/ tad u tv etan na tathā/ devo amartyaḥ iti vā āha/ adevaś ca ha vai sa martyaś ca yasya vīrasya sato vīro vīryavān nājayate/ atha ha vai sa eva devas so 'martyo yasya vīrasya sato vīro vīryavān ājāyate/ ā hāsya vīrasya sato vīro vīryavān jāyate saṃdhīyate prajayā na vyavacchidyate

devāsurā aspardhanta/ te devā vajraṃ kṣurapavim asṛjanta puruṣam eva/ tam asurān abhyavṛñjan/ so 'surān apohya devān abhyāvartata/ tasmād devā abibhayuḥ/ tam abhipadya tredhā samaśṛṇan/ sa tredhā saṃśīrṇa ud evātiṣṭhat/ tam ārabhya paryaikṣanta/ tasmin devatāś chandāṃsi puruṣe praviṣṭā apaśyan/ te 'bruvan devatā vai chandāṃsīmā asmin puruṣe praviṣṭāḥ/ asmin vā ayaṃ loke puṇyaṃ jīvitveṣṭāpūrtena tapasā sukṛtenāsmān anvagamiṣyatīti/ te vai tathā karavāmety abruvan yathā no nānvāgacchād iti/ tasmai va pāpmānam anvavadadhāmeti/ tasmā etaṃ pāpmānam anvavādadhuḥ --

-- svapnaṃ tandrīṃ manyum aśanayām akṣakāmyāṃ strīkāmyām iti/ ete ha vai pāpmānaḥ puruṣam asmin loke sacante/ ya etad agne tīrtvāsmin loke sādhu cikīrṣāt tat tvam asmin loke dhīpsatād ity agnim asmin loke 'dadhuḥ/ vāyum aṃtarikṣa ādityaṃ divi//
ugradevo ha smāha rājanir nāhaṃ manuṣyāyārātīyāmi yān asmai trīn devānāṃ śreṣṭhān arātīyato 'śṛṇom/ arātītamarātītaṃ hy eva tasmai yasmā etā devatā arātīyantīti/ atho hāsmā etā devatā nārātīyanti ya evaṃ veda/ atho ha tam eva dhīpsanti ya evaṃ vidvāṃsaṃ dhīpsatīti// te devā abruvan yā evemā devatāś chandāṃsi puruṣe praviṣṭā etābhir evāsurān dhūrvāmaiveti

teṣāṃ prāṇam eva gāyatryāvṛñjata cakṣus triṣṭubhā śrotraṃ jagatyā vācam anuṣṭubhā/ asmād evainān lokād gāyatryāntarāyann antarikṣāt triṣṭubhāmuṣmāj jagatyā paśubhyo 'nuṣṭubhā/ tān sarvasmād evāntarāyan/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda//
yad devā asurān adhūrvaṃs tad dhurāṃ dhūstvam/ dhūrvati dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ prajāpatir yat prajā asṛjata tā dhūrbhir evāsṛjata/ reta eva retasyāsiñcat prāṇaṃ gāyatryā samairayac cakṣus triṣṭubhā śrotraṃ jagatyā vācam anuṣṭubhā/ ātmānam eva paṃktyā pratyupādadhāt prajāpatir eva bhūtaḥ prajās sṛjate ya evaṃ vidvān dhūrbhir udgāyati

retasyāṃ gāyati/ retas tat siñcati/ saṃtatam iva gāyati/ satatim iva vai retaḥ/ parokṣam eva prathame gāyati/ parokṣam iva vai retaḥ/ narcam upaspṛśet/ yad ṛcam upaspṛśed reto vicchindyāt//
tryudāsāṃ gāyati/ prāṇam eva prathamenodāsena parigṛhṇāty apānaṃ dvitīyena vyānaṃ tṛtīyena/ tryudāsāṃ gāyati/ ātmānam eva prathamenodāsena parigṛhṇāti jāyāṃ dvitīyena prajāṃ tṛtīyena/ tryudāsāṃ gāyati/ imam eva lokaṃ prathamenodāsenābhyārohaty antarikṣaṃ dvitīyenāmuṃ tṛtīyena/ sa yo haivaṃ vidvāṃs tryudāsāṃ gāyaty abhi ha bhrātṛvyalokāya vijayate//
sa yo bhrātṛvyalokaṃ cicchitsed dvayudāsām eva gāyet/ oṣam asya dviṣan bhrātṛvyaḥ parābhavati śriyam ātmānāśnute/ īśvaro ha tu pramāyuko bhavitoḥ/ prāṇebhyo hy eti tryudāsāyai/ sa tathaiva cikīrṣed yathā sarvam āyur iyāt/ anyena bhrātṛvyalokaṃ cicchitsat/ tryudāsām eva gāyet/ na hiṃkuryāt/ yad dhiṃkuryād vajreṇa hiṃkāreṇa reto vicchindyāt

tad āhur hiṃkāreṇa vai prajāpatiḥ prajābhyo 'nnādyam asṛjata/ yan na hiṃkuryād aśanāyukāḥ prajās syuḥ/ hiṃkuryād eva... bhūḥ iti/ yan hiṃkāraṃ visṛjati tena reto vicchinatti na hiṃkāram antaretīti/ tad u vā āhuḥ mamṛdīya iva vā ato reto dāruṇatara iva/ hiṃkāro 'pi vainad vālena vicchindyāt/ hiṃkārasyaiva kāle hiṃkāraṃ manasā dhyāyet/ tan na reto vicchinatti na hiṃkāram antaretīti/ bhūḥ iti nidhanaṃ karoti/ prajāpatir yad agre vyāharat sa bhūḥ ity eva vyāharat/ sa imām asṛjata/ sa yat bhūḥ iti nidhanaṃ karoty asyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayaty atho enat tad bhūtim eva gamayati

gāyatrīṃ gāyati/ prāṇo vai gāyatrī/ tasyai dve akṣare vyatiṣajati/ prāṇāpānāv eva tad vyatiṣajati/ tasmāt prāṇāpānau vyatiṣaktau prajā anusaṃcarata ā ca parā cāyātayāmānau/ sat iti nidhanaṃ karoti/ prāṇo vai san/ prāṇa eva tat pratitiṣṭhati//
triṣṭubhaṃ gāyati/ cakṣur vai triṣṭup/ tasyai dve akṣare dyotayati/ cakṣuṣī eva tad dadhāti/ tasmād yukte iva cakṣuṣī/ jyotiḥ iti nidhanaṃ karoti/ cakṣur vai jyotiḥ/ cakṣuṣy eva tat pratitiṣṭhati//
jagatīṃ gāyati/ śrotraṃ vai jagatī/ tasyai catvāry akṣarāṇi dyotayati/ śrotram eva tad dadhāti/ śrotre dve pariśravaṇe dve/ tasmāt samānatra san sarvā anudiśaś śṛṇoty api parāṅ yan paścād vadaś śṛṇoti/ iḻā iti nidhanaṃ karoti/ paśavo vā iḍā/ paśuṣv etat pratitiṣṭhati//
anuṣṭubhaṃ gāyati/ vāg vā anuṣṭup/ tām arvācīm abhinudan gāyati vāco 'napakramāya/ yat parācīm apanudan gāyed vācaṃ pradhamed vāg asmād apakrāmukā syāt/ tāṃ yad arvācīm abhinudan gāyaty ātmann eva tad vācaṃ pratiṣṭhāpayati/ tasyai niruktaṃ cāniruktaṃ ca pade gāyati/ niruktena vai vāco bhuñjate/ niruktam asyā upajīvanīyam/ bhuṃkte vācopa caināṃ jīvati ya evaṃ veda/ sa yan niruktam eva gāyed vadeyur eva prajā na tūṣṇīm āsīran/ atha yad aniruktaṃ gāyet tūṣṇīm eva prajā āsīran na vadeyuḥ/ yasmān niruktaṃ cāniruktaṃ ca pade gāyati tasmāt prajā vadanti ca tūṣṇīṃ cāsate/ vāk iti nidhanaṃ karoti/ vāg vai brahma/ vācy eva tad brahman pratitiṣṭhati//
paṃktiṃ gāyati/ ṛtavo vai paṃktiḥ/ tasyai ṣaḍ akṣarāṇi dyotayati/ ṣaḍ vā ṛtavaḥ/ ṛtuṣv eva tat pratitiṣṭhati

tad āhus samadam iva vā etac chandobhyaḥ kurvanti yad gāyatre sati prātassavane sarvāṇi chandāṃsy abhigīyante yodhukāḥ prajā bhavantīti/ sa yaḥ kāmayeta śāntāḥ prajā edherann iti na dhuro vigāyet/ apaśīrṣāṇaṃ tu yajñaṃ yajamānasya kuryād anṛtena dakṣiṇāḥ pratigṛhṇīyāt/ brahma vai karad iti vai yajamāno dakṣiṇā dadāti/ sa tathaiva cikīrṣed yathā nāpaśīrṣāṇaṃ yajñaṃ yajamānasya kuryān nānṛtena dakṣiṇāḥ pratigṛhṇīyān/ vi eva gāyet/ yas tvā enā vijigāsan na śaknoti vigātum ārtim ārchati/ yadi retasyāṃ na śaknoti vigātum aretaska ātmanā bhavaty aretaskā garbhā jāyante/ yadi gāyatrīṃ na śaknoti vigātuṃ pramāyuka ātmanā bhavati mṛtā garbhā jāyante/ yadi triṣṭubha na śaknoti vigātuṃ vadhira ātmanā bhavati vadhirā garbhā jāyante/ yadi paṃktiṃ na śaknoti vigātum ṛtavo lubhyanti/ sa ya enā nāśaṃseta vigātuṃ parokṣeṇaivainās sa rūpeṇa gāyet/ ubhayena tvāva retasyā gīyate

gāyatryāṃ prastutāyāṃ gāyatram eva gāyan pṛthivīṃ manasā gacchet/ prāṇyāpānyānyāt/ sat iti nidhanaṃ karoti/ parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati//
triṣṭubhi stutāyāṃ gāyatram eva gāyann antarikṣaṃ manasā gacchet/ didṛkṣetaivākṣibhyām/ jyotiḥ iti nidhanaṃ karoti/ parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati/
jagatyāṃ prastutāyāṃ gāyatram eva gāyan diśaḥ paśūn manasā gacchet/ śuśrūṣetaiva karṇābhyām/ iḻā iti nidhanaṃ karoti/ parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati//
anuṣṭubhi prastutāyāṃ gāyatram eva gāyan divaṃ manasā gacchet parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati/
oṣam evaitad uttamaṃ tṛcaṃ gāyati/ prajanano vā eṣa tṛcaḥ/ oṣam eva prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ prajāpatir yat prajā asṛjata tā etenaiva tṛcenāsṛjata/ pavamānasya te kave vājin sargā asṛkṣata iti sargaśa evāsṛjata/ asṛgraṃ vāre avyaye iti cāsṛjata/ tāsāṃ sṛṣṭānāṃ parāvāpād abibhet/ sa etām uttamāṃ samudravatīm apaśyat/ tayaināḥ acchā samudram indavaḥ ity eva samudreṇa samantaṃ pariṇyadadhāt/ tā asya na paropyanta/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ agmann ṛtasya yonim ā iti/ grahā ha vā ṛtasya yoniḥ/ etasya ha vā idam akṣarasya kṛto jātāḥ prajā gacchanti cā ca gacchanti

devāsurā vā eṣu lokeṣv aspardhantāsmin bhuvane/ te devā akāmayantemān lokān jayemāsurān spardhāṃ bhrātṛvyān iti/ ta etānya ājyāni stotrāṇy apaśyan/ tair astuvata/ tair imān lokān ājayan/ imam eva lokam āgneyenājayann antarikṣaṃ maitrāvaruṇenāmum aindreṇa diśa evaindrāgnena/ tad yad imān lokān ājayaṃs tad ājyānām ājyatvam / emān lokān jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda//
te devā abruvan vīmāni bhajāmahā iti/ teṣāṃ ha vibhāge na samapādayan/ te 'bruvann ājim eṣām ayāma giriṃ kāṣṭhāṃ kṛtveti/ yad abruvann ājim eṣām ayāmeti tad eṣāṃ dvitīyam ājyatvam/ yad u giriṃ kāṣṭhām akurvan tasmād asau giriḥ kāṣṭho nāma

teṣāṃ paccho 'sṛjyanta/ teṣām agniḥ prathama udajayat/ atha mitrāvaruṇāv athendraḥ/ athaikam anujjitam āsīt/ tad indro 'ved agnir vāvedam ujjeṣyatīti/ so 'bravīd agne yatara āvayor idam ujjayāt tan nau sahāsad iti/ tatheti/ tad agnir udajayat/ tad enayos sahābhavad adhyardham anyasya stotram adhyardham anyasya/ aindrāgno yajñaḥ/ sa ya evam etā devānām ujjitīr veda yatra kāmayata ud iha jayeyam ity ut tatra jayati//
tad āhur yad ājyāni sarvāṇi samānanidhanāni kenājāmi kriyanta iti/ nānādevatyānīti brūyāt tenājāmīti/ atho yan nānārūpāṇīti brūyāt teno eveti//
te vā ete paśava eva/ yad ājyāny antassadasaṃ stuvanti tasmād grāmyāḥ paśavo 'ntar grāme nyokasaḥ/ parācīṣu punar abhyāvartan/ tasmād grāmyāḥ paśavaḥ parāñcaḥ prātaḥ prerate te sāyaṃ samāvartante/ nānārūpāsu stuvanti/ tasmād grāmyāḥ paśavo nānārūpāḥ/ nānādevatyāsu stuvanti/ tasmād grāmyāḥ paśavo nānā/ te yathāyathaṃ sāyaṃ gṛhān abhyupāyanti

devāsurās saṃyattā jyoṅ na vyajayanta/ teṣv asureṣv idaṃ sarvam āsīt/ athaikam evākṣaraṃ deveṣv āsīt/ vāg eva/ so 'gnir abravīd ahaṃ vā idam adarśaṃ yathedaṃ jeṣyāmīti/ tad vai brūhīty abruvan/ so 'bravīd akṣareṇaivedaṃ sarvaṃ saṃnidhāya dhurādhuram āsajāmeti/ yad abravīd akṣareṇaivedaṃ sarvaṃ saṃnidhāya dhurādhuram āsajāmeti tad ājyadhurām ājyadhūstvam/ te 'kṣareṇaivedaṃ sarvaṃ saṃnidhāya dhurādhuram āsajan/ tān ajayan/ jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda//
sa yadītarā dhuro vigāyed vy evājyadhuro gāyet/ sa yo haivaṃ vidvān saṃgrāmayos saṃnihitayor brūyād akṣareṇa tvā saṃnidadhāmīti paraṃ grāmaṃ sa haiva taṃ grāmaṃ jayati/ atho yasminn evaṃ vid grāme bhavati sa u haiva taṃ grāmaṃ jayati//
te devā abruvan vīmāni bhajāmahā iti/ tasmād u giriḥ kāṣṭho nāma

sa teṣāṃ sakṛd evaṃ sarveṣām asṛjyanta/ teṣām agnir evodajayat/ tasyāpagamanam agatasyākṣo 'chidyata/ tasya rathacakraṃ patitvā kṛṣṇādhikāṃ kośāntena paryavartata/ tam abruvann īkṣitvānnādo vā ayaṃ śreṣṭho bhaviṣyati pāpmā vā asya paryavartīti/ sa yo haivaṃ vidvān parivartayate 'nnāda eva śreṣṭhas svānāṃ bhavaty atho hāsya taṃ pāpmānam eva parivartayanti//
so 'gnir ujjitya prādravat/ tam indro 'bravīt saha nāv astv iti/ nety abravīt/ yad vā eko gṛhyāṇāṃ vindate sarveṣāṃ vai tat saha bhavati/ sahaiva nāv astv iti/ nety evābravīt/ sa vai mābhi cid avekṣasveti/ tam abhyavaikṣata/ so 'bravīt sāntvāya mābhyavaikṣiṣṭhās saha nāv abhūd iti/ yaṃ yaṃ nv evāham abhyavekṣiṣya ity abravīt tenatenaiva me saha bhaviṣyatīti/ nety evābravīt/ sāntvāya vai mā tvam enad abhyavaikṣiṣṭhās sahaiva nāv abhūd iti

tau vai pṛcchāvahā iti/ tau prajāpatāv apṛcchetām/ sa prajāpatir abravīt sāntvāya vai vāṃ tvam etam abhyavaikṣiṣṭhās sahaiva vāma abhūd iti/ tatheti/ tad enayos sahābhavad adhyardham anyasya stotram adhyardham anyasya/ aindrāgno yajñaḥ//
tau mitrāvaruṇau prāṇāpānau paśubhyo 'pākrāmatām anuvī manyamānau nāvābhyām anuvībhyāṃ paśavaḥ prāṇiṣyantīti/ te paśavo 'prāṇanta ādhmāyamānā aśerata/ tad ābhyām ācakṣatāpa mitrāvaruṇau prāṇāpānau paśubhyo 'tāmiṣṭhāṃ ta ime 'prāṇanta ādhmāyamānāś śerata iti/ tāv ādrutyābrūtāṃ prāṇantu nau yuvābhyāṃ paśava iti/ nāvābhyām anuvībhyām ity abrūtām/ tābhyām etaṃ maitrāvaruṇam ājyam avākalpayan/ tato vai tābhyāṃ paśavaḥ prāṇan/ sa ya evam etām agner ujjitiṃ veda yatra kāmayata ud iha jayeyam ity ut tatra jayati/ ya u evaitām indrasyārdhitāṃ veda yatra kāmayate 'rdhī ha syām ity ardhī tatra bhavati/ ya u evaitāṃ mitrāvaruṇayor avaklṛptiṃ veda yatra kāmayate 'va ma iha kalpetety avāsmai tatra kalpate

tāni vā etāny aindrāgnāny eva sarvāṇi yad ājyāni/ āgneyīṣu stuvanti/ tenāgneyaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram//
tad etad aindrāgnam eva maitrāvaruṇīṣu stuvanti/ tena maitrāvaruṇaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram//
tad etad aindrāgnam evaindrīṣu stuvanti/ tenaindraṃ gāyatrī chandaḥ/ aindrāgnam evaindrāgnīṣu stuvanti/ tenaindrāgnaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram//
tad etad aindrāgnam evaindrāgnīṣu stuvanti/ tenaindrāgnaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram//
tad etad aindrāgnam eva/ indrāgnī yajñasya devatā/ svāyām evaitad devatāyāṃ prātassavane yajñaṃ pratiṣṭhāpayanti

prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā aprāṇā asṛjata/ tābhya etenaiva sāmnā prāṇam adadhāt/ prāṇo vai gāyatram/ sarvam āyur eti ya evaṃ veda/ tāḥ prāṇaṃ vividānā rakṣāṃsy anvasacanta/ tā etad eva sāma gāyann atrāyata/ yad gāyann atrāyata tad gāyatrasya gāyatratvam/ trāyata enaṃ sarvasmāt pāpmano ya evaṃ veda
tad ūrdhvam iva geyam/ ūrdhvo vai svargo lokaḥ/ svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ tryāvṛd geyam/ trayo vā ime lokāḥ/ eṣāṃ lokānām āptyai/ trayudāsaṃ geyam/ trayo vai prāṇāpānavyānāḥ/ teṣāṃ saṃtatyai/ sam asmai prāṇāpānavyānāstāyante ya evaṃ veda/ tryāvṛd geyam/ trayo vā ime lokāḥ/ eṣāṃ lokānāṃ saṃtatyai/ sam asmā ime lokās tāyante ya evaṃ veda

pitṛdevatyaṃ tv asya nopaśavastavā ity āhuḥ/ etad dha vā asya pitṛdevatyaṃ yat tāntākaroti/ yadi sāmitāmye madhya ṛco vānyān/ prāṇo vā ṛk prāṇo gāyatram/ prāṇasyaitan madhye prāṇaṃ samānayati//
yady u ca iyāt prāṇāpānavyānān gāyet/ prāṇa iti dve akṣare apāna iti trīṇi vyāna iti trīṇi/ tad aṣṭau saṃpadyante/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ tena gāyatryai naiti//
sāmno 'ntar araṇyanāpatyaṃ/ yo ha vai sāmno 'ntar araṇyam avaiti sarvajyāniṃ vā jīyate pra vā mīyate/ etad dha vai sāmno 'ntar araṇyaṃ yat prastutam anabhisvaritam ādīyate//
svareṇa saṃpādyodgāyet/ etad vai sāmnas svaṃ yat svaraḥ/ svenaivainat tat samṛddhayati/ etad vai sāmno 'nnādyaṃ yat svarāḥ/ annādyenaivainat tat samṛddhayati/ etad vai sāmna āyatanaṃ yat svaraḥ/ āyatanenaivainat tat samṛddhayati/ etad vai sāmnaḥ priyaṃ dhāma yat svaraḥ/ priyeṇaivainat tad dhāmnā samṛddhayati

devān vai yajñasyāhutir nāgacchat/ sa prajāpatir aikṣata kathaṃ nu devān yajñāsyāhutir gacched iti/ sa ete dve akṣare gāyatryā udakhidat/ sa eva dvayakṣaro vaṣaṭkāro 'bhavat tato vai devān yajñasyāhutir agacchat/ annaṃ vai vaṣaṭkāraḥ/ atty annaṃ ya evaṃ veda//
indro vṛtrāya vajram udayacchat/ tasyaite akṣare cakrāv āstām/ vajro vā eṣaḥ/ ya ete nispṛśed vajraṃ nispṛśet//
yo vai dugdhād dugdham upaiti na sa āpyāyate/ atha yo 'dugdhād dugdham upaiti sa āpyāyate/ adugdhād vā eṣa dugdham upaiti ya ete akṣare upaiti/ tasmād ete akṣare nopotye/ yasya vai sarvā gāyatrī gīyate sarvam asya gṛhe adhigamyate/ yasyo nāgīyata īśvaro rūkṣo bhavitoḥ/ anyatarad akṣaram avagṛhya vācaṃ caturviṃśīm upāyān/ nāsyonā gāyatrī gīyate ni ca spṛśati na ca

yo vā aṃśum ekākṣaraṃ vedānnāda eva śreṣṭhas svānāṃ bhavati/ atho saha eva tasyai janatāyā udgāyati/ vāg vā aṃśur ekākṣaraḥ/ tad eva gāyatram/ gāyatryai prastutāyai yad ādir uttaram akṣaraṃ sa sthāṇuḥ/ yas tad udgāyann ārabhate sthāṇum ārabhate/ ya enaṃ nirharati gāyatrīṃ chidrāṃ karoti/ gāyatrīṃ chidrām anu yajñas sravati/ yajñam anu yajamāno yajamānam anu prajāḥ//
sadhryaśvo ha smāha taigmāyudhiḥ ka u svid adya rasadihāv urasi nimṛdiṣyata iti/ ete ha vai rasadihau ye ete gāyatryā uttame akṣare/ yas te udgāyann ārabhate rasadihāv urasi nimṛdate/ ya u ene nirharati gāyatrīṃ chidrāṃ karoti/ gāyatrīṃ chidrām anu yajñas sravati yajñam anu yajamāno yajamānam anu prajāḥ

tāni sarvāṇy akṣarāṇy uddhṛtya vācaṃ dadhyāt/ vāg vai brahma/ tad yathā carmaṇā kṛtikaṇṭakān prāvṛtyātīyād evam evaitad vācā brahmaṇā yajñasthāṇuṃ pramṛdya svasty atikrāmati nārtim ārchati//
ava vā etat pratihartā sāmnaś chidyate yad gāyatrasya na pratiharati/ prastūyamānaṃ manasā pratihiṃkuryāt/ apānya vāk iti brūyāt/ tathā sāmno nāvacchidyate nārtim ārchati/ yo vā akṣaram aṃśumad veda vahanty enam aṃśumatīs saṃyuktāḥ/ vāg vā akṣaram/ tasyai prāṇa evāṃśuḥ/ vahanty enam aṃśumatīs saṃyuktā ya evaṃ veda

marutvatīḥ pratipado bhavanti/ marutvantaṃ grahaṃ gṛhṇanti/ marutvānvā indro vṛtram ahan vārtrahatyāya/ uccā te jātam andhasā ity andhasvatīr bhavanti/ ahar vā andhaḥ/ ahnā eva rambhaḥ/ yajño vā andhaḥ/ yajñasyaivārambhaḥ/ trīṇi yajñe 'ndhāṃsīti ha sma pūrve brāhmaṇā mīmāṃsante uccā te jātam andhasā// vasor mandānam andhasaḥ// purojitī vo andhasaḥ iti/ trayaḥ paśuṣu bhogāḥ prātar madhyaṃdine sāyam/ tān evaitenāvarunddhe//
ime vai lokā saha santau vyaitām/ tayor na kiṃ cana samapatat/ te devamanuṣyā aśanāyan/ itaḥ pradānād dhi ta devā jīvanty amutaḥ pradānān manuṣyāḥ/ sa etāḥ prajāpatir iti copaśyād uccā te jātam andhasā iti/ sa udityeveto devebhyo havyam avahat divi sad bhūmy ādade ity amuto vṛṣṭim acyāvayat/ tāv imau lokau savāsināv akarot/ tāv asmai kāmam apinvātām/ kāmam asmā imau lokau pinvāte ya evaṃ veda//
tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam

athāmahīyavam/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā anaśanā asṛjata/ tā aśanāyantīr anyānyām ādan/ sa prajāpatir aikṣata kathaṃ nu ma imāḥ prajā nāśanāyeyur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenābhyo 'nnādyaṃ prāyacchad varṣam evāpanidhanena/ tābhyo 'varṣad eva nodagṛhṇāt/ sa etan nidhanam apaśyat/ tad upait/ tata ābhya udgṛhṇāt/ etasya ha vā idaṃ sāmnaḥ kṛto varṣati ca parjanya uc ca gṛhṇāti//
yo vṛṣṭikāmas syād etenaivāpanidhanena stuvīta/ varṣuko hāsmai parjanyo bhavati/ sa yady atīva varṣed etad eva nidhanam upeyād ud ahāsmai gṛhṇāti/ varṣati ca hāsmai parjanya uc ca gṛhṇāti ya evaṃ veda//
tā yad enaṃ prajās suhitā aśitā āmahīyanta tad āmahīyavasyāmahīyavatvam/ ainaṃ bhāryās suhitās suhitaṃ mahīyante ya evaṃ veda//
tā enam annaṃ vividānā nāpācāyan/ sadhamādam ivaivāsan/ annaṃ hi śrīḥ/ so 'śocat/ sa nāmahīyata/ sa aikṣata kathaṃ nv imā ahaṃ prajās sṛjeya tā mā sṛṣṭā nāpacāyeyur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta

sa stauṣe ity eva nidhanam upait tā atoṣayat/ tā asya vaśam āyan/ toṣayati dviṣato bhrātṛvyān vaśam asya svā āyanti ya evaṃ veda/ sa yad āmahīyamānā apaśyat tad āmahīyavasyāmahīyavatvam/ yad v evainā vaśe kṛtvāmahīyata tad v evāmahīyavasyāmahīyavatvam/ ā svān vaśe kṛtvā mahīyate ya evaṃ veda/ tad ye 'sya svā avaśīkṛtā iva syur etad evaiṣāṃ madhya āsīno 'dhīyīta/ vaśa evainānkurute//
uttarakuravo hāhur avaṣaṭkṛtasyaiva somasya kurupañcālā bhakṣayantīti/ ekaikasyai devatāyai hotā vaṣaṭkaroti sarvābhya udgātā/ sarvadevatyo hy udgātā/ āmahīyavasya nidhanena vaṣaṭ kuryād iti/ vaṣaṭkṛtasyaiva somasya bhakṣayanti/ tad u ha smāha mārjaś śailano bhrātṛvyān vāva nidhanena toṣayatīti/ purastād eva nidhanasya vaṣaṭkuryāt vauṣaḍ bhūmī o dadā iti/ vaṣaṭkṛtasyaiva somasya bhakṣayati

yo vai yajñasyodhar veda duhe yajñam/ pavamāno vāva yajñaḥ/ tasya gāyatry evodhaḥ/ gāyatrīṃ caturṛcāṃ kuryāt/ yajñasyaiva tad ūdhar dadhāti duhe yajñam/ yo vai yajñasya pratiṣṭhāṃ veda prati yajñaṃ sthāpayati praty ātmanā tiṣṭhati//
pavamāno vāva yajñaḥ/ tasya gāyatry eva pratiṣṭhā/ gāyatrīṃ caturṛcāṃ kuryād/ yajñasyaiva tatpratiṣṭhāṃ dadhāti/ prati yajñaṃ sthāpayati praty ātmanā tiṣṭhati//
uccā te jātam andhasā// asya pratnām anu dyutam// enā viśvāny arya ā ity etāsu gāyatraṃ kuryāt/ tāsv āmahīyavam/ sa yad dhāyyāṃ caturthīṃ dadhāti tena caturṛcaṃ bhavati/ pratitiṣṭhatībhaḥ/ prati yajñaṃ sthāpayati praty ātmanā tiṣṭhati

trīṇi ha vai chandāṃsi yajñaṃ vahanti gāyatrī triṣṭub jagatī/ tad evānuṣṭub āntād anvāyattā/ tayā devās svargaṃ lokam ajigāṃsan/ tayā na vyāpnuvan/ tasyāṃ catuṣpadaḥ paśūn upādadhur gāṃ cāśvaṃ cājāṃ cāviṃ ca/ tayā vyāpnuvan/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā bṛhatī vā iyam abhūd yayedaṃ vyāpāmeti/ tad eva bṛhatyai bṛhatītvam/ na tataḥ purā bṛhatī nāma chanda āsa/ sā vā eṣā paśava eva yad bṛhatī//
yena nidhanam upayanti/ tena prastauti/ teno eva punar ādim ādatte/ tasmāt paśavo yata eva prajāyante tatassaṃbhavanti/ te tata eva punaḥ prajāyante//
na bṛhatyā vaṣaṭkuryāt paśūnām apravargāya/ yad bṛhatyā vaṣaṭkuryād vajreṇa vaṣaṭkāreṇa paśūn pravṛñjyāt

devā vā asurān hatvāpūtā ivāmedhyā amanyanta/ te 'kāmayanta pūtā medhyāś śritās syāma gacchema svargaṃ lokam iti/ ta etā ṛco 'paśyan/ tābhir apunata/ punānas soma dhārayāpo vasāno arṣasi iti/ āpo vai pavitram/ adbhir evāpunata/ ā ratnadhā yonim ṛtasyasīdasi iti/ antarikṣaṃ vā ṛtam/ antarikṣam evaitenātyāyan/ utso devo hiraṇyayaḥ iti/ asau vai loka utso devaḥ/ amum evaitena lokam upāsīdan/ tato vai te pūtā medhyāś śritā abhavann agacchan svargaṃ lokam/ pūto medhyaś śrito bhavati gacchati svargaṃ lokam etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ

tāsu rauravam/ agnir vai rūrur etat sāmāpaśyat/ yad agnī rūrur etat sāmāpaśyat tad rauravasya rauravatvam//
rūra itivṛdhaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u rūra itivṛdhro 'paśyat tasmād v eva rauravam ity ākhyāyate//
atha yaudhājayam/ indro vai yudhājīvann etat sāmāpaśyat/ yad indro yudhājīvann etat sāmāpaśyat tad yaudhājayasya yaudhājayatvam/ ayudha iva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ jayati ya evaṃ veda//
yudhājīvo vaiśvāmitraḥ pratiṣṭhākāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa pratyatiṣṭhat/ tad etat pratiṣṭhā sāma/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ yad u yudhājīvo vaiśvāmitro 'paśyat tasmād v eva yaudhājayam ity ākhyāyate

yaudhājayena vai devā asurān saṃvicya rauraveṇaiṣāṃ ravamāṇānāṃ svam ādadata/ yaudhājayenaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ saṃvicya rauraveṇāsya ravamāṇasya svam ādatte ya evaṃ veda//
rauraveṇa vai devā ūrdhvās svargaṃ lokam ārohan/ tān asurā o vā ity evānvārohan/ tad devāḥ pratyabudhyanta/ ta etaṃ stobham apaśyan/ tenainān o hā u vā ity avāco 'vāghnan/ utso devo hirā hā u vā iti bhūmispṛśa evākurvan/ antagatam iva sāmāsīt/ rauravas svargo loka eva yacchet/ ūrdhvaṃ pratihārād udgātā/ svargasya lokasya samaṣṭyai/ ṇyāyā au ho vā ho iḻā iti/ svareṇaiva saṃtatya svargaṃ lokaṃ samaśnute//
etāvanti ha khalu vai sāmāny etāvatī sāmaklṛptir etāvān u sāmabandhuḥ/ svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svaraḥ/ atha nidhanavat/ ātmā vai nidhanam/ athaiḻam/ paśavo vā iḻā/ prāṇam ātmānaṃ paśūṃs tān evaitat saṃdadhāti/ sarvayāsya sāmaklṛptyā sarveṇa sāmabandhunā stutaṃ bhavati ya evaṃ veda

dve u ha vāva sāmanī stobhavac caivāstobhavac ca/ tayor yat stobhavat tat kṣatram atha yad astobhavat tad brahma/ ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda//
atha yaudhājayaṃ triṇidhaṃ savanānāṃ klṛptyai/ pavamānena vai devebhyo 'nnādyaṃ pradīyate/ tan madhyanidhanaṃ bhavaty annādyasya viśeṣāya/ yad dhi devebhyas sarvam annādyaṃ pradīyeta na tad ihānnādyaṃ pariśiṣyeta yan manuṣyāś ca paśavaś copajīveyuḥ/ tad yan madhyenidhanaṃ bhavaty annādyasyaiva viśeṣāya//
devānāṃ vā asurā yajñavaśasam acikīrṣan/ yāvaty etad dakṣiṇānāṃ kāle na stuvanti na śaṃsanti/ tad devāḥ pratyabudhyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ te prātassavanam eva prathamena nidhanena paryagṛhṇan mādhyaṃdinaṃ dvitīyena tṛtīyasavanaṃ tṛtīyena/ tān eva vajrān udayacchan/ tān eva vajrān udyatān asurā nopādhṛṣṇuvan/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda//
atha ha sa klṛpta eva pavamāno yasminnāvi triṇidhanaṃ bhavati savanānām eva klṛptyai

devāsurās saṃyattā jyoṅ na vyajayanta/ bṛhaspatir devānāṃ purohita āsīd uśanā kāvyo 'surāṇām/ tad yad evāvastād brahmākriyata tat parastād akriyata/ tat samānaṃ brahma na vyajayat/ teṣāṃ ha triśīrṣagandharvo vijayasyāvet/ sa haiṣāsa/ tasya hāpsv antar naunagaraṃ pariplavam āsa/ tad indro 'nvabudhyata triśīrṣā vai nau vijayasya vedeti/ tasyā jāyām ārchad etasyaiva vijayasya kāmāya/ tām abravīt pṛcchatāt patiṃ ya ime devāsurās saṃyattā jyog abhūvan katara eṣāṃ jeṣyantīti/ tad dhaiva saṃvadamānāvājagāma/ sa ha tad eva naumaṇḍa upaśiśleṣa jalāyukā vā tṛṇakaṃ vā bhūtvā/ seyaṃ patiṃ papraccha ya ime devāsurās saṃyattā jyog abhūvan katara eṣāṃ jeṣyantīti

moccair iti hovāca karṇinī vai bhūmir iti/ tad idam apy etad āhur moccaiḥ karṇinī vai bhūmir iti/ neti hovāca brūhy eveti/ sa hovāca brāhmaṇāv imau samaṃ vidatur bṛhaspatir ayaṃ deveṣūśanā kāvyo 'sureṣu/ tau yat kurutastat samam eva yacchati/ yā itara āhutīr juhoti tā itaraḥ/ tās sametya yathāyatham eva punar viparāyanti/ tayor yataro yatarān upasameṣyati te jeṣyantīti/ tad dhaivendro 'nubudhya śuko bhūtvotpapāta/ taṃ hānvīkṣya patantam uvāca yeṣām asau haritavarṇakaḥ patati te jeṣyantīti/ sa hośanasaṃ kāvyam ājagāmāsureṣu/ taṃ hovācarṣe kam imaṃ janaṃ vardhayasy asmākaṃ vai tvam asi vayaṃ vā tavāsmān abhyupāvartasveti/ katheti hovāca kena mopamantrayasa iti/ yā imā virocanasya prāhlādeḥ kāmadughas tābhir atitabhirha pratvitveva praduduvatuḥ/ tau hāsurā anvavajahrire/ tau hānvājagmuḥ/ sa hovācarṣe 'nu vai nāv ime 'surā agmann iti/ sa vai tathā kurv iti hovāca yathā nāv etenānvāgacchān iti/ tau haitat pratipedāte --

svāyudhaḥ pavate deva indur aśastihā vṛjanā rakṣamāṇaḥ/
pitā devānāṃ janitā sudakṣo viṣṭambho divo dharuṇaḥ pṛthivyāḥ//
iti/ ā divo viṣṭambham ucchiśriyatuḥ/ taṃ haivāsurān nātīyuḥ/ tau hābhiḥ kāmadughābhir devānāṃ jagmatuḥ/ tau hāgatau mahayāṃcakre
ṛṣir vipraḥ puraetā janānām ṛbhur dhīra uśanā kāvyena/
sa cid viveda nihitaṃ yad āsām apīcyaṃ guhyaṃ nāma gonām//
iti/ tā etāḥ paśavyā ṛcaḥ/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavaty etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ/ tāsv auśanam/ uśanā vai kāvyo deveṣv amartyaṃ gandharvalokam aicchat/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa deveṣv amartyaṃ gandharvalokam āśnuta/ tad etal lokavit sāma/ aśnute deveṣv amartyaṃ gandharvalokam ete tuṣṭuvānaḥ/ yad uśanā kāvyo 'paśyat tasmād auśanam ity ākhyāyate//
tat svāraṃ bhavati/ svareṇa vai devebhyo 'nnādyaṃ pradīyate/ ṛksamaṃ pavamānānte bhavati/ narcā sāmātirecayanti narcaṃ sāmnā/ tad yad iheva ceheva ca pavamānena stuvata etasyaiva samatāyai samaṃ klṛptyai/ padānusvāraṃ purastād gāyatraṃ bhavati padānusvāram upariṣṭāt pavamānānte/ tasmād ubhayataḥprāṇāḥ prajā ūrdhvāś cāvācīś ca//
dviṣāmṇī gāyatrī/ yo 'yaṃ avāṅ prāṇa eṣa eva saḥ/ tasmād etena dvayaṃ prāṇena karoti bhasma ca karoti vātaṃ ca//
dviṣāmṇī bṛhatī/ yo 'yaṃ prāṅ prāṇa eṣa eva saḥ/ tasmād etena dvayaṃ prāṇena karoti retaś ca siñcati mehati ca//
ekasāmnī triṣṭup/ nābhir eva sā/ tasyām ekaṃ sāma/ tasmād etenaikam eva prāṇena karoti yad eva prāṇān udanto 'nūdaniti

prajāpatir yad bṛhadrathantare asṛjata sa mana evāgre bṛhad apaśyat/ vācaṃ rathantaram abhivyāharat/ tad yad vācaṃ rathantaram abhivyāharat tasmād u rathantaraṃ pūrvaṃ yogam ānaśe/ atha yan mano 'gre bṛhad apaśyat tasmād u bṛhadrathantare ity ākhyāyete//
mano va pūrvam atha vāk/ mano vai bṛhad vāg rathantaram/ ṛg vai rathantaraṃ sāma bṛhat/ brahma vai rathantaraṃ kṣatraṃ bṛhat/ idaṃ vai rathantaram ado bṛhat//
yad vā ejata iva tad rāthantaraṃ yad upasthitaṃ tad bārhatam/ ye vā anyatodantāḥ paśavas te rāthantarā ya ubhayatodantās te bārhatāḥ/ yā vai tiraścī vidyut sā rāthantarī yordhvā sā bārhatī//
rathantarasya mahimnas saṃbhṛtya rathantareṇodgāyet yas te agnau mahimā yas te apsu rathe yas te mahimā stanayitnau ya u te vāte yas te mahimā tena saṃbhava rathantaraṃ draviṇasvan na edhi iti/ draviṇasvad evodgātre bhavati/ draviṇasvad yajamānāya draviṇasvad evodgātre bhavati draviṇasvad yajamānāya draviṇasvad prajābhyaḥ

devāsurā aspardhanta/ te devā vajraṃ kṣurapavim asṛjanta puruṣam eva/ tam asurān abhyavṛñjan/ so 'surān apopya devān abhyāvartata/ tasmād devā abibhayuḥ/ tam abhipadya bṛhadrathantarayoḥ prauhan/ sa eṣa vajraḥ kṣurapavir bṛhadrathantarayoḥ puruṣa eva/ sa yaṃ dviṣyād bṛhadrathantarayor enam mukhe 'pidadhyāt/ yadi rāthantaras somas syād rathantare prastute brūyāt divaṃ pitaram upaśraye bṛhan mā mā hiṃsīḥ iti/ athānumantrayeta prāṇair amuṣya prāṇān vṛṅkṣva// takṣaṇena tekṣaṇīyasāyur asya prāṇān vṛṅkṣva// kruddha enaṃ manunyā daṇḍena jahi// dhanur enam ātatyeṣvā vidhya iti/ bṛhadrathantarayor evainaṃ mukhe'pidadhāti/ yaṃ dveṣṭi taṃ purā saṃvatsarāt prāṇo jahāti/
yo vai devarathaṃ veda rathī bhavati/ yajño vāva devarathaḥ/ tasya bahiṣpavamānam eva rathamukhaṃ bṛhadrathantare aśvāv ājyāni yoktrāṇy abhīśū pavamānau pakṣasī --

-- auśana - kāve āṇī naudhasakāleye bandhurādhiṣṭhānaṃ vāmadevyam upastho yajñāyajñīyam adhyāsthātā sa eṣa puruṣaḥ/ eṣa vai devarathaḥ/ rathī bhavati ya evaṃ veda/ yadi rāthantaras somas syād bṛhan nāntaryāt/ yadi bārhatas somas syād rathantaraṃ nāntaryāt/ ho vai bṛhadrāthantaram/ rathantare prastute ho ity uktvādim ādadīta/ bṛhad eva tad rathantarasya mukhato yunakti/ (ā vai rathantaraṃ bārhatam/) bṛhati prastute ā ity uktvādim ādadīta/ rathantaram eva tad bṛhato mukhato yunakti/ asthūriṃ devarathaṃ karoti prati yajñaṃ sthāpayati praty ātmanā tiṣṭhati//
eṣa vai devaratho yad rathantaram/ rathantare prastute pṛthivīṃ hastābhyāṃ gacched devarathasyānapavyāthāya

ekam akṣaraṃ stobhati/ tasmād areṇāreṇa rathaḥ pratitiṣṭhann eti//
dve akṣare stobhati/ dve rathasya pakṣasī/ pakṣābhyām eva tad devarathaṃ pratiṣṭhāpayati//
trīṇy akṣarāṇi stobhati/ dvipād vai yajamāna ātmā tṛtīyaḥ/ yajamāna eva tat pratitiṣṭhati/ atho traya ime lokāḥ/ tān eva tad āpnoti//
catvāry akṣarāṇi stobhati/ catasro diśaś catuṣpādāḥ paśavaḥ/ dikṣu caitat paśuṣu ca pratitiṣṭhati//
pañcākṣarāṇi stobhati/ pāṃkto yajñaḥ pāṃktāḥ paśavaḥ/ yajñe caitat paśuṣu ca pratitiṣṭhati//
ṣaḍ akṣarāṇi stobhati/ ṣaḍ vā ṛtavaḥ/ ṛtuṣv eva tat pratitiṣṭhati/ atho ṣaḍ vai chandāṃsi/ tāny eva tad āpnoti//
saptākṣarāṇi stobhati/ saptapadā vai śakvaryaḥ/śākvarāḥ paśavaḥ/ paśuṣv eva tac chakvaryāṃ pratitiṣṭhati/ atho sapta caturuttarāṇi chandāṃsi sapta mukhyāḥ prāṇāḥ/ tāny eva tad āpnoti//
aṣṭākṣarāṇi stobhati/ aṣṭākṣarā vai gāyatrī/ tejo brahmavarcasaṃ gāyatrī/ tejasv eva tad brahmavarcase pratitiṣṭhati/ atho aṣṭāśapheṣv eva paśuṣu

navākṣarāṇi stobhati/ nava vai puruṣe prāṇāḥ/ prāṇān evaitad dviṣato bhrātṛvyasya vṛñjyāt/ prāṇān ātman dhatte 'tho bhrātṛvyasya/ trivṛta eva stomasya stotram āpnoti//
daśākṣarāṇi stobhati/ daśākṣarā virāḍ annaṃ virāṭ/ virājya eva tad annādye pratitiṣṭhati/ atho daśa prāṇāḥ/ tān eva tad āpnoti//
ekādaśākṣarāṇi stobhati/ ekādaśākṣarā triṣṭup/ indriyaṃ vīryaṃ triṣṭup/ indriyam eva tad vīrye pratitiṣṭhati//
dvādaśākṣarāṇi stobhati/ dvādaśākṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ paśuṣv eva taj jagatyāṃ pratitiṣṭhati/ atho dvādaśa māsāḥ/ tān eva tad āpnoti//
trayodaśākṣarāṇi stobhati/ ya evāsāv adhicaras trayodaśo māsas tam eva tad āpnoti//
caturdaśākṣarāṇi stobhati/ saṃvatsaro vai caturdaśaḥ/ saṃvatsara eva tat pratitiṣṭhati//
pañcadaśākṣarāṇi stobhati/ pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ/ ardhamāsaśa eva saṃvatsaram āpnoti//
ṣoḍaśākṣarāṇi stobhati/ ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ/ kalā eva tad dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātavyam avāñcam apavahanti śriyam ātmanāśnute/ atho ṣoḍaśina eva stomasya stotram āpnoti//
saptadaśākṣarāṇi stobhati/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatāv eva tat pratitiṣṭhati

etad anyat stobhet/ ṛcam evānya gāyet/ sa yad ṛcam eva gāyati tena rathantarasya rūpaṃ naiti/ ṛg ghi rathantaraṃ sāma bṛhat/ yady u stobhed aṣṭāv evākṣarāṇi stobhet/ tad v eva saṃprati/ svar dṛśaṃ prativipaśyec cakṣuṣo 'pravarhāya//
yad īśānam indra iti pratihared īśāno yajamānasya paśūn abhimānukas syāt/ atha yat śānam indra iti pratiharati neśāno yajamānasya paśūn abhimanyate śāntāḥ prajā edhante//
pratihārepratihāra udgātā iḻā iti brūyāt/ paśavo vā iḻāyatanaṃ rathantaram/ āyatana eva tad etān paśūn pratiṣṭhāpayati/ nasthuṣaḥ iti brūyāt/ yat tasthuṣaḥ iti brūyāt sthāyukāsya śrīs syāt/ atha yat nasthuṣaḥ ity āha nāsya śrīs tiṣṭhati bahavo 'sya svāyātena yānti//
bṛhadrathantare vyāvartayet/ yad dha vai bṛhadrathantare na vyāvartayed yathā mahāvṛkṣau samṛtya śākhā vipariśṛṇīta evaṃ prajāḥ paśūn vipariśṛṇīyātām/ ho vā hā vai vṛhad o vā hā rathantaram/ bṛhadrathantare evaitad vyāvartayati vi pāpmanā vartate ya evaṃ veda

yathā syād evaṃ bubhūṣann upeyāt/ yathāsyed evaṃ bhrātṛvyavān/ jayaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda//
bṛhadrathantare yad asṛjyetāṃ tābhyāṃ bhīṣā prajāḥ paśava udavepanta/ te ātmānam eva paryaikṣetāṃ kiṃ nu nāv idaṃ krūram ivātmano yasmād bhīṣā prajāḥ paśava udavepiṣateti/ te nidhane evāpaśyatām/ te araṇye nidhāya grāmam abhyavaitām/ tad eva svakṛtam iriṇam abhavat/ tasmād āhur na svakṛtam iriṇam adhyavaseyam/ īśvaraḥ pāpīyān bhavitor yatsvakṛtam iriṇam adhyavasyatīti/ bṛhadrathantarayor ha vā etan nidhanābhyāṃ nirdagdham/ te ha vā ete grāmegeye evāpanidhane yad bṛhadrathantare/ kāmaṃ ha vā etābhyām apanidhanābhyāṃ grāme stuvīta

aṣṭākṣareṇa prastauti/ dvyakṣareṇottare prastautya abhikrāntyā anapabhraṃśāya//
aṣṭākṣareṇa prastauti/ dvyakṣareṇottare prastauti/ dvipādam eva tad aṣṭāśapheṣu paśuṣv adhyūhati/ tasmād dvipād aṣṭāśaphān paśūn adhitiṣṭhati//
aṣṭākṣareṇa prastauti/ dvyakṣareṇottare prastauti/ dvipādam eva tad aṣṭāśapheṣu paśuṣv adhyūhati/ tasmād dvipād aṣṭāśaphān paśūn adhitiṣṭhati//
aṣṭākṣareṇa prastauti/ dvyakṣareṇottare dve prastauti/ tad dvādaśa saṃpadyante/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaraḥ prajāpatir yajñaḥ/ saṃvatsaram evaitena prajāpatiṃ yajñam āpnoti//
akṣareṣu rathantaraṃ karoti/ tasmād areṇāreṇa rathaḥ pratitiṣṭhann eti//
rathantareṇa vai devā asurān saṃvicya bṛhatā jālenevābhinyaubjan/ rathantareṇaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ bṛhatā jālenevābhinyubjati ya evaṃ veda//
rathantareṇa vai devā ūrdhvās svargaṃ lokam āyan/ tāny asurarakṣasāni nava navataya imān lokān avṛṇvan/ rathā hi nāmāsuḥ/ te devā rathantareṇaiva stutvā rathantaraṃ samāruhya svargaṃ lokam agacchan/ te 'bruvann atāriṣma vā imān rathān iti tad eva rathantarasya rathantaratvam/ tarati dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda

aśanayā ha vai rathā annam u vai rathantaram/ annenāśanayāṃ ghnanti/ tāṃtām aśanayām anne hatvā svargaṃ lokam ārohan/ bṛhatā vai devās svargaṃ lokam ajigāṃsan/ tena na vyāpnuvan/ tasminn uṣṇikkakubhā upādadhuḥ/ tena vyāpnuvan/ te 'bruvansvargaṃ lokaṃ gatvā bṛhad vāvedam abhūd yena svargaṃ lokaṃ vyāpāmeti/ tad eva bṛhato bṛhattvam//
dvādaśa bṛhato rohān rohet svargakāma udadhim ardayed vṛṣṭikāmaḥ/ yāvanty u ha vai bṛhatyā akṣarāṇy uṣṇikkakubhoś ca tāvad itas svargo lokaḥ/ pra svargaṃ lokam āpnoti ya evaṃ veda

atho bṛhat/ mano bṛhat/ dvādaśākṣaraḥ prastāvaḥ/ tāvad dhi sāma/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaras sāma/ trayo bṛhato rohā ima eva lokāḥ/ te punar nava bhavanti prāṇā eva/ mano daśamam/ dvādaśa bṛhatas tanvo māsā eva/ māsā raśmayaḥ/ raśmayo marutaḥ/ tair asāv ādityo dhṛtaḥ/ sa ya etad evaṃ veda yatra kāmayata iha dhriyayeti dhriyate tatra/ yo vai bṛhato bārhataṃ padaṃ vedoru prajayā paśubhiḥ prathate//
dvādaśākṣaraṃ vā bṛhato bārhataṃ padam/ tad āyacchate 'vageyam/ yo vai bṛhati trivṛtaṃ sadevaṃ proḍhaṃ veda gacchati kṣatramātrām/ rohā ha vāva bṛhatas trivṛtsadevāḥ/ brahmaṇo 'sya sataḥ kṣatrasyeva prakāśo bhavati ya evaṃ veda//
indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānaḥ parāṃ parāvatam agacchat/ taṃ prajāpatir akāmayata tat syād iti/ tam o ho ity anvāhvayat/ so 'bhavat/ o ho ity evāvaruddho rājanyaḥ kurvīta/ ava haiva gacchati

devā vā asurān yudham apaprayanto 'bruvan yan no vāmaṃ vasu tad apanidhāya yudhyāmahai yad adya kasmiṃś cid bhūte 'bhyavadhāvāmeti/ paśavo vāva teṣāṃ vāmaṃ vasv āsīt/ tad apanidhāya yudham apaparāyan/ te devā asurān ajayan/ te vijigyānāḥ punar āyanta ekaṃ bhūtam abhyavāyan/ tan na vyajānatedaṃ mama vāmam idaṃ mameti/ te 'bruvan vīdaṃ bhajāmahā iti/ tasya vibhāge na samapādayan/ te 'bruvan prajāpatāv eva pṛcchāmahā iti/ te prajāpatāv apṛcchanta/ sa prajāpatir abravīt sarveṣām eva va etad vāmaṃ saha sarvān va etena stoṣyanti sarvān va etad avaṣyati mā vibhagdhvam iti//
tad yad gāyatrīṣu stuvanti tenāgneyam/ gāyatryo hy agnir iti/ yat pṛṣṭhaṃ mādhyaṃdinaṃ tenaindram/ yat kavatīṣu stuvanti tena prājāpatyam/ yad aniruktaṃ tena vaiśvadevam/ yanmaitrāvaruṇāya stuvanti tena maitrāvaruṇam/ tad vā etat paśavyaṃ yad vāmadevyam//
anejann udgāyet paśūnām aparāvāpāya/ yad ejann udgāyet paśūn parāvapet/ tad āhuḥ prāvṛto 'nejann udgāyen nen mopadraṣṭānuvyāharād iiti/ tad upakāryarūpam/ prāvṛta evānejann udgāyet

akṣaṃ ha sma vā etat purā viśaś śīrṣan nidadhati ya eva tam udgāyan nāvapātayiṣyati sa na udgāsyatīti/ tad u tad upakāryarūpam eva/ kāmam evodgeyam//
tasya trīṇya akṣarāṇi channāni gāyati/ trayo vā ime lokāḥ/ prajāpatir vāmadevyaṃ prajāpatir lokānām abhinetā/ sa no lokānām abhinetā sa no lokān abhinayād iti/ vāmadevyasya stotra ṛṣabham apyarjet/ sau hau khā ity evarṣabhaḥ/ yonir vāmadevyaṃ prajananam ṛṣabhaḥ/ yonyām evaitat prajananena prajananam apisṛjati prajātyai//
tat parokṣam iva geyam/ narcam upaspṛśet/ vayo vai vāmadevyam/ yad ṛcam upaspṛśed yathā vayo 'ntarikṣeṇa patad vṛkṣam ṛcchet tādṛk tat//
pade antarā nāvānyāt/ yad pade antarāvānyād yathā kartaṃ patet tādṛk tat/ uttarasya padasyārabhyāvānyāt/ sa yathākramaṇād ākramaṇam ākramyodanyāt tādṛk tat

vicchinnam iva vā etat sāma/ pratihāraṃ prati kayāśayivā rtohāyīti saṃkrāmed anādṛtya pratihāram/ tad u tad duṣkararūpam/ sāmitāmy etat/ pratihāra eva pratihriyamāṇaḥ vāk ity udgātā brūyāt/ vāg vai brahma/ vācaivainat tad brahmaṇā saṃdadhāti//
āpo vai devānāṃ patnaya āsan/ tā mithunam aicchanta/ tā mitrāvaruṇāv upaitām/ tā garbham adadhata/ tato revatayaḥ paśavo 'sṛjyanta/ revatīṣu paśukāmasya kuryāt/ paśumān eva bhavati/ īśvaro ha tv aprajāpatir bhavitoḥ/ kavatībhyo hy eti prājāpatyābhyaḥ/ atha ha vā etad bharadvājaḥ pṛśnistotraṃ dadarśa paśukāmaḥ kayā naś citra ā bhuvat// revatīr na sadhamāde// abhī ṣu ṇas sakhīnām iti/ sa yad ekāṃ revatīṃ madhyato 'pisṛjati tena paśubhyo naiti/ yad u kavatyau prājāpatye abhito bhavatas teno prajāyai naiti//
tat svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svaraḥ/ prāṇān evaitat paśuṣu dadhāti/ īśvaro ha tu svareṇa yajamānasya paśūn nisvaritoḥ/ yady anidhanaṃ kuryāt prāṇam apihanyāt

avitā jarāyitṝṇām ā au ho hā yi śatāṃ bhavasy au ho huṃ mā tā yā huṃ mā ity uttamāyā uttarārdhe kuryāt/ sa yathā vraje gā anapādy argalenāpihanyāt tādṛk tat/ tad āhus svayonāv eva tat svāraṃ kāryam/ ya enam evaṃ cakṛvāṃsam upamīmāṃseta svareṇa yajamānasya paśūn nirasvārīr iti taṃ brūyān nidhanavat purastād rathantaraṃ nidhanavad upariṣṭān naudhasam/ tābhyāṃ ma etad ubhayataḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītāḥ/ prāṇam evaitad adhā madhyataḥ paśūnām iti/ ya evainam evaṃ cakṛvāṃsam upamīmāṃsate sa ārtim ārchati//
aṣṭākṣarā gāyatry aṣṭau vasavaḥ/ gāyatraṃ prātassavanam/ akṣare'kṣare devatānvāyattā//
ekādaśākṣarā triṣṭub ekādaśa rudrāḥ/ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam/ akṣare'kṣare devatānvāyattā//
dvādaśākṣarā jagatī/ dvādaśādityāḥ/ jāgataṃ tṛtīyasavanam/ akṣare'kṣare devatānvāyattā//
atha kiṃ pratiyajñaṃ yajamānam apinayantīti/ sa brūyāt prajāpatir yad vāmadevyam asṛjata tasya trīṇya akṣarāṇy udakhidat/ sa eva tryakṣarāḥ puruṣo 'bhavat/ vāmadevyasya stotre puruṣaḥ iti brūyāt//
tat pratiyajñaṃ yajamānam apinayantīti tad āhur na puruṣaḥ iti brūyāt parokṣam eva dhyāyen manasaiva niyacched iti/ tad u vā āhur naiva parokṣaṃ dhyāyen na manasā niyacched yad vāva veda tenaivāptam iti

devā vā asurān yudham apaprayanto 'bruvan yan no vāmaṃ vasu tad apanidhāya yudhyāmahai yad adya kasmiṃś cid bhūte 'bhyavadhāvāmeti/ prāṇā vāva teṣāṃ vāmaṃ vasv āsīt/ tad apanidhāya yudham apaparāyan/ tad ekadhā bhūtvāsṛjamānam atiṣṭhad ṛcas sāmāni yajūṃṣi gām aśvam ajām aviṃ vrīhiṃ yavaṃ brāhmaṇaṃ rājanyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ yad idaṃ kiṃ cit tat sarvam/ tad ebhya ācakṣatedaṃ vai vas tad vāmaṃ vasv ekadhā bhūtvāsṛjamānaṃ tiṣṭhatīti/ te devā asurān ajayan/ te vijigyānāḥ punar āyanta ekaṃ bhūtam abhyavāyan/ tan na vyajānatedaṃ mama vāmam idaṃ mameti/ te 'bruvan vīdaṃ bhajāmahā iti/ tasya vibhāge na samapādayan/ tad evainān abravīt sarvān eva vo mayā stoṣyanti sarvān vo 'ham avaiṣyāmi mā mā vibhagdhvam iti//
tad yad gāyatrīṣu stuvanti tenāgneyam/ gāyatro hy agniḥḥ/ yat pṛṣṭhaṃ mādhyandinaṃ tenaindram/ yat kavatīṣu stuvanti tena prājāpatyam/ yad aniruktaṃ tena vaiśvadevam/ yan maitrāvaruṇāya stuvanti tena maitrāvaruṇam//
tad enān abravīt sṛjadhvaṃ mad iti/ tatheti/ tad abhyasvaran/ te 'bruvan sṛjasveti

tad rathantaram asṛjata/ tad rathaghoṣo 'nvasṛjyata/ te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti/ tasmād rathantarasya stotre rathaghoṣaṃ kurvanti/ arātsmānena stotreṇetya eva tad vidyāt//
tad abruvan sṛjasvaiveti/ tad bṛhad asṛjata/ tat parjanyasya ghoṣo 'nvasṛjyata/ te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti/ tasmād bṛhatas stotra dundubhīn udvādayanti/ varṣukaḥ parjanyo bhavati/ arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt//
tad abruvan sṛjasvaiveti/ tad vairūpam asṛjata/ tad grāmaghoṣo 'nvasṛjyata/ te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti/ tasmād vairūpasya stotre grāmaghoṣaṃ kurvanti/ arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt//
tad abruvan sṛjasvaiveti/ vairājam asṛjata/ tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata/ te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti/ tasmād vairājasya stotre 'gniṃ manthanti/ arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt//
tad abruvan sṛjasvaiveti/ tac chākvaram asṛjata/ tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata/ te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti/ tasmāc chākvarasya stotra 'pa upanidhāya stuvanti/ arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt//
tad abruvan sṛjasvaiveti/ tad raivatam asṛjata/ tad paśughoṣo 'nvasṛjyata/ te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti/ tasmād raivatasya stotre paśughoṣaṃ kurvanti vatsān mātṛbhis saṃvāśayanti/ arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt//
tad abruvan sṛjasvaiveti

tan nāsṛjata/ tad ūrdhvam udaiṣad yathā pṛṣṭhaṃ yathā kakud evam/ tad devās saṃgṛhyordhvā udāyan/ te 'bruvann iyad vāvedam āsedaṃ vāva no devānāṃ vāmam iti/ yad abruvann iyad vāvedam āsedaṃ vāva no devānāṃ vāmam iti vāmadevyasya tad vāmadevyatvam//
tad vā etat pitā mātā sāmnāṃ yadva vāmadevyam/ yad vai putro 'tipādayati pitā vai tasya śamayitā pitā niṣeddhā//
tad yan madhyataḥ kriyate śāntyā eva niṣiddhyai/ tad yāni ha vai stutāni sāmāni paścāttvaṃ teṣāṃ vāmadevyam/ atha yāny astutāni purastvaṃ teṣām/ teṣām ubhayeṣāṃ śāntyai niṣiddhyai//
tat svadhūr geyaṃ noccair iva na nīcair iva/ yad uccair gāyec chreyaso bhrātṛvyasya nidhanena gāyet/ yan nīcair gāyet pāpīyaso bhrātṛvyasya niyānena yāyāt/ iyaṃ vāvaitasya dhūr idam antarikṣam/ etad evainaṃ dhūrvati ya evaṃ vidvāṃsaṃ dhūrvatīti//
tad āhuḥ prādeśamātrād vā etad idaṃ lokaṃ na spṛśati prādeśamātrād amuṃ naiti//
atho āhur yāvad eva gos sūtāyā ulbaṃ tāvataivemaṃ lokaṃ na spṛśati tāvatāmuṃ naiti/ atho āhur yāvad eva śakṛty ulbaṃ tāvataivemaṃ lokaṃ na spṛśati tāvatāmuṃ naiti/ tad evam ivaiva manyamānena geyam/ tad u vā āhur yathā vā akṣeṇa cakrau viṣṭabdhāv evam etenemau lokau viṣṭabdhau/ nīvemaṃ lokaṃ spṛśati nīvāmum iti//
no hānyasyānuvartma geyam/ īśvaro hopajīvī bhavitor yo 'nyasyānuvartmā gāyati/ svadhūr eva geyam//
yo vai devānāṃ madhu veda madhavyo bhavati/ vāmadevyaṃ vāmadevānāṃ madhu/ madhavyo bhavati ya evaṃ veda

imau vai lokau saha santau vyaitām/ tayor na kiṃ cana samapatat/ te devamanuṣyā aśanāyan/ itaḥ pradānād dhi devā jīvanty amutaḥ pradānān manuṣyāḥ/ te bṛhadrathantare abrūtāṃ ye nāv ime priye tanvau tābhyāṃ vivahāvahā iti/ śyaitaṃ ha vā agne rathantarasya priyā tanūr āsa naudhasaṃ bṛhataḥ/ tābhyāṃ vyavahetām/ ūṣān evāsāv amuto 'syai śulkam akarod dhūmam ita iyam amuṣyai/ varṣam evāsāv amuto 'syai śulkam akarod devayajanam ita iyam amuṣyai/ sa vahatoruhainai veda ya evaṃ veda//
menāmenaṃ vāva te tad vyavahetām/ tasmād āhur na menāmenaṃ vyūhyam iti/ bṛhadrathantarayor ha vā eṣa vivāham abhyārohati/ sa īśvara parābhavitoḥ/ te tanvāv abrūtām āvaṃ nu nidhanābhyāṃ vivahāvahā iti

padanidhanaṃ ha vā agre śyaitam āsa vasunidhanaṃ naudhasam/ tābhyāṃ vyavahetām/ tato ha vā idam arvācīnam anyonyasya gṛhe vasanti/ yathāgṛhaṃ ha vāva tataḥ puroṣur yathājñāti vā//
rathantareṇa stuvanti/ idaṃ vai rathantaram/ atha vāmadevyena/ idaṃ vā antarikṣaṃ vāmadevyam/ atha naudhasena/ ado vai naudhasam/ anantarhitān eveta ūrdhvān lokān jayati//
bṛhatā stuvanti/ ado vai bṛhat/ atha vāmadevyena/ idaṃ vā antarikṣaṃ vāmadevyam/ atha śyaitena/ idaṃ vai śyaitam/ anantarhitān evāmuto 'vāco lokān jayati/ ubhayān lokān jayati ye cordhvā ye cārvāco ya evaṃ veda

atha naudhasam/ nodhā vai kākṣīvato jyog apratiṣṭhitaś caran so 'kāmayata pratitiṣṭheyam iti/ sa ha devān brahma vibhajamānān upāvapapāta/ sa hovācarṣir asmi mantrakṛt sa jyog apratiṣṭhito 'cārṣaṃ tasmai ma etad datta yena pratitiṣṭheyam iti/ tasmai ha brahmaṇo rasasya daduḥ/ tad eva naudhasam abhavat/ tenāstuta/ tato vai s pratyatiṣṭhat/ tad etat pratiṣṭhā sāma/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ brahmaṇo ha vā eṣa raso yan naudhasam/ brahmaṇo hāsya rasena stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān naudhasena stute//
tad dvyakṣaraṇidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai/ yad u nodhāḥ kākṣīvato 'paśyat tasmān naudhasam ity ākhyāyate

śyaitaṃ paśukāmaḥ kurvīta/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ so 'kāmayata na mat paśavo 'pakrāmeyur abhi mā varterann iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tasya vasu ity eva nidhanam upait/ tat paśavo vai vasu/ tato vai taṃ paśavo 'bhyāvartanta/ tato 'smād anapakrāmiṇo 'bhavan//
so'bravīc chyetī vā imān paśūn akṛṣīti/ tad eva śyaitasya śyaitatvam/ tad etat paśavyaṃ sāma/ śyetīkṛtā enaṃ paśava upatiṣṭhante 'bhy enaṃ paśava āvartante nāsmāt paśavo 'pakrāmanti ya evaṃ veda/ tad dvayakṣaraṇidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai

gotamasya manārye mano'pakrāntaḥ kurvīta/ gotamād vai mano 'pākrāmat/ so 'kāmayata na man mano 'pakrāmet punar mā mana āviśed iti/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām astuta/ tato vai taṃ punar mana āviśan nāsmān mano 'pākrāmat/ ainaṃ punar mano viśati nāsmān mano 'pakrāmati ya evaṃ veda/ tat pibā iti rathantarasāmnaḥ pibāī iti bṛhatsāmnaḥ/ yad u gotamo 'paśyat tasmād gotamasya manārye ity ākhyāyete

vasiṣṭhasya janitre prajananakāmaḥ kurvīta/ vasiṣṭho vai jito hataputro 'kāmayata bahu prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām astuta/ tato vai sa bahu prajayā paśubhiḥ prājāyata/ te ete prajananī sāmanī/ bahu prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ tat janitram iti rathantarasāmnaḥ jānitrām iti bṛhatsāmnaḥ/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya janitre ity ākhyāyete

paurumīḍhaṃ dakṣoṇidhanam āyuṣkāmaḥ kurvīta/ tarantapurumīḍhau vai vaitadaśvī māheyau mahyā ārcanānasyai putrau/ tau ha yantau strī paryetyovāca putrasya vai tyasyā upatapati taṃ sma me cikitsatam iti/ tau ha krudhyantāv ivocatuḥ kathaṃ nāv itthaṃ brūyād iti taṃ vā arvīṣa upavapeti/ sā heyaṃ strī śraddhāya devarṣī mā mantrakṛtāv avocatām ity arvīṣa upovāpa/ tau ha punar āyantau paryetyovāca yaṃ vai kumāram avocatam arvīṣa upavapety ayaṃ vai so 'rvīṣa upoptaś śeta iti/ tau hāsādhv iva kṛtvā menāte/ tāv akāmayetām ud ita iyāva gātuṃ nāthaṃ vindevahi sam ayaṃ kumāro jīvad iti/ sa etat purumīḍhas sāmāpaśyat/ tenāstuta
agnim īḻiṣvāvase gāthābhiś śīraśociṣam/
agniṃ rāye purumīḍha śrutaṃ naraḥ//
ko nāma kumāra iti/ sudītir nāmeti/ tam agnis sudītaye chardiḥ ity evābhyamṛśat/ sa tānto niravartata/ tam etena nidhanena samairayat dakṣāyai iti/ prāṇā vai dakṣāḥ/ prāṇān evāsmiṃs tad adadhāt/ tad etad gātuvin nāthavit sāma/ gātuṃ va sa tan nātham avindata/ vindate gātuṃ nāthaṃ ya evaṃ veda/ yad u purumīḍho 'paśyat tasmāt paurumīḍhaṃ dakṣo ṇidhanam ity ākhyāyate

jamadagnes saptāham abhicaran vā bhrātṛvyavān vā kurvīta/ jamadagnir ha vai māhenānāṃ purohita āsa/ tān ha vittenātyādadhau/ ta u hainam upajihiṃsuḥ/ sa hekṣāṃcakre kathaṃ nv aham eṣāṃ saptasaptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnāṃ hanyām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa teṣāṃ saptasaptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnām ahan/ tatho evaiṣām etad ghnanti/ tad u bhrātṛvyahā/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ yad u jamadagnir apaśyat tasmāj jamadagnes saptāham ity ākhyāyate/ tad eṣopagītā
atimātram avardhanta nod iva divam aspṛśan/
bhuguṃ hiṃsitvā māhenā asaṃheyaṃ parābhavan//
iti/ asaṃheyaṃ ha vai sa parābhavati ya evaṃ vidvāṃsaṃ hinasti

devāsurā yajñe 'spardhanta/ te devā asurān bahiṣpavamānān niravāghnan/ te 'surā āgneyam ājyaṃ paryavāyan/ te devā maitrāvaruṇam/ te 'surā aindram/ te devā aindrāgnam/ te 'surā mādhyaṃdinaṃ pavamānam/ te devā rathantaram/ te 'surā vāmadevyam/ te devā naudhasam/ te 'surāḥ kāleyam/ tān kāleya evānvabhyavāyan/ tān kāleyenaiva kāleyād akālayanta/ yad akālayanta tat kāleyasya kāleyatvam/ kālayate vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda//
te diśo vyudasīdan/ tān kāleyenaivānuparyāyam akālayanta/ yad anuparyāyam akālayanta tac caiva kāleyasya kāleyatvam/ anuparyāyam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ kālayate ya evaṃ veda//
taro vai yajñas stomo vidadvasuḥ/yajñena ca vāva te tān stomena cākālayanta/ yajñena caiva stomena ca dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ kālayate ya evaṃ veda

ṛcā vā asurā āyan sāmnā devāḥ/ te devā asurān ṛcya eva parigṛhya sāmnāpīḍayanteva pīḍayat pīḍato bhrātṛvyasya vyadhāya/ indrā sabādha uto yāḥ iti bṛhad gāyantaḥ/ sutasome dhīro iti rathantarasāmnaḥ dhoro iti bṛhatsāmnaḥ/ ubhe ha vā ete etad anu/ tasmād ubhe rūpe gāyed yac ca rāthantaraṃ yac ca bārhatam/ nānā vā etayor brahmasāmanī bhavataḥ/ athaitad ubhe anu/ tasmād ubhe eva rūpe gāyet//
tad eḻaṃ bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśubhir vāva te tān akālayanta/ tasmād yat paśumāṃś cāpaśuś ca bhrātṛvyau spardhete ya eva paśumān bhavati sa eva tayor abhibhavati//
etad dha vai sāma prajā imā anuvy āsa/ te tasyaitāṃ nitatām iḻām antata upayanti prajānāṃ yathāyatanād anuddhātāya/ tasmāt prajā yathāyatanād anuddhatāḥ//
devāḥ pitaro manuṣyās te 'nyata āsann asurā rakṣāṃsi piśācā anyataḥ/ ta eṣu lokeṣv aspardhanta/ atha ha kalayo gandharvā antasthāṃ cerur netarān netarān ādriyamāṇāḥ/ te devāḥ pitaro manuṣyā asurān rakṣāṃsi piśācān abhyabhavan/ ta imān lokān vyabhajanta devalokam eva devā abhajanta pitṛlokaṃ pitaro manuṣyalokaṃ manuṣyāḥ/ tat kalayo gandharvā etyābruvann anu na eṣu lokeṣv ābhajateti/ nety abruvan/ anādriyamāṇā vai yūyam acāriṣṭa netarān netarān ādriyamāṇā iti/ atha vai vo manasānvāsiṣmaha ity abruvann anv eva na ābhajateti

nety abruvan/ sādhuvibhaktā no lokās tān na śakṣyāmas saṃlobhayitum iti/ te 'bruvan yad vayam iha svayaṃ paśyāmas tad asmākam astv iti/ tebhya etā kalindāḥ prāyacchann etāsu śrāmyateti/ tad yat kalibhyaḥ kalindāḥ prāyacchaṃs tat kalindānāṃ kalindatvam/ sa etat kalir vaitadanyas sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tenemam avāntaradeśaṃ duryantaṃ lokam apaśyat/ tam ajayat/ tad etal lokavit sāma/ vindate lokam etena tuṣṭuvānaḥ/ gandharvalokatāṃ ha tvāva nātijayati gandharvalokatām ivaiva jayati/ yad u kalira vaitadanyo 'paśyat tasmāt kāleyam ity ākhyāyate//
devā vai pūrvābhyāṃ savanābhyāṃ tṛtīyasavanaṃ pravṛhya svargaṃ lokam āyan/ ta ime lokā vyavṛhyanta vi yajño 'vṛhyata/ te devā akāmayanta sam imān lokān dadhyāma saṃ yajñaṃ dadhyāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenemān lokān samadadhus saṃ yajñam adadhuḥ/ tad yad imān lokān samadadhus tad vā asya svargyam/ tena gandharvalokatām atijayati/ taro vai yajñas stomo vidadvasuḥ/ yajñena ca vāva te tat stomena cemān lokān samadadhus saṃ yajñam adadhuḥ/ yajñena caivāsya stomena ca yajñas saṃhito bhavatīme ca lokā ya evaṃ veda//
somo ha khalu vai rājā kāleyam/ sadevo hāsya yajño bhavati/ yathā ha vā idaṃ baddhavatsā hiṃkarī turīyaty evaṃ ha vāva tam indras somam āgacchati yasmin kāleyena stuvanti/ tasmād u haitasmāt sāmno naiva kadā caneyāt sendro me sadevo yajño 'sad iti/ sendram evaitena sadevaṃ yajñaṃ kurute//
tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣva eva tat pratitiṣṭhati

dve vāvedam agre savane āstām/ dvābhyāṃ vāvedaṃ savanābhyāṃ devā agre vyajayanta/ tān vijitya yathālokam āsīnān indra etyābravīt trīṇi chandāṃsi trayaḥ prāṇāpānavyānās traya ime lokās trir deveṣv ity āhuḥ/ etemāni trīṇi savanāni karavāmeti/ te 'bruvan na śakṣyāmo 'nena nvāva vayaṃ pūrveṇa karmaṇā pariśrāntās sma iti/ sa indro 'bravīt sa vā ahaṃ mad evādhi tṛtīyasavanaṃ nirmimā iti/ sa ātmana evādhi tṛtīyasavanaṃ niramimīta/ tad indro ha vā etad devatānāṃ yat tṛtīyasavanam/ indreṇa hāsya devatānāṃ stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvāṃs tṛtīyasavanena stute//
dhītam iva vai tṛtīyasavanam/ jāgataṃ suparṇa āharann adhayat/ tad etad pīḍitam iva/ svādiṣṭhayā iti/ svadayanty evainat tena/ madiṣṭhayā iti/ rasam evāsmiṃs tanmadaṃ dadhati/ āśiram avanayanti paśunā caranty aivaitena pyāyayanti//
rakṣohā viśvacarṣaṇīr abhi yonim ayohate iti pūrvayor evaiṣa savanayor abhisaṃkramaḥ/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam

atha saṃhitaṃ dvyakṣaraṇidhanaṃ pratiṣṭhāyai/ dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai//
devāsurā aspardhanta/ te'bruvan yan na idam ubhayaṃ dhanaṃ tat saṃnidadhāmahai/ teṣāṃ no yatare jayanti teṣāṃ na etad ubhayaṃ dhanaṃ saṃhitam astv iti/ tad yad eṣām ubhayaṃ dhanam āsīt tat saṃnyadadhata/ te devā akāmayantobhayam idaṃ dhanaṃ saṃhitaṃ jayemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenobhayaṃ dhanaṃ saṃhitam ajayan/ tadyad ubhayaṃ dhanaṃ saṃhitam ajayaṃs tat saṃhitasya saṃhitatvam/ ubhayam eva saṃhitaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ jayati ya evaṃ veda//
tad u hovācāruṇir aśvo vāva sa saṃhita āsīt/ tasminn evaiṣāṃ tad dhanaṃ saṃhitam āsīt tam eva tad asurāṇām avṛñjata prajāpatiṃ vāvaiṣāṃ tad avṛñjateti/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

atho haitad avicchinnam iva vai mādhyaṃdināt savanāt tṛtīyasavanam/ te devā etad vyavekṣyāvidur avicchinnam iva vā idaṃ mādhyaṃdināt tṛtīyasavanam iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenaitat samadadhuḥ/ yat samadadhus tad v eva saṃhitasya saṃhitatvam/ saṃhitaṃ hāsyaitat tṛtīyasavanam anavacchinnaṃ bhavati ya evaṃ veda//
uṣṇikkakubbhyāṃ vā indro vṛtrāya vajram udayacchad gāyatryos tiṣṭhan/ te enaṃ nodayacchatām/ tayoś catuṣpādaḥ paśūn upādadhād gāṃ cāśvaṃ cājāṃ cāviṃ ca/ te enam udayacchatām/ sa uṣṇikkakubhos tiṣṭhan sabhapauṣkale bāhū kṛtvā prāharat/ tam ahan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda

sa prācānyena padā prābhraṃśata pratīcānyena/ yena prācā prābhraṃśat sā kakub abhavat/ tasmāt kakubhaḥ pūrvārdhe 'kṣarāṇi bhūyiṣṭhāni/ atha yena pratīcā prābhraṃśata soṣṇig abhavat/ tasmād uṣṇiho jaghanārdhe 'kṣarāṇi bhūyiṣṭhāni/ te vā ete chandasī dhenuś caivānaḍvāṃś ca/ tasmāt paśavaḥ pūrvārdhena ca jaghanārdhena ca bhūyiṣṭhaṃ bhājayanti vahanti pūrvārdhena duhre ca jaghanārdhena pra ca janayanti/ ubhayaṃ dhenupayasaṃ cānaḍutpayasaṃ cāvarunddhe ya evaṃveda

tāsu sabhaṃ yajñasyaiva sabhatāyai/ yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśasta vidhuraṃ tasya ha vā etat sabhatāyai/ sabham avibham asad iti ha vā etena stuvanti/ sābhaṃ ha vā etan nāma//
sabhena vai devā asurāṇāṃ tejo balam indriyaṃ vīryaṃ paśūn annādyaṃ sabhena sabham ātmānam adhyakurvata/ tat sabhasya sabhatvam/ sabhenaiva dviṣato bhrātṛvyasya tejo balam indriyaṃ vīryaṃ paśūn annādyaṃ sabhena sabham ātmānam adhikurute ya evaṃ veda//
prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ so 'kāmayata na mat paśavo 'pakrāmeyur abhi mā varterann iti/ sa etat sāmāpaśyan/ tenāstuta/ tato vai taṃ paśavo 'bhyāvartanta tato 'smād anapakrāmiṇo 'bhavan/ so 'bravīt sabho vai paśubhir abhūvam iti/ tad v eva sabhasya sabhatvam/ sabho hāvibhaḥ paśubhir bhavati ya evaṃ veda//
tad u kākubhaṃ svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svāraṃ puruṣacchandasaṃ kakubhi/ jyaiṣṭhyaṃ vai prāṇo jyaiṣṭhayaṃ puruṣaḥ/ jyaiṣṭhyenaiva taj jyaiṣṭhyaṃ saṃdadhāti jyaiṣṭhyena jyaiṣṭhye pratitiṣṭhati/ atho yajamānam eva tat prāṇena samṛddhayanti/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda//
tān ekarūpānna vyajānāt/ sa etat pauṣkalaṃ sāmāpaśyat/ tenaiṣāṃ rūpāṇi vyakarot/ te nānārūpā abhavan śveto rohitaḥ kṛṣṇaḥ/ ekarūpā ha vāva te tataḥ purāsū rohitā eva/ bahurūpān nānārūpān paśūn avarunddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda//
atha pauṣkalam/ puṣkala āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u puṣkala āṅgiraso 'paśyat tasmāt pauṣkalam ity ākhyāyate/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati/ catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśava iva uṣṇik/ abhi pūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai

yad yathāpūrvaṃ chandāṃsya upeyur anuṣṭubha uttamāḥ kuryuḥ/ vāg vā anuṣṭup/ tāṃ vai yajñād bahirdhā kuryuḥ/ tām evaitadyajñasya madhyata ābhajanti/ tā etā bhavanti purojitī vo andhasaḥ iti/ purastād dha vā etāḥ pāpmānaṃ jayanti purastāt pāpmānam apaghnantyo yanti/ jitaṃ ha vā etābhiḥ/ vijitam anvavasyati
sutāyamādayitnave/
apa śvānaṃ śnathiṣṭana sakhāyo dīrghajihviyam//
iti/ dīrghajihvī ha vā asury āsa/ sā ha sma somaṃsomam avaleḍhi/ uttare ha samudra āsa/ sa yo ha sma dakṣiṇe samudre sūyate yaḥ pūrve yo 'pare taṃ ha sma tata evāvaleḍhi/ tāṃ hendro jighṛkṣan na śaśāka gṛhītamum/ sa hovāca mā kaś cana yaṣṭeyaṃ vai dīraghajihvī somaṃsomam evāvalaḍhīti

atha ha sumitraḥ kautso darśanīya āsa/ sa taṃ hovāca sumitra darśanīyo vā asi/ sulāpā vai darśanīyena striyaḥ/ imāṃ dīrghajihvīṃ lilāpayiṣasveti/ tāṃ hetyovāca dīrghajihvi kāmayasva meti/ sā hovācaikaṃ tava śepo 'ṅge'ṅge mama muṣkā na vai tat saṃpadyata iti/ sa ha punar etyovācaikaṃ tava śepo 'ṅge'ṅge mama muṣkā na vai tat saṃpadyata iti vai mām iyam āheti/ aṅge'ṅge vā ahaṃ tava śepāṃsi karomīti hovāca/ tāni hābhiprāvṛtyeyāya/ tāṃ hovāca dīrghajihvi kāmayasva meti/ sā hovācaikaṃ tava śepo 'ṅge'ṅge mama muṣkā na vai tat saṃpadyata iti/ aṅge'ṅge vāva mama śepāṃsīti hovāca/ aṅga te paśyānīti

tāni hāsyai darśayāṃcakāra/ tāni hāsyai chandayāṃcakruḥ/ sa vā ehīti hovāca/ ko nāmāsīti/ sumitro nāmeti/ kalyāṇaṃ vai te nāmeti hovāca/ tau ha saṃnipāte/ tasyāṃ ha yadārthaṃ cakre 'tha haināṃ tad evābhisaṃjagrāha/ sā hovāca nanv are tvaṃ sumitro 'vocathā iti/ sa hovāca sumitra evāha sumitrāyāsmi durmitro durmitrāyeti//
sa etāni saumitrāṇi sāmāny apaśyat/ taira astuta/ tair indram āhvayat/ sa indra etām anuṣṭubhaṃ vajram udyatyādravat
purojitī vo andhasas sutāya mādayitnave/
apa śvānaṃ śnathiṣṭana sakhāyo dīrghajihviyam//
ity evāsyai prāhan/ tā etā bhrātṛvyaghnyo rakṣoghnya ṛcaḥ/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam apa rakṣaḥ pāpmānaṃ hata etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ//
yo dhārayā pāvakayā pariprasyandate sutaḥ/
indur aśvo na kṛtviyaḥ//
taṃ duroṣam abhī naras somaṃ viśvācyā dhiyā/
yajñāya santv adrayaḥ//
iti/ pūrvayor evaiṣa savanayor abhisaṃkramaḥ//
tāsu śyāvāśvam/ śyāvāśvaṃ vā ārcanānasaṃ samiddhāraṃ paretaṃ pratisattriṇo hitvā svargaṃ lokam āyan/ so 'kāmayatānūtpateyaṃ svargaṃ lokaṃ pratisattribhis saṃgaccheyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta

purojitī vo andhasa ehyā/sūtāya mādayitnavā ehyā/ āpaśvānaṃ śnāthīṣṭānā/ tam aiho vā ehyā ity eva marutas svarge loka upāhvayanta/ tato vai sa pratisattribhis samagacchata/ sa haiṣa marudbhir eva saha śyāvāśvaḥ/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u śyāvāśva ārcanānaso 'paśyat tasmāc chyāvāśvam ity ākhyāyate//
indro vai tṛtīyasavanād bībhatsamāna udakrāmat/ dhītam iva hy āsīt/ tam etena viśvedevās sāmnāhvayanta ohoiyā iti/ tato vā indras tṛtīyasavanam upāvartata/ tato 'smād anapakramy abhavat/ tad etat sendraṃ sāma/ sendro hāsya sadevo yajño bhavati/ abhy asyendro yajñam āvartate nāsyendro yajñād apakrāmati ya evaṃ veda/
tat svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svaraḥ/ vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ya yajñīyasya karmaṇo 'tipādayanti yad vā nātipādayanti/ ko hi tad veda yadi te 'ti vā pādayanti na vā/ tad yat svāraṃ bhavati prāṇair eva tat samṛdhyante

athāndhīgavam/ madhyenidhanaṃ bhavati/ pratiṣṭhāyai/ samudraṃ vā ete 'nārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti/ tad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ tad yathā vā adas samudraṃ prasnāya dvīpaṃ vittvopotsnāya viśrāmyann āsta evaṃ ha vā etan nidhanam upetya kāmaṃ viśrāmyanta āsīrann astuvānāḥ//
tad aiḻaṃ bhavati/ paśavo vā iḻā paśavaḥ kṛtsnam annādyam/ yo vā anavaso 'dhvānaṃ praiti nainaṃ sa samaśnute/ atha yas sāvasaḥ praiti sa evainaṃ samaśnute//
ayaṃ vāva samudro 'nārambhaṇo yad idam antarikṣam/ tasya nānavasenetthaṃ gatir asti nettham/ tad etat paśūn eva kṛtsnam annādyam avasaṃ kṛtvā yanti//
śāktyā annādyakāmā adīkṣanta/ sa etad andhīguś śāktyas sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tasyaitāṃ daśākṣarāṃ virājaṃ madhyat upait/ daśākṣarā virāḍ annaṃ virāṭ/ tato vai te virājam annādyam avārundhata/ tad etad virājo 'nnādyasyāvaruddhis sāma/ ava virājam annādyaṃ runddhe 'nnādaś śreṣṭhas svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad v andhīguś śāktyo 'paśyat tasmād āndhīgavam ity ākhyāyate

athaitā bhavanti abhi priyāṇi pavate canohitaḥ iti/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā aprāṇā asṛjata/ tābhya etābhir evargbhiḥ prāṇān adadhāt/ abhi priyāṇi pavate canohitaḥ iti/ prajāyai vai priyaṃśnā abhi ity eva prāṇenābhyapavata/ nāmāni yahvo adhi yeṣu vardhate iti/ mahā vai prajānāmāni/ ā sūryasya bṛhato bṛhann adhi rathaṃ viṣvañcam aruhad vicakṣaṇaḥ iti/ prāṇo vai viṣvaṅ/ so 'yaṃ viṣv añcati/ tā etā āyuṣyā ṛcaḥ/ sarvam āyur ety etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥḥ//
tāsu kāvam/ kavir vai bhārgavo deveṣv amartyaṃ gandharvalokam aicchata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa deveṣv amartyaṃ gandharvalokam āśnuta/ tad etat lokavit sāma/ aśnute deveṣv amartyaṃ gandharvalokam etena tuṣṭuvānaḥ/ yad u kavir bhārgavo 'paśyat tasmāt kāvam ity ākhyāyate//
tat svāraṃ bhavati/ svareṇa vai devebhyo 'ntato 'nnādyaṃ pradīyata ṛksāma pavamānānte bhavati/ narcā sāmāni recayanti narcaṃ sāmnā/ tad yad iheva ceheva ca pavamānena stuvanti tad etasyaiva samatāyai samaṃ klṛptyai/ padānusvāraṃ purastād gāyatraṃ bhavati padānusvāram upariṣṭāt pavamānānte/ tasmād ubhayataḥ prāṇāḥ prajā ūrdhvāś cāvācīś ca//
yāṃ ha khalu vai pitāputrau nāvam ajato na sā riṣyati/ daivy eṣā naur yad yajñaḥ/ tāv etat pitāputrāv evājataḥ/ auśanaṃ purastād bhavati kāvam upariṣṭād yajñasyaivāriṣṭyai/ tasmād yad adāśā nāvam adhirohanti pitāputrau haivāgre 'dhirohataḥ//
pañcaitāni chandāṃsy ārbhave pavamāne bhavanti sapta sāmāni/ tad dvādaśa saṃpadyante/ dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ pañco vā evāmūni sāmāni mādhyaṃdine pavamāne bhavanti/ ṛtava eva sāmā evārbhave pavamāne kalpanta ṛtavo mādhyaṃdine/ sa haiṣa saṃvatsara eva vyūḍho yad yajñaḥ

prajāpatir ha khalu vā eṣa yas saṃvatsaraḥ/ sa ha ṣaṇ māso 'nyataramanyataraṃ pādam udgrāhaṃ tiṣṭhati/ sa yadoṣṇam udgṛhṇāty atha hedam upary uṣṇo bhavaty adha u ha tadā śīto bhavati/ tasmād grīṣma upary uṣṇo 'dhaś śītam adhigamyate/ tasmād u grīṣma śītāḥ kūpyā apa udāharanti/ atha yadā śītam udgṛhṇāty atha hedam upari śīto bhavaty adha u ha tadoṣṇo bhavati/ tasmād dhemann upari śīto 'dha uṣṇam adhigamyate/ tasmād u hemann uṣṇāḥ kūpyā apa udāharanti/ evaṃ ha vā eṣa prajāpatis saṃvatsaraḥ prajā bibharti//
atha ha vā etaṃ saumyaṃ carum āharanti/ yad dha vā udgātur yajña ūnaṃ vātiriktaṃ vā kurvato mīyate yamalokaṃ ha vā asya tad gacchati/ tad dhāpi mṛtodīriṇa āhur yamasyaitat sabhāyām apaśyāma iti/ tad etena punar āhriyate yad etaṃ saumyaṃ carum āharanti//
taṃ hāvekṣeta
yan me mano yamaṃ gataṃ yad vā me aparāgatam/
rājñā somena tad vayaṃ punar asmāsu dadhmasi//
manasi me cakṣur adhāś cakṣuṣi me manaḥ//
āyuṣmatyā ṛco mācchaitsi mā sāmno bhāgadheyād viyoṣam//
iti/ tad dhāpi chāyāṃ paryavekṣetātmano 'praṇāśāya//
atho sarpiṣor akṣyor ādadhīta cakṣuṣa āpyāyanāya/ tad api vijñānam āsād/ ya ātmānaṃ na paripaśyed apetāsus sa syāt/ tasmāt satyād apy ājyaṃ bhūya ānīya pary evātmānaṃ didṛkṣeta sarvasyāyuṣo 'varuddhyai

aṅgirasāṃ vai sattram āsīnānāṃ śarkarā akṣiṣv ajāyanta/ te 'kāmayantāndhās syāma prapaśyemeti/ sa etaṃ saumyaṃ śyāmaṃ carum akṣiṣv ādadhata/ tam etena mantreṇādadhata
yena hy ājim ajayan nṛcakṣā yena śyenaṃ śakunaṃ suparṇam/
yad āhuś cakṣur aditāv anantaṃ somo nṛcakṣā mayi tad dadhātu//
iti/ tato vai te 'nandhā abhavan prāpaśyan/ anandho haiva bhavati prapaśyati ya evaṃ veda//
tad āhuḥ prāśyā3 na prāśyā3 iti/ sa yo 'nūcānas sann ayaśa ṛtas syāt sa hi taṃ prāśnīyāt/ anūcānā iha vā alaṃ yaśase/ sa yo 'nūcānas sann ayaśa ṛto bhavati - amuṃ ha vai tasya lokaṃ yaśo gataṃ bhavati -- tad etena punar āhriyate/ yad etaṃ saumyaṃ śyāmaṃ caruṃ prāśnāti tad u hovāca śāṭyāyanir naivaiṣa prāśyaḥ kas tato yaśa āhared yatra bhūyasī rātrī vatsyan syād iti/ tasmād u haitannaiva prāśnīyāt

turīyaṃ vā etat sāmnaḥ/ sāmann evaitad yajñaṃ pratiṣṭhāpayanti/ tanūr vā eṣā sāmnām/ satanūny evaitad sāmāni kurvanti/ yo ha vā etasmāt sāmna iyād duścarmā vā syāt pāpī vainaṃ kīrttir abhivadet//
gāyatrī vā eṣā vayo bhūtvodeti/ divam apatat/ anuṣṭubhi vā etasyai sate diśaś śuklam aharan/ śuklahṛtā asmai prajā bhavanti/ digbhyo 'smai śuklo hriyate ya evaṃ veda//
vayo yajñā vo agnaye iti prastauti/ o yirā yirā ca dakṣase popriṃ vayam amṛtaṃ jātovāhoyividosam iti pratiharati/ yajñā iti dve akṣare girā iti dve poprim iti dve/ tat ṣaṭ saṃpadyante/ ṣaḍakṣaras tūṣṇīṃśaṃsaḥ/ tūṣṇīṃśaṃsa evaitad āgnimārute vimucyante/ sa hy antaḥ//
agnir vaiśvānaraḥ prajā abhyudatiṣṭhat/ sa idaṃ sarvaṃ prātapat/ tasya devā pradāhād abibhayuḥ/ te 'bruvan sarvaṃ vā ayam idaṃ pradhakṣyati --

-- etasya haro 'pairayāmeti/ tasya haro 'pairayam/ tad yat prathamam apairayaṃs tasmin vyavadanta kvedaṃ bhaviṣyatīti/ yajñeyajñe no bhaviṣyatīty abruvan/ tad yajñāyajñīyam abhavat/ tad yajñāyajñīyasya yajñāyajñīyatvam//
yad dvitīyam apairayaṃs tat nārmedham abhavat/ yat tṛtīyam apairayaṃs tad dāśaspatyam abhavat/ yac caturtham apairayaṃs tad viśoviśīyam abhavat/ yatpañcamam apairayaṃs tad vāravantīyam abhavat//
agnir vā eṣa vaiśvānaro yad yajñaḥ/ tadvad etānya agniṣṭomasāmāni bhavanti/ harasyaivaitad agniṃ vaiśvānaraṃ pratiṣṭhāpayanti

nārmedhaṃ nāthakāmaḥ kurvīta/ nṛmedhaś ca vai suvrataś ca bhrātarau/ tau ha nikātviyādadhāte/ sa ha nṛmedhas suvratasyojjagau/ tad dha yajñāyajñīyenaivāstutam āsa/ atha hainam āsasruḥ/ yajamānasya vai ta udgātuḥ putrau putram amīmaratām antakadhṛtiṃ sauvratiṃ nakiraś ca śakapūtaś ceti/ taṃ ha bāhū parāmṛśann uvāca brāhmaṇā eṣa vo yajñas tena yaṃ kāmayante taṃ yājayatānena nvā ahaṃ tad yājayiṣya iti/ taṃ haudumbaryām anuveṣṭya śaṇaśalākābhir upādīpayāṃcakāra/ so 'kāmayatod ita iyāṃ gātuṃ nāthaṃ vindeya na māyam agnir dahed iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa gātuṃ nātham avindata nainam agnir adahat/ api ha tac chulbakaṃ pradadāha yenānuveṣṭita āsa/ tad etad gātuvin nāthavit sāma/ gātuṃ vai sa nātham avindata/ vindate gātuṃ nāthaṃ ya evaṃ veda/ yad u nṛmedho 'paśyat tasmān nārmedham ity ākhyāyate

dāśaspatyaṃ śraiṣṭhyakāmaḥ kurvīta/ devāsurā aspardhanta/ te devā indram upādhāvaṃs tvayādhipatyedaṃ jayāmeti/ sa indro 'kāmayata jayemāsurān iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai devā asurān ajayan/ tasmai vijityāsīnāya daśapataye - daśapataya ā ity avoddhārān udaharan/ tad eva dāśaspatyasya dāśaspatyatvam/ uddhāraṃ harata uddhāryo bhavati ya evaṃ veda//
viśoviśīyam annādyakāma kurvīta/ agnir vā akāmayata viśoviśa evānnādaś śreṣṭho 'dhipatis syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa viśoviśa evānnādaś śreṣṭho 'dhipatir abhavat/ tata enam viśoviśo vyavāharanta/ tad yad enaṃ viśoviśo vyavaharanti tad viśoviśīyasya viśoviśīyatvam/ sa haiṣa viśoviśa evānnādaś śreṣṭho 'dhipatiḥ/ viśoviśa evānnādaś śreṣṭho 'dhipatir bhavati ya evaṃ veda//
vāravantīyaṃ paśukāmaḥ kurvīta/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ tān vāravantīyenaivāvārayata/ yad avārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam/ tad yad vāravantīyam agniṣṭomasāma bhavati paśūnāma evopasthityai paśūnām anapakramāya

yo vai yajñasyodhar veda prattaṃ yajñaṃ duhe/ yajñāyajñīyaṃ vā yajñasyodhaḥ/ tasyaite stanā gāyatraṃ rathantaraṃ ca bṛhac ca vāmadevyaṃ ca/ tad gāyatram iva prastuyāt/ rathantarasyeva stobhān stobhet/ bṛhata iva rohān rohat/ hiṃkāro vāmadevyaṃ svayam eva yajñāyajñīyam/ etad vai yajñaṃ yajamāno duhe/ sa heṣṭvaiva śreyān bhavati/ yajñāyajñā vo agnaye iti bhavati/ eṣa ha vai yajñoyajño yad yajñāyajñīyam/ yajñaṃyajñaṃ vahatīti ha vai yajñāyajñīyasya yajñāyajñīyatvam//
etena ha sma vai purā sarvāṇi stotrāṇi stuvanti/ tad āhur ūrdhvā vā ete svargaṃ lokaṃ rohanti ye yajante/ ta īśvarāḥ parāñco 'tipattor iti tad yajñāyajñīyenopariṣṭāt stuvanti/ iyaṃ vai yajñāyajñīyam/ asyām evaitat pratitiṣṭhanti/ apa upanidhāya stuvanti -- agnir vā eṣa vaiśvānaro yad yajñāyajñīyaṃ -- tasya śāntyā apradāhāya//
ūrubhyāṃ patny upapravartayati/ agnim eva tad vaiśvānaraṃ śamayati/ nagnam ivoruṃ kṛtvopapravartayati/ nagnam iva hy ūruṃ kṛtvā patnī vīryaṃ karoti/ tāṃ saṃkhyāpayanti retodheyāya/ tad āhur ā vā etat pratyudgātuḥ prajāṃ datte yad vigīte sāman saṃkhyāpayantīti

tāṃ pratisamīkṣeta vāmī nāma saṃdṛśi viśvā vāmāni dhīmahi iti/ prajā vai vāmam/ prajām eva tad ātman dhatte/ vṛṣṇas te vṛṣṇyāvato viśvā retāṃsi dhīmahi itītarā pratisamīkṣate//
tad āhuḥ prāvṛta udgāyet -- agnir vā eṣa vaiśvānaro yad yajñāyajñīya - tasya śāntyā apradāhāyeti/ īśvaro ha tu pitṛdevatyo bhavitor yat prāvṛta udgāyet/ atho āhur yāvad eva śrotraṃ tāvat prāvṛtyodgāyed iti/ tad u vā āhuḥ karṇābhyāṃ vai śṛṇoty akṣibhyāṃ paśyati/ tasmād ātmānam antaryād yat prāvṛta udgāyet/ atho āśiraṃ vai tṛtīye savane 'vanayanti/ prajā vai paśava āśīḥ/ tasmāt sarvasmād ātmānam antaryāt prāvṛta udgāyet/ aprāvṛta evodgāyed iti

vayo vai yajñāyajñīyam/ sa yaṃ kāmayeta yajamānaṃ svargalokas syād iti vayo yajñā vo agnaye ity asya prastuyāt/ vaya evainaṃ śakuno bhūtvā svargaṃ lokaṃ vahati/ tad u tad anāyuṣyam iva/ pradhamitam iva vā etad yad vayo 'nālayam iva/ tasmād evaṃ na prastuyāt//
o yirā yirā cā dākṣāsā iti yat girā girā ca iti brūyād agnir vaiśvānaro yajamānaṃ giret/ atha yat o yirā yirā cā dākṣāsā ity āha - annaṃ vā irā - annādyam eva tad agner vaiśvānarasya mukhato 'pidadhāti/ īśvaro ha tu rūkṣo bhavitor yad o yirā yirā cā dākṣāsā iti brūyāt/ o yirā ihā cā dākṣāsā ity eva brūyāt

tathā ha na rūkṣo bhavati//
etad dha sma vai tat pūrve brāhmaṇā mīmāṃsante ka u svid adya śiṃśumāryai vyāttam atiproṣyata iti/ eṣā ha vā ekāyane śiṃśumārī pratīpaṃ vyādāya tiṣṭhati yad yajñāyajñīyam/ tasyā etad annādyam eva mukhato 'pidhāya svasty atyeti//
popriṃ vayam amṛtaṃ jāto vā iti/ yat prapra vayam iti brūyāt pramāyuko yajamānas syāt/ atha yat poprim ity āhaiṣa evāsmai poprir bhavati//
hiṃ māyi dāyivam iti/ yat dāsam iti brūyād daṃsuko yajamānas syāt/ atha yat dāyivam ity āha - divaṃ saṃstuto yajño gamayitavya ity āhuḥ - divam evaitat saṃstutaṃ yajñaṃ gamayanti//
priyaṃ mitraṃ nu śaṃsiṣam iti/ yat priyaṃ mitraṃ na śaṃsiṣam iti brūyān na priyaṃ mitraṃ śaṃseta/ atha yat priyaṃ mitraṃ nu śaṃsiṣam ity āha priyam eva mitraṃ śaṃsate

prāyāṃ māyitrān nū śāṃsīṣām ūrjo napātaṃ sa hy āyumā iti/ yat nāyumā iti brūyān nāyuṣmān yajamānas syāt/ atha yat āyumā ity āhāyur evaitad udgātātmaṃś ca yajamāne ca dadhāti//
hiṃ māyāsmāyūḥ āśemā havyadātāyāuvā iti/ yat dāśema iti brūyād daṃśukā enaṃ syuḥ/ atha yad āśemā ity āhāśnuta eva//
āśemā hāvyādātāyāyi bhuvad vājeṣv avitā bhūvād dhiṃ māyi vārdhā iti/ vṛddha iva hy etarhi yajño bhavati//
uta trātā bahūnām iti/ yat tanūnām iti brūyāt tanur iva yajamānas syāt/ atha yat bahūnām ity āha bahūnām evainam etat trātāraṃ karoti

tad āhur yajñāyajñīyasyaikād akṣarād ūnā ṛcaḥ/ tad yajñasya chidram/ yas tad udgāyan nāpidadhāti yajñāyajñīyaṃ chidraṃ karoti/ yajñāyajñīyaṃ chidram anu yajñas sravati yajñam anu yajamāno yajamānam anu prajāḥ/ tasmin vācaṃ dadhyāt/ vāg vai brahma/ uta trātā vāg bahūnāuvā iti/ gauḥ iti haike dadhati - gaur vai kṛtsnam annādyam - kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyai/ tad āhur naitad ādriyata/ yad vāva vāṅnidhanaṃ bhavati tenaiva saṃdhīyata iti//
tad āhur yathāpūrvaṃ yathājyaiṣṭhyaṃ chandāṃsi vimucyāni chandasāṃ klṛptiṃ vimuktim anu prajāḥ kalpāntā iti/ yajñā vo agnaye iti ṣaḍbhir akṣaraiḥ prastauti/ girā ca dakṣase iti ṣaḍbhir akṣarair ādim ādatte/ tad dvādaśa saṃpadyante/ dvādaśākṣarā jagatī/ jagatīṃ prathamataḥ paryūhanti/ taj jagatyā vimucyante/ pra vayam amṛtaṃ jātavedasam ity ekādaśākṣarāṇi saṃpadyante/ ekādaśākṣarā triṣṭup/ tat triṣṭubhā vimucyante/ priyaṃ mitraṃ nu śaṃsiṣam ity aṣṭābhir akṣarair nidhanam upayanti/ aṣṭākṣarā gāyatrī/ tad gāyatryā vimucyanta/ tad yathāpūrvaṃ yathājyaiṣṭhyaṃ chandāṃsi vimucyamānāni yanti/ chandasāṃ klṛptiṃ vimuktim anu prajāḥ kalpante nāparāmārī pūrvī mriyate

devāsurā yajñe 'spardhanta/ te devā asurān yajñān niravāghnan/ te 'surās trayāṇāṃ savanānāṃ rasaṃ vīryaṃ pravṛhyāndhaṃ tamaḥ prāviśan/ yad dha vai kiṃ ca parācīnam agniṣṭomāt tad andhaṃ tamaḥ/ yat parācīnaṃ saṃvatsarāt tad andhaṃ tamaḥ/ etāvān vāva yajño yāvān agniṣṭomaḥ/ etāvān u saṃvatsaraḥ/ dvādaśa vā agniṣṭomasya stotrāṇi dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ dvādaśa stotrāṇi dvādaśa śastrāṇi/ dvādaśa pūrvapakṣā dvādaśāparapakṣāḥ/ atha yat tataḥ parācīnaṃ tad andhaṃ tamaḥ/ tat prāviśan/ te devā asurān anvabhyavāyan/ tān asurān etair evokthaiḥ pratyudatiṣṭhan/ yad ukthaiḥ pratyudatiṣṭhaṃs tad ukthānām ukthatvam/ tāṃs tato nir evāvāghnan/ te 'ndham eva tamaḥ prāviśan/ rātrim eva//
sa indro 'bravīt kaś cāhaṃ cedam anvabhyavaiṣyāva iti

ahaṃ cetya abravīd varuṇaḥ/ ahaṃ vāṃ jyotir dhārayiṣyāmīty agnir abravīt/ tāv anvabhyavaitām/ tāv ekaṃ tṛtīyam udāharatām/ tena prātassavanam āpyāyayan/ tasmād aindrīṣu stuvanti/ aindrāvaruṇam anuśasyate/ tasmād u gāyatrīṣu stuvanti/ gāyatraṃ hi prātassavanam//
sa evābravīt kaś cāhaṃ cedam anvabhyavaiṣyāva iti/ ahaṃ cety abravīd bṛhaspatiḥ/ tāv anvabhyavaitām/ tāv evaikaṃ tṛtīyam udāharatām/ tena mādhyandinaṃ savanam āpyāyayan/ tasmād aindrīṣu stuvanti/ aindrābārhaspatyam anuśasyate/ tasmād u kakupsu stuvanti/ kākubhaṃ hi mādhyaṃdinaṃ savanam//
sa evābravīt kaś cāhaṃ cedam anvabhyavaiṣyāva iti/ ahaṃ cety abravīd viṣṇuḥ/ tāv anvabhyavaitām/ tāv evaikaṃ tṛtīyam udāharatām/ tena tṛtīyasavanam āpyāyayan/ tasmād aindrīṣu stuvanti/ aindrāvaiṣṇavam anuśasyate/ tasmād anuṣṭupsu stuvanti/ ānuṣṭubhaṃ hi tṛtīyasavanam//
tān sarvasmād evāntarāyan/ te 'to tad abhi praṇayantīti pravatībhyaḥ praṇayanty ehivatīṣu/ preti ca vā idaṃ sarvam eti ca/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

tāni vā etāni trīṇi santi dvidevatyāny aindrāvāruṇam aindrābārhaspatyam aindrāvaiṣṇavam iti/ etāvataitāṣ ṣaḍ kāmadughā udāharan gāṃ cāśvaṃ cājāṃ cāviṃ ca vrīhiṃ ca yavaṃ ca/ upainam etāṣ ṣaṭ kāmadughās tiṣṭhanti ya evaṃ veda//
etāvān vāva yajño yāvān agniṣṭomaḥ/ tad āhur yad etāvān eva yajño yāvān agniṣṭomas tasminn antargate kim abhyuktāni praṇayantīti/ sa brūyād yajñāyajñīyasyaikād akṣarād ūnā ṛcaḥ/ tad yajñasya chidraṃ tad abhipraṇayantīti/ pravatībhyaḥ praṇayanty ehivatīṣu/ preti ca vā idaṃ sarvam eti ca/ yajñam evāsmiṃs tat samyañcaṃ dadhāti//
āgneyīṣu praṇayanty āgneyībhyaḥ/ yathāgnāv agnīn abhisamādadhyāt tādṛk tat/ yo vā ekam agniṃ santaṃ bahudhā vihared bahavas syuḥ/ ya enān bahūn satas sārdhaṃ saṃhared eka eva syāt/ sa yathāgnāv agnīn abhisamādadhyāt tādṛk tat

tāsu sākamaśvam/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān aśva eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā sākaṃ vā aśvena svargaṃ lokam aganmeti/ tad eva sākamaśvasya sākamaśvatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda//
pramaṃhiṣṭhīyaṃ bhrātṛvyavān kurvīta/ indro vṛtrāya vajram udayacchat/ taṃ nāśaknot prahartum/ sa yadaiva pra ity apaśyad athainam ahan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ yad u pra ity apaśyat tasmāt pramaṃhiṣṭhīyam ity ākhyāyate//
satrāsāhīyaṃ kurvīta yasya tvad ivājitaṃ syāt/ indro 'surān ajayat/ teṣāṃ tvān iva nājayat/ so 'kāmayata satrā sarvān asurān saheyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tena satrā sarvān asurān asahata/ tad yat satrā sarvān asurān asahata tat satrāsāhīyasya satrāsāhīyatvam/ satrā dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ sahate ya evaṃ veda//
daivodāsaṃ purodhākāmaḥ kurvīta/ āgneyo brāhmaṇa aindro rājanyaḥ/ āgneyaindram etat sāma/ brahma vā agniḥ kṣatram indraḥ/ brahmaṇaivaitat kṣatraṃ dadhāra kṣatreṇa brahma/ tathā hāsmād rāṣṭram anapakrāmi bhavati gacchati purodhāṃ pura enaṃ dadhate

hārivarṇaṃ brahmasāma rakṣogṛhītaḥ kurvīta/ āṅgirasas svargaṃ lokaṃ yata ebhyo lokebhyo rakṣāṃsy anvasacanta/ te 'kāmayantāpa rakṣāṃsi hanīmahīti/ sa etad dharivarṇa āṅgirasas sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tenaibhyo lokebhyo rakṣāṃsy apāghnata/ hariśriyam ity evāsmāl lokāt virājasi ity antarikṣāt divedive ity amuṣmāt/ tato vai te sarvebhya ebhyo lokebhyo rakṣāṃsy apahatya svargaṃ lokam ārohan/ sarvebhya evaibhyo lokebhyo rakṣāṃsy apahatya svargaṃ lokam ārohati ya evaṃ veda/ yad u harivarṇa āṅgiraso 'paśyat tasmād dhārivarṇam ity ākhyāyate

traitaṃ nāthakāmaḥ kurvīta/ āptyān sāte nayato 'raṇye pipāsāvindat/ te dhanvan kūpam avindan/ tan naikato 'varoḍhum akāmayata na dvitaḥ/ tat trito 'vārohat/ tau yadāpibatām atṛpyatām atha hainaṃ tad eva rathacakreṇāpidhāya gobhiḥ praitām/ so 'kāmayatod ita iyāṃ gātuṃ nāthaṃ vindeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa sam indubhiḥ ity eva nidhanam upait/ taṃ parjanyo vṛṣṭyordhvam udaplāvayat/ abhi hi tad rathacakram utplāvayāṃcakāra yenāpihita āsa/ tad etad gātuvin nāthavit sāma/ gātuṃ vai sa taṃ nātham avindata/ vindate gātuṃ nāthaṃ ya evaṃ veda//
sa padenānvait/ taṃ pratikhyāyāyantam ṛkṣo 'nyo bhūtvā markaṭo 'nyo vanam avāskandatām/ tad u bhrātṛvyahā sāma/ bhrātṛvyatāṃ vāva tasya tāv agacchatāṃ yāv ṛkṣaṃ ca markaṭaṃ cākarot/ atho hāsmai varṣuka eva parjanyo bhavati/ tad u paśavyam eva/ kevalān vai sa tān paśūn akuruta/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda//
yad u trita āptyo 'paśyat tasmāt traitam ity ākhyāyate

traikakubham annādyakāmaḥ kurvīta/ indro yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchat/ teṣām adyamānānāṃ trayaḥ kumārāḥ paryaśiṣyanta rāyovājaḥ pṛthuraśmir bṛhadgiriḥ/ ta indram astuvan/ tān abravīt kiṃkāmāḥ kumārās stutheti/ bibhṛhy eva no maghavann ity abruvan/ tān antarāṃsayor adhyāsyata/ tā asya tisraḥ kakubho 'lambanta/ ime vai lokās saha santas tredhā vyāyan/ tāṃs te sānnādyam anuvyaino u/ eṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraḥ kakubho 'nnādyam avalambata/ sa aikṣataiṣāṃ ced vai trayāṇāṃ lokānāṃ tisraḥ kakubho 'nnādyam avārundhate nemās tisraḥ kakubho 'nnādyam 'vahareyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tenaiṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraḥ kakubho 'nnādyam 'vārundhata/ tenemās tisraḥ kakubho 'vāharata/ tad yad eteṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraḥ kakubho 'nnādyam avārundhata tat traikakubhasya traikakubhatvam/ tad etad annādyasyāvaruddhis sāma/ avānādyaṃ runddhe 'nnādaś śreṣṭhas svānāṃ bhavati ya evaṃ veda

trīndriyaṃ vā etat sāma/ aindrīr ṛca aindras sāma/ indraḥ iti nidhanaṃ bhavati/ trīṇi puruṣa indriyāṇy ātmā prajāḥ paśavaḥ/ tāny evaitenātman parigṛhṇīte//
tān abravīt kiṃkāmo vā ekaḥ kiṃkāma ekaḥ kiṃkāma eka iti/ so 'bravīd rāyovājaḥ paśukāmo 'ham asmīti/ tasmā iḻāṃ prāyacchat/ paśavo vā iḻā/ athābravīt pṛthuraśmiḥ kṣetrakāmo 'ham asmīti/ tasmai kṣetraṃ prāyacchat/ sa eva pṛthur vainyaḥ/ athābravīd bṛhadgirir annādyakāmo 'ham asmīti/ tasmā athakāraṃ prāyacchat/ annaṃ vā athakāraḥ//
saubharaṃ prajākāmaḥ kurvīta/ hus iti nidhanam upeyāt/ saubharam annādyakāmaḥ kurvīta/ ūrk iti nidhanam upeyāt/ saubharaṃ vṛṣṭikāmaḥ kurvīta/ his iti nidhanam upeyāt/ saubharam udgrahaṇakāmaḥ kurvīt/ ut iti nidhanam upeyāt/ saubharaṃ svargakāmaḥ kurvīta/ ū iti nidhanam upeyāt//
bhāradvājāyanān ha sattram āsīnān papracchuḥ kena prajākāmā astoḍhvam iti/ saubhareṇeti/ kenānnādyakāmā iti/ saubhareṇeti/ kena vṛṣṭikāmā iti/ saubhareṇeti/ kenodgrahaṇakāmā iti/ saubhareṇeti/ kena svargakāmā iti/ saubhareṇeti/ evam iva vā etat sāma/ ete vā etasmin kāmā/ etān eva kāmān avarunddhe/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate

saubharaṃ brahmasāma kurvīta yaḥ kāmayetā me prajāyāṃ sūpakāśo darśanīyaḥ kṣatriyarūpaṃ puruṣarūpo jāyeteti/ tejo vai puruṣasya prajā tejas saubharam/ bṛhat kṣatram/ bṛhataḥ kṣatriyasyo eṣā prajā/ ā haivāsya prajāyāṃ sūpakāśo darśanīyaḥ kṣatriyarūpaṃ puruṣarūpo jāyate ya evaṃ veda//
prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā asya sṛṣṭāḥ parābhavan/ tad idaṃ sarīsṛpam abhavad yad anyat sarpebhyaḥ/ sa dvitīyā asṛjata/ tā asya paraivābhavan/ te matsyā abhavan/ sa tṛtīyā asṛjata/ tā asya paraivābhavan/ tāni vayāṃsy abhavan/ sa caturthīr asṛjata/ sa aikṣata kathaṃ nu ma imāḥ prajās sṛṣṭā na parābhaveyur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainā ūrk ity evābhyamṛśat/ tā asyorjā samaktā avardhanta/ so 'bravīt subhṛtaṃ vā imāḥ prajā abhārṣam iti/ tad eva saubharasya saubharatvam/ subhṛtāṃ prajāṃ bibharti ya evaṃ veda

nārmedhenātirātre 'cchāvākāya stuvanti/ iḻayā rātrim abhisaṃtanvanti/ tad āhur yanti vā ete 'nuṣṭubho ya uṣṇikṣv acchāvākasāma kurvantīti/ arvāg uṣṇihaś ca khalu vā etāsām ekā madhya uṣṇig ekāpara uṣṇig ekā/ navadhṛtaṃ chando navadhṛtaṃ vāk vadati/ vāg anuṣṭup/ tenānuṣṭubho na yanti/ yaitāsām uttamā sā pratyakṣānuṣṭup/ teno vāvānuṣṭubho na yanti/ yathā ha vā idaṃ madhukṛtaḥ puṣpāṇāṃ rasān saṃbharanty evaṃ ha vā etā devatāś chandasāṃ rasān samabharan/ chandasāṃ hāsya rasena stutaṃ bhavati ya evaṃ veda//
ahorātrayor ha khalu vā etad rūpaṃ sāma/ aindrāgneyaṃ tat sāma/ aindram ahar āgneyī rātriḥ/ yo ha vā etasmāt sāmno 'tirātra iyād ahorātrayor ha vai s rūpeṇa vivṛhyeta/ sa ya enaṃ tatra brūyād ahorātrayor enaṃ rūpeṇa vyavṛkṣad iti tathā haiva syāt/ tasmād u haitasmāt sāmnā 'tirātre naitavyam

kṣepīyasī ha khalu vai rātrir ahnaḥ/ ehīḻaṃ bhavaty apravarhāya//
yad ṛcaś ca sāmnaś cātyaricyata tad udvaṃśīyam abhavat/ sa harcā ca sāmnā ca pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ tad anṛśaṃsasya kuryān na nṛśaṃsasya - parimitajīvī hi nṛśaṃso 'tiriktajīvy anṛśaṃsaḥ - atiriktasyaivāvaruddhyai/ atha ha vā etena devās sāmnā vaṃśam ivodyatyāsurān abhyatyakrāman/ yad udvaṃśam ivodyatyāsurān abhyatyakrāmaṃs tad udvaṃśīyam abhavat/ tad udvaṃśīyasyodvaṃśīyatvam/ abhy ajitaṃ jayati na jitaṃ parājayate ya evaṃ veda//
sarveṣāṃ vā etat pṛṣṭhānāṃ rūpaṃ sāma gāyanti tvā gāyatriṇaḥ iti gāyatrasya arcanty arkam arkāviṇā iti rathantarasya brahmāṇas tvā hoyi śatakratāv iti bṛhataḥ udvaṃśam iva yāyimirāyi iti vairūpasya ud vaṃśāmi iti punar nittinvaṃ vairājasya vāyāvuvāum iti mahānāmnīnāṃ yā irā iti revatīnāṃ hāī iti vāmadevyasya/ sarvasminn evaitat pṛṣṭharūpo rase tejasy aparājite chandasi yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhati

sarvo ha khalu vai ṣoḍaśimān/ yatrodvaṃśīyaṃ kriyata uttamaṃ padaṃ punar abhyasyati/ ṣoḍaśy eva tena rūpeṇa kriyate/ vajro vai bhrātṛvyāya ṣoḍaśī/ vajram evaitad dviṣate bhrātṛvyāya praharati stṛtyai//
tamo vai devāsurān antarāsīt/ te devā etam ardheḻam apaśyan/ tenainad dviyānam/ yaṃ dviṣyāt taṃ manasā dhyāyet/ etam ardheḻam upāvayanty eva/ enam ety adhyardheḻaṃ svarati tasmād dhūpardharā atikṣaranti//
aṣāḍho ha sāvayaso 'tirātreṇeje/ tad u hātidhanvaś śaunakaḥ prasupta āsa/ sa hodvaṃśīyam atirātre 'cchāvākasāma cakre/ taṃ hovāca maivaṃ kuruta palipteḻa svaraḥ parastād apratiṣṭhitaḥ pāricaryasya rūpam iti/ sa hovāca tāṃ vai vayaṃ kṛtsnām iḻām upetya svareṇaiva saṃtatya rātriṃ pravatsyāmahā iti/ neti hetara uvāca/ indro vāva tena sāmnāsurān anvabhyavait/ te balaṃ svaraṃ viditvā pratyādravan/ taṃ prākurvata/ sa prakṛta etam ardheḻaṃ nyahan/ trāṇāya vā eṣa yad ardheḻam iti

nārmedham eva kāryam/ tad aiḻaṃ bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśur vā patetān rātrer niravāghnan/ tasmān nārmedham eva kāryam iti//
āṣṭādaṃṣṭre ṛddhikāmaḥ kurvīta/ aṣṭādaṃṣṭro vai vairūpaḥ paścevānyebhya ṛṣibhya ete sāmanī apaśyat/ so 'bibhed astotrīye me sāmanī bhaviṣyata iti/ so 'bravīd ṛdhnavāt sa yo me dhyāmani somasya tarpayād iti/ uṣṭiprāśubhite vā ete sāmanī/ ṛdhnuvanty evaitābhyāṃ tuṣṭuvānāḥ//
aṣṭādaṃṣṭro vairūpaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām astuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ te ete paśavye sāmanī/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad v aṣṭādaṃṣṭro vairūpo 'paśyat tasmād āṣṭādaṃṣṭre ity ākhyāyete//
tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhati

prajāpatir yad devebhyas tanvo vyabhajat tato yā harivaty āsīt tām ātmane 'śiṃṣat/ tām indrāya prāyacchat/ tayendro jyaiṣṭhyam agacchat/ tad yad dharivatīṣu stuvanti tad dhy eva jyaiṣṭhyam/ harivatīḥ parokṣam anuṣṭubhas saṃpadyante/ tās saṃstutāś catustriṃśadakṣarā bhavanti/ tato ye catustriṃśe akṣare sāmnas tābhyāṃ loko vidhīyata ity āhuḥ/ yat pañcatriṃśadakṣarāsu stuyuḥ paraṃ rūpam upapadyeran bārhatam/ yat trayastriṃśadakṣarāsu stuyur avaraṃ rūpam upapadyeran ānuṣṭubham/ yat saptadaśastomam syāt paramaṃ rūpam upapadyeran/ yat pañcadaśastomas syād avamamaṃ rūpam upapadyeran/ yat ṣoḍaśinā ṣoḍaśastomena catustriṃśadakṣarāsu stuvanti svenaivainaṃ tad āyatanena samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ardhukaṃ bhavati//
ṣoḍaśa stotrāṇi ṣoḍaśa śastrāṇi/ tad dvātriṃśat/ dvātriśadakṣarānuṣṭup/ ānuṣṭubhaṣ ṣoḍaśy anuṣṭubhaṃ saṃpannaḥ/ devachandasāni vā anyāny āsann asurachandasāny anyāni

ekākṣaraṃ devānām avamam āsīt saptākṣaraṃ paramam/ navākṣaram asurāṇām avamam āsīt pañcadaśākṣaraṃ paramam/ te devā akāmayanta kanīyasā bhūyo 'surāṇāṃ vṛñjīmahīti/ ta ekākṣareṇa pañcadaśākṣaram avṛñjata/ te dvyakṣareṇa caturdaśākṣaraṃ tryakṣareṇa trayodaśākṣaraṃ caturakṣareṇa dvādaśākṣaraṃ pañcākṣareṇaikādaśākṣaraṃ ṣaḍakṣareṇa daśākṣaraṃ saptākṣareṇa navākṣaram/ aṣṭākṣare vāṣṭau/ tāni yat ṣoḍaśaṣoḍaśa samapadyanta tat ṣoḍaśinaṣ ṣoḍaśitvam/ tad gāyatry eva saptadaśy upasamapadyata/ tasmād āhus saptadaśaḥ prajāpatir iti//
indro vā vṛtram ajighāṃsat/ sa prajāpatim upādhāvad dhanāni vṛtram iti/ tasmā etaṃ ṣoḍaśinaṃ vajraṃ prāyacchad yad asya vīryam āsīt tad ādāya śakvaryaḥ/ taṃ nāśaknod dhantum/ taṃ punar upādhāvad dhanāny eva vṛtram iti

tasmai śakvaryaḥ prāyacchat/ tato vā indro vṛtram ahan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda//
sa aikṣata yady asmai divā pradāsyāmi rātrim eṣāṃ bhrātṛvyaloko 'bhyadhirekṣyate/ yady asmai naktaṃ pradāsyāmy ahar eṣāṃ bhrātṛvyaloko 'bhyadhirekṣyata iti/ sa etad apaśyat/ yāvaty etad ādityo viṣito bhavati/ tasmai tāvaty eva prāyacchat/ tenāsurān ubhābhyām ahorātrābhyām antarait/ ubhābhyām evāhorātrābhyāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti ya evaṃ veda//
yathā ha vai sūrmatyādhāyaivaṃ ṣoḍaśī stotrāṇāṃ svargalokasya samaṣṭyai/ pra svargaṃ lokam āpnoti ya evaṃ veda

tad āhus trivṛd eva stomaḥ kārya iti/ sa trivṛd vai vajraḥ/ vajraṣ ṣoḍaśī/ atho āhuṣ ṣoḍaśa eva kārya iti/ pañcadaśo vai vajraḥ/ indro vajrasyodyantā ṣoḍaśaḥ/ sendreṇa vajreṇa vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti/ sendreṇa haiva vajreṇa dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda//
atho āhus saptadaśa eva kārya iti/ pañcadaśo vai vajraḥ/ indro vajrasyodyantā ṣoḍaśaḥ/ prajāpatir eva saptadaśaḥ/ so 'nuṣṭhātā so 'bhigoptā so 'bhivādayitā prahara jahi māpakramīḥ iti/ sendreṇa vajreṇa saprajāpatikena vṛtraṃ pāpmānaṃ hanānīti/ sendreṇa haiva vajreṇa saprajāpatikena dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda//
atho āhur ekaviṃśa eva kārya iti/ sarvābhyo vā etaṃ saptabhyo hotrābhya indro vajraṃ niramimīta tisras tisra eva hotrāyai/ sa ekaviṃśaṣ ṣoḍaśī samapadyata/ tenendro vṛtram ahan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda//
tad u hovāca yāmano bhrātalāyano virājo vā eṣa saṃpade ṣoḍaśī/ vairājo vai ṣoḍaśī virājivirāji pratiṣṭhitaḥ/ sa yatraivaitaṃ virājaṃ saṃpadyamānaṃ manyeta tad evaitena stotavyam

ahorātrayor vai devāsurā adhi saṃyattā āsan/ te devā ahar abhyajayann athāsurā rātrim abhyupādhāvan/ te devā abruvann ardhino vā asya bhuvanasyābhūma kathaṃ satrā rātrim abhijayemābhiprayunajāmahā iti/ te 'bhyayuñjata/ ahno jaghanārdhe 'yatanta/ athāsurā rātryā udāsṛtya pūrvārdhe 'yatanta/ eṣa ha vā ahno jaghanārdho yat sāyam/ eṣa u vai rātreḥ pūrvārdho yat sāyam/ svāyām anye maryādāyām ayatanta svāyām anye/ chandāṃsi vāva teṣāṃ svam āsīt/ chandassv adhi saṃyattā āsan

ekākṣaraṃ devānām avamam āsīt saptākṣaraṃ paramam/ navākṣaram asurāṇām avamam āsīt pañcadaśākṣaraṃ paramam/ saptākṣaraṃ ca navākṣaraṃ ca saṃnihite āstām īdhryañcy anyāni yattāny āsann īdhryañcy anyāni/ tān prajāpatir ānuṣṭubho 'ntarā vikramyātiṣṭhat/ te samīkṣamāṇās saṃcākaśato 'tiṣṭhann anyonyasyārandhram icchantaḥ//
te devāḥ prajāpatim upādhāvan jayāmāsurān iti/ tebhya etaṃ ṣoḍaśinaṃ vajraṃ prāyacchat/ etenaiṣāṃ chandobhiś chandāṃsi saṃvṛjya mām upasaṃpādayatheti/ ta ekākṣareṇa pañcadaśākṣaram avṛñjata dvayakṣareṇa caturdaśākṣaram/ sānuṣṭub abhavat/ tāṃ prajāpatim upasamapādayan/ tryakṣareṇa trayodaśākṣaraṃ caturakṣareṇa dvādaśākṣaram/ sānuṣṭub abhavat/ tāṃ prajāpatim apasamapādayanan/ pañcākṣareṇaikādaśākṣaraṃ ṣaḍakṣareṇa daśākṣaram/ sānuṣṭub abhavat/ tāṃ prajāpatim upasamapādayan/ saptākṣareṇa navākṣaram aṣṭābhir evāṣṭau/ sānuṣṭub abhavat/ tāṃ prajāpatim upasamapādayan/ saptākṣareṇa navākṣaram aṣṭābhir evāṣṭau/ sānuṣṭub abhavat/ tāṃ prajāpatim upasamapādayan/ teṣāṃ chandobhir eva chandāṃsi saṃvṛjyāsurān niravāghnan/ tān niravahatān dārān yataḥ prajāpatir aśvo 'ruṇapiśaṅgo bhūtvā parāprothat/ ta eta udanteṣv adhigamyanta ekaika iva/ tato vai devā abhavan parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

kanīyasvina iva vai devā āsan bhūyasvino 'surāḥ/ kanīyasā vai teṣāṃ tv etad bhūyo 'vṛñjata/ tasmāt kanīyān grāmo jyāyāṃsaṃ grāmaṃ pratisaṃyatate/ tasmād u kanīyāṃso bhūyaso 'mitrān jayanti/ kanīyasvī bhūyasvinaṃ vṛñjate ya evaṃ veda//
eṣā ha khalu vai pratyakṣaṃ paṃktir yat pañcākṣarā pañcapadā/ paṃktiṣu ṣoḍaśinā stuvanti/ puruṣachandasaṃ vai paṃktiḥ/ yat pāṃktaḥ puruṣaḥ puruṣād evaitad āptāṃ vācaṃ nirmimate/ tasmāt puruṣas sarvā vāco vadati/ āpta iva vā etarhi sarvavāk/ tad yad anuṣṭupsu stuvanti yathā kumbhyāsūpadastāsu mahodadhīn apadhāvayet tādṛk tat//
kanīyāṃsi chandāṃsi jyāyassu chandassv adhyūhanti/ jitadevatyāni vā etāni yat kanīyāṃsi/ tasmāj jyāyassu chandassv adhyūhanti/ eṣāṃ ha khalu vai chandasāṃ vīryavattamā yā tryakṣaraikapadā/ tābhir yac chandāṃsy upasṛjanti vīryasyaivāvaruddhyai/ nidhanam abhyatisvarati/ ahno vai devā rātrim abhyatyakrāman/ abhi bhrātṛvyalokaṃ jayati ya evaṃ veda/ bhrātṛvyabhājinam iva hy eṣā yad rātriḥ

adhikarṇyā somaṃ krīṇanti/ yathā ha vai karṇekarṇe 'dhirūḍham evaṃ ṣoḍaśī stotrāṇām / saha vai ṣoḍaśinaṃ krīṇīma iti vadantaṣ ṣoḍaśinaṃ krīṇanti/ yad adhikarṇī somakrayaṇī bhavati tenaivaiṣāṃ ṣoḍaśī krītas tenāvaruddhaḥ//
adhikarṇyā somaṃ krīṇanti/ savanātsavanāt somam atirecayanti/ janadvatīṣu stuvanti/ sarvāṇi rūpāṇy anuśāsyante/ yad adhikarṇyā somaṃ krīṇanti yajamāna enaṃ tena prajanayati/ yat savanātsavanāt somam atirecayanty adhvaryur enaṃ tena prajanayati/ yaj janadvatīṣu stuvanty udgātaina tena prajayati/ yat sarvāṇi rūpāṇy anuśāsyante hotaina tena prajanayati/ etāni vai ṣoḍaśinaḥ prajananāni/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃveda

indraṃ vai haro 'tyaricyata/ sa devān abravīt kathaṃ mā haro nātiricyeteti/ taṃ viśve devā abruvan vayaṃ tvā harivatā mantreṇa stoṣyāmas tathā tvā haro nātirekṣyata iti/ taṃ viśve devā harivatā mantreṇāstuvan/ tato vā indraṃ haro nātyaricyata/ tad yad dharivatīṣu stuvanti indram evaitad dharasā samṛddhayanti/ eṣā ha khalu vai yajamānasya nediṣṭhaṃ devatā yad indraḥ/ tad yad dharivatīṣu stuvanti yajamānam eva tad dharasā tejasā samṛddhayanti/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda

praṣṭir iva ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yat ṣoḍaśī/ yad vai praṣṭir aniyukto vahty apa vā vai sa chinatti nir vā mārṣṭi/ antyena stotreṇa samastomo bhavati/ sa yathā praṣṭiṃ praṣṭiyugāya niyuñjyād evam evaitat pūrveṣu stotreṣu ṣoḍaśinam anuniyunakty anirmārgāya//
akṣīva ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yat ṣoḍaśī/ antyena stotreṇa samastomo bhavaty anākṣitāyaiva//
jāmīva ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yat ṣoḍaśī/ antyena stotreṇa samastomo bhavaty ajāmitāyai//
paśavo vā ukthāni vajraṣ ṣoḍaśī/ yad ukthānām antataṣ ṣoḍaśinā stuvanti vajreṇaiva tat paśūn parigṛhṇanty aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

tad āhur nokthaṣ ṣoḍaśī kārya iti/ paśavo vā ukthāni vajraṣ ṣoḍaśī/ vajraṃ paśuṣu vivartayet/ atirātra eva kāryaḥ/ āpo vai sarvasya śāntiḥ/ adbhir evainat tac chamayanti//
yady abhicaraṇīyas somas syād dhiraṇmayaṃ vajraṃ bhṛṣṭimantaṃ kṛtvā yoya eva karma kuryāt tasmaitasmā upapravartayet/ sasa evāsmai vajraṃ praharati stṛtyai/ saṃsthite some nyañcaṃ droṇakalaśaṃ paryasya karambhamayān vā puruṣān kṛtvā haritānāṃ vā tṛṇānāṃ teṣāṃ nāmagrāhaṃ grīvā apikṛntet idam aham amuṣya grīvā apikṛntāmīdam amuṣyedam amuṣya iti/ yāvatām eva nāmāni gṛhṇāti tāvatāṃ grīvā apikṛntati/ taṃ brahmaṇe dadāti/ brahma vai brahmā/ brahma vajraḥ/ brahmaṇy evaitad vajraṃ pratiṣṭhāpayati

indraś ca vai bṛhac ca samabhavatām/ indraṃ bṛhad . . . .atyaricyata/ tasyā abibhed anayaiva mābhibhaviṣyatīti/ sa devān abravīt ṣoḍaśy ayaṃ yajñakratur astv iti/ tatheti/ sa ṣoḍaśy abhavat/ tat ṣoḍaśino janma/ ati śriyā dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ricyate ya evaṃ veda//
gāyatrīṣu dvipadāsu bṛhatā ṣoḍaśinā tuṣṭuvānaḥ upa no haribhis sutam iti/ etā vai gāyatryo dvipadāḥ/ indro vai vṛtram ajighāṃsat/ sa prajāpatim upādhāvad dhanāni vṛtram iti/ tasmā etām apaharasam anuṣṭubhaṃ prāyacchat/ tayā nāstṛṇuta/ sa yad astṛtvā vyanadat tan nānadam abhavat/ tan nānadasya nānadatvam/ tasmād āhur nānadaṃ ṣoḍaśisāma kāryaṃ na hi tenāstṛṇuteti/ taṃ punar upādhāvad dhanāny eva vṛtram iti/ tasmai saptānāṃ hotrāṇāṃ haro nirmāya prāyacchat/ tisra eva hotrāyai/ sa ekaviṃśaṣ ṣoḍaśī samapadyata/ teno vṛtram ahan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ ekaviṃśāyatano ha khalu vai ṣoḍaśī/ sapta vai hotrāḥ prātassavane vaṣaṭkurvanti sapta mādhyaṃdine savane sapta tṛtīyasavane 'tho yad evāsmai haro nirmāya prāyacchat

gaurīvitir vā etac chāktyo 'tiriktaṃ brahmaṇo 'paśyat/ tad gaurīvitam abhavat/ atiriktaṃ vā etad brahmaṇo yad gaurīvitam atiriktaṣ ṣoḍaśī stotrāṇām/ yad gaurīvitena ṣoḍaśinā stuvanty atirikta eva tad atiriktaṃ dadhati yajñasya salomatāyai//
aupoditir ha smāha gaupālayo viśālaṃ libujayābhyadhād anuṣṭubhi nānadam aktat gaurīvitena ṣoḍaśinam atuṣṭuvan na śriyāvapadya iti/ na ha vai śriyāvapadyate ya evaṃ veda//
tad u śvastanavad api prajāyā upaklṛptam/ śakvarīṣu ṣoḍaśisāma kurvīta paśukāmaḥ/ vajro vai ṣoḍaśī paśavaś śakvaryaḥ/ vajreṇaiva paśuṃ spṛṇoti paśumān bhavati/ śakvarīṣu ṣoḍaśisāma kurvīta yaḥ kāmayeta vajrī syām iti/ vajro vai ṣoḍaśī vajraś śakvaryaḥ/ vajreṇaiva vajraṃ spṛṇoti vajrī bhavati/ virāṭsv annādyakāmaṣ ṣoḍaśisāma kurvīta/ vajro vai ṣoḍaśy annaṃ virāṭ/ vajreṇaivānnādyaṃ spṛṇoty atty annam annādo bhavati/ tās trayastriṃśadakṣarā bhavanti/ tato yāny ekaviṃśatiḥ pratiṣṭhā sā/ atha yāni dvādaśa prajananaṃ tat/ prati pratiṣṭhāyāṃ tiṣṭhati prajāyate no cāntasthāyāṃ jīyate ya evaṃ veda

pra vo mahe mahevṛdhe bharadhvam ity etā vai virājaḥ/ anuṣṭupsu ṣoḍaśisāma kurvīta yaḥ kāmayeta na mānyā vāg ativaded iti/ vajro vai ṣoḍaśī vāg anuṣṭup/ vajreṇaiva vācaṃ spṛṇoti nainam anyā vāg ativadati/ ā tiṣṭha vṛtrahan ratham ity etā vā anuṣṭubhaḥ/ athaitās tryakṣarā ekapadā bhavanti/ viṣṇoś chando bhūrijaś śakvarya iti/ etābhir vā indro vṛtram ahann etābhiś śriyām āśnutauṣam eva/ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanty oṣaṃ śriyam aśnute ya evaṃ veda//
hiraṇyaṃ saṃpradāyaṃ ṣoḍaśinā stuvanti/ ṣoḍaśinam eva taj jyotiṣmantaṃ kurvanti//
aśva upatiṣṭhate sāmyekṣyāya/ bhrātṛvyalokaṃ vāvaiṣāṃ tad vidhamaṃs tiṣṭhati//
yasmāj jāto na paro 'nyo asti ya ā babhūva bhuvanāni viśvā/
prajāpatiḥ prajayā saṃrarāṇas trīṇi jyotīṃṣi sacate sa ṣoḍaśī//
iti ṣoḍaśigraham avekṣate//
indraś ca samrāḍ varuṇaś ca rājā tau te bhakṣayāṃcakratur agra etam/ tayor ahaṃ bhakṣam anubhakṣayāmi vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu//
iti//
ekākṣaraṃ devānām avamam āsīt saptākṣaraṃ paramam/ navākṣaram asurāṇām avamam āsīt pañcadaśākṣaraṃ paramam/ te devā akāmayanta kanīyasā bhūyo 'surāṇāṃ vṛñcīmahīti/ ta ekākṣareṇa pañcadaśākṣaram avṛñjata dvayakṣareṇa caturdaśākṣaraṃ tryakṣareṇa trayodaśākṣaraṃ caturakṣareṇa dvādaśākṣaraṃ pañcākṣareṇaikādaśākṣaraṃ ṣaḍakṣareṇa daśākṣaraṃ saptākṣareṇa navākṣaram/ aṣṭābhir evāṣṭau/ evaṃ kanīyasā jyāyaso dviṣato bhrātṛvyasya vṛṃkte ya evaṃ veda

ahno 'surā nuttā rātriṃ prāviśan/ te devā etam anuṣṭupśīrṣāṇaṃ vajraṃ samabharan/ tenainān abhyavāyan/ vāg vā eṣā/ vācā jyotiṣānvabhyavāyan/ virāḍ vā eṣā/ virājā jyotiṣānvabhyavāyan/ na vai suyajña ivātirātraḥ/ tad yat pāntaṃ bhavati tenaiva yajñaḥ kriyate/ ahnaś ca sulambo rātreś ca saṃtatyā apyavacchedāya/ yāni chandāṃsy ahar vahanti tāni rātriṃ vahanti/ eṣā gāyatry eṣā virāḍ eṣā kakub eṣānuṣṭup//
bṛhatīṣu stuvanti/ tena bṛhatībhyo nayanti/ tāsāṃ yad dvādaśākṣarāṇi padāni tena jagatībhyo nayanti/ triṣṭubhā vaṣaṭkaroti/ tena triṣṭubho nayanti/ tān saṃdhinābhipalāyanta āśvine nāsaṃheyam agamayan/ asaṃheyaṃ ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ gamayati ya evaṃ veda//
eṣā vā agniṣṭomasya saṃmā yad rātriḥ/ dvādaśa vā agniṣṭomasya stotrāṇi dvādaśa rātreḥ/ eṣā vā ukthasya saṃmā yad rātriḥ/ trīṇy ukthāni tridevatyas saṃdhiḥ/ eṣā vā agniṣṭomasya ca saṃvatsarasya ca saṃmā yad rātriḥ/ dvādaśa vā agniṣṭomasya stotrāṇi dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ/ rātryā tvāva trayodaśo māsa āpyate/ eṣā vai vradhnasya viṣṭapaṃ yad rātriḥ/ gacchati vradhnasya viṣṭapaṃ ya evaṃ veda

eṣa vāva sarvagāyatro yad atirātraḥ / na vai rātryā ṛte 'har na rātrir ṛte 'hnaḥ/ naiṣā lokānām eka ekaḥ/ ahorātre vā idaṃ sarvam ime lokāḥ/ bhūtaṃ bhavyaṃ prajanayataḥ/ tad āhur na prathamaṃ yajamāno 'tirātreṇa yajeteti/ svaṃ ca hy atimanyate/ dvau yajñakratū/ brahma vā agniṣṭomaḥ/ brahma vai brāhmaṇasya svam/ agniṣṭomaṃ ca hy atimanyata ukthaṃ ca ṣoḍaśinam/ tad u vā āhur agniṣṭomamātraṃ vāvāgniṣṭomenābhijayaty ukthamātram ukthena ṣoḍaśimātraṃ ṣoḍaśinā rātryā tvāva sarvam avarunddha iti/ sa yo haivaṃ vidvān ekena yajñakratunā caturo yajñakratūn saṃtanoty āsya catvāro virājayante sarveṣu paśuṣu pratitiṣṭhati

ahno 'surā nuttā rātriṃ prāviśan/ te devā etāni sāmāny apaśyann etān paryāyān/ tair enān anvabhyavāyan/ tān paryāyam aghnan/ yat paryāyam aghnaṃs tat paryāyāṇāṃ paryāyatvam/ paryāyam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda//
ye prathamarātreṇa channā āsaṃs tān prathamena paryāyeṇāghnan/ yat prathamasya paryāyasya prathamāni padāni punarādīni bhavanti ye prathamarātreṇa channā bhavanti tān eva tena ghnanti/ ye madhyarātreṇa channā āsaṃs tān madhyamena prayāyeṇāghnan/ yan madhyamasya paryāyasya madhyamāni padāni punarādīni bhavanti ye madhyarātreṇa channā bhavanti tān eva tena ghnanti/ ye 'pararātreṇa channā āsaṃs tān uttamena paryāyeṇāghnan/ yad uttamasya paryāyasyottamāni padāni punarādīni bhavanti ye 'pararātreṇa channā bhavanti tān eva tena ghnanti/ punarabhighātaṃ vāvaināṃs tad aghnan/ yathā vai hatvā punar hanyāt tādṛk tat/ punarabhighātam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda

śarvarī vai nāma rātriḥ/ te devā abruvann api vai naś śarvaryām abhūd iti/ tad evāpiśarvarāṇām apiśarvaratvam/ api ha vā asya śarvaryāṃ bhavati ya evaṃ veda//
asureṣu vā idam agra āsīt/ tad devā abhijityābruvan kena nv ahorātre upariṣṭāt saṃdadhyāmeti/ ta etad rāthantaraṃ saṃdhim apaśyan/ tenāhorātre upariṣṭāt samadadhuḥ/ yat samadadhus tat saṃdhes saṃdhitvam/ āśvinaṃ ha khalu vai saṃdher uktham/ mahati rātre sandhinā stuvanti/ ā sūryasyodetor āśvinam anuśasyate 'horātrayor eva saṃtatyā ahorātrayos samārambhāya//
ahorātre devā abhijitya te vajram eva paridhim akurvata paśūnāṃ guptyā asurāṇām anabhyavacārāya/ tad yad etā uṣṇiho 'ntataḥ kriyante -- vajro vā uṣṇihaḥ - vajreṇaiva tat paśūn parigṛhṇāty aparā(vā)pāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

asureṣu vā idam agra āsīt/ tad devā abhijityābruvan vīdaṃ bhajāmahā iti/ tasya vibhāge na samapādayan/ te 'bruvann ājim asyāyāmeti/ ta ājim āyan/ agneḥ prathamo ratha āsīd athoṣaso 'thāśvinoḥ/ tāv aśvināv aśvī aśvyām atyakurutām/ tau dravantāv agniḥ paryudatiṣṭhat/ tāv abrūtām ati nau sṛjasveti/ nety abravīd anu nu mā bhajatam iti/ tṛtīyaṃ ta ity abrūtām āvābhyāṃ tv evākhyāyatād iti/ tatheti tāv atyārjata/ tau dravantāv uṣāḥ paryudatiṣṭhat/ tāv abrūtām ati nau sṛjasveti/ nety abravīd anu nu mā bhajatam iti/ tṛtīyaṃ ta ity abrūtām āvābhyāṃ tv evākhyāyatād iti/ tatheti tāv atyārjata/ tāv udajayetām/ sa ya evam etām aśvinor ujjitiṃ veda yatra kāmayata ud iha jayeyam ity ut tatra jayati/ ya u evaitām agneś coṣasaś cānvābhaktiṃ veda yatra kāmayate 'nvābhakta iha syām ity anvābhaktas tatra bhavati/ tasmān nānādevatyās saṃstuvanti/ athāśvinam ity evākhyāyate/ vārevṛtaṃ hi tat tayoḥ

ahorātrayor vai devāsurā adhisaṃyattā āsan/ te devā ahar abhyajayan/ athāsurā ṛcaṃ ca rātriṃ ca prāviśan/ te devā abruvann ardhino vā asya bhuvanasyābhūma kathaṃ satrā rātrim abhijayema ratnair anvabhyavāyamiti/ tava chandasety agnim abruvan/ tava stomenetīndram/ tava saṃpadeti prajāpatim/ yuṣmākam āyatananeti viśvān devān/ yad agnim abruvaṃs tava chandaseti tasmād gāyatrīṣu stuvanti/ yad indram abruvaṃs tava stomeneti tasmāt pañcadaśastomo rātreḥ/ yat prajāpatim abruvaṃs tava saṃpadeti tasmād anuṣṭubhaṃ saṃpadyate/ yad viśvān devān abruvan yuṣmākam āyataneneti tasmāj jagatyo 'nuśaṃsyante/ tān saṃdhinābhipalāyanta/ āśvinenāsaṃheyam agamayan/ asaṃheyaṃ ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ gamayati ya evaṃ veda

ahorātrābhyāṃ vai devā asurān nirhṛtya tāṃs trivṛtaiva vajreṇābhinyadadhuḥ/ ime vai lokās trivṛtaḥ/ ebhir evaināṃs tal lokair abhinyadadhuḥ/ tasmād āhur naiva tāvad asurā anvābhavitāro yāvad ime lokā bhavitāra iti/ ebhir hi lokair abhinihitāḥ//
eṣā vā agniṣṭomasya ca saṃvatsarasya saṃmā yad rātriḥ/ caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraś caturviṃśati rātryā ukthāmadāni/ trīṇi savanāni trayaḥ paryāyāḥ/ rātrim eva tat triṣavaṇāṃ kurvanti/ atho enāṃ tad ahna iva samutkalpayanti/ ahorātre devā abhijitya te 'mum ādityaṃ savanair eva pratyañcam anayan/ taṃ paryāyaiḥ punaḥ prāñcam/ tam āśvinena purastād udastabhnuvan/ tasmād āhur nodite sūrya āśvinam anuśasyam iti/ vi hainaṃ gamayati/ sa ya etad evaṃ veda nīto 'sya savanair asāv ādityaḥ pratyaṅ bhavaty ānītaḥ punaḥ paryāyaiḥ prāṅ uttabdhaḥ purastād āśvinena/ ubhe 'syāhorātre spṛte avaruddhe bhavato bhogāyāsmā ādityā ketūṃś carati

athaiṣa rāthantaras saṃdhir bhavati/ prajāpatir uṣasaṃ svāṃ duhitaraṃ bṛhaspataye prāyacchat/ tasyā etat sahasram āśvinaṃ vahatum anvākarot/ sa devān abravīd iyam eva mama yuṣmākam etad itarad iti/ tasmād yadānṛśaṃso jāyāṃ vindate vy eva vahatum ādiśati/ te devā abruvan vīdaṃ bhajāmahā iti/ tasya vibhāge na samapādayan/ te 'bruvann ājim asyāyāmeti/ ta ājim āyan/ agneḥ prathamo ratha āsīd athoṣaso 'thāśvinoḥ/ tāv aśvināv aśvī aśvīyām atyakurutām/ tau devā abruvan vāro 'yaṃ vām atha nas sahāstv iti/ tasmān nānādevatyās stuvanti/ athāśvinam ity ākhyāyate/ agnaye prathamāya stuvanty athoṣase 'thāśvibhyām/ evaṃ hy eṣām etā ujjitayaḥ//
ekaṃ sāma dve chandasī/ dvipadam eva tac catuṣpātsu paśuṣv adhyūhati/ tasmād dvipāc catuṣpadaḥ paśūn adhitiṣṭhati//
anudite sūrye paridadhyād yaṃ kāmayeta pāpīyānsyād iti pāpīyān eva bhavati/ vyuṣite paridadhyād yaṃ kāmayeta nārvāṅ na paras syād iti/ naivārvāṅ na paro bhavati/ bahuvarṣī ha tu parjanyo bhavati/ udite paridadhyād yaṃ kāmayeta śreyān syād rucam aśnuvīteti/ śreyān eva bhavati rucam aśnute

pāntam ā vo andhasaḥ ity andhasvatīr bhavanti/ ahar vā andho rātriḥ pāntam/ ahorātrayor eva saṃtatyā ahorātrayos samārambhāya//
tāsv okonidhanaṃ vaitahavyam/ okonidhanena vai vaitahavyena devā asurān okasaokaso 'nudanta/ okasaokasa eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nudate ya evaṃ veda/ prāṇā ha khalu vā okaḥ/ prāṇān evaitad dviṣato bhrātṛvyasya vṛṃkte prāṇān ātman dhatte//
tad āhuḥ preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ye 'tirātram upayantīti/ tad yad okonidhanaṃ bhavati -- ayaṃ vau lokaḥ puruṣasyaukaḥ -- asminn evaital loke pratitiṣṭhati//
vītahavya āśrāyaso jyog aparuddhaś caran/ so 'kāmayatāva sva okasi gaccheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa okāya ity eva nidhanam upait/ tato vai so 'va sva okasy agacchat/ etat kāmasani sāma/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ yad u śrīr eva rājyaṃ vai sa tad agacchat/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ yad u vītahavya āśrāyaso 'paśyat tasmād okonidhanaṃ vaitahavyam ity ākhyāyate

pra va indrāya mādanam iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītevaiṣā yad rātriḥ pīḍiteva/ nābhiṣuṇvanti/ yad evādas tṛtīyasavanād ṛjīṣam atirecayanti tenāsyāṃ caranti/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsyām etad dadhaty eva/ enām etenāpyāyayanti//
tāsu śāktyam/ śāktyena vai śāktyāḥ paśūn avārundhata/ tac chāktyasya śāktyatvam/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ śāktyā annādyakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te 'nnādyam arundhata/ tasya vā etasyāsti yathaiva gaurīvitasyaivam/ annaṃ vai gaurīvitam/ annam u vai śvastanam/ annam u ha vā idaṃ sarvam atiririce/ atiriktevaiṣā yad rātriḥ/ atiriktaṃ rātryām annādyaṃ dadhati/ tat svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svaraḥ/ annam u vai prāṇāḥ/ tad etad abhipūrvasyaivānnādyasyāvaruddhis sāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnādaś śreṣṭhas svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad u śāktyā apaśyaṃs tasmāc chāktyam ity ākhyāyate

vayam u tvā tvadidarthāḥ iti kāṇvam/ kaṇvo vai nārṣado jyog apratiṣṭhitaś caran so 'kāmayata pratitiṣṭheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa rantāyā ity eva nidhanam upait/ arata iva vā eṣa bhavati yo na pratitiṣṭhati/ leleva vai rātrī ratir vā eṣā/ tatas sa pratyatiṣṭhat/ tad etat pratiṣṭhā sāma/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ yad u kaṇvo nārṣado 'paśyat tasmāt kāṇvam ity ākhyāyate//
indrāya madvane sutam iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītevaiṣā yad rātriḥ pīḍiteva/ nābhiṣuṇvanti/ yad evādas tṛtīyasavanād ṛjīṣam atirecayanti tenāsyāṃ caranti/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsyām etad dadhaty eva/ etām etenāpyāyayanti

tāsu śrautakakṣam/ śrutakakṣaḥ kākṣīvataḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda//
punarnitunnachando bhavati/ yatrayatra vai devāś chandasāṃ rasam anvavindaṃs tat punarnitunnam akurvan/ tat punar abhyāghnan/ dhītavaiṣā yad rātriḥ/ tad yat punarnitunnachando bhavati rasam evāsyām etad dadhati/ rasasyaivaiṣānuvṛtti/ yad u śrutakakṣaḥ kākṣīvato 'paśyat tasmāc chrautakakṣam ity ākhyāyate//
tadaiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhati

ayaṃ ta indra somaḥ iti/ punaḥproktir ha vā eṣā haviṣo yan nute/ paro yajña iti ha vā etad indrāya prāhuḥ/ dvitīyaṃ hy etad dhaviḥ kriyate yad rātriḥ//
tāsv aurdhvasadmanam/ aurdvasadmanena vai devā eṣu lokeṣūrdhvā asīdan/ yad eṣu lokeṣūrdhvā asīdaṃs tad aurdhvasadmanasyaurdhvasadmanatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ ūrdhva evaitena svarge loke sīdati ya evaṃ veda/ aurdhvasadmanena vai devā asurāṇāṃ suvṛktibhiḥ iti paśūn avṛñjata nṛmādanam iti vajraṃ prāharan bhareṣv ā iti svargaṃ lokam ārohan/ aurdhvasadmanenaiva dviṣato bhrātṛvyasya suvṛktibhiḥ ity eva paśūn vṛṃkte nṛmādanam iti vajraṃ praharati bhareṣv ā iti svargaṃ lokam ārohati//
tāny āhur nānopetyāni/ nāneva vā ime lokā/ eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyā iti/ suvṛktibhiḥ iti vā ayaṃ lokaḥ nṛmādanam ity antarikṣaṃ bhareṣv ā ity asau/ tasmān nānopetyāny eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai

tad u hovāca jānaśruteyo vīryaṃ vā etat sāmno yan nidhanam/ tad vikṣubhṇuyus tad viyuñjyur yan nānopeyuḥ/ sārdham evopetyāni sāmnas savīryatvāyeti/ tāni caturakṣarāṇi bhavanti/ yāś catasro diśo 'smin loke tāsu sarvāsu pratitiṣṭhāma yāś catasro diśo 'ntarikṣe loke tāsu sarvāsu pratitiṣṭhāma yāś catasro diśo 'muṣmin loke tāsu sarvāsu pratitiṣṭhāmeti//
aurdhvasadmanena ha khalu vai rātriḥ pṛṣṭhinīdaṃ vai rathantaram antarikṣaṃ vāmadevyam ada eva bṛhat/ ya u ha vā eṣāṃ lokānāṃ śreṣṭhās te pṛṣṭhāni/ teṣām eko bhavati ya evaṃ veda/ prajāpatir ha khalu vā ūrdhvasadma/ aśnuta prajāpatitāṃ ya evaṃ veda

ā tū na indra kṣumantam iti vaiṇavam/ veṇur vai vaiśvāmitro 'kāmayatāgryo mukhyo brahamavarcasī syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'gryo mukhyo brahmavarcasy abhavat/ agryo mukhyo brahmavarcasī bhavati ya evaṃ veda/ yad veṇur vaiśvāmitro 'paśyat tasmād vaiṇavam ity ākhyāyate//
tad v evācakṣata āpālam iti/ apālā ha vā ātreyī tilakā vā ruchvasāpyāsa/ sā kāmayatāpa pāpaṃ varṇaṃ hanīyeti/ saitat sāmāpaśyat tenāstuta/ sā tīrtham abhyavayatī somāṃśum avidant/ taṃ samakhādat/ tasyai ha grāvāṇa iva dantā ūduḥ/ sa indra ādravad grāvāṇo vai vadantīti/ sābhivyāharat kanyā vār avāyatī somam api srutāvidat/ astaṃ bharanty abravīt indrāya sunavai tvā śakrāya sunavai tvā iti/ asyai vā idaṃ grāvāṇa iva dantā vadantīti viditvendraḥ parāṅ āvartata/ tam abravīt
asau ya eṣi vīrako gṛhaṃgṛhaṃ vicākaśat/ (ṛ. ८.९१.२)
imaṃ jambhasutaṃ piba dhānāvantaṃ karambhiṇam apūpavantam ukthinam//
iti/ anādriyamāṇaivaitam abravīt/
ā cana tvā cikitsāmo 'dhi cana tvā nemasi/
iti purā mā sarvayarcāpālā stautīty apaparyāvartata/
śanair iva śanakair ivendrāyendo pari srava/
ity evāsyai mukhāt somaṃ niradhayat/ somapītha iva ha vā asya sa bhavati ya evaṃ vidvāṃs striyai mukham upajighrati(upājaghrati?)

tām abravīd apāle kiṃkāmāsīti/ sābravīt
imāni trīṇi viṣṭapā tānīndra virohaya/
śiras tatasyorvarām ād idaṃ ma upodare//
sarvā tā romaśā kṛdhi//
iti/ khalatir hāsyai pitāsa/ taṃ hākhalatiṃ cakāra/ urvarā hāsya na jajñe/ so ha jajñe/ upasthe hāsyai romāṇi nāsuḥ/ tāny u ha jajñire/ tāṃ khe rathasyātyabṛhat/ sā godhābhavat/ tāṃ khe 'naso 'tyabṛhat/ sā kṛkalāsy abhavat/ tāṃ khe yugasyātyabṛhat/ sā saṃśliṣṭhikābhavat/ tad eṣābhyanūcyate
khe rathasya khe 'nasaḥ khe yugasya śatakrato/
apālām indra triṣ pūtvy akṛṇos sūryatvacam//
iti/ tasyai ha yat kalyāṇatamaṃ rūpāṇāṃ tad rūpam āsa/ tad etat kāmasani sāma/ etaṃ vai sā kāmam akāmayata/ so 'syai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ yad v apālātreyy apaśyat tasmād āpālam ity ākhyāyate

abhi tvā vṛṣabhā sute ity ārṣabham/ indro vā akāmayatarṣabhas sarvāsāṃ prajānāṃ syām ṛṣabhatāṃ gaccheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa ṛṣabhas sarvāsāṃ prajānām abhavad ṛṣabhatām agacchat/ tad evārṣabhasyārṣabhatvam/ ṛṣabha eva svānāṃ bhavaty ṛṣabhatāṃ gacchati ya evaṃ veda//
tad v evācakṣate daivodāsam iti/ divodāso vai vādhryaśvir akāmayatobhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarundhīya rājā sann ṛṣis syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvārundha rājā sann ṛṣir abhavat/ ubhayam eva brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe rājā sann ṛṣir bhavati ya evaṃ veda/ yad u divodāso vādhryaśvir apaśyat tasmād daivodāsam ity ākhyāyate

idaṃ vaso sutam andhaḥ iti gāram/ devebhyo vā asurā garān prākiran/ tān avidvāṃso 'girann annam eva manyamānāḥ/ te garagiro 'manyanta/ te 'kāmayantāpemān garān gīrṇān hanīmahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenemān garān gīrṇān apāghnata/ ta eveme girayo 'bhavan/ tad yad garān gīrṇān apāghnata tad eva gārasya gāratvam/ sa yo garagīr manyetāpratigṛhyasya pratigṛhya, anāśyānnasyānnam aśitvā sa etena stuvīta/ apa haiva taṃ garaṃ gīrṇaṃ(gārṇaṃ?) hate/ yad anena kiṃ ca pāpaṃ kṛtaṃ bhavati tad apahate//
tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhati

idaṃ hy anv ojasā iti ghṛtaścunnidhanam/ ghṛtaścutā ca vai madhuścutā ca devā yatrayatraiṣāṃ yajñasyopādasyata tad āpyāyayanta/ tasmād āhus somasyaivāṃśur āpyāyasveti/ upadastevaiṣā yad rātriḥ/ tad yad ghṛtaścunnidhanaṃ bhavaty aivaitam etena pyāyayanti//
ghṛtaścuc ca vai madhuścuc āṅgirasāṃ svargaṃ lokaṃ yatām ahīyetām/ tāv akāmayetām anūtpateva svargaṃ lokam iti/ tau tapo 'tapyetām/ tāv ete sāmanī apaśyatām/ tābhyām astuvātām/ tau stutvaiva ghṛtaścute madhuścuta ity eva svargaṃ lokam anūdapatatām/ anto vai payasāṃ ghṛtam antas svargo lokānām/ anto vai rasānāṃ madhv antas svargo lokānām/ antyābhyāṃ vāva tau tat sāmabhyām antyaṃ svargaṃ lokam āśnuvātām/ antyābhyām evaitat sāmabhyām antyaṃ svargaṃ lokam aśnute ya evaṃ veda//
paśavo ha khalu vai ghṛtaścutaḥ paśavo madhuścutaḥ/ paśūn vāva tau tad etābhyām avārundhātām/ tair u paśubhir iṣṭvā svargam eva lokam agacchatām/ te ete paśavye svargye sāmanī/ ava paśūn runddhe gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda

yajñastanau vā ete sāmanī/ etābhyāṃ vā indro yajñaṃ sarvān kāmān adugdha/ duhe ha vai yajñaṃ sarvān kāmān ya evaṃ veda/ yajurnidhanaṃ vā etayor anyatarat sāmanidhanam anyatarat/ tad yad ghṛtaścunnidhanaṃ tad yajurnidhanam atha yan madhuścunnidhanaṃ tat sāmanidhanam/ yā yajuṣaś ca sāmnaś cardhir ṛdhnoti tām ṛddhim āpnoti tān kāmān ya evaṃ veda//
tad āhur yad ājyena divā caranty atha kenaiṣāṃ rātrir ājyavatī bhavatīti/ ghṛtaścunnidhaneneti brūyāt/ etena ha vai rātrir ājyavatī bhavati/ yad u ghṛtaścuc ca madhuścuc cāṅgirasāv apaśyatāṃ tasmād evam ākhyāyate

atha maidhātitham/ kāṇvāyanās sattrād utthāyāyanta āyuñjānāḥ/ te hodgīthā iti kimudvatyaitaddhanām urvārubahupravṛttaṃ śayānam upeyuḥ/ te 'kāmayantemān eva paśūn bhūtān utsṛjemahīti/ sa etan medhātithiḥ kāṇvaḥ sāmāpaśyat/ tenopanyaṣīdan
ā tv etā niṣīdatendram abhi pra gāyata
sakhāyas stomavāhasaḥ//
purūtamaṃ purūṇām īśānaṃ vāryāṇām/
indraṃ some sacā sute//
sa ghā no yoga ā bhuvat sa rāye sa purandhyām//
iti/ paśavo vai rayiḥ/ tato vai te tān paśūn bhūtān udasṛjanta/ hiṃkāreṇa haivainān utsasṛjire/ te haite 'tra paścād urvārupṛśnaya iti paśavaḥ/ tad etat paśūnāma utsṛṣṭis sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u medhātithiḥ kāṇvo 'paśyat tasmān maidhātitham ity ākhyāyate

atha saumedham/ devā vā asurān hatvāpūtā ivāmedhyā amanyanta/ tai 'kāmayanta pūtā medhyās syāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai pūtā medhyā abhavan/ te 'bruvan sumedhyā vā abhūmeti/ tad eva saumedhasya saumedhatvam/ pūto medhyo bhavati ya evaṃ veda//
tad v evācakṣate paurvatitham iti/ pūrvatithir vā ārcanānasaś śyāvāśvāt kanīyān/ so 'kāmayatāva paśūn rundhīya bhūmānaṃ paśūnāṃ gaccheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat tenāstuta/
ā ghā gamad yadi śravat sahasriṇībhir ūtibhiḥ/
iti/ sahasram eva paśūn avārunddha bhūmānaṃ paśūnām agacchat/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bhūmānaṃ paśūnāṃ gacchati ya evaṃ veda/ yad u pūrvatithir ārcanānaso 'paśyat tasmāt paurvatitham ity ākhyāyate//
indra suteṣu someṣu ity uṣṇiho bhavanti/ devapurā vā eṣā yad uṣṇihaḥ/ tā yad antataḥ kriyante devapurām evaitad antataḥ pariharanti paśūnāṃ guptyā asurāṇām anabhyavacārāya

tāsu kautsam/ kutsaś ca luśaś cendraṃ vyahvayetām/ sa kutsasya havam āgacchat/ taṃ śatena vārdhrībhir āṇḍayor abadhnāt/ taṃ luśo 'bhyavadat
svavṛjaṃ hi tvām aham indra śuśravānānudaṃ vṛṣabha radhracodanam/
pra muñcasva pari kutsād ihāgahi kim u tvāvān muṣkayor baddha āsate//
iti tās sarvās saṃlupya luśam abhi prādravat/ taṃ kutsaḥ indra suteṣu someṣu ity anvāhvayat/ tam abhyāvartata/ taṃ luśaḥ indrā hoyī hāve hoyī iti/ tāv antarātiṣṭhat/ tāv abravīd aṃśam āharetām ātmanā vām anyatarasya pāsyāmi mahimnānyatarasyeti/ tatheti/ tāv aṃśam āharetām ātmānam anyatara udajayan mahimānam anyataraḥ/ ātmānaṃ kutsa udajayan mahimānaṃ luśaḥ/ ātmanānyatarasyāpiban mahimnānyatarasya/ ātmanā kutsasyāpiban mahimnā luśasya/ ubhā u ha tvāva tasya tāv ātmānau yad ātmā ca mahimā ca/ tad etat sendraṃ sāma/ sendro hāsya sadevo yajño bhavaty abhy asyendro yajñam āvartate nāsyendro yajñād apākrāmati ya evaṃ veda/ yad u kutso apaśyat tasmāt kautsam ity ākhyāyate//
tad eḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhati

tad āhū rathantaram eva prathame tṛce syād vāmadevyaṃ dvitīye bṛhat tṛtīya eṣāṃ lokānāṃ samārohāyeti/ ime vai lokā etāni sāmāni/ ayam eva loko rathantaram antarikṣaṃ vāmadevyam asāv eva bṛhat/ tasmād evam eva kāryam eṣāṃ lokānāṃ samārohāyeti/ prāṇavyānodānā ha khalu vā etāni sāmāni/ prāṇa eva rathantaraṃ vyāno vāmadevyam udāno bṛhat/ tasmād evam eva kāryaṃ prāṇavyānodānānāṃ saṃtatyā avyavacchedāyeti//
atha yaḥ kāmayeta prajā me śreyasī syād iti rathantaram eva prathame tṛce kuryād vāmadevyam uttarayoḥ/ prajāpatir vai vāmadevyam/ prajāpatim eva tat svaram antata upayanti prajananāya//
bṛhatā śrīkāmas svargakāmas stuvīta/ śrīr vai svargo lokaḥ/ bṛhad aśnute śriyaṃ gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ atho ha bhrātṛvyalokam eva nāvajahāti/ bhrātṛvyabhājanam iva hy eṣā yad rātriḥ//
rathantareṇa pratiṣṭhākāmas stuvīta/ pratiṣṭhā vai rathantaram/ praty eva tiṣṭhati//
gāyatrīṣu saṃdhinā brahmavarcasakāmas stuvīta/ brahma vai gāyatrī/ brahmavarcasy eva bhavati//
kakupsu puruṣakāmaḥ/ puruṣo vai kakup/ puruṣavān eva bhavati//
uṣṇikṣu paśukāmaḥ/ paśavo vā uṣṇik/ paśumān eva bhavati//
virāṭsv annādyakāmaḥ/ annaṃ vai virāṭ/ annāda eva bhavati//
anuṣṭupsu pratiṣṭhākāmaḥ/ pratiṣṭhā vā anuṣṭup/ praty eva tiṣṭhati//
paṃktiṣu yajñakāmaḥ/ yaḥ kāmayeta punar mā yajña upanamed iti/ yajño vai paṃktiḥ punar evainaṃ yajña upanamati//
triṣṭupsv ojaskāmaḥ vīryakāmaḥ/ojo vai vīryaṃ triṣṭup/ ojasvy eva vīryavān bhavati//
jagatīṣu paśukāmaḥ/paśavo vai jagatī/ paśumān eva bhavati//
tad āhur ekasmin vāvaitasya chandasy ekasmin kāme stutaṃ bhavati ya evaṃ stute/ athaitasya sarveṣu chandassu sarveṣu kāmeṣu stutaṃ bhavati yo bṛhatīṣu stute/ bṛhatī hy evaitāni sarvāṇi chandāṃsy abhisaṃpadyanta iti/ gāyatrī ca jagatī ca te dve bṛhatyau/ uṣṇik ca triṣṭup ca te dve bṛhatyau/ anuṣṭup ca paṃktiś ca te dve bṛhatyau/ bṛhaty eva bṛhatī/ tasmād bṛhatīṣv eva stotavyam eteṣāṃ sarveṣāṃ chandasāṃ sarveṣāṃ kāmānām avāptyai

tad āhur yat trivṛd eva stomānāṃ laghiṣṭho rathantaraṃ sāmnām/ āśvinam u vai śastrāṇāṃ gariṣṭham/ atha kasmāt trivṛd eva stomānāṃ rathantaraṃ sāmnām āśvinasya śastraṃ pratyudyantum arhata iti/ sa brūyāt prāṇo vai trivṛtaḥ prāṇeṣv idaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ prāṇā idaṃ sarvaṃ pratyudyacchanti prāṇā idaṃ sarvaṃ pratiprati/ ime vai lokās trivṛtaḥ/ eṣv idaṃ lokeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam/ ima idaṃ lokās sarvaṃ pratyudyacchanti/ ima idaṃ lokās sarvaṃ pratiprati/ vāg vai rathantaram/ vācīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam/ vāg idaṃ sarvaṃ pratyudyacchati/ vāg idaṃ sarvaṃ pratiprati/ iyaṃ vai rathantaram/ asyām idaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam/ iyam idaṃ sarvaṃ pratyudyacchati/ iyam idaṃ sarvaṃ pratiprati/ tasmāt trivṛd eva stomānāṃ rathantaraṃ sāmnām āśvinasya śastraṃ pratyudyantum arhata iti

tad āhur yat pavamānavanto 'nye yajñakratavo 'tha kenaiṣāṃ rātriḥ pavamānavatī bhavatīti/ rathantareṇa saṃdhineti brūyāt/ etena ha vai rātriḥ pavamānavatī bhavati/ tena sakṛd dhiṃkṛtena parācā stuvate/ sakṛd dhy eva parastāt trivṛte hiṃkurvanti yat prāyaṇaṃ tad udayanam asad iti//
retassiktir ha tvai pūrvas trivṛt prajāpatir uttaraḥ/ ātmā vai prajā paśava etāni tṛcāni/ prajāpatir vai rathantaram/ yathā reta eva siktaṃ syān na prajāyeta tādṛk tad yat sakṛd dhiṃkṛtais stuvīran/ tad yat tṛcāyatṛcāya hiṃkurvanti prajātyā eva/ bahur bhavati prajāyate ya evaṃ veda//
atho haiṣām eka eva paryāya āyatanavān syāt/ āyatanau dvau syātāṃ yat sakṛd dhiṃkṛtais stuvīran/ tad yat tṛcāyatṛcāya hiṃkurvanti tenaivaiṣāṃ sarvarātrir āyatanavatī pavamānavatī bhavati/ yathā vā ahas tathā rātrir yathā rātris tathāhaḥ/ pūrvāhṇo madhyaṃdino 'parāhṇaḥ pūrvarātro madhyarātro 'pararātraḥ/ tad yat tṛcāyatṛcāya hiṃkurvanty ahorātrayor eva vidhṛtyai

tad āhur yad ekaviṃśam anu sarve yajñakratavas saṃtiṣṭhante 'ty u vā ekaviṃśāny ukthāni rātrir ety atha kenaiṣām ekaviṃśam anu rātris saṃtiṣṭhata iti/ sa brūyād yad evaita ekaviṃśatiś ca trivṛto bhavanti nava caikaviṃśā iti//
atha ha smāha bhāllaveyaḥ ka u svid anyobhayato jyotiṣā yajñakratunā yakṣyata iti/ eṣa ha vā ubhayatojyotir yajñakratur yad atirātras trivṛt purastād bahiṣpavamānaṃ bhavati/ trivṛd upariṣṭād rāthantaras saṃdhiḥ/ agnir vai pūrvas trivṛd āditya uttaraḥ/ agninā vā ayaṃ loko jyotiṣmān ādityenāsau/ ubhayato jyotiṣāsya yajñakratuneṣṭaṃ bhavati jyotiṣmān asmiṃśa ca loke 'muṣmiṃś ca bhavati ya evaṃ veda//
tau vā etau brahma caiva kṣatraṃ ca/ brahma vai trivṛt kṣatraṃ pañcadaśaḥ/ tad etad brahma ca kṣatraṃ ca saṃdhāya rātriṃ vahataḥ/ tad etad brahma ca kṣatraṃ ca saṃdhāyāntataḥ pāpmānam apahatas tad yad etau stomāv antataḥ kriyete/ pāpmānaṃ hate ya evaṃveda/ tau yad gāyatrīṃ saṃpadyete - tejo vai brahmavarcasaṃ gāyatrī -- tejasy eva tad brahmavarcase pratitiṣṭhati/ atho yajamānam eva tad āyuṣi pratiṣṭhāpayati sarvāyuṣṭvāya/ prāṇo(prāṇau?) hi gāyatrī/ sarvam āyur eti ya evaṃ veda

virāṭsaṃpadaiva yajñena yajetetya āhuḥ/ annaṃ vai virāṭ/ annaṃ ha vai devānāṃ somo rājā/ annam eva tat kṛtvā devebhyas somaṃ rājānaṃ prayacchati/ na ha vā eṣo 'nabhiṣuto devānām annam/ tam etad abhiṣutyānnaṃ kṛtvā devebhyaḥ prayacchati/ yad dha vā iha devebhyaḥ karoti tad asmai devāḥ kurvanti/ ta enaṃ samṛddhāḥ prajayā paśubhir annādyena samṛddhayanti//
virāṇ nātiyaṣṭavyety āhuḥ/ yo ha vai virājam atiyajate punar ha so 'muṣmin loke yajamāna āste/ sa rūkṣaḥ puruṣo virājaṃ saṃpipādayiṣnn īpsann anāpnuvann āste/ kva hi tad āpsyati yad ito nāptvā praiti//
puruṣān iva hāsīnān asito daivala uvāca ka eta āsata iti/ ye virājam atyayajāmahīti hocuḥ/ tān hābhyuvāda
sa rathād avapadyate--

-- puraś cakraṃ pathyo bile/
taṃ cakram abhivartate yo 'saṃpannena yajate//
pāko yajñena devayur yad dadāti tad evāsya na lokam abhigacchati//
iti/ pākās santo 'vijānanto 'devāyata iti haināṃs tad uvāca ye virājam atyayajadhvam iti//
tad āhuḥ kuto yajñam atathāḥ kvainaṃ pratyatiṣṭhipa iti/ yata evainam atasīti brūyāt tad evainaṃ pratyatiṣṭhipam iti/ puruṣād dha vai yajñas tāyate puruṣe pratitiṣṭhati//
atha ha hṛtsvāśayā āllakeyo mahāvṛṣo rājā putraṃ dīkṣayāṃcakāra/ tasya ha somaśuṣmas sātyayajñir udgīthāyoḍha āsa/ tam u ha mahāvṛṣāṇāṃ dūtā āsasrur āgaccha samitir vā iyam iti/ tad dha pradhāvayann uvācodgātar etaṃ te putraṃ paridadānīti/ sa heṣṭvā punar ājagāma/ sa hovācodgātaḥ kva yajñaṃ pratyatiṣṭhipaḥ kva yajamānaṃ kvāsya paśūn iti/ tad dha na pratyuvāca/ sa hovāca punar me putraṃ dīkṣayata na vai vidma yatra me putram akṛd iti/ta m aha punar dīkṣayāṃcakruḥ/ tasya ha svayam evojjagau/ sa yat pratyavakṣyad yajamāna eva yajñaṃ pratyatiṣṭhipaṃ yajamānaṃ vāmadevye rathantare 'sya paśūn iti

etad dha vai paramaṃ vācaḥ krāntaṃ yad daśeti/ etāvad dha paramaṃ vāk cakrame/ tad yat paramaṃ vācaḥ krāntaṃ tat sarvam āpnavānīti/ atha yad ata ūrdhvaṃ viṃśatiś śataṃ sahasram ity aṅgāny evāsyai tāni parvāṇi/ vāca eva sā prabhūtiḥ/ tad u hātraiva sarvāṃ virājam āpnoti/ puruṣasaṃpad dha khalu vā eṣā daśākṣarā virāṭ/ daśa puruṣe prāṇāḥ/ sā vā eṣaitāsām eva navatiśatasya stotriyāṇāṃ praśaṃsā/ navatiśataṃ hy evaiṣo 'gniṣṭomaḥ/ saṃskṛtastotriyā bhavanti/ kṛtaṃ tad yad aśītiśataṃ kṛtam idaṃ daśakṛtaṃ sat/ tad u ha kurava āhur dvāpara eṣa yan navatiśataṃ stotriyās trayāṇām ayānām adhamaḥḥ/ kṛtaṃ vai tretādvāparam/ dve stotriye upaprastutye/ sa kṛtas stomas saṃpadyate/ kṛtena taj jayati yaj jigīṣati/ kṛtenodbhinatti/ atho pakṣāv etau yat pavamānau/ tāv eva tat samau karoti/ atho viśvajyotir eva yajñakratur bhavati/ atho dvyatiṣṭutaḥ/ tāv eva virājas stanau/ sa dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai

tad u ha smāha kahoḻaḥ kauṣītakeyo dīrghastanī bata teṣāṃ virāṭ yeṣāṃ stotriye virājas stanāv iti/ api nūnam etāṃ virājaṃ prativeśato duhra iti ha smāha/ akṣayyām evaitāṃ saṃpadaṃ devā upāsata/ tām ṛṣaya upāsata/ tām u eva vayaṃ paro 'vara upāsmahe/ etāsām eva navatiśatasya stotriyāṇāṃ pañca ca sahasrāṇy ā catvāriṃśatāni dvāsaptatir akṣarāṇi/ tad ye eva te dvāsaptatitame akṣare tāv eva virājas stanau/ sa dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityā iti/ tad āhur yad dvāparas stomo 'tha kena kṛtas stoma iti/ akṣarair iti brūyāt/ atho stotrair iti/ atho stutaśastrair iti/ atho yad daśakṛtam iti brūyāt teno eva kṛtas stoma iti/ ayaṃ ha vāva daśakṛtam upāpnoti

āpo vā idam agre mahat salilam āsīt/ tad apām evaiśvaryam āsīt/ yad apām evaiśvaryam āsīd apāṃ rājyam apām annādyaṃ tad agnir abhyadhyāyan mamedam aiśvaryaṃ mama rājyaṃ mamānnādyaṃ syād iti/ sa etām agniṣṭomasaṃpadam apaśyat/ tayemā apo vyudauhad ūrdhvāś cāvācīś ca/ sa etam eva dinardinaṃ stomaṃ gāyan kevalīdam annādyam akuruta/ sa navabhir ekaviṃśair amūr ūrdhvā udatabhnot/ tāḥ pareṇa divaṃ paryauhat/ tā etāḥ paryūḍhā ṛtuśo varṣantīs tiṣṭhanti/ ekaviṃśatyā trivṛdbhir imā avācīr abhyatiṣṭhat/ tāḥ pareṇa pṛthivīṃ paryauhat/ tā etāḥ paryūḍhā anūtkhāyaika upajīvanti --

--tiṣṭhantīr eke sravantīr eke/ sa evam etā apo vyūhya vinudyāsmin loke 'nnam ādat/ tā nālpakaṃ na madhyamaṃ na mahad ivānnādyam abhyatiricyata/ evam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ vyūhya vinudyāsmin loke 'nnam atti taṃ nālpakaṃ na madhyamaṃ na mahad ivānnādyam abhyatiricyate ya evaṃ veda/ tam etam annaṃ jigīvāṃsaṃ sarve devā abhisamagacchanta/ te vai tan nāvindanta/ yā hy asau yajñāyajñīyasyaikaviṃśī tām āsu bahiṣpavamānīṣu navasu pratyupadhāya śaye 'nanto bhūtvā parigṛhyaitad annādyam//
atho yathā pātre 'ṅgārā optās syur evam evaiṣu lokeṣu dṛśe 'nanta āsa/ tān avindamānān abravīt stuta meti

taṃ vasavo gāyatryā chandasā gāyatreṇa sāmnā prātassavanenāstuvan/ tāṃs tasminn eva savana upāhvayata/ taṃ rudrās triṣṭubhā chandasā traiṣṭubhena sāmnā mādhyaṃdinena savanenāstuvan/ tāṃs tasminn eva savana upāhvayata/ tam ādityā jagatyā chandasā jāgatena sāmnā tṛtīyasavanenāstuvan/ tāṃs tasminn eva savana upāhvayata/ taṃ viśve devā vāṅ manaś ca prajāpatir anuṣṭubhā chandasā yajñāyajñīyena sāmnāstuvan/ tāṃs tasminn eva stotra upāhvayata/ evam ete devā etaṃ yajñakratum anvāyatanta/ atha ya enaṃ nānvāyatanta --

--śaśvad dha te parābhūtā devānām aśanayā/ atha ya enam anvāyatanta ima etarhi pariśiṣṭāḥ/ ta u evāparyuṣibhavitāraḥ//
sa haiṣa vaiśvadevas stomaḥ/ viśveṣāṃ haiva devānāṃ purā stoma āsa/ tena yad agnim astuvan sāsyāgniṣṭomatā/ agniṃ hainenāstuvan/ stuvate hainena svā stuvate 'raṇā/ stuvate hainena jane svā ya evaṃ veda//
sa haiṣa navaikaviṃśān abhisaṃpadyate dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekaviṃśaḥ/ ekā stotriyātiricyate/ yajamāno haiva so 'tiricyate yo vaivaṃ veda/ yathā ha girau jyotir bhāyād evaṃ tasyāṃ janatāyāṃ bhāti yasyāṃ bhavati ya evaṃ veda//
sa u evaikaviṃśatas trivṛto 'bhisaṃpadyate/ agnir vai trivṛt/ tad yad vai kiṃ ca trivṛt tat sarvam agnim evābhisaṃpadyate/ yāś ca ha mahtayas saṃpado yāś ca kṣallikās tā ha sarvā evaṃvidam abhisaṃpadyante/ sarva enaṃ kāmā abhisaṃpadyante ya evaṃ veda/ sa eṣa ekaviṃśatyā trivṛdbhir amuṣminn āditye pratiṣṭhito navabhir asāv ekaviṃśair asmin/ tāv etāv evam anyonyasmin pratiṣṭhitau/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda

nāsāv astam eti nāyam anugacchati/ imam evāsāv abhy astam eti/ tad asyāstatvam/ imaṃ hy evāsāv abhy astam ety amum evāyam abhyanugacchati/ tad amuṣyāmutvam/ amuṃ hy evāyam abhyanugacchati na hāstam eti nānugacchati ya evaṃ veda//
te haite savāsinyau devate/ gacchati haitābhyāṃ savāsitvam/ atho hāsyaite eva devate/ eṣu lokeṣu sarvapāpmānam apaghnatyau tiṣṭhataḥ//
yāvad u ha vā ayam agnir asmin loke dīpyate tāvad amuṣmin loka ādityaḥ na haiva tāvad evaṃvido lokaḥ kṣayyaḥ//
yathā ha vā idam āyatanam āyatanīṃ prepsed evam imaṃ lokam āpaḥ prepsanti yāś cāmūr yāś cemāḥ/ tāyanna saṃbhindanty etasyaiva stomasya kratoḥ/ eṣa evainās stomo 'pidadate/ sa yo nvāvaikasya rājyasya trātā dvayor yas trayāṇāṃ lokī vāva sa tena manyeta/ antye tu saloky asad yas teṣām eko 'sad ye 'sya lokasya trātāraḥ/ asya ha sa lokasya trātṝṇām eko bhavati ya evaṃ veda/ tena lokī saḥ/ yāvad dha vā apy evaṃvido brāhmaṇā bhavitāro na haiva tāvad yāś cāmūr āpo yāś cemās tā ubhayīs saṃpadyemaṃ lokaṃ nirmṛṣṭāraḥ

tasya vā etasyāgniṣṭomasya gāyatrīm eva prātassavanaṃ saṃpadyate triṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jagatīṃ tṛtīyasavanam/ tad etat svayaṃsaṃpannaṃ prātassavanam/ gāyatram eva sarvam//
atha catvāri chandāṃsi mādhyaṃdinaṃ savanaṃ gāyatrī bṛhatī kakup triṣṭup/ tasyā etasyai kakubho 'ṣṭāviṃśatyakṣarāyai viṃśatim akṣarāṇi gāyatryām upadadhāti/ sā triṣṭup saṃpadyate/ atha yāny aṣṭāv atiricyante tāni bṛhatyām upadadhāti/ sā triṣṭup saṃpadyate/ triṣṭub eva triṣṭup//
atha ṣaṭ chandāṃsi tṛtīyasavanaṃ gāyatry uṣṇikkakubhāv anuṣṭub jagatī bṛhatī/ tasyā etasyai gāyatryai caturviṃśatyakṣarāyai viṃśatim akṣarāṇi kakubhy upadadhāti/ sā jagatī saṃpadyate/ atha yāni catvāry atiricyante tāny uṣṇihy upadadhāti/ sā dvātriṃśadakṣarānuṣṭup saṃpadyate/ anuṣṭub evānuṣṭup/ tāṃ dvedhā vyūhati/ tasyai ṣoḍaśākṣarāṇy anuṣṭubhy upadadhāti/ sā jagatī saṃpadyate/ svayam eva parastāj jagatī/ atha yāni ṣoḍaśātiricyante tāni yajñāyajñīyasya bṛhatyām upadadhāti/ sā dvāpañcāśadakṣarā jagatī saṃpadyate/ catvāry akṣarāṇi jagatīm atiyanti ya ete catuṣpādāḥ paśavaḥ/ atho stanā eva virājo dohaḥ/ atho pratiṣṭhaiva/ yathā catuṣpadī pratiṣṭhāt tathā/ tad v atraivānuvyeti/ na kiṃ canātiricyate/ vāmadevyasya nyūne trīṇy upadadhāti --

--yajñāyajñīya ekam//
gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam/ brahmaṇo 'sya sataḥ kṣatrasyeva prakāśo bhavati vaiśyasyeva rayiḥ puṣṭir ya evaṃ veda//
tasyo evākṣaraśo gāyatrīm eva prātassavanaṃ saṃpadyante triṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jagatīṃ tṛtīyasavanam/ ekānnasaptatiḥ prātassavanasya stotriyāṣ ṣaṣṭis triṣṭubho mādhyaṃdinaṃ savanaṃ caturviṃśatiś ca jagatīs tṛtīyasavanam/ ekā ca kakup/ puruṣo vai kakup/ sa ha sa yajamāna evaitasyāṃ saṃpady adhyūḍhaḥ/ tad v atraivānuvyeti/ na kiṃ canātiricyate/ ekasyai kakubho 'ṣṭāviṃśatyakṣarāyai catvāry akṣarāṇy ādāya vāmadevyasya nyūne trīṇy upadadhāti yajñāyajñīya ekam/ atha yā gāyatrī pariśiṣyate tām ada ekānnasaptatyāṃ prātassavanasya stotriyāsu pratyupadadhāti/ tad u hānantam/ anantāṃ śriyaṃ jayati ya evaṃ veda

tasyo eva dve savane bṛhatīṃ saṃpadyete/ yathaiva purā tṛtīyasavanaṃ tathā tṛtīyasavanam/ ekānnasaptatiḥ prātassavanasya stotriyāḥ/ tāṣ ṣaṭcatvāriṃśad bṛhatyas saṃpadyante/ yā hi tisro gāyatryas te dve bṛhatyau/ na tāṣ ṣaṭcatvāriṃśad bṛhtyas saṃpadyante/ tad etad āyad eva prātassavanaṃ bṛhatīm abhisaṃpadyate/ yasmād āyad eva prātassavanaṃ bṛhatīm abhisaṃpadyate tasmād brāhmaṇo jāyamāna eva lokī jāyate/ taṃ vā tvai caraṇena bhūyāṃsaṃ kurute taṃ vā kanīyāṃsam//
athaitad dvau mādhyaṃdinaṃ savanaṃ saṃpādayata udgātā ca hotā ca/ catvāri chandāṃsy udgātā yunakti/ tāni ca hotānuśaṃsaty upa ca trīṇy āharaty anuṣṭubhaṃ paṃktīṃ jagatīm/ gāyatrī ca jagatī ca te dve bṛhatyau/ bṛhaty eva bṛhatī/ yasmād etad dvau mādhyaṃdinaṃ savanaṃ saṃpādayatas tasmād rājanyasya kāryo loka iṣṭāpūrtena śraddhayā brahmaṇyatayā/ atha yasmād yathaiva purā tṛtīyasavanaṃ tasmād u brāhmaṇāc ca rājanyāc ca vaiśyo lokī/ itaro na hi tathā lokī yathā brāhmaṇaś ca rājanyaś ca

klṛptaṃ ha vai lokaṃ yajamāno 'bhijāyate/ paśūn eva prathamasya tṛcasya prathamayā stotriyayā jayati bhūmiṃ dvitīyayāgniṃ tṛtīyayā/ antarikṣam eva dvitīyasya ca tṛcasya prathamayā stotriyayā jayati vāyuṃ dvitīyayā prāṇaṃ tṛtīyayā/ divam eva tṛtīyasya tṛcasya prathamayā stotriyayā jayaty ādityaṃ dvitīyayā nakṣatrāṇi tṛtīyayā/ navaitā bahiṣpavamānyo bhavanti nava devalokāḥ/ tān evaitābhir āpnoti//
tā etās tisro virājo daivī yajñiyā mānuṣī/ etāsu ha sucittaś śailano janakaṃ vaidehaṃ samūde/ sa hovāc śraddhām āvidad ṛtvijo me hvayantv iti/ tasmai ha kurupañcālān ṛtvija ūhuḥ/ teṣu hāgateṣu śailano bibhayāṃcakāra gacchad brāhmaṇā ivodantāyaṃ vāhana laghūyed iti/ sa hovāca samrāḍ vākyam evam astīti/ tisro vā imā virājo tṛṣyantīs sarvakāmā annābhidhānāḥ/ tāsu sma tvā yo 'ntar avadadhāti tasmai vodgātāraṃ vṛṇīṣva/ sa vāva teṣāṃ kāmānām abhivoḍhā/ ya etāsu kāmās sa u eva punarmṛtyor ativoḍhā ya evaṃ vedeti

atha ha pradhāvayāṃcakāra/ tasmin ha praiṣyannaimān ha sma pṛcchaty āsāṃ virājām ṛddhim/ te ha smānābhyāvayanti ya u ha smābhyāvayantīti/ yāṃ ha smaikām abhyāvayanti sa ha smāt te brāhmaṇaṃ batāhaṃ brāhmaṇam etāsu mīmāṃsamānam apaśyaṃ mac ca dhāvata śailanam iti/ tad vyacaraṃ hāsa yathā śailana iyeṣa//
tā etās tisro virājo daivī yajñiyā mānuṣī/ saiṣā daivī virāḍ yad ime lokāḥ/ sā nyūnā/ yajamānāvadhānāyaiva tan nyūnā/ tad antar yajamānam avadadhāti/ tasyā etasyai candramā evāpidhānam/ etad dhi devānāṃ pratyakṣam annādyaṃ yac candramāḥ//
athaiṣā yajñiyā virāḍ yad etā bahiṣpavamānyaḥ/ sā nyūnā/ yajamānāvadhānāyaiva tan nyūnā/ tad antar yajamānam avadadhāti/ tasyā etasyai hiṃkāra evāpidhānam/ hiṃkāreṇa hy eva devebhyo 'ntato 'nnādyaṃ pradīyate//
athaiṣā mānuṣī virāḍ yad ime puruṣe prāṇāḥ/ sā nyūnā/ sa u eva yajamānapratyakṣam/ tasyā etasyā annam evāpidhānam//
nābhir vā etās tisro virājaḥ/ abhi ha tān kāmān āpnoti ya etāsu kāmā api tv iha teṣu bhavaty ati ha punarmṛtyu mucyate bahupuruṣam asmin loke 'nnam atti/ na hy etad ekapuruṣāyānnādyaṃ yad etāsu/ yad dha vai kiṃ cedam asmin loka ātmanvat tad dha sarvaṃ mṛtyur evābhivyādāya tiṣṭhati/ sa yo ha sa mṛtyus saṃvatsara eva saḥ/ tasya hartava eva mukhāni/ tad yad vai kiṃ ca mriyate na hāsyānṛtau mriyate ya evaṃ veda/ ṛtuṣu vāva prajāyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda

tā vā etā nava bahiṣpavānyaḥ/ tāṣ ṣaḍ bṛhatyaḥ/ ṣaḍ u mṛtyor mukhāny ṛtava eva/ atha ha vā etāni mṛtyor mukhāni bṛhaty eva prativibhavitum arhati nānyac chandaḥ/ sa bṛhatyaivartor mukham apidadhāti/ bṛhaty ṛtor bṛhaty ṛtoḥ/ sa yathā samena viṣamam atītya pratyavekṣetaivam evaitaṃ mṛtyuṃ parāṅ atītya pratyavekṣate//
tam eva taṃ trivṛtaṃ vajram upapravartayati/ sa eṣo 'harahar imān lokān anuvartate/ tad dha smāha nagarī jānaśruteyo na haiva tāvad devāsuraṃ bhavitā yāvad eva trivṛd vajro 'harahar imān lokān anuvartata iti/ ūrdhvo hy ayam agnir dīpyate tiryaṅṅ ayaṃ vāyuḥ pavate 'rvāṅ asāv ādityas tapati/ ta ete 'nimeṣam anyonyam īkṣante/ katham eteṣv evaṃ satsu devāsuraṃ syād iti/ eṣa u evāsya trivṛd vajro 'harahar imān lokān anuvartamānas sarvaṃ pāpmānam apaghnan palyayate ya evaṃ veda

tad āhus sa vādya yajeta sa vānyaṃ yājayed yac catuṣṭomena yājayan sarvastomena yājayati/ navaitā bahiṣpavamānyo bhavanti/ tāsāṃ saptaviṃśatiḥ padāni/ tena triṇavaṃ stomaṃ nāntaryanti/ navaivaitā bahiṣpavamānyo bhavanti/ caturviṃśatyakṣarā gāyatrī/ tat trayastriṃśat/ tena trayastriṃśaṃ stomaṃ nāntaryanti/ etad vai catuṣṭomena yājayati//
yo vai stomānām avamaṃ paramaṃ veda gacchati paramatām/ trivṛd vāva stomānām avamas trivṛt paramaḥ/ tad u hovāca prakur vārṣṇas trivṛtaṃ stomaṃ trayastriṃśaṃ bhavantam apaśyaṃ tasmād ahaṃ paramatām agaccham iti/ gacchati paramatāṃ ya evaṃ veda//
atha ha smāhāruṇiḥ kiṃ so 'bhicaret kiṃ vābhicāryamāṇa ādriyeta ya etaṃ trivṛtaṃ vajraṃ tribhṛṣṭim acchidram acchambaṭkāriṇam aharahar imān lokān anuvartamānaṃ veda/ svayam abhicarito vāva sa yam evaṃvid dveṣṭi yo vaivaṃvidaṃ dveṣṭīti/ eṣa u evainaṃ trivṛd vajras tribhṛṣṭir acchidro 'cchambaṭkāry aharahar imān lokān anuvartamāno 'bhivartate/ tasya na bhūty alpikeva canāśāsti parāparaiva bhavatīti

tad u ha smāhopajīvaḥ khāḻāyano 'ham evaitaṃ trivṛtaṃ vajraṃ pratyakṣaṃ veda tasmād yam ahaṃ dveṣmi yo māṃ dveṣṭi tāv ubhau śaśvad eva pāpīyāṃsau bhavata iti/ agnir vā asya lokasya vajro vāyur antarikṣasyādityo divaḥ/ tad id adhyātmam/ yo 'gnir vāg eva sā yo vāyuḥ prāṇa eva sa ya ādityaś cakṣur eva tat/ tasmād yad ahaṃ dviṣantam abhivadāmi yad abhiprāṇimi yad abhivīkṣe vajram evāhaṃ tasmai taṃ praharāmi/ tasya haraśvemṇetmikeva nāśāsti/ etā u evainaṃ devatā dhūrvanti ya evaṃ vidvāṃsaṃ dhūrvatīti//
atha ha smāha śvetaketur āruṇeyo yathāśvasya kṛṣṇakarṇasyetthādānītasya rūpaṃ syād evam evāham etasya stomasya rūpaṃ veda/ tāvad dṛśenyaṃ tāvad vapuṣeṇyam/ tasmād ātmā/ ya eva pūrvāhṇe didṛkṣante te 'parāhṇe didṛkṣante/ naiva sudṛśenyam iva santaṃ nāhaṃ kadā cana cakṣuṣmantaṃ paryemīti//
tad u hovāca śāṭyāyaniḥ ko 'śvaś śvetaḥ kim ekam iti/ yathaivāsyāgne rūpaṃ yathā tviṣir yathāsya vāyor yathāmuṣyādityasyaivam evaitasya stomasya rūpam evaṃ tviṣiḥ/ tad evaitat prajā abhivārya didṛkṣamāṇās tiṣṭhanti/ tasmād bahiṣpavamāne ye ca vijānanti ye ca na te sarve 'nīśānā abhiparivārya didṛkṣamāṇās tiṣṭhantīti/ atho haitā yaśa eva/ apy anyāsāṃ devatānām/ tāsām etad indriyaṃ vīryaṃ rasas tejas saṃbhṛtaṃ yad etā bahiṣpavamānyaḥḥ/ sa ya evam etad devatānām indriyaṃ vīryaṃ rasaṃ tejas saṃbhṛtaṃ vedendriyavān eva vīryavān yaśasvī tviṣimān bhavati

tad āhur yat puruṣo yoṣāṃ saṃbhaviṣyan parokṣaṃ nilayanam icchate 'nta evānye paśavo 'nyonyasya skandanti kiṃ tad yajñe kriyate yasmāt tat tatheti brūyād yasmāt trivṛt stomo bahiṣpavamāne prāṅ ivotkramya dhiṣṇyebhyo nilīya gāyatrīṃ skandati madhya evānya ṛtvijo dhiṣṇyānāṃ yad anta āsate tasmāt tat tatheti/ trivṛtaṃ hi stomaṃ puruṣo 'nvāyatto dhiṣṇyān anye paśava iti//
tad v evāhur yat sa trivṛt stomo gāyatrīṃ skandati kiṃ sā tataḥ prajanayatīti/ iḻāntaṃ yajñaṃ saptanābhim iti brūyāt/ gāyatrī garbhaṃ dhatte/ sā puronuvākyāṃ prajanayati/ puronuvākyā yājyā yājyā vaṣaṭkāraṃ vaṣaṭkāra āhutīr āhutayo dakṣiṇā dakṣiṇās svargaṃ lokam/ tad yathā vittaṃ pravāhaṃ kṣipraṃ pravahed evam evainam etā devatās svargāya lokāya pravahanti/ trivṛd evainaṃ stomo gāyatryai prayacchati gāyatrī puronuvākyāyai puronuvākyā yājyāyai yājyā vaṣaṭkārāya vaṣaṭkāra āhutībhya āhutayo dakṣiṇābhyo dakṣiṇāssvargaṃ lokaṃ gamayanti//
sa eṣa iḻānto yajñas saptanābhiḥ/ tasya ha trivṛd eva stomo nābhir gāyatrī nābhiḥ puronuvākyā nābhir yājyā nābhir vaṣaṭkāro nābhir āhutayo nābhir dakṣiṇā nābhiḥ/ upa hainam eṣa yajño namati ya evaṃ veda

pañcadaśāny ājyāni bhavanti pañcadaśāpūryamāṇasyārdhamāsasya rātrayaḥ/ tad eva tenāpnoti/ daśa hastyāhgulayaś catvāry ūrvaṣṭhīvāni yad ūrdhvaṃ nābhes tat pañcadaśam/ tad evātropasaṃdadhāti//
pañcadaśo mādhyaṃdinaḥ pañcadaśāpochato 'rdhamāsasya rātrayaḥ/ tad eva tenāpnoti/ daśa padyāṅgulayaś catvāry ūrvaṣṭhīvāni yad avācīnaṃ nābhes tat pañcadaśam/ tad evātropasaṃdadhāti//
saptadaśāni pṛṣṭhāni/ dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ/ tad eva tenāpnoti/ daśa hastyāṅgulayas sapta śīrṣanprāṇāḥ/ tat saptadaśam/ tad evātropasaṃdadhāti//
saptadaśārbhavaḥ/ dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ/ tad eva tenābhipūrvam āpnoti/ daśa padyāṅgulayaś catvāry ūrvaṣṭhīvāni trayo 'vācaḥ prāṇāḥ/ tat saptadaśam/ tad evātropasaṃdadhāti//
ekaviṃśam agniṣṭomasāma/ dvādaśa māsāḥ pañcartavas yatra ime lokā asāv āditya ekaviṃśaḥ/ tad eva tenāpnoti/ daśa hastyāṅgulayo daśa padyā ātmaikaviṃśaḥ/ tad evātropasaṃdadhāti

sa haivaṃ vidvān ahorātrayor ardhamāsaśo māsaśa ṛtuśas saṃvatsaraśa etasmin sarvasminn ātmānam upasaṃdhāya taṃ mṛtyuṃ tarati yas svarge loke/ na haivaṃvit punar mriyate/ tasya harṅmayāny asthāni bhavanti sāmamayāni māṃsāni/ sa eṣo 'pahatapāpmā dhūtaśarīro 'tītyaitaṃ mṛtyuṃ śarīraṃ dhūnute//
athaite daivī ca mānuṣī ca virājau/ tayor eva etad ādityo 'dhyūḍhas tapati/ catasro diśas catvāro 'vāntaradeśā dvāv imau lokau/ eṣā daivī virāṭ/ atha mānuṣī/ catvāro 'ttāraṣ ṣaḍ ādyāḥ/ brāhmaṇaś ca rājanyaś ca vaiśyaś ca śūdraś caite 'ttāraḥ/ gauś cāśvaś cājāś cāviś ca vrīhiś ca yavaś caita ādyāḥ/ etayor eṣa etad ādityo 'dhyūḍhas tapati/ tan na śoko na himo nāśanāyati na pipāsati nāsya kā canāvṛttir asti/ na ha vā aśanāyati na pipāsati nāsya kā canāvṛttir bhavati ya evaṃ veda

yajamānaṃ ha vā etad udgātā reto bhūtaṃ siñcati yad bahiṣpavamānaṃ gāyati/ mana eva retasyayā samīrayati prāṇaṃ gāyatryā cakṣus triṣṭubhā śrotraṃ jagatyā vācam anuṣṭubhā/ ātmānam eva paṃktyā pratyupadadhāti/ atha yad etad uttamaṃ tṛcaṃ janmaiva tat/ praiva tena janayati//
yasmād etad ghoṣīvopabdimad iva gāyate tasmād ghoṣīvopabdimad iva garbhā jāyante/ tad u vā āhur aghoṣam eva geyam/ yadā vai vijāyamānā krarikurute 'tha sā ghoṣā- karoti/ atho śanair iva vā aghoṣam iva māgāmṛṣṭid vijāyate/ atho haitat satyaṃ yad gāyatram/ tasya saṃpadaṃ lobhayed rathantaravarṇām abhyasyet/ tasmād aghoṣam eva geyam iti//
athāgneyam ājyam ekadevatyam/ pretir eva sā/ athaindrāgnaṃ dvidevatyam/ pratiṣṭhitir eva sā/ sā vā eṣā pretiś caiva pratiṣṭhitiś ca/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda//
trivṛtpañcadaśābhyāṃ puruṣo 'smin loke pratiṣṭhitaḥ/ sa yam eva harati sa trivṛd yena pratitiṣṭhati sa pañcadaśaḥ/ tau vā etāv ubhāv eva trivṛtāv ubhau pañcadaśau/ tejo vai brahmavarcasaṃ trivṛt stoma ojo vīryaṃ pañcadaśaḥ/ ojasaiva tad vīryeṇa pratiṣṭhāya tejo brahmavarcasaṃ harati ya evaṃ veda

atha mādhyaṃdinasya pavamānasya gāyatrī/ yo 'yam avāṅ prāṇa eṣa eva saḥ/ tasyāṃ dve sāmanī/ tasmād etena dvayaṃ prāṇena karoti bhasma ca karoti vātaṃ ca/ nānā prastāvo nānā nidhane hiṃkāro 'ntareṇa/ tasmān netara itaram anuninardati netara itaram/ etena hi tad vihṛtam//
atha bṛhatī/ yo 'yaṃ prāṅ prāṇa eṣa eva saḥ/ tasyāṃ dve sāmanī/ tasmād etena dvayaṃ prāṇena karoti retaś ca siñcati mehati ca/ nānā prastāvo nānā nidhane hiṃkāro 'ntareṇa/ tasmānn netara itaram anuninardati netara itaram/ etena hi tad vihṛtam//
atha triṣṭup/ nābhir eva sā/ tasyām ekaṃ sāma/ tasmād etenaikam eva prāṇena karoti yad eva prāṇān udanato 'nūdaniti//
atha pṛṣṭhāni/ indriyaṃ vai vīryaṃ pṛṣṭhāni/ tasmād ye ke cānūkabhājo gor aśvasya puruṣasya teṣām anūkam eva baliṣṭham/ indriyaṃ hy etad vīryaṃ yat pṛṣṭhāni/ tāni bṛhatīṣu bhavanti/ tasmād imā bṛhatīr iva kīkasā bṛhatīr iva paśavaḥ pṛṣṭham abhisamāyanti//
athārbhavasya pavamānasya gāyatrī/ yo 'yaṃ prāṇa eṣa eva saḥ/ tasyāṃ dve sāmanī/ tasmād dvayaṃ prāṇena karoti prāṇyāpāniti/ nānā prastāvo nānā nidhane hiṃkāro 'ntareṇa/ tasmān netara itaram anuninardati netara itaram/ etena hi tad vihṛtam//
athoṣṇikkakubhau/ cakṣuṣī te/ samānaṃ chandaḥ/ dve sāmanī/ tasmād dve akṣyau samānaṃ paśyataḥ/ tripador ṛcor bhavataḥ/ tasmāt trivṛc cakṣuś śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīnikā/ parovarīsyor ṛcor bhavataḥ/ tasmāt parovarīyaḥ puruṣaḥ paśyati/ nānā prastāvo nānā nidhane hiṃkāro 'ntareṇa/ tasmān nānāvīrye cakṣuṣī//
athānuṣṭup/ vāg eva sā/ tasyāṃ dve sāmanī/ tasmād dvayaṃ vācā karoty annaṃ cainayātti vadati ca/ nānā prastāvo nānā nidhane hiṃkāro 'ntareṇa/ tasmān na sarvaṃ satyaṃ vācā vadati na sarvam anṛtam/ etena hi tad vihṛtam//
atha jagatī/ śrotram eva tat/ tasyām ekaṃ sāma/ tasmād etenaikam eva śrotreṇa karoti yad eva śṛṇoti/ catuṣpadāyām ṛci bhavati/ tasmāt samānatra san sarvā anudiśaś śṛṇoti/ api parāṅ yan paścād vadataś śṛṇoti//
atha yajñāyajñīyam/ śira eva tat/ adhyūḍhaṃ vā etad anyeṣv aṅgeṣu yac chiraḥ/ adhyūḍham anyeṣu stotreṣu yajñāyajñīyam/ adhyūḍho 'nyeṣu sveṣu bhavati ya evaṃ veda/ upari vā etad anyebhyo 'ṅgebhyo yac chiraḥ/ upary anyebhyas stotrebhyo yajñāyajñīyam/ upary anyebhyas svebhyo bhavati ya evaṃ veda//
sa eṣo 'pahatapāpmā yajña eva pratyakṣam/ tasya ha nopavadaṃś ca na pāpaṃ kartāsti/ yady enaṃ bahiṣpavamāne 'nuvyāhared yajñasya retas siktam acīklṛpaṃ yajñamāro 'retaskā te prajā bhaviṣyatīty enaṃ brūyāt/ yady enam ekadevatya ājye 'nuvyāhared yajñasya pretim acīklṛpaṃ yajñamār prety ajanayaṃ mariṣyasīty enaṃ brūyāt/ yady enaṃ dvidevatya ājye 'nuvyāhared yajñasya pratiṣṭhām acīklṛpaṃ yajñamāro 'pratiṣṭhito bhaviṣyasīty enaṃ brūyāt/ yady enaṃ mādhyaṃdinasya pavamānasya gāyatryām anuvyāhared yajñasyāvāñcaṃ prāṇam acīklṛpaṃ yajñamāro vīghātas tvā haniṣyatīty enaṃ brūyāt/ atho ha brūyād avasnāvas tvā haniṣyatīti/ yady enaṃ bṛhatyām anuvyāhared yajñasya śiśnam acīklṛpaṃ yajñamāro mūtragrāhas tvā haniṣyatīty enaṃ brūyāt/atho ha brūyād aretasko bhaviṣyasīti/ yady enaṃ triṣṭubhy anuvyāhared yajñasya nābhim acīklṛpaṃ yajñamāra udāvartas tvā haniṣyatīty enaṃ brūyāt/ yady enaṃ pṛṣṭheṣv anuvyāhared yajñasyendriyaṃ vīryam acīklṛpaṃ yajñamāro vajras tvā haniṣyatīty enaṃ brūyāt/ atho ha brūyād anājñātavadhas tvā haniṣyatīti

yady enam ārbhavasya pavamānasya gāyatryām anuvyāhared yajñasya prāṇam acīklṛpaṃ yajñamāraḥ prāṇas tvā hāsyatīty enaṃ brūyāt/ atho ha brūyāt pramāyuko bhaviṣyasīti/ yady enam uṣṇikkakubhor anuvyāhared yajñasya cakṣuṣī acīklṛpaṃ yajñamāro 'ndho bhaviṣyasīty enaṃ brūyāt/ yady enam anuṣṭubhy anuvyāhared yajñasya vācam acīklṛpaṃ yajñamāro vāk te 'pakramiṣyatītya enaṃ brūyāt/ atho ha brūyād aśanayā mariṣyasīti/ yady enaṃ jagatyām anuvyāhared yajñasya śrotram acīklṛpaṃ yajñamāro badhiro bhaviṣyasīty enaṃ brūyāt/ yady enaṃ yajñāyajñīye 'nuvyāhared yajñasya śiro 'cīklṛpaṃ yajñamāraś śiraste vipatiṣyatīty enaṃ brūyāt

ete ha vai prativyāharāḥ na haivaṃvid yajñiyām ārtim ārchati/ ya evainam upavadati sa ārtim ārchati/ sa ya enam upavadet taṃ brūyāt pūrṇam evāham etaṃ sāṅgaṃ satanuṃ sarvaṃyajñaṃ veda sa yat tvam atronaṃ vettha tat tvayaivāpidadhānīti/ sa evārtim ārchati ya evaṃ vidvāṃsam upavadati//
sa eṣa prajāpatir agniṣṭomo 'mūm ekaviṃśīṃ yajñāyajñīyasyāsu bahiṣpavamānīṣu navasu pratyupadhāya śaya etā dviṣṭanā virājo duhānaḥ pañca pañcadaśāni pañca saptadaśāni/ tā eva pañca dvātriṃśinīr virājaḥ duhe ha vai virājaṃ sarvān kāmān ya evaṃ veda/ sa haivaṃ vido 'nṛtaṃ cana vadato yajñas sravati/ sravati ha vā anṛtaṃ vadato yajño 'tho ha pūyati/ no ha tv evaṃvido yajñas sravati na pūyati/ tasmāt kurupañcālā dviṣṭanāṃ na duhre/ prajāpater ha sā/ tasmād v anya udantā duhre/ nahi te tāṃ viduḥ/ tasmād v anya udantā aśanāyukatarā iva//
sa eṣa prajāpatir agniṣṭomaḥ --

--parimaṇḍalo bhūtvānanto bhūtvā śaye/ tadanukṛtīdam apy anyā devatāḥ parimaṇḍalāḥ parimaṇḍala ādityaḥ parimaṇḍalaś candramāḥ/ parimaṇḍalā dyauḥ parimaṇḍalam antarikṣaṃ parimaṇḍaleyaṃ pṛthivī/ api yad idaṃ puruṣe divyaṃ tatparimaṇḍalam/ etasyaiva nyaṅgam anunyañjānaḥ parimaṇḍalāṃ mahatīm anantāṃ śriyaṃ jayati ya evaṃ veda//
sa eṣa yajña ūrdhva eva puruṣam anvāyattaḥ/ tasya pādāv eva bahiṣpavamānam/ imāny eva catvāry ūrvaṣṭhīvāny ājyāni/ yad arvācīnaṃ nābhes sa trichandā mādhyaṃdinaḥ/ pṛṣṭhāny eva pṛṣṭhāni/ ayam ārbhava idam agniṣṭomasāma//
tad dha nagariṇaṃ dālbhyaṃ brāhmaṇaḥ papraccha kadryaṅ yajña iti/ sa hovācordhva eva puruṣam anvāyatta iti/ evaṃ ha tad uvāca/ sa ya evam etad ūrdhvam ātman yajñaṃ tāyamānaṃ vedordhv eva prajayā paśubhī rīhanna(rohann) eti/ ya u enaṃ pratyañcaṃ veda pratyaṅa bhūtiṃ bhavati/ tasyedam eva bahiṣpavamānam imāny ājyāny ayaṃ mādhyaṃdinaḥ pṛṣṭhāny eva pṛṣṭhāny ayam ārbhavaḥ pratiṣṭhaiva yajñāyajñīyam/ pratyaṅ bhūtiṃ bhavati/ ya evam etāv ātman yajñau tāyamānau vedopa hainaṃ yajñau namataḥ

tasyaiṣa ślokaḥ
yad asya pūrvam aparaṃ tad asya yad v asyāparaṃ tad v asya pūrvam/
aher iva sarpaṇaṃ śākalasya na vijānāmi yatarat purastāt//
iti/ śakalo ha gaupāyano yajñaṃ mimāna iyāya/ sa ha smaitan na vijānāti katarad yajñasya pūrvaṃ katarad aparaṃ katarad aṇīyaḥ katarat sthavīya iti/ tad āhuḥ kuto yajñasyāṇiṣṭham iti/ yato variṣṭham iti/ kuto variṣṭham iti/ yato 'ṇiṣṭham iti/ bahiṣpavamānaṃ vāva prati yajño 'ṇiṣṭhaḥ/ tad idaṃ pādāv avocat/ pādau vai prati puruṣo 'ṇiṣṭhaḥ/ tad vai variṣṭhaḥ/ padbhyāṃ hy eti/ kuto variṣṭha iti/ yato 'ṇiṣṭha iti/ yajñāyajñīyaṃ vāva prati yajño 'ṇiṣṭhaḥ/ tad idaṃ śiro 'vocat/ śiro vai prati puruṣo 'ṇiṣṭhaḥ/ tad vai variṣṭhaḥ/ akṣibhyāṃ hi paśyann eti//
tad āhur yad ūrdhvo yajñas tāyeta devā eva jīveyurna manuṣyāḥ/ yad arvāṅ tāyeta manuṣyā eva jīveyur na devā iti/ ūrdhvaś ca ha vai yajñas tāyate 'rvāṅ cātho ha tiryaṅ/ tad yat pṛccheyuḥ kadryaṅ yajña ity ūrdhva iti brūyād atho 'rvāṅ ity atho tiryaṅṅ iti/ sarvā eva diśa iti brūyāt/ sarvā u ha vai diśa evaṃvido yajñas tato bhavati//
kurupañcālā ha brahmodyam ūdire/ te ha śvānaṃ saṃveṣṭitaṃ śayānam upeyuḥ/ te hocur asmin nv eva no vijayo 'dhy astv iti/ te ha pañcālāḥ kurūn papracchuḥ kim asya yajñasyeveti/ tad dha na pratyūcuḥ/ sa hovāca vasiṣṭhaś caikitāneyo yathā vā asāv ado 'mūm ekaviṃśīṃ yajñāyajñīyasyāsu bahiṣpavamānīṣu navasu pratyupadhāya śaya evaṃ vā ayam idam ubhāv antau saṃdhāya śaye/ tasya vā ayaṃ yajñakrator anayā śayyayo rūpaṃ nigacchatīti/ tasmād idam anarthyaṃ santaṃ bibhṛteti/ tena ha jigyuḥ

dvir ha vai yajamāno jāyate mithunād anyaj jāyate yajñād anyat/ tad yan mithunāj jāyate tad asmai lokāya jāyata/ atha yad yajñāj jāyate tad amuṣmai lokāya jāyate gandharvalokāya jāyate devalokāya jāyate svargalokāya jāyate//
yajño vai yajamāno yajñas somo rājā/ tad yad dhavirdhāne grāvabhis somaṃ rājānam abhiṣuṇvanti yajamānam eva tad retaḥ kurvanti//
prajāpatir eṣa yad udgātā/ sa tvaṣṭā sa retasas sektā sa rūpāṇāṃ vikartā/ tad yad bahiṣpavamāna retasyāṃ gāyati yajamānam eva tad retobhūtaṃ siñcati/ yad ṛcam asāmnīṃ gāyed asthy eva jāyeta na māṃsam/ yat sāmānṛcaṃ gāyen māṃsam eva jāyeta nāsthi/ ṛcaṃ sāmnābhiliptāṃ gāyati/ tasmāl lomnā tvacā māṃsena puruṣo 'bhilipto jāyate//
tasyāṃ na hiṃkuryāt/ yad dhiṃkuryād vajreṇa hiṃkāreṇa reto vicchindyāt/ yo hi tad api bālena vīyāt sa evainad vicchindyāt/ tām adhīyan gāyet/ yad anadhīyan gāyed aretaskā garbhā jāyeran/ aretaskā ha vai durudgātur vartanyāṃ garbhā jāyante

gāyatrīṃ gāyati/ prāṇo vai gāyatrī/ tasyai dve akṣaऱe vyatiṣajati/ prāṇāpānāv eva tad vyatiṣajati/ tasmāt prāṇāpānau tad vyatiṣaktau prajā anusaṃcarata ā ca parā cāyātayāmānau/ tām adhīyan gāyet/ yad anadhīyan gāyen mṛtā garbhā jāyeran/ mṛtā ha vai durudgātur vartanyāṃ garbhā jāyante//
triṣṭubhaṃ gāyati/ cakṣur vai triṣṭup/ tasyai dve akṣare dyotayati/ cakṣuṣī eva tad dadhāti/ tasmād yukte iva cakṣuṣī/ tām adhīyan gāyet/ yad anadhīyan gāyed andhā garbhā jāyeran/ andhā ha vai durudgātur vartanyāṃ garbhā jāyante//
jagatīṃ gāyati/ śrotraṃ vai jagatī/ tasyai catvāry akṣarāṇi dyotayati/ śrotram eva tad dadhāti/ śrotre dve pariśravaṇe dve/ tasmāt samānatra san sarvā anudiśaś śṛṇoti/ api parāṅ yan paścād vadataś śṛṇoti/ tām adhīyan gāyet/ yad anadhīyan gāyed badhirā garbhā jāyeran/ badhirā ha vai durudgātur vartanyāṃ garbhā jāyante//
anuṣṭubhaṃ gāyati/ vāg vā anuṣṭup/ tām arvācīm abhinudan gāyati vāco 'napakrāmāya/ yat parācīm apanudan gāyed vācaṃ pradhamed vāg asmād apakrāmukā syāt/ tāṃ yad arvācīm (?) abhinudan gāyaty ātmann eva tad vācaṃ pratiṣṭhāpayati/ tasyai niruktaṃ cāniruktaṃ ca pade gāyati/ niruktena vai vāco bhuñjate 'niruktam asyā upajīvanīyam/ bhuṃkte vācopa cainaṃ jīvati ya evaṃ veda/ sa yan niruktam eva gāyed vadeyur eva prajā na tūṣṇīm āsīran/ atha yad aniruktaṃ gāyet tūṣṇīm eva prajā āsīran na vadeyuḥ/ yasmān niruktaṃ cāniruktaṃ ca pade gāyati tasmāt prajā vadanti ca tūṣṇīṃ cāsate

tāṃ balavad upabdimatīṃ nighātaṃ gāyet/ nighnad ava ha khalu vā etac chando yad anuṣṭup/ anuṣṭubhā vai vācā chandasā devā asurān avāco 'vāghnan/ tāṃ yad balavad upabdimatīṃ nighātaṃ gāyati -- bhrātṛvyo vai pāpmā -- bhrātṛvyam etat pāpmānaṃ vācam avahanti śriyam ātmanāśnute/ tām adhīyan gāyet/ yad anadhīyan gāyed ajihvā garbhā jāyeran/ ajihvā ha vai durudgātur vartanyā garbhā jāyante//
paṃktiṃ gāyati/ ṛtavo vai paṃktiḥ/ tāṃ gāyatrīm eva prasṛtāṃ gāyati/ tasmād garbhā jāyamānāḥ prasāryante/ tām adhīyan gāyet/ yad anadhīyan gāyet sāmi garbhāḥ pateyuḥ/ sāmi ha vai durudgātur vartanyāṃ garbhāḥ patanti/ atha yad etad uttamaṃ tṛcaṃ janmaiva tat/ praiva tena janayati//
mano vai retasyā prāṇo gāyatrī cakṣus triṣṭup śrotraṃ jagatī vāg anuṣṭup/ sa yo mano retasyeti vidvān udgāyati mahāmanā manasvy asmād ājāyate/ atha yaḥ prāṇo gāyatrīti vidvān udgāyati mahāmanā manasvy asmād ājāyate/ atha yaḥ prāṇo gāyatrīti vidvān udgāyati mahāmanā manasvy asmād ājāyate/ atha yaḥ prāṇo gāyatrīti vidvān udgāyati sarvam āyur eti/ atha yo 'smād ājāyate sa sarvam āyur eti/ atha yaś cakṣus triṣṭub iti vidvān udgāyaty ahrītamukhī paśyo dṛṣṭyāsmād ājāyate darśanīyaḥ/ atha yaś śrotraṃ jagatīti vidvān udgāyati śuśrūṣuś śrotriyeṇāsmād ājāyate śravaṇīyaḥ/ atha yo vāg anuṣṭub iti vidvān udgāyati śastodgātā vācorārddhy asmād ājāyate --

-- sabheyaḥ//
evaṃ hy etat kurupañcālā aviduḥ/ tasmāt kurupañcāleṣu sarvair vīrais saha vīra ājāyate/ atha yarhy etad udantāḥ purā nāvediṣus tasmād udanteṣu purā sarvair vīrais saha vīro nājani/ atha yata idam udantān evaṃvidaś ca sacanta evaṃvidaś cainān yājayanti tato harvācīnam udanteṣu sarvair vīrais saha vīra ājāyate//
kurupañcālā ha brahmodyam ūdire/ te ha pañcālāḥ kurūn papracchuḥ kiṃ vayaṃ tad yajñe 'kurma yenāsmāsu sarvair vīrais saha vīra ājāyata iti/ tad dha na pratyūcuḥ/ tena hainān jigyuḥ/ te yat pratyavakṣyan yasmād vayam evaṃvidaś ca sma evaṃvidaś ca no yājayanti tenāsmāsu sarvair vīrais saha vīra ājāyata iti/ sarvair ha vā asmād vīrais saha vīra ājāyate ya evaṃ veda//
tad āhur vigeyā dhurā na vigeyā iti/ vigeyā ity āhuḥ --

--kuravaḥ//
gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam/ tad evānuṣṭub anvāyattā/ sa yad gāyatre sati prātassavane gāyatrīṃ gāyati -- brahma vai gāyatrī brahma prātassavanaṃ -- sva eva tad āyatane brahma dadhāti//
atha yat triṣṭubhaṃ gāyati -- kṣatraṃ vai triṣṭup/ enāni vai kṣatre śilpāni hastiniṣko 'śvatarīratho 'śvaratho rukmaḥ kaṃsaḥ -- tāny eva tad āhṛtya brahmaṇy anakti//
atha yaj jagatīṃ gāyati - - viḍ vai jagatī/ etāni vai viśi śilpāni go'śvaṃ hastihiraṇyam ajāvikaṃ vrīhiyavās tilamāṣās sarpiḥ kṣīraṃ rayiḥ puṣṭiḥ -- tāny eva tad āhṛtya brahmaṇy anakti//
tad evānuṣṭub anvāyattā/ atha yad anuṣṭubhaṃ gāyati -- ānuṣṭubho vai śūdraḥ -- śūdrād eva tad āhṛtya brahmaṇy anakti

tad yathā tūṣṇīṃ kaśanair vihanyād evam evaitāni sarvāṇi śilpāny āhṛtya brahmaṇy anakti/ tasmād vigeyā iti//
yato ha vā idam etā vigīyante tato hedaṃ brāhmaṇā jīyante/ atha yarhy etā na vijagur annādyā ha brāhmaṇā āsuḥ/ ekāpaccādevā (ekāpaścādevā?) harvāśata ekaśakaṭe vaśe hasmad amathitvā satyayajñaḥ pauluṣir yāti/ atha yata idam etā vigīyante tato haitāni śilpāni brāhmaṇeṣv adhigamyante//
gāyatrīṃ purastād gāyati gāyatrīm upariṣṭāt/ brahma vai gāyatrī/ brahmaṇaiva tad etāny ubhayataś śilpāni parigṛhṇāti/ brahmaṇā hainam etāny ubhayataś śilpāni parigṛhītāny upatiṣṭhante ya evaṃ veda//
na vigeyā ity āhuḥ pañcālāḥ/ svayaṃ vigītā vā etā yad dhuraḥ/ anusavanaṃ vā etā vigāyann abhyārohati/ atha yad enān pāpī kīrttir anutiṣṭhati vyagāsiṣur iti/ yau vai yudhyete yāv ṛtīyete tāv āhur vyagāsiṣṭhām iti/ atho ye rāṣṭre pyavabhindāne --

--tiṣṭhata iti//
gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam/ tad evānuṣṭub anvāyattā/ sa yad gāyatre sati prātassavane gāyatrīṃ gāyati -- brahma vai gāyatrī -- brahmaiva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati/ so 'syāditsata upajihīrṣate/ atho 'syaiva tat/ svena hy enam ābhajati//
atha yat triṣṭubhaṃ gāyati -- kṣatraṃ vai triṣṭup -- kṣatriyam eva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati/ so 'syāditsata upajihīrṣate/ atho 'syaiva tat/ svena hy enam ābhajati//
atha yaj jagatīṃ gāyati -- viḍ vai jagatī -- vaiśyam eva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati/ so 'syāditsata upajihīrṣate/ atho 'syaiva tat/ svena hy enam ābhajati//
tad evānuṣṭub anvāyattā/ atha yad anuṣṭubhaṃ gāyati -- ānuṣṭubho vai śūdraḥ -- śūdram eva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati/ so 'syāditsata upajihīrṣate/ atho 'syaiva tat/ svena hy enam ābhajati//
yady āvṛṅ (āvir?) nātho pāke naiva lipsate/ tasmān na vigeyā iti/ yato ha vā idam etā vigīyante tato hedaṃ brāhmaṇā jīyante/ atha yarhy etā na vijagur ajeyā ha brāhmaṇā āsuḥ

gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam/ tad evānuṣṭub anvāyattā/ sa yad gāyatraṃ sat prātassavanaṃ sarvam eva gāyatraṃ gāyati brahmaṇa eva taṃ kevalam uddhāram uddharati/ so 'sya brahmaṇaḥ kevala uddhāra uddhṛto bhavati//
atha yat traiṣṭubhaṃ san mādhyaṃdinaṃ savanaṃ gāyatreṇaivānupratipadyate brāhmaṇam eva tat kṣatriyasya sve 'nvābhajati/ so 'smai ditsati śraddhayā karmaṇopacāreṇa/ yadā vai kṣatriyaṃ śraddhā vindati brāhmaṇaṃ vāva sa tarhīchati/ so 'smai dadāti//
atha yaj jāgataṃ sat tṛtīyasavanaṃ gāyatreṇaivānupratipadyate brāhmaṇam eva tad vaiśyasya sve 'nvābhajati/ so 'smai ditsati śraddhayā karmaṇopacāreṇa/ yadā vai vaiśyaṃ śraddhā vindati brāhmaṇaṃ vāva sa tarhīchati/ so 'smai dadāti//
tad evānuṣṭub anvāyattā/ atha yad anuṣṭubhaṃ gāyati -- ānuṣṭubho vai śūdraḥ -- brāhmaṇam eva tac chūdrasya sve 'nvābhajati/ so 'smai ditsati śraddhayā karmaṇopacāreṇa/ yadā vai śūdraṃ śraddhā vindati brāhmaṇaṃ vāva sa tarhīchati/ so 'smai dadāti/ kevalaṃ svaṃ kurute 'pitvī kṣatre bhavaty apitvī viśi/ yāty antasthāntasthāyāṃ jīyate/ upa hainaṃ śataṃ pariskandās tiṣṭhante 'tho bhūyāṃso ya evaṃ vidvān dhuro na vigāyatīti/ sa yadi vigāyed ado vidvān vigāyet/ yad u na vigāyed idaṃ vidvān na vigāyet/ ārtis sā yo 'nyatarad eva vedeti ha smāha śāṭyāyaniḥ

retasyāṃ gāyati/ retas tat siñcati/ tad retas siktaṃ gāyatryodvardhayati varṣīyasā chandasā/ tat triṣṭubhodvardhayati varṣīyasā chandasā/ taj jagatyodvardhayati varṣīyasaiva chandasā/ tad yad varṣīyasā chandasodvardhayati tasmād vardhamānasya bhūyobhūyo vīryaṃ bhavati//
anuṣṭubhāṇiṣṭhaṃ gacchati hrasīyasaiva chandasā/ tasmād uttaravayase pratitarām ivāvavardhate/ paṃktyāṇiṣṭhāṃ gacchati/ tasmāt pañcame māsi garbhā vikriyante/ anuṣṭubhā vācāṇiṣṭhāṃ gacchati/ tasmād u jīrṇasya vācaṃ śuśrūṣante/ śiro vā etad yajñasya yad bahiṣpavamānam/ tad vai tat/ retasyaivāpi sarva ātmā/ sa yad bahiṣpavamāne --

-- gāyatrīṃ gāyati prāṇo vai gāyatro gāyatraṃ śira eva/ tadāyatano vai prāṇaḥ/ yac chiras sva eva tad āyatane prāṇaṃ dadhāti//
triṣṭubhaṃ gāyati/ cakṣur vai triṣṭup/ tām eva tad āhṛtya śīrṣan niyunakti/ yan niyunakti tasmān niyuktam iva cakṣuḥ/ tām anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti/ tasmād uta jīvata eva cakṣur apakrāmati//
jagatīṃ gāyati/ śrotraṃ vai jagatī/ tām eva tad āhṛtya śīrṣan niyunakti/ yan niyunakti tasmān niyuktam iva śrotram/ tām anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tṛtīyasavanāyatanāṃ vā/ tāṃ yad anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tasmād uta jīvata eva śrotram apakrāmati/
anuṣṭubhaṃ gāyati/ vāg vā anuṣṭup/ tām eva tad āhṛtya śīrṣan niyunakti/ yan niyunakti tasmān niyukteva vāk/ tām anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tṛtīyasavanāyatanāṃ vā sarvāyatanāṃ vā/ tāṃ yad anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tasmād uta jīvata eva vāg apakrāmati/ avānye prāṇāḥ krāmanti na prāṇaḥ

tad āhuḥ kiṃ tad yajñe kriyate yasmāj jīvata evānye prāṇā apakrāmanti na prāṇa iti/ sa brūyād yasmāt sva āyatane gāyatrīṃ gāyati tasmād yāvaj jīvati tāvat prāṇo nāpakrāmatīti//
atha ha vai dhurāṃ vijñāś ca saṃjñāś ca/ māno vai retasyā prāṇo gāyatrī cakṣus triṣṭup śrotraṃ jagatī vāg anuṣṭup/ manasā suhārdasaṃ ca durhārdasaṃ ca vijānāti/ prāṇena surabhi cāsurabhi ca vijānāti/ cakṣuṣā darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca vijānāti/ śrotreṇa śravaṇīyaṃ cāśravaṇīyaṃ ca vijānāti/ vācā svādu cāsvādu ca vijānāti/ etā iha vijñāḥ/ vi ha vai jñāyate śreyān bhavati ya evaṃ veda//
tā u eva saṃjñāḥ/ mano vai retasyā prāṇo gāyatrī cakṣus triṣṭup śrotraṃ jagatī vāg anuṣṭup/ retasyāyāṃ prastutāyāṃ yasya kāmayeta -

-- tasya manasā mano dhyāyet/ gāyatryāṃ prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya prāṇena prāṇaṃ dhyāyet/ triṣṭubhi prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya cakṣuṣā cakṣur dhyāyet/ jagatyāṃ prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya śrotreṇa śrotraṃ dhyāyet/ anuṣṭubhi prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya vācā vācaṃ dhyāyet/ etā u ha saṃjñāḥ/ saṃ ha vai tena jānīte yena kāmayate 'nena saṃjānīyeti ya evaṃ veda//
athaitā devadhuraś ca manuṣyadhuraś ca saṃdadhati/ mano vai manuṣyadhur āpo devadhuraḥ/ retasyāyāṃ prastutāyāṃ manasāpas saṃdadhyāt/ tad antarā yajamānasya mano 'vayātayet/ prāṇo vai manuṣyadhūr vāyur devadhūḥ/ gāyatryāṃ prastutāyāṃ prāṇena vāyuṃ saṃdadhyāt/ tad antarā yajamānasya prāṇam avayātayet/ cakṣur vai manuṣyadhūr ādityo devadhūḥ/ triṣṭubhi prastutāyāṃ cakṣuṣādityaṃ saṃdadhyāt/ tad antarā yajamānasya cakṣur avayātayet/ śrotraṃ vai manuṣyadhūr diśo devadhūḥ/ jagatyāṃ prastutāyāṃ śrotreṇa diśas saṃdadhyāt/ tad antarā yajamānasya śrotram avayātayet/ vāg vai manuṣyadhūḥ pṛthivī devadhūḥ/ anuṣṭubhi prastutāyāṃ vācā pṛthivīṃ saṃdadhyāt/ tad antarā yajamānasya vācam avayātayet/ etad vai devadhuraś ca manuṣyadhuraś ca saṃdadhāte/ tad vai devadhuraś ca manuṣyadhuraś ca saṃdhāya taṃ mṛtyuṃ tarati yas svargaloke/ na haivaṃvit punar mriyate/ devatāsva ātmanam upasaṃdadhāti

athaiteṣāṃ mahatāṃ brāhmaṇānāṃ samuditam āruṇer jīvalasya kārīrāder aṣāḍhasya sāvayasasyendradyumnasya bhāllaveyasyeti/ jīvalaś ca ha kārīrādir indradyumnaś ca bhāllaveyas tau hāruṇer ācāryasya sabhāga ājagmatuḥ/ te hāṣāḍhasya gṛheṣu śiśyire/ sa hovācāṣāḍha ām āruṇe yat sahaiva brahmacaryam acarāva sahānvābravīvahy atha kenedaṃ tvam asmān atyanūciṣe/ yad idaṃ tvam iyatpriyaḥ kīrtter iyatpriyaś cakṣuṣa iyatpriyas saner asi kena tvam idaṃ prāpitheti/ sa hovāca dhūrṣva evāhaṃ tad upāsa iti/ kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāssa iti/ priyam iti/ ya āsāṃ priyam upāste kiṃ sa bhavatīti/ priya eva sa kīrtteḥ priyaś cakṣuṣaḥ priyas saner bhavatīti/ evam eva tvam asīti hocuḥ//
atha hocur jīvalaṃ kārīrādiṃ yad idaṃ tvam eva tasyārdhasya śreṣṭho 'si yasminn asy api tvā rājāno 'dhastād upāsate kena tvam idaṃ prāpitheti/ sa hovāca dhūrṣv evāhaṃ tad upāsa iti / kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāss iti / śriyam iti / ya āsāṃ śriyam upāste kiṃ sa bhavatīti/ yasminn evārdhe bhavati tasya śreṣṭho bhavaty apy enaṃ rājāno 'dhastād upāsata iti/ evam eva tvam asīti hocuḥ//
atha hocur aṣāḍhaṃ sāvayasaṃ yat tvaṃ śārkarākṣāṇāṃ vāva grāmaṇy evāsi kena tvam idaṃ prāpitheti/ sa hovāca dhūrṣv evāhaṃ tad upāsa iti/ kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāssa iti/ jātam iti/ ya āsāṃ jātam upāste kiṃ sa bhavatīti / yatraiva sajāto bhavati tad grāmaṇīr bhavatīti/ evam eva tvam asīti hocuḥ//
atha hocur indradyumnaṃ bhāllaveyaṃ yad idaṃ tavoparyuparya anyān kīrttiś carati vivacanam evāsi kena tvam idaṃ prāpitheti/ sa hovāca dhūrṣv evāhaṃ tad upāsa iti/ kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāssa iti/ yaśa iti/ ya āsāṃ yaśa upāste kiṃ sa bhavatīti/ uparyupary evānyān kīrttiś carati vivacanam eva bhavatīti/ evam eva tvam asīti hocuḥ/
te hocur itthaṃ ced idam abhūd etedaṃ saṃprabravāmahā iti

te hāruṇim ūcus tvaṃ vai na ācāryo 'si tvaṃ prathamo brūṣveti/ sa hovāca gāyatrīm evāhaṃ priyam upāsa iti/ prāṇo vai gāyatrī prāṇo vai priyam/ na vai prāṇāt preyaḥ kiṃ canāsti/ sa ya evam etāṃ gāyatrīṃ priyam upāste yathā priya eva prāṇa ātmana evaṃ priya eva sa kīrtter evaṃ priyaś cakṣuṣa evaṃ priyassaner bhavatīti//
atha hovāca jīvalaḥ kārīrādis triṣṭubham evāhaṃ śriyam upāsa iti/ kṣatraṃ vai triṣṭup kṣatraṃ vai śrīḥ/ sa ya evam etāṃ triṣṭubhaṃ śriyam upāste yasminn evārdha bhavati tasya śreṣṭho bhavaty apy enaṃ rājāno 'dhastād upāsata iti//
atha hovācāṣāḍhas sāvayaso jagatīm evāhaṃ bhūmānaṃ prajātim upāsa iti/ bhūmā vai prajātir jagatī chandasām/ sa ya evam etāṃ jagatīṃ bhūmānaṃ prajātim upāste bhūmānam eva prajayā paśubhir gacchati yatraiva sajāto bhavati tad grāmaṇīra bhavatīti//
atha hovācendradyumno bhāllaveyo 'nuṣṭubham evāhaṃ yaśa upāsa iti/ vāg vā anuṣṭup vāg u vai yaśaḥ/ vāg uparyupary anyān kīrttiś carati/ sa ya evam etām anuṣṭubhaṃ yaśa upāsta eṣaivāsya vāg anuṣṭub uparyupary evānyān kīrttir viharanty eti vivacanam eva bhavatīti

te ha vai te tathaikaikenaivāsuḥ/ atha ya evam etāni sarvāṇy ekadhā vedaivaṃ hy etāni sarvāṇy ekadhā bhavanty ekadhaiva śreṣṭhas svānāṃ bhavati//
tad u hovāca vāsiṣṭhaścaikitāneyaḥ paścaivānubudhya dhuro ha vā ime brāhmaṇā mīmāṃsamānās tām eva dhuraṃ nāvāgman yasyām etā dhuri sarvā adhīti/ retasyāṃ ha vai sa tad uvāca/ yāṃ ha vā āhur ekā dhūr iti retasyā ha vai sā dhurāṃ dhūḥ/ annaṃ tad dhurām/ alaṃkaraṇaṃ surabhirgandho gāyatryai darśanīyas triṣṭubhaś śravaṇīyo jagatyai/ yad eva vācā puṇyaṃ vadati tad anuṣṭubhaḥ/ sa ha vā enā annam ādadhāti ya enā etais samṛddhayati/ tā enam annādyamānā annādaṃ śreṣṭhaṃ svānāṃ kurvanti/ annādaś śreṣṭhas svānāṃ bhavati ya evaṃ veda

trayo ha vā ete samudrā yat pavamānā agnir vāyur asāv ādityaḥ/ taiś channair udgāyet/ sa yarhi vai prajāpatiḥ prajābhyo vṛṣṭim annādyaṃ prayacchati chādyanta ete tarhi/ prajāpatir eṣa saḥ/ yad udgāsyan pavamānaiś cānyair udgāyati chādayaty eva yajamānam annādyena chādayaty ātmānaṃ chādayati prajā bahuvarṣī tatra parjanyo bhavatīti ha smāha kūṭaś śailano yatrāham udgāyāmīti/ yatra vai bahuvarṣī parjanyo bhavati kalyāṇo vai tatra balīvardo 'śvataro hastī niṣkaḥ puruṣaḥ/ rūpaṃrūpaṃ vāva tatra kalyāṇam ājāyata ity etad dha tad vidvān uvāca/ yo vai devāṃś ca manuṣyāṃś ca vyāvartayati vi pāpmanā vartate//
devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni/ taiśchannaiḥ parokṣam aniruktaiḥ pavamānair udgāyet/ channā iva hi parokṣam aniruktā iva devāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni/ tair acchannaiḥ pratyakṣaṃ niruktair udgāyet/ acchannā iva hi pratyakṣaṃ niruktā iva manuṣyāḥ/ etadvai devāṃś ca vyāvartayati vi pāpmanāvartate ya evaṃ veda

daivīṃ ha vā eṣa saṃsadam eti yaḥ pavamānair udgāyati/ sa yathā śreyāṃsam abhyāyann evaṃ śikṣann evopaśikṣann ivopanamasyann iva/ saṃsiddhaiś śaknuvann upahanyamāna udgāyet/ yathāyantam āmived yathā yad yācet tad dadyāt tādṛk tat/ atha ya etair asaṃsiddhair aśaknuvann upahanyamāna udgāyed yathāyantaṃ pratimived yathā yad yācettan na dadyāt tādṛg u tat/ tad u hātraiva yajñasya samṛddhaṃ ca vyṛddhaṃ ca vijñāyate//
atihāryā ha vā eṣā yat pavamānā/ yo vā atihāryām asaṃvīto 'tigāhate mṛdā vai sa lipyata āyati vā/ atha yas saṃvīto 'tigāhate na mṛdā lipyate nāyati/ evam iva vai pavamānā upacaryāḥ/
tad āhur yad anyāni stotrāṇi stotriyapratipado 'tha kasmāt pavamānā astotriyapratipada iti/ sa brūyāt prāṇā vai pavamānāḥ prāṇā u pāvamānyaḥ/ tad yat pavamānān pāvamānībhir evānupratipadyeran parāñca eva prāṇān nirmṛjyur iti/ tān yad anuṣṭubhānupratipadyante - vāg vā anuṣṭup/ vācy apāno niyataḥ -- vācaiva tad apānaṃ dadhāra

tad āhur aśāntam iva vā etat stotraṃ yat stotriyeṇa nānupratipadyante/ kenaiṣāṃ stotriyapratipado 'nitaṃ bhavatīti/ s brūyād vāg vā anuṣṭub vācy u vai sarvāṇi chandāṃsi/ yad āgneyam aindraṃ pavamānaṃ tenaiṣāṃ stotriyapratipado 'nitaṃ bhavati//
jayā ha vai nāmaite stomā yat pavamānāḥ/ pavamānair vai devā asurān parāñca eva jayanta āyan/ tad yat pavamānāḥ parāñca eva bhavanti yathā parāṅ eva jayann iyāt tādṛk tat/ tān yad anuṣṭubhānupratipadyante -- vāg vā anuṣṭub vāg u vai vācayitrī -- vācā vā āha prehi jayābhikrāma māpakramīr iti/ sa yathā vācā brūyād prehi jayābhikrāma māpakramīr iti tādṛk tat//
devā vai pavamānāḥ/ (tāni) devānāṃ stotrāṇi/ tāni devā anvāyattāḥ/ prajāḥ pṛṣṭhokthāni/ tāni prajānāṃ stotrāṇi/ tāni prajā anvāyattāḥ/ tad yatpavamānaiḥ parācīnair eva stuvate tasmāt parāñco devāḥ/ parāṅ āditya eti parāṅ candramāḥ parāñci nakṣatrāṇi parāṅ agnir dahann eti/ atha yasmāt pṛṣṭhokthaiḥ parācīnaiś cārvācīnaiś ca stuvate tasmād u parācīś cārvācīś ca prajāḥ/ parāñcaḥ prātaḥ prerate/ te sāyaṃ samāvartante/ parāg retas siktam/ tad arvāk prajāyate

pṛthur ha vainyo divyān vrātyān papraccha
yajñasya dhāma paramaṃ guhāyāṃ
nirmitaṃ mahato 'ntarikṣāt/
kasmād yanti pavamānāḥ parāñcaḥ
kasmād ukthyāḥ punar abhyākanikrati//
iti/
devā anyāṃ vartanim adhvarasya mānuṣāsa upajīvanty anyām/
tasmād yanti pavamānāḥ parāñcam
tasmād ukthyāḥ punar abhyākanikrati//
iti ha pratyūcuḥ/ yo vai devān manuṣyeṣva ābhaktān veda manuṣyān u deveṣv ābhakta eva deveṣu bhavaty ābhakto manuṣyeṣu/ gacchati taṃ lokaṃ yatra devā nāsmād devatā apakrāmanti//
devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni/ sāma vai devāḥ prajāś chandāṃsi/ tad yat pavamānasāmāni parāñcy eva bhavanty atheyam anuniveṣṭate/ tena devā manuṣyeṣv ābhaktāḥ/ atha yad abhyāvartiṣv ṛcaṃ niveṣṭamānāṃ sāmānuniveṣṭe teno manuṣyā deveṣv ābhaktāḥ/ sa ya etad evaṃ vedābhakta eva deveṣu bhavaty ābhakto manuṣyeṣu/ gacchati taṃ lokaṃ yatra devā nāsmād devatā apakrāmanti

yo vai devarūpaṃ ca manuṣyarūpaṃ ca vyāvartayati vi pāpmanā vartate/ devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni/ tad yat pavamānān pāvamānīṣv eva stuvate tasmād devā ekarūpās sarve śuklaḥ/ atha yasmāt pṛṣṭhokthair nānārūpā asurāḥ/ nānādevatyāsu stuvate/ tasmād u prajā nānārūpāś śveto rohitaḥ kṛṣṇaḥ/ etad vai devarūpaṃ ca manuṣyarūpaṃ ca vyāvartayati vi pāpmanā vartate ya evaṃ veda//
yo vai devānām uddhāraṃ vedod uddhāraṃ harata uddhāryo bhavati/ bahiṣpavamānaṃ vāva devānām uddhāraḥ/ tena sakṛd dhiṃkṛtena parācā stuvate/ tasmāt parāṅ uddhāraḥ/ sa eṣa eva devānāṃ śreṣṭhaḥ/ tasyoddhāraḥ prajāḥ/ prajāpater evod uddhāraṃ harata uddhāryo bhavati ya evaṃ veda//
tam etaṃ yajñasya rasaṃ pravṛhya parān yasmāt prajāpataye prayacchati tasmād bahiṣpavamānena stoṣyantaḥ prahvārā iva prakupitā iva sarpanti/ evam iva vai śreyasa upacāraḥ/ tasmād u tasya stotreṇa vyāharet/ ko hi śreyasaḥ pariveṣaṇam upavaditum arhati/ yo vai śreyasaḥ pariveṣaṇam upavadati yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ ninayati/ atha yat tato 'dhvaryus saṃpraiṣān vadati prajāpataya eva tad yajñasya rasaṃ pradāya tam āpyāyayati/ tenāsyāpīnena rasavatā stutaṃ bhavati

yo vai devayaśasaṃ ca manuṣyayaśasaṃ ca veda yaśa eva deveṣu gacchati yaśo manuṣyeṣu/ pavamānā vai devayaśasam/ te ha te prāṇā eva/ ta enaṃ deveṣu nivedayante/ abhyāvartā manuṣyayaśasam/ te ha te 'pānā eva/ ta enaṃ manuṣyeṣu nivedayante/ etad vai devayaśasaṃ ca manuṣyayaśasaṃ ca/ sa ya evam etaddevayaśasaṃ ca manuṣyayaśasaṃ ca veda yaśa eva deveṣu gacchati yaśo manuṣyeṣu//
yo vai mitaṃ cāmitaṃ ca veda mitaṃ ca hāsyāmitaṃ ca bahu bhavati/ devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni/ sāma vai devāḥ prajāś śastrāṇi/ tad vā etat/ eta evāpi sarve devā yatstotrāṇi/ tad yan mitāni stotrāṇi bhavanti tasmān mitā devāḥ/ aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ/ atha yasmād amitāni śastrāṇi tasmād v amitāḥ prajāḥ/ na tān vidma yāvanto brāhmaṇā yāvanto rājanyā yāvanto vaiśyā yāvantaś śūdrā iti/ etad vai mitaṃ cāmitaṃ ca/ mitaṃ hāsyāmitaṃ ca bahu bhavati ya evaṃ veda//
ye arvāñcas taṃ u parāca āhur ye parāñcastaṃ u arvāca āhuḥ/
indraś ca yā cakrathus somaś ca tāni dhurā niyuktā rajaso vahanti//
iti/ pavamānā vai parāñcaḥ/ teṣāṃ camasā arvāñcaḥ/ te ha te prāṇā eva/ tasmāt prāṇyāpānituṃ śaknoti/ abhyāvartā arvāñcaḥ/ teṣāṃ parāñcaś camasāḥ/ te ha te 'pānā eva/ tasmād v apānya prāṇituṃ śaknoti

yo vai savanānāṃ jyaiṣṭhyaṃ veda gacchati jyaiṣṭhyaṃ na jyaiṣṭhyād avarohati/ gāyatrī vai prātassavanasya jyaiṣṭhyam/ tad yat tatrānyadanyac chandaḥ kriyate 'tha tad gāyatram ity ākhyāyate/ triṣṭup mādhyaṃdinasya savanasya jyaiṣṭhyam/ tad yat tatrānyadanyac chandaḥ kriyate 'tha tat traiṣṭubham ityākhyāyate/ jagatī tṛtīyasavanasya jyaiṣṭhyam/ tad yat tatrānyadanyac chandaḥ kriyate 'tha taj jāgatam ity ākhyāyate / etad vai savanānāṃ jyaiṣṭhyam/ sa ya evam etat savanānāṃ jyaiṣṭhyaṃ veda gacchati jyaiṣṭhyaṃ na jyaiṣṭhyād avarohati//
yo vai devānāṃ gṛhān veda gṛhī bhavati vindate gṛhān/ chandāṃsi vāva devānāṃ gṛhāḥ/ aṣṭākṣarā gāyatry aṣṭau vasavaḥ/ gāyatryaiva vasavo gṛhiṇaḥ/ ekādaśākṣarā triṣṭub ekādaśa rudrāḥ/ triṣṭubhaiva rudrā gṛhiṇaḥ/ dvādaśākṣarā jagatī dvādaśādityāḥ/ jagatyaivādityā gṛhiṇaḥ/ anuṣṭubhaiva viśve devāḥ/ savanair indrāgnī/ sa ya evam etān devānāṃ gṛhān veda gṛhī bhavati vindate gṛhān//
yo vai devānāṃ tṛptīr veda tṛpyaty ātmanā tṛpyaty asya prajā

tad u ha smāheyapis saumāpas sa vādya yajeta sa vānyaṃ yājayed yo yathā mahati tīrthe sikate gā asaṃbādhamānās saṃtarpayed evaṃ sarvā devatā anusavanaṃ chandassv akṣaramakṣaram anusaṃbādhamānās saṃtṛpyantīr vidyād iti/ aṣṭākṣarā gāyatry aṣṭau vasavaḥ/ vasūnāṃ gāyatraṃ prātassavanam. tat te prātassvane chandassv akṣaramakṣaram anusaṃbādhamānās saṃtṛpyanti/ ekādaśākṣarā triṣṭub ekādaśa rudrāḥ/ rudrāṇāṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam/ tat te mādhyaṃdine savane chandassv akṣaramakṣaram anusaṃbādhamānās saṃtṛpyanti/ dvādaśākṣarā jagatī dvādaśādityāḥ/ ādityānāṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam/ tat te tṛtīyasavane chandassv akṣaramakṣaram anusaṃbādhamānās saṃtṛpyanti/ anuṣṭubhaiva viśvedevāḥ/ savanair indrāgnī/ sa ya evam etāṃ devānāṃ tṛptīr veda tṛpyaty ātmanā tṛpyaty asya prajā

yad yatra ha vā evaṃvid yajata evaṃ vidvān yājayati na haiva tasya devā īśate/ yat tan nānā gaccheyur yadi ca ha bhakṣayiṣyanto bhavanti yada ca nātha haiva gacchanti/ yad iha śucira bhavati bhakṣayanti yady aśuciḥ prekṣayanti/ tad dhāpi paṇāyyaṃ yasya prekṣivāyan//
yo vai devānāṃ pātraṃ veda pātryas svānāṃ bhavati/ brāhmaṇo ha vāva devānāṃ pātram/ pātryas svānāṃ bhavati ya evaṃ veda//
tad yathā ha vai śuddhena śucinā pātreṇa pipāsanty evaṃ ha vāva devā brāhmaṇena śuddhena śucinā pipāsanti/ tasmād u ha brāhmaṇena śuddhenaiva śucinā bubhūṣitavyam

prajāpatir devān asṛjata/ tān mṛtyuḥ pāpmānvasṛjyata/ te devāḥ prajāpatim upetyābruvan kasmād u no 'sṛṣṭā mṛtyuṃ cen naḥ pāpmānam anvasrakṣyann āsitheti/ tān abravīc chandāṃsi saṃbharata tāni yathāyatanaṃ praviśata tato mṛtyunā pāpmanā vyāvartsyatheti/ vasavo gāyatrīṃ samabharan/ tāṃ te prāviśan/ tān sāchādayat/ rudrās triṣṭubhaṃ samabharan/ tāṃ te prāviśan/ tān sāchādayat/ ādityā jagatīṃ samabharam/ tāṃ prāviśan/ tān sāchādayat/ viśve devā anuṣṭubhaṃ samabharan/ tāṃ te prāviśan/ tān sāchādayat/ marutaḥ paṃktiṃ samabharan/ tāṃ te prāviśan/ tān sāchādayat/ sādhyāś cāptyāś cāticchandasaṃ samabharan/ tāṃ te prāviśan/ tān sāchādayat

savanāny evendrāgnī anuprāviśatām/ tato vai tān mṛtyuḥ pāpmā na nirajānāt/ kuto hi tasya mṛtyuḥ pāppeśiṣyate yaṃ na nirjānāti/ na hainaṃ mṛtyuḥ pāpmānuvindati ya evaṃ veda/ chandāṃsi vāva tān mṛtyoḥ pāpmano 'chādayan/ tad yad enān chandāṃsi mṛtyoḥ pāpmano 'chādayaṃs tac chandasāṃ chandastvam/ chādayanty evainaṃ chandāṃsi mṛtyoḥ pāpmano ya evaṃ veda/ tad yenayena ha vai chandasaivaṃvid ārtvijyaṃ karoti tattad eva sa tarhi prapanno bhavati/ yenayena hy evainaṃ chandasā kurvantam upavadati tasmād āvṛścyate/ tasya haitasya naiva kā canārtir asti ya evaṃ veda/ ya evainam upavadati sa ārtim ārchati//
atha horjo jānāyanaḥ kapivanaṃ bhauvāyanaṃ papraccha yad gāyatraṃ prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam atha keyam anuṣṭub ayātayāmnī savanamukhāny upāpataty āntād yajñaṃ vahatīti/ sa hovāca vāg vā anuṣṭub vāco yajñas tāyate/ tad yathā vā ado bhadra balīvardena rajjvabhihitena punaḥpunaḥ pratidhāvanti pratikūlāya vā kurave vodvoḍha evaṃ vā etāṃ vācam anuṣṭubhaṃ savanamukheṣu paryāṇāya yuñjanti/ pratikūlāni vā etāni yat savanamukhāni/ saiṣā vāg eṣāyātayāmny āntād yajñaṃ vahati/ yo vā anuṣṭubhaṃ sarvatrāpīnaṃ veda sarvatra hāsyāpi puṇyo bhavati//
aṣṭākṣarā gāyatry ekādaśākṣarā triṣṭub dvādaśākṣarā jagatī vāg iti yajñāyajñīyasya nidhanam/ tad dvātriṃśadakṣarā 'nuṣṭup/ api vā etasyai prātassavane 'pi mādhyaṃdine savane 'pi tatīyasavane 'pi vā etasyai brahmaṇy api kṣatre 'pi viśy epi vā etasyā asmin loke 'py antarikṣe 'py amuṣmin - sa ya evam etām anuṣṭubhaṃ sarvatrāpīnaṃ veda sarvatra haivāsyāpi puṇyo bhavati

atha hāhīnasam āśvatthiṃ keśī dārbhyaḥ keśinas sātyakāminaḥ purodhāyā aparurodha/ sa ha sthavirataro 'hīnā āsa kumārataraḥ keśī/ taṃ hovācāṃ keśin kiṃ me vidvān rājanyam upāhṛthā iti/ sa hovāca dahed anuṣṭubham eva sarvāṇi chandāṃsy upāsmahe bṛhatīṃ paśūn yajñaṃ svargaṃ lokam iti/ taṃ hāsraṃ viveda/ sa ha kṛpayāṃcakre/ taṃ hovāca mā kṛpayathāḥ/ yadi rājanyakāmyā kṛpayasa eṣa te rājanyaḥ/ api vai vayam anyaṃ rājanyam eṣiṣyāmahā iti/ sa hovāca naitat keśin rājanyakāmyā brahmacaryam eva vai mā tad anusaṃsmṛtyāsram avidat/ cacāra vai brahmacaryam/ upacarasaṃ vāvedam aśṛṇma yad ayam iyatkumārako 'bhivedayata iti / evam evaitad anusaṃsmṛtyāsram avidad iti//
sa yad anuṣṭubhaṃ sarvāṇi chandāṃsy uvācāṣṭākṣarā gāyatry ekādaśākṣarā triṣṭup dvādaśākṣarā jagatī vāg iti yajñāyajñīyasya nidhanam/ tad dvātriṃśat/ dvātriṃśadakṣarānuṣṭup/ etad anuṣṭubhaṃ sarvāṇi chandāṃsy uvāca bṛhatīṃ paśūn iti/ yā vā anuṣṭup sā bṛhatī/ catuṣpātsu vā eṣā paśuṣūpahiteṣu bṛhaty abhavat/ yajñam iti/ yo hy eva paśumān bhavati taṃ yajña upanamati/ svargaṃ lokam iti/ bṛhatī hy eva svargo lokaḥ//
atha ha saṃgamana kṣaimis satyayajñaṃ pauluṣiṃ papracchācāryeṇa prahita āruṇinā satyayajña pauluṣe yat stutā gāyatrī bhavati stūyate triṣṭub astutā jagatī kathaṃ tās sarvās saṃpadya mādhyaṃdinaṃ savanam udyacchantīti/ tad dha na pratyuvāca/ tena hainaṃ jigāya/ sa yat pratyavakṣyad yasmād brāhmaṇaś ca vaiśyaś ca kṣatriyam adhastād upāsāte atho yad asyādyāv abhavatām atho yad evaitad dvādaśākṣaraṃ padam iti

chandāṃsi yad imān lokān vyabhajantemam eva lokaṃ gāyatry abhajatāntarikṣaṃ triṣṭub amuṃ jagatī/ brahma vai gāyatrī kṣatraṃ triṣṭub viḍ jagatī/ seyaṃ triṣṭub asminn antarikṣe nālarnetupādanenārāraṇyata/ semāṃ gāyatrīṃ prāṅ abhyavidhyat/ tām abhyatapat/ tasyā abibhed āyatanaṃ ma upahariṣyata iti/ tām abravīn namas te 'stu kiṃkāmā mābhividhyasīti/ pradānaṃ me prayacchety abravīt/ tasyai dve aṣṭākṣare pade prāyacchat/ sāmūṃ jagatīm upapalyāyata/ tām abhyavidhyat/ tām abhyatapat/ tasyā abibhed āyatanaṃ ma upahariṣyata iti/ tām abravīn namas te 'stu kiṃkāmā mābhividhyasīti/ pradānaṃ me prayacchety abravīt/ tasyai dvādaśākṣaraṃ padaṃ prāyacchat/ semām eva gāyatrīṃ punar upapalyāyata/ tām abravīd yat te pradānaṃ prādāṃ kim u nva evechasīti/ sarvam eva ma ātmānaṃ prayacchety abravīt/ atha kim u me bhaviṣyatīti/ samānaṃ nāv annādyaṃ bhaviṣyati puras tvā dhāsya iti/ tatheti/ tāṃ puro 'dhatta/ tasyai sarvam ātmānaṃ prāyacchat/ tad yad gāyatrī sarvam ātmānaṃ prāyacchat tasmād brāhmaṇas sarveṇātmanā kṣatriyam abhyeti/ atho yaj jagatī na sarvam ivātmānaṃ prāyacchat tasmād u kṣatrād viḍ apakrāmam iva carati/ yāṃyām eva tāṃ gāyatrī ca jagatī ca saṃprāyacchatāṃ saivaiṣā bṛhaty abhavat/ tasmād bṛhatyai trīṇi cāṣṭākṣarāṇi padāni dvādaśākṣaraṃ ca/ saiṣā gāyatrī prathamato yujyate uccā te jātam andhasā iti/ eṣā purohitāvasāne/ vindate purodhāṃ vā purodhāmātraṃ vā yā evaṃ veda

atha bṛhaty atha triṣṭup/ tad etad brahmaṇā ca kṣatreṇa cobhayato 'nnādyaṃ parigṛhītam/ brahmaṇā ca ha vā enaṃ kṣatreṇa cobhayato 'nnādyaṃ parigṛhītam upatiṣṭhate ya evaṃ veda/ tasmād brāhmaṇena kṣatriyāya na drogdhavyaṃ na kṣatriyeṇa brāhmaṇāya/ samānaṃ hy enayor annādyam/ tasmād yad brāhmaṇo mahad iva gacchati kṣatriyam eva sa tasyānnādyasya dvitīyaṃ goptāram icchate/ yat kṣatriyo brāhmaṇam u eva/ vindate kṣatriyaṃ bhartāraṃ ya evaṃ veda//
caturakṣarāṇi ha vā agre chandāṃsy āsur ayajñavāhāni/ atha hendrasya tridive soma āsa/ taṃ hāgnayo gandharvā jugupur eta eva dhiṣṇayāḥ/ ta u evāśīviṣāḥ/ sa hiraṇmayyoḥ kuśyor āsa/ te ha sma nimeṣamātram abhisaṃpatataḥ/ tānīmāni chandāṃsy abruvan somam āharāma yajñaṃ tanavāmahā iti/ sā jagatī prathamodapatad ojiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattamā manyamānā/ tasyai paretāyai somapālās trīṇy akṣarāṇy avindanta/ saikākṣarā punar āgacchad dīkṣāṃ ca paśūṃś cāharantī/ tasmād ya eva paśumān bhavati taṃ dīkṣopanāmukā//
atha triṣṭub udapatat/ tasyai paretāyai somapālā ekam akṣaram avindanta/ sā tryakṣarā punar āgacchat tapaś ca dakṣiṇāś cāharantī/ kasmāt triṣṭubho loke dakṣiṇā nīyante/ tasmād u tam eva tapas tapyamānaṃ manyante --

-- yo dadat//
atha gāyatry udapatat/ tām anuṣṭubh mātā pratyanvaikṣata/ tasmān mātā putraṃ janaṃ yantaṃ pratyanvīkṣeta jīvann āharann āgaccheti/ sā nānaiva hastābhyāṃ savane samagṛhṇād imāni cānayor akṣarāṇi mukhenaikaṃ savanaṃ saha sarveṇaiva yajñenāgacchat/ tad etad āhur dhītam iva vai tṛtīyasavanam/ mukhena hi tad āharad iti/ sā somam āhṛtyābravīd ime itare chandasī ā vā aham imaṃ somam ahārṣam etaṃ yajñaṃ tanavā iti/ te abrūtāṃ vivṛhe vā āvaṃ svo na tasmā alam iti/ saitad gāyatrī prātassavanam upayuु़ñjānābravīd ahaṃ vā idaṃ vakṣyāmīti/ tad avahat/ tat samasthāpayat/ tasmād gāyatraṃ prātassavanam ity ākhyāyata//
saitaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam upāyuṃkta/ tasyai tṛcena kṛtam āsīt/ atha triṣṭub bhīyamānāmanyata/ sābravīd apy aham aimīti/ apīhīty abravīt/ ahaṃ te vakṣyāmi tvaṃ tu bruvāṇeti/ tāṃ tribhir akṣarair upaparait/ saitat triṣṭub ekādaśākṣarā bhūtvā mādhyaṃdinaṃ savanam avahat/ tat samasthāpayat/ sā yat triṣṭubham abravīd ahaṃ te vakṣyāmi tvaṃ tu bruvāṇeti tasmāt traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam ity ākhyāyate//
saitat tṛtīyasanam upāyuṃkta/ tasyai tṛcena kṛtam āsīt/ atha jagatī hīyamānāmanyata/ sābrīd apy aham aimīti/ apīhīty abravīt/ ahaṃ te vakṣyāmi tvaṃ tu bruvāṇeti/ tām ekenākṣareṇopaparait/ saitaj jagatī dvādaśākṣarā bhūtvā tṛtīyasavanam avahat/ tat samasthāpayat/ sā yaj jagatīm abravīd ahaṃ te vakṣyāmi tvaṃ tu bruvāṇeti tasmāj jāgataṃ tatīyasavanam ity ākhyāyate

gāyatrī vai prātassavanaṃ vahati gāyatrī mādhyaṃdinaṃ savanaṃ gāyatrī tṛtīyasavanam/ sa ya etad evaṃ veda gāyatrī prātassavanaṃ vahati gāyatrī mādhyaṃdinaṃ savanaṃ gāyatrī tṛtīyasavanam ity ā jarasaṃ hāsya yaśaḥ kīrttir na vyeti/ tad u hovācāruṇir gāyatrīṃ vā ahaṃ sarvāṇi savanā nivahantīṃ veda tasmān ma ā jarasaṃ yaśaḥ kīrttir na vyetīti/ ā jarasaṃ haivāsya yaśaḥ kīrttir na vyeti ya evaṃ veda//
tānīmāni chandāṃsya abruvann iyaṃ vāva naś śreṣṭheyaṃ vīryavattamā yā somam āhārṣīd yā yajñaṃ tataitām evāpyayāmeti/ tān triṣṭubjagatyau savanābhyām apyaitām/ atha yad uṣṇikkakubhor dve aṣṭākṣare pade tena te apyaitām/ atha yad bṛhatyai trīṇy aṣṭākṣarāṇi padāni tena sāpyaid/ atha yad anuṣṭubhaś catvāry aṣṭākṣarāṇi padāni tena sāpyait/ atha yat paṃkteḥ pañcāṣṭākṣarāṇi padāni tena sāpyait

daśākṣarā ha sāgra āsa/ sāpyenakāmyād aṣṭākṣarāṇi padāni cakre/ yady atichandasi yadi virāji yasmin kasmiṃś cic chandasy aṣṭākṣaraṃ padam adhigamyate gāyatrīm eva tena sarvāṇi chandāṃsy apiyanti/ sa ya etad evaṃ veda gāyatrīṃ sarvāṇi chandāṃsy apiyantīty abhi hainaṃ svās saṃjānate śreṣṭhatāyai/ tad āhur ati trivṛtaṃ stomā yanti na gāyatrīṃ chandāṃsīti nāhaiva trivṛtaṃ stomā atiyantīti brūyān no gāyatrīṃ chandāṃsīti/ triprayāṇā hi stomās trimadhyās tryudayāḥ/ etad u gāyatrīṃ sarvāṇi chandāṃsi nātiyanti//
atha haupāvir āruṇiṃ papracchāruṇa āruṇe kasmai kam anuṣṭub yajñam udyacchatīti/ tad dha na pratyuvāca/ sa hovācājinamim ajināta kaṃ pra te bravīmi māmathā iti vāva me gautamaṃ procyamānaṃ na manuta iti/ sa yat pratyavakṣyat -- prajāpatir vā anuṣṭup prajāpatir vai kaḥ - prajāpataye kam udyacchatīti ha pratyavakṣyad iti/ tad u ha śaśvan na tathā/ yad eva bṛhatīṃ sarvāṇi chandāṃsy abhisaṃpadyante - bṛhatī svargo lokaḥ -- svargāya lokāya kam udyacchatīti ha pratyavakṣyad iti

rathantarasāmnā yaṣṭavyāṃ3 bṛhatsāmnā3 iti mīmāṃsante/ rathantarasāmneti hāhus sāvayasāḥ/ idaṃ rathantaram idaṃ vidma/ ko viditād aviditam upeyāt/ yathā ha vai kūpasya khātasya gambhīrasya paras tamisram ava dadṛśa evaṃ ha vai śaśvat parastād antarikṣasyāsau lokaḥ/ tat kas tad veda yadi tatrāsti vā na vā/ ady u ha vai śaśvad asminn eva loke 'sau loka upajīvati/ sa yo 'pi daśa kṛtvo yajeta rathantarasāmnaiva yajeteti//
bṛhatsāmnā yaṣṭavyam ity āhur āruṇisātyayajñayo 'do bṛhat/ tad ada utkrāntam apahatapāpmaṃ śvovasīyasaṃ nādhiṣṭhīvanti nādhicaranti nādhyāsate/ bahur imaṃ lokam apavadati bahur avamoṃsata ubhāv asmin jīvataḥ puṇyakṛc ca pāpakṛc ca/ athāha utkrāntam apahatapāpmaṃ śvovasīyasam/ nāmuṣmin pāpakṛj jīvati/ adhy u ha vai śaśvad amuṣminn eva loke 'yaṃ lokaḥ/ amutaḥ pradānād dhy ayaṃ loko jīvati/ yā hy amuto vṛṣṭiḥ pradīyate tām ayaṃ loka upajīvati/ sa yo 'pi daśa kṛtvoya jeta bṛhatsāmnaiva yajeteti//
ubhayasāmnā yaṣṭavyam iti ha smāha śāṭyāyanir etayor ubhayoḥ kāmayor upāptyai/ tatheti tāv ubhau kāmāv upāpnotīti/ tad asyaitat sāma kṛtsnaṃ yuktaṃ yajñaṃ vahati

tasya gāyatram eva hiṃkāro rathantaraṃ prastāvo vāmadevyam udgītho bṛhat pratihāro yajñāyajñīyaṃ nidhanam/ ekaikam u ha vā eteṣāṃ svargasya lokasyeśe/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda//
atho haitad evārkyam etan mahāvratam/ tasya gāyatram eva śiro bṛhadrathantare pakṣau vāmadevyam ātmā yajñāyajñīyaṃ puccham/ sa yāvad arkyavatā mahāvratavatāvarunddhe tāvad avarunddhe ya evaṃ veda//
atho haiṣāyuṣyaiva klṛptiḥ/ āyur vai gāyatraṃ viśvāyū rathantaraṃ samāyur vāmadevyaṃ sarvāyur bṛhad atyāyur yajñāyajñīyam/ āyuṣmanto ha bhavanty enayā tuṣṭuvānāḥ//
atho hāsyaitāny eva pañca jyotīṃṣīddhāny eṣu lokeṣu dīpyante 'gniḥ pṛthivyāṃ vāyur antarikṣa ādityo divi candramā nakṣatreṣu vidyud apsu/ agnir eva rathantarasya vāyur vāmadevyasyādityo bṛhataś candramā gāyatrasya vidyud yajñāyajñīyasya/ āpo hi yajñāyajñīyam/ etāny asya pañca jyotīṃṣīddhāny eṣu lokeṣu dīpyante ya evaṃ veda

yo vai bṛhadrathantarayor antavac cānantaṃ ca vedāntaṃ hi śriyai parigṛhṇāty anantaṃ svargaṃ lokaṃ jayati/ iyaṃ vai rathantaram/ tasyā asyai samudro 'ntaḥ/ ado bṛhat/ tasyā amuṣyā anto nāsti/ evaṃ ha vā etat pareṇāpi samudraṃ dadṛśe/ sa ya evam ete bṛhadrathantarayor antavac cānantaṃ ca vedāntaṃ hi śriyai parigṛhṇāty anantaṃ svargaṃ lokaṃ jayati//
yo vai bṛhadrathantarayos stomyāṃ ca stotriyāṃ ca veda stomyo ha bhavati stuvata enena svā ayaṃ naś śreṣṭha iti/
abhi tvā śūra nonumo 'dugdhā iva dhenavaḥ/
īśānam asya jagatas svardṛśam īśānam indra tasthuṣaḥ//
iti stomyā/
na tvāvaṃ anyo divyo na pārthivo na jāto na janiṣyate/
iti stotriyā/
aśvāyanto maghavann indra vājino gavyantas tvā havāmahe//
iti yācitam ivaitayā vīryam iva proktam/ sa ya evam ete bṛhadrathantarayos stomyāṃ ca stotriyāṃ ca veda stomyo ha bhavati stuvata enena svā ayaṃ naś śreṣṭha iti/ atho hāsyaitenaiva vijñānena sarve tṛcā vijñātā bhavanti

bṛhadrathantare vā asṛjyetām/ tad anu paśavo 'sṛjyanta/ ye rāthantarā āsan rathantaraṃ te 'nvṛjyanta ye bārhatā bṛhat te/ tān samad avindat/ tad vyavabhindānam atiṣṭhat/ te abrūtām itthaṃ ced vai bhaviṣyāvo na vai tarhi śakṣyāvaḥ prajā bhartum/ hanta rūpāṇi vyatiṣajāvahā iti/ te rūpāṇi vyatyaṣajetām/ yā rāthantarī vāg āsīd bārhatān sā paśūn āviśad yā bārhatī rāthantarān sā/ gaur vai rāthantarī nīcīva nyubjitā/ sā bārhatīṃ vācaṃ vadati bhā iti parācīm eva/ avir vai rāthantarīṃ vācaṃ vadati krandena / ajā vai bārhaty ūrdhvevākrāntā/ sā rāthantarīṃ vācaṃ vadati --

--mākkakāreṇa/ te puruṣe na samapādayetām/ te abrūtām ubhe imam āviśāveti/ tatheti/ tam ubhe āviśatām/ tasmāt puruṣa ubhayīṃ vācaṃ vadati yā ca rāthantarī yā ca bārhatī/ te ye rāthantarāḥ paśavo rāthantarīm asya te vācaṃ paśyanta upatiṣṭhante ye bārhatā bārhatīṃ te/ puruṣo vai bṛhadrathantarayos saṃkrośaḥ/ sa ya etad evaṃ veda puruṣo bṛhadrathantarayos saṃkrośa ity ubhe hāsmin paśavas saṃkrośante ye ca rāthantarā ye ca bārhatāḥ/ sa yo ha sa bṛhadrathantarayos saṃkrośaḥ puruṣo ya evaṃ vedaivaṃvido vainayos saṃkrośaḥ

āruṇiṃ ha yāntam udīcyāḥ pariprajighnyur āruṇaāruṇe kiyatā bṛhadrathantare prajāḥ prajanayataḥ kiyatā devayaśasam ānaśāte iti/ tad dha na pratyuvāca/ sa hovāca vedāham etad yan me brahma lipsadhve tad v evāhaṃ yuṣmabhyaṃ na vakṣyāmīti/ tam u hāntevāsina īkṣāṃcakrire 'medhayedam itthaṃ pratyavocad anavagatam aha svid asyābhūd dhantainaṃ pṛcchāma iti/ taṃ hocur yat pratyavakṣyaḥ kathaṃ pratyavakṣya iti/ sa hovāca yad aṣṭākṣareṇa prathamasyā ṛcaḥ prastauty aṣṭhāśaphāṃs tena paśūn prajanayataḥ/ yad dvyakṣareṇottarayor dvipadas tena/ nidhanenaiva devayaśasam ānaśāte iti pratyavakṣyam iti hovāca yat pratyavakṣyam iti//
yo vai bṛhadrathantarayor devahūtī veda yanty asya devā havam/ ūrdhvā vai rathantarasya devahūtir arvācī bṛhataḥ/ tad yad rathantarasyarcaivāpariṣṭubhyordhvam iva prastauti tasmād ayam ūrdhvo loka ūrdhvo 'yam agnir dīpyata ūrdhvā oṣadhaya ūrdhvā vanaspatayas sarvam evordhvam/ atha yasmād bṛhatas stobhena pariṣṭubhyau ho ity arvāṅ prastauti tasmād asāv arvāṅ loko 'rvāṅ asāv ādityas tapaty arvāṅ candramā arvāñci nakṣatrāṇy arvācī vṛṣṭir eti sarvam evārvāk/ sa ya evam ete bṛdrathantarayor devahūtī veda yanty asya devā havam

bṛhdrathantare vā asṛjyetām/ tad anu paśavo 'sṛjyanta/ ye rāthantarā āsan rathantaraṃ te 'nvasṛjyanta ye bārhatā bṛhat te/ te ye rāthantarāḥ paśavas ta ādyā atha ye bārhatās te 'ttāraḥ/ tad yad rathantarasyarcaivāpariṣṭubhya prastauti tasmād rāthantarāḥ paśavo 'sthipratiṣṭhānā ādyāḥ/ atha yasmād bṛhatas stobhena pariṣṭubhya prastauti tasmād bārhatāḥ paśavo māṃsapratiṣṭhānā attāraḥ/ attur hāsya sato bahv ādyaṃ bhavaty āsmād attā vīro jāyate ya evaṃ veda//
bṛhadrathantare vai madhyataḥ prajāsu garbhān dhattaḥ/ tasmād yajñāyīyenaivāntataḥ prajanayataḥ/ tad yad aṣṭākṣareṇa prathamasyā ṛcaḥ prastauty aṣṭāśaphāṃs te paśūn garbhān dhattaḥ/ yad dvyakṣareṇottarayor dvipadas tena/ tad yad evaṃvidā yajñāyajñīyam antataḥ kriyate janmaiva tat/ praiva tena janayati/ tasmād yajñāyajñīyasya stotre varaṃ dadyāt/ yathā putre jāte varaṃ dadāti tathā/ tad dhi yajamānasya janma/ atha yā etā apaḥ patny upapravartayati yā eva tatra vaster bhidyamānasyāpo yanti tā eva tāḥ/ atho annaṃ vā āpaḥ/ yad eva jātābhyo 'nnādyaṃ pratidhīyate tad evaitat/ tad u vāṅnidhanaṃ bhavati/ tasmād u kumāro jāyamāna eva vācam abhivyāharati

bṛhadrathantare vā asṛjyetām/ te samānanidhane asṛjyetām antarnidhane vā bahirnidhane vā/ te abrūtām ājim anayor nidhanayor ayāveti/ tatheti te ājim aitām/ tad bṛhad udajayat/ tad rathantaraṃ hīyamānam amanyata/ tad abravīnmithune 'nte sānupūrvaṃ me yogaṃ prayaccheti/ tatheti / tad asya mithunam abhavat/ tasmā etaṃ pūrvaṃ yogaṃ prāyacchad etaṃ pūrvāhṇam/ pūrvāhṇo ha vai rathantarasya yogo 'parāhṇo bṛhato asa iti ha rathantarasya has iti bṛhataḥ / na haite aharnidhane satyanidhane/ satyaṃ ha vā etayor nidhanam/ tasmād ubhayasāmnā yajamāna ā sāyam eva yajeta/ ubhayam eva bṛhadrathantare ātte/ sa tamiti/ ubhe haivāsya bṛhadrathantare ātte bhavataḥ//
tad āhur antarnidhane3 bṛhdrathantare bahirnidhane3 iti/ ubhayam iti brūyād antarnidhane ca bahirnidhane ceti/ idaṃ vai rathantaram ado bṛhat/ tayor idam evāntarikṣaṃ nidhanam/ tenāntarnidhane/ atha yat pareṇa divam antarikṣaṃ manyanta evaṃ pareṇa pṛthivīm āpas teno bahirnidhane iti//
tad āhur bṛhadrathantarayor antar vāmadevyāṃ3 vāmadevye 'ntar bṛhadrathantare3 iti/ ubhayam iti brūyād bṛdrathantarayor antar vāmadevyaṃ vāmadevye 'ntar bṛhadrathantare iti/ idaṃ vai rathantaram ado bṛhat/ idam evāntarikṣaṃ vāmadevyam/ tena bṛhadrathantarayor vāmadevyam/ atha yat pareṇa divam antarikṣaṃ manyanta evaṃ pareṇa pṛthivīm āpas teno vāmadevyaṃ tena bṛhadrathantare iti

prajāpatir yasmād yoneḥ prajā asṛjata - so 'lelāyad eva/ sa dīpyamāno bhrājamāno 'tiṣṭhat/ so 'ved asti nvā antar iti/ sa devān abravīd asti vā idam antar itas sṛjadhvam iti/ so 'gnir gāyatryā svārāṇy asṛjatendras triṣṭubhā nidhanavanti viśve devā jagatyaiḻāni prajāpatir anuṣṭubharksamāni/ tad yad gāyatraṃ svāram āgneyaṃ tad devatayā yat traiṣṭubhaṃ nidhanavad aindraṃ tad devatayā yaj jāgatam aiḻaṃ vaiśvadevaṃ tad devatayā yad ānuṣṭubham ṛksamaṃ prājāpatyaṃ tad devatayā//
tad u ha smāheyapis saumāpo na bṛhadrathantare yajñaṃ kalpayataḥ/ ubhe vai te antarnidhane vā bahirnidhane vā/ svārarksame vāva yajñaṃ kalpayata iti/ tad yad ṛcy antas saṃtiṣṭhate tad rāthantaram atha yad ṛcam atisvarati tad bārhatam

tad āhuḥ kati sāmānīti/ catvārīti brūyāt/ catvāry u ha vai sāmāni svāraṃ nidhanavad aiḻam ṛksamam/ catasro diśaś catuṣpādāḥ paśavaḥ/ catvāri chandāṃsi yajñavāhā gāyatrī triṣṭub jagaty anuṣṭup//
tāny u ha vai trīṇy eva svāraṃ nidhanavad aiḻam/ yad ṛksamaṃ svāram eva tat/ triṣavaṇo yajñas trayaḥ prāṇāpānavyānās traya ime lokāḥ//
te u ha dve eva svāraṃ caiva nidhanavac ca/ yā hīḻā nidhanam eva tat/ dvāv imau lokāv āviṣṭamāv iva dvau prāṇāpānau dvipāt puruṣaḥ//
tad u ha vā ekam eva svāram eva/ yad dhi nidhanaṃ yeḻā yad ṛksamaṃ svāraṃ eva tad iti/ tad etad ekam eva sāma svāram eva/ ya evāyaṃ pavate tat/ yāś ca ha vā amūr upari patanti yāś cādhas sarpanti tā etam eva svāraṃ prāṇam upajīvanti/ sa ya etad evaṃ veda sarvam evāyur eti//
sa yo haivaṃ vidvān jāmi kalpayaty ajāmy evāsya tat klṛptaṃ bhavati/ tat tūparyupary ajāmy eva cikalpiṣet/ amithunaṃ tad aprajananaṃ yaj jāmi/ yathā pumāṃso vā saha śayātāṃ striyau vā/ kiṃ pumāṃsau saha śayānau prajanayetāṃ kiṃ striyau tau cen mithunīkartāraṃ na labheyātām/ atho yad evājāmi tan mithunaṃ tat prajananam//
ātmā vai svaraḥ prajā nidhanaṃ paśava iḻā jāyarksamam/ samānau vā ātmā ca jāyā ca/ ta etam ātmanobhayataḥ prajāḥ parigṛhītā aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda

tāny etāni nidhanāni na samarpayet/ na svāre saha kuryāt/ prāṇas svaraḥ/ prāṇena tat prāṇaṃ samarpayet/ pramāyuko yajamānas syāt//
yan nidhane saha kuryāt - vajro vai nidhanam - vajreṇa tad vajraṃ samarpayen mahāsaṃgrāmas tasminn ardhe saṃnidhīyeta daṇḍa udgātāram ṛcched iṣur yajamānam//
yad aiḻe saha kuryāt -- paśavo vā iḻā -- paśubhis tat paśūn samarpayen mahādevas tasyārdhasya paśūn śamayet sarvajyānim udgātā jīyetāvṛttiṃ yajamāno nīyāt//
yad ṛksame saha kuryāt patnī vāsya pramāyukā syād antyo vā mṛtyur yajamānaṃ hanyāt/ eṣa ha vā antyo mṛtyur yad ahan naṃṣṭraḥ--

--śārdūlas taskaraḥ/ tasmād etāni nidhanāni na samarpayen ned asānīti//
etāny u ha vai catvāri sāmāni caturārṣeyāṇi/ tad u vā āhuḥ ko hāpramādasyeśa uta vai praiva mādyatīti/ sa yadi svāre saha kuryāt - - prāṇas svaraḥ -- prāṇa evaitat prāṇaṃ bhūyāṃsam akṛṣi jyog jīviṣyāmīty eva tatrādhyāyet//
(tat) saha kuryāt - prajā vai tat -- prajāyām evaitat prajāṃ pratyatiṣṭhipaṃ prajāvān etena bhaviṣyāmīty eva tatrādhyāyet//
atha vajro vai nidhanam/ vajram evaitad dviṣate bhrātṛvyāya prāharṣam iti//
yad evaiḻe saha kuryāt -- paśavo vā iḻā -- paśuṣv evaitat paśūn bhūyaso 'kṛṣi bahupaśur bhaviṣyāmīty eva tatrādhyāyet//
ṛksame saha kuryāt/ prajananaṃ vā ṛksamam/ prajanana evaitat prajananaṃ bhūyo 'kṛṣi jāyāṃ jāyāyām abhyāvakṣye bahur bhaviṣyāmi prajaniṣya ity eva tatrādhyāyet/ tathā hainaṃ tan nātyeti//
sa ya enam evaṃ cakṛvāṃsam upamīmāṃseta taṃ brūyāt sādhv evāham etad veda nāsādhu/ sa yat tvam atrāsādhu vettha tubhyam eva tad bhaviṣyati/ yadya u vai purā sāmnārtvijyaṃ cakartha jāmy u eva tvayā tat kṛtam iti/ sa evārtim ārchati ya evaṃ vidvāṃsam upavadati

athaitebhyas tribhyo rūpebhyo madhyaṃdinān neyād andhasvato marutvataḥ pratnavataḥ/ annaṃ vā andho vīryaṃ marutas svargo lokaḥ pratnaḥ/ yad andhasvata iyād annādyāt tad iyāt/ yan marutvata iyād vīryāt tad iyāt/ yat pratnavata iyāt svargāt tal lokād iyāt/ sa yady eteṣāṃ sarveṣām avakāśaṃ na vinden marutvata eva neyāt/ vīryaṃ vai marutvataḥ/ vīryeṇa vai karma kriyate vīryeṇa sarvam abhyaśnute/ tasmān marutvata eva neyād iti//
athaitāṃ svareṇa gāyatrīm abhyārohati/ prāṇas svaraḥ/ prāṇenaivaitat prāṇam abhyārohati/ na vai prāṇaḥ prāṇaṃ hinasti/ sa yat svareṇa gāyatrīm abhyārohati prāṇam eva tat prathamato yajñasya dadhāti/ tasmād ayaṃ prāṇaḥ prathamato hitaḥ//
atho āgneyam etad devatayā yat svāram / āgneyam etac chando yad gāyatrī/ agninaiva tad agnim abhyārohati/ agnir vai pathikṛd devatānām/ yena vai kena cāgnir eti panthānam eva kurvann eti/ sa yat svareṇa gāyatrīm abhyārohaty agnim eva tat pathikṛtaṃ prathamato yajñasya yunakti/ so 'gninaiva kṛtaṃ panthānam anveti/ sa yathā pathā yann evam eva svasty ariṣṭa udṛcaṃ samaśnute ya evaṃ vidvānsvareṇa gāyatrīm abhyārohati

nidhanena dvitīyenābhyārohati/ indro vai nidhanam/ indro vai śreṣṭhī devatānām/ yatra vai śreṣṭhī grāmāgraṃ pratipadyate na vai tatra riṣṭir asti/ so 'riṣṭas svasty udṛcaṃ samaśnute ya evaṃ vidvān nidhanena dvitīyenābhyārohati//
atho etau ha vā āśiṣṭhau devatānāṃ yad indrāgnī/ sa yathāśiṣṭhau vahiṣṭhau vṛtvopayuñjīta tādṛk tat//
athaitām iḻayā bṛhatīm abhyārohati/ paśava iḻā paśavo bṛhatī/ paśubhis tat paśūn samākaroti/ bhūyo vai paśavaḥ paśubhis samākṛtāś śobhanta iti//
sa yan nidhanenābhyārohet - vajro vai nidhanam - vajraṃ paśuṣu vivartayet/ sa yad iḻāyā avakāśān na vindet svareṇābhyārohet/ prāṇas svaraḥ paśavo bṛhatī/ prāṇam eva tat paśuṣu dadhāti//
athainat triṇidhanaṃ dvitīyaṃ bhavati/ trayo vā ime lokā vajrā ete/ yan nidhanāny ebhyo lokebhya etair vajrais sarvaṃ pāpmānam apahate/ atho hāsyaita eva vajrā eṣu lokeṣu sarvaṃ pāpmānam apasedhantas tiṣṭhanti/ atho trīṇi yajñasya chidrāṇi/ tad dve api yat tasya āyatana ekaṃ bhavati

athaitāṃ svareṇa triṣṭubham abhyārohati/ prāṇas svaraḥ/ puruṣasaṃmita eṣa yat pavamānaḥ/ svāraṃ purastād bhavati svāram upariṣṭāt/ tāv imau puruṣasya prāṇāpānau viparyūḍhau/ tābhyāṃ viṣvañci svarati//
atha rathantaram/ retassiktir eva sā//
atha vāmadevyaṃ svāram/ prāṇo vai svaraḥ/ asminn evaitad retasi sikte prāṇaṃ pratidadhāti//
atha naudhasaṃ nidhanam/ janmaiva tat/ praiva tena janayati//
atha kāleyam aiḻam/ paśavo vā iḻānnaṃ paśavaḥ/ yad eva jātābhyo 'nnādyaṃ pratidhīyate tad evaitat//
athārbhavasya pavamānasya gāyatry uktabrāhmaṇā//
athaitā svareṇa kakubham abhyārohati/ prāṇas svaro vivṛhaḥ kakup/ vivṛha eva tat prāṇaṃ dadhāti/ sa yan nidhanenābhyārohet - vajro vai nidhanam -- yathopatāpinaṃ daṇḍena hanyāt tādṛk tat/ atha yat svareṇābhyārohati prāṇam evāsyām etad dadhāti/ bhiṣajyaty evainām etena//
athaitāṃ nidhanenoṣṇiham abhyārohati/ vajro vai nidhanaṃ paśava uṣṇik/ jīrṇā ivaitarhi tṛtīyasavane paśavo bhavanti/ tasmāj jīrṇaṃ paśum āhur artham enena kramiṃtati/ atho vajreṇābhipatya śāsane vikāraṃ bhuñjase//
atha yan nidhanena bṛhatīṃ paricakṣate yuvāna ivaitarhi paśavo bhavanty ajīrṇā iva/ tasmād yuvānaṃ paśum āhurjīvavaraṇī na iti

atha tāṃ svareṇānuṣṭubham abhyārohati/ prāṇas svaro vāg anuṣṭup/ tad vai daivyaṃ mithunaṃ yad vāk ca prāṇaś ca/ daivyam eva tan mithunaṃ dadhāti/ sa yan nidhanenābhyārohet - vajro vai nidhanam - vajreṇa daivyaṃ mithunaṃ vīyāt/ sa yadi svarasyāvakāśaṃ na vinded vāṅ nidhanenābhyārohet/ vāg anuṣṭub vāṅ nidhanam/ na vai vāg vācaṃ hinasti//
athaitan madhyenidhanaṃ dvitīyaṃ bhavati/ vāg vā anuṣṭup/ tad vāco 'nuṣṭubho madhye nidhanaṃ bhavati/ retassiktir eva sā/ tat sahiṃkāraṃ bhavati/ nābhir vai hiṃkāraḥ/ nābhyo ha vai dhṛtā garbhā avācīnabilebhyo nāvapadyante/ nābhidhṛtā ha vai garbhāḥ//
tasyaitad daśākṣaraṃ madhyenidhanaṃ bhavati/ daśākṣarā virāḍ annaṃ virāṭ/ etad dha vai tad garbhā annam anaśnanta upajīvanti//
athaitāṃ svareṇa jagatīm abhyārohati/ prāṇas svaraḥ/ puruṣasaṃmita eṣa yat pavamānaḥ/ svāraṃ purastād bhavati svāram upariṣṭāt/ tāv imau puruṣasya prāṇāpānau viparyūḍhau/ tābhyāṃ viṣvañci svarati//
atha yajñāyajñīyam/ retassiktir eva sā//
atha sākamaśvaṃ svāram/ prāṇo vai svaraḥ/ asminn evaitad retasi sikte prāṇaṃ pratidadhāti//
atha saubharaṃ nidhanam/ janmaiva tat/ praiva tena janayati//
atha nārmedham aiḻam/ paśavo vā iḻānnaṃ paśavaḥ/ yad eva jātābhyo 'nnādyaṃ pratidhīyate tad evaitat//
evaṃ prathamaḥ paryāya evaṃ dvitīya evaṃ tṛtīyaḥ

trīṇi ha vai nidhanānīḻā svaro nidhanam eva nidhanam/ atha yad ṛksamaṃ svāraṃ vāva tan manyante/ samānā hy ṛksamasya ca (svārasya ca) jāmyajāmitā/ ayaṃ vai loka iḻā paśava iḻā paśavo 'yaṃ lokaḥ/ idam evāntarikṣaṃ svaraḥ prāṇas svaraḥ/ prāṇo vā antarikṣam/ asāv eva loko nidhanaṃ gatiḥ pratiṣṭhā/ tāny u ha vai yo jāmi yathāpūrvaṃ kalpayet/ aiḻam eva prathamaṃ kuryāt/ atha svāram atha nidhanavat/ evaṃ hīme lokā yathāpūrvam/ ātmā ha khalu vai nidhanam/ prāṇas svaraḥ/ paśava iḻā/ tad yad aiḻaṃ ca nidhanavac cāntareṇa svāraṃ kriyate tathā hāsyaitāni sarvāṇi prāṇasaṃtatāni bhavanti/ madhyato hy ayaṃ prāṇaḥ prajāḥ paśūn bhuvanāni vivaste//
atha ha vai yad bṛhadrathantare sāmāni vyabhajetām --

-- tāni rāthantarāṇy evānyāny āsan bārhatāny anyāni/ atha yeṣu samapādayetāṃ tāni rāthantarabārhatāni cābhavan bārhatarāthantarāṇi ca//
tad yad ṛcā prastāvam antarnidhanaṃ tad rāthantaram/ atha yat purastāt stobhaṃ bahirnidhanaṃ tad bārhatam/ atha yad ṛcā prastāvaṃ bahirnidhanaṃ tad rāthantarabārhatam/ atha yat purastāt stobham antarnidhanaṃ tad bārhatarāthantaram//
tad āhuḥ kati sāmānīti/ catvārīti brūyāt/ catvāry aha vaiva sāmāni rāthantaraṃ bārhataṃ rāthantarabārhataṃ bārhatarāthantaram/ tāny u ha vai yo jāmi yathāpūrvaṃ kalpayed rāthantaram eva prathamaṃ kuryād atha bārhatam atha rāthantarabārhatam atha bārhatarāthantaram/ tad u caturṇāṃ sāmnāṃ ṣaḍ rūpāṇi vyatiṣajati/ sarve ha khalu vai nidhanā jāmi kalpayati yo vai rūpā jāmi kalpayet

tat suklṛptiḥ/ nidhanavatā gāyatrīm ārabheta vīryaṃ nidhanaṃ vīryaṃ gāyatrī/ vīryeṇa tad vīryaṃ samṛddhayati//
aiḻena bṛhatīm ārabheta/ paśava iḻā paśavo bṛhatī/ paśubhis tat paśūn samṛddhayati//
svāram antyaṃ bhavati/ prāṇas svaraḥ prāṇo 'ntyam/ sarvam āyur eti ya evaṃ veda//
nidhanavad rathantaraṃ vā bṛhad vā pṛṣṭhaṃ kriyate/ vīryaṃ nidhanaṃ vīryaṃ pṛṣṭham/ vīryeṇa tad vīryaṃ samṛddhayati//
svāraṃ maitrāvaruṇasāma/ prāṇas svaraḥ prāṇo maitrāvaruṇasāma//
dvyakṣaraṇidhanaṃ brahmasāma/ dvandvaṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhā brahmasāma//
aiḻam acchāvākasāma/ paśava iḻā paśavo 'cchāvākasāma//
antarnidhanena rathantarasāmnārbhavasya gāyatrīm ārabheta/ bahirnidhanena bṛhatsāmnā//
svareṇa kakubham ārabheta/ prāṇas svaraḥ/ vivṛha eva kakup/ vivṛha eva tat prāṇaṃ dadhāti//
aiḻena vā nidhanavatā voṣṇiham ārabheta/ vīryaṃ nidhanaṃ vīryam uṣṇik / paśava iḻā paśava uṣṇik/ yenaiva kāmayeta tena tām upeyāt//
svareṇānuṣṭubham ārabheta/ prāṇas svaro vāg anuṣṭup/ prāṇenaivaitad vācam anusaṃtanoti prāṇena vācam ārabhate//
svāram antyaṃ bhavati/ prāṇas svaraḥ prāṇo 'ntyam/ sarvam āyur eti ya evaṃ veda

vāṅnidhanaṃ yajñāyajñīyam antataḥ kriyate/ tad etat sarvaṃ yajñaṃ samiṣṭaṃ vācy eva saṃnidhatte na hāsyeṣṭāpūrtaṃ pramīyate ya evaṃ veda/ no hi vācaḥ pramayo 'sti//
marutvan madhyaṃdinān nāntaryāt/ tena hi sa rūpī tena vīryavān/ gāyatrīṣu rathantarasāmnaḥ kuryāt triṣṭupsu bṛhatsāmnas triṇidhanaṃ bṛhatyām uttamaṃ karoti/ yad evātra yajñasya vidhuraṃ bhavati tad eva tena śamayanti//
mahad andhasvad ārbhavān nāntaryāt/ tena hi sa rūpī tena vīryavān/ gāyatrīṣu rathantarasāmnaḥ kuryād anuṣṭupsu bṛhatsāmna aiḻaṃ madhyenidhanam anuṣṭubhy uttamaṃ karoti/ yad evātra yajñasya vidhuraṃ bhavati tad eva tena śamayati//
tad yan marutvac ca triṇidhanaṃ ca madhyaṃdinān nāntareti yadi ca madvad andhasvad yadi caiḻaṃ madhyenidhanam ārbhavān nāntareti tathā hāsyaitāni sarvāṇy anantaritāni bhavanti//
atha hai vai naikarce gāyatraṃ kuryāt/ aiḻaṃ madhyenidhanam anuṣṭubhya akāma evaite trivṛti stoma ekarcayoḥ kuryāt/ ye evaite uṣṇikkakubhos sāmanī te vaiva tṛcayoḥ kuryāt te vaikarcayoḥ/ no tu tṛcaikarcaṃ nāma/ na vā ṛkto na sāmato 'ntyam ekarcāya tatsthānaṃ nārbhavasya gāyatrī nāgniṣṭomasāma

trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi gāyatrī bṛhaty anuṣṭup/ atra hy evāvapanty ata uddharanti/ tad u yathāyaṃ madhyena puruṣas suhito vā syād aśanāyed vā tathā tat/ atha yathetarāṇy aṅgāni sthitāny evam anyāni stotrāṇi sthitāny eva//
catvāry u ha vai sāmāny ekarcebhyo tasthānāni bṛhadrathantare vāmadevyaṃ yajñāyajñīyam iti/ tāni yatra kva cānupariplaveraṃs tāni tṛceṣv eva kalpayen naikarceṣu/ atha ha vai naikarcakalpī syāt/ avīrya iva vā eṣa yad ekarcaḥ/ ayaṃ vai loka ekarcaḥ/ avacchinna iva vā ayam ābhyāṃ lokābhyām//
vīryasaṃtatatara iva tṛcaḥ/ trayo vā ime lokāḥ/ ime hi lokās tṛcaḥ/ trayo vā ekasmād vīryavattarāḥ/ etasmād dha vā idaṃ bhūyasvī kanīyasvinam atimanyate/ yā hi bhūyasī gavyūtir bhūyasy ṛddhis tāṃ tṛcenardhnoti/ atha yā kanīyasī gavyūtiḥ kanīyasy ṛddhis tām ekarcenardhnoti//
ekarco ha tvāva tṛcāj jyāyān/ ekarca iti trīṇya akṣarāṇi tṛca iti dve/ yo ha tvāvaitāny ṛktṛcāṃś cākṣaratṛcāṃś ca vedobhaye me tṛcāḥ kṛtā bhavantīty ubhe haivāsya tṛcāḥ kṛtā bhavanti/ atho yad evarksāma hiṃkāras tenāsya tṛcāḥ kṛtā bhavanti/ atho yad eva prastāvaḥ pratihāro nidhanaṃ teno eva tṛcebhyo naiti

prajāpatir ha vā etat prātassavane prajāḥ prajanayaṃs tiṣṭhati yad etad bahiṣpavamānam/ sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido lokaḥ//
athāgneyam ājyam/ sa ha so 'bhijid eva stomaḥ/ agnir eva saḥ/ sa hīdaṃ sarvam abhyajayat/ sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
atha maitrāvaruṇ ājyam/ sa ha sa viśvajid eva stomaḥ/ ahorātre eva te/ ahar vai mitro rātrir varuṇaḥ/ tad ye ke cādityād arvāñco lokās tān ha sarvān ahorātre evāpnutaḥ/ te u ha tv evaṃvido lokaṃ nāpnutaḥ/ sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
athaindraṃ ājyam/ sa ha sa sarvajid eva stomaḥ/ indra eva saḥ/ sa hīdaṃ sarvam ajayat/ sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
athaindrāgnam ājyam/ sa ha sa udbhid eva stomaḥ/ indrāgnī eva tau/ tau hīdaṃ sarvam ājisṛtyāyām udabhinttām/ sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ

atha mādhyaṃdina pavamānaḥ/ sa ha sa dhanajid eva stomaḥ/ vāyur eva saḥ/ sa hīdaṃ prāṇo bhūtvā sarvaṃ dhanam ajayat/ tad yad vai kiṃ ca prāṇī jīyate tasmin sarvasminn apitvī bhavati ya evaṃ veda/ ( sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāye lokas sa haivaṃvido ) lokaḥ//
rathantaraṃ vā bṛhad vā pṛṣṭham/ sa ha sa śrīr eva stomaḥ/ śrīr hi pṛṣṭham/ sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido lokaḥ//
atha vāmadevyam/ sa ha sā śāṃtir eva stomaḥ/ āpa eva tāḥ/ yad dha vā imāṃ pṛthivīm agnir vaiśvānaro dadāha taṃ hādbhir eva śamayāṃcakruḥ/ ubhā u ha vā etau vaiśvānarau yan nidāghaś ca śiśiraś ca/ tad yad antareṇa varṣā vyavahitāś śāntyā eva/ sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
atha naudhasaṃ vā śyaitaṃ vā brahmasāma/ saha sa sarvacchandā eva stomaḥ/ brahmaiva tat/ brahma hi sarvāṇi chandāṃsi/ sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāye lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
atha kāleyam/ sa ha sa rasa eva stomaḥ/ annam eva tat/ sa yo hānnasya rasasya lokas so 'sya loko bhavati ya evaṃ veda/ sa ha saiva ( devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
athārbhavaḥ pavamānaḥ/ sa ha so 'sita eva stomaḥ/ diśa eva tāḥ/ diśo ha vai vyutkrāmanti pāpmā na siṣāya/ na hainaṃ pāpmā sinoti ya evaṃ veda/ sa ha saiva ( devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ//
atha yajñāyajñīyam/ sa ha sa nāka eva stomaḥ/ āditya eva saḥ/ eṣa hi na kasmai canākam udayati/ sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsādati/ yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido lokaḥ/ etad dha vai stomendriyam/ ete ha vai stomānām indriyāvantaḥ/ indriyavān bhavaty apitvy asmin sarvasmin bhavati ya evaṃ veda

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'kāmayatāham evedaṃ sarvaṃ syām aham idam abhibhaveyam iti/ so 'agnir eva bhūtvā pṛtanā asahata/ bhūmir bhūtvā bhūtaṃ bhavyam abhavat/ āpo bhūtvā sarvam āpnot/ mano bhūtvā sarvam amanuta/ vāg bhūtvā sarvaṃ vyabhavat/ cakṣur bhūtvā sarvaṃ vyapaśyat/ śrotraṃ bhūtvā sarvam aśṛṇot/ vāyur bhūtvā prajānāṃ prāṇo 'bhavat/ antarikṣaṃ bhūtvā divam astabhnot/ dyaur bhūtvā sarvam anuvyabhavat/ virāḍ bhūtvādityo 'bhavat/ kāmo bhūtvānanto 'bhavat/ ananto bhūtvā mṛtyurabhavat/ saṃvatsaro bhūtvā nādasyat/ na ha dasyati ya evaṃ veda/ candramā bhūtvārdhamāsān paryagṛhṇāt/ parjanyo bhūtvā prajānāṃ janitram abhavat/ yajño bhūtvā devān bibharti//
tā asyemāḥ prajāsaḥ sṛṣṭā na samajānata/ tā nāma bhūtvānuprāviśat/ tā etā nāmnā saṃjānate 'sau vā ayam amuṣya putra iti//
sa eṣa vāgniṣṭomo ya eṣa tapaty eṣa indra eṣa prajāpatir eṣa evedaṃ sarvam ity upāsitavyam

retasyāṃ gāyati/ reto vai retasyā/ retasas saṃtatyā avyavacchedāya/ ahiṃkṛtāṃ gāyati/ vajro vai hiṃkāraḥ/ yad dhiṃkuryād vajreṇa hiṃkāreṇa reto vicchindyāt// sa yadya ekāhas syāt tasminn ahiṃkṛtāṃ gāyet/ ekaṃ hi tad ahaḥ//
yadi dvyaha ubhayor ahnor ahiṃkṛtāṃ gāyet/ prāyaṇaṃ hi tayor anyatarad udayanam anyatarat//
yadi tryahas tasmin mīmāṃsante hiṃkuryā3n iti/ tad dhaika āhuḥ kāmam evāpy anvahaṃ saṃvatsaraṃ retasyām ahiṃkṛtāṃ gāyet/ saṃvatsaraṃ vai siktam abhikriyate/ retas evābhikṛtyā iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir yad vāva prathamāhan retas sicyate sa garbhas saṃbhavati/ atha yat ta ( ta ) s sicyate 'muyaiva tat parāsicyata iti/ tasmād u prathamāhann eva retasyām ahiṃkṛtāṃ gītvā hiṃkṛtām uttareṣv ahassu gāyet/ atho annaṃ vai hiṃkāraḥ -- annena vai garbho 'bhivardhate --abhivṛddhyā eveti/ tām udayane gāyed yat prāyaṇaṃ tad udayanam asad iti

tā haitā gaḻunā ārkṣākāyaṇaś śālāpatya āruṇer adhy adhijage/ tā etā āruṇeyā dhuraḥ/ tad āhuḥ kiṃ chando retasyeti/ bṛhatīti brūyāt/ kathaṃ bṛhatīti/ mano hi retasyeti brūyāt/ no manaso barhīyaḥ ki canāsti/ atho sarve prāṇā mano 'bhisaṃpannāḥ/ sarvāṇi chandāṃsi bṛhatīm abhisaṃpannāni/ tasmād bṛhatī retasyeti/ sā kena vṛddhety āhuḥ/ vṛddhā teneti brūyād yad retasyā/ retasyo hīdaṃ sarvaṃ vṛddham/ vṛddhā tena yan mano vṛddhā tena yac candramā eṣā devateti/ sā haiṣā candramā eva yad retasyā/ sa eṣa retasaḥ pratirūpo devabhakṣas somo rājā/ sarvasyāsya rasas samudūḍhaḥ/ taṃ sarve devā upajīvanti/ tasmād āhus soma eva rājā brahma sarve hy enaṃ devā upajīvanti/ sā haiṣā brahmaiva yad retasyā/ brahmaṇā hāsya stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān retasyayā stute

gāyatrīṃ gāyati/ prāṇo vai gāyatrī/ tasyai dve akṣare vyatiṣajati/ o3rvāṇo aśiśrā de3yurva devāya dā iti vyatiṣajati/ sa prāṇaḥ/ sa vāyuḥ//
triṣṭubhaṃ gāyati/ cakṣur vai triṣṭup/ tasyai dve akṣare dyotayati/ ṣodhā ity ete dyotayati/ tad idaṃ cakṣu/ so 'sāv ādityaḥ//
jagatīṃ gāyati/ śrotraṃ vai jagatī/ tasyai catvāry akṣarāṇi dyotayati/ somāś śukrāḥ iti śukravatī pade dyotayati/ tad idaṃ śrotram/ tā imā diśaḥ//
anuṣṭubhaṃ gāyati/ vāg vā anuṣṭup/ tāma arvācīm abhinudan gāyati/ o3 vājaṃ vājy akrāmā3 iti niruktaṃ padaṃ gāyati/ nuṣam̐ḥ iti nirāha/ sā vāk/ sa prajāpatiḥ//
paṃkti gāyati/ ṛtavo vai paṃktiḥ/ tasyai ṣaḍ akṣarāṇi dyotayati/ pavasvā sūryā iti sūryavatī pade dyotayati

te ṣaḍ ṛtavaḥ/ ṣaḍ ḍhura etā devatāḥ/ etābhis tad devā asurān adhūrvan/ yad adhūrvaṃs tasmād dhuro 'bhavan/ etābhir asya sarvābhir devatābhis stutaṃ bhavati ya evaṃ veda/ tābhya u eva sarvābhyo devatābhya āvṛścyate ya evaṃ vidvāṃsam upavadati/ tāṃ haitām ete paṃkti vigāyanti nāvikṛtā garbhā jāyanta iti vadantaḥ sāṃjagmāno dāyivā kovā pavasvā sūryāḥ iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir etāṃ vigāyanti tata idaṃ garbhā muhyanti/ yato vai garbhāḥ prasāryante 'tha jāyante/ tasmād eṣā gāyatram eva prasṛtā geyeti/ tad āhus sa cādya dhuro vigāyed ya enās saṃgātuṃ vidyād iti/ tad dhaika āhur bahiṣpavamāne vāva vayaṃ vigāyantas saṃgāyāmaḥ yado ovā iti vāṅnidhanāḥ kurmas tenaiva nas saṃgītā bhavantīti/ tenājyeṣv ādriyante na pavamānayoḥ/ atha haika āhur ājyeṣv eva vayaṃ vigāyantas saṃgāyāma iti//
jagatīṃ hotur ājye/ jāgato hi hotā

saiṣā bhavati agna ā yāhi vītaye iti//
gāyatrīṃ maitrāvaruṇasya/ gāyatro hi maitrāvaruṇaḥ/ saiṣā bhavati ā no mitrāvaruṇā iti//
triṣṭubhaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ/ traiṣṭubho hi brāhmaṇācchaṃsī/ saiṣā bhavati ā yāhi suṣumā hi te iti//
anuṣṭubham acchāvākasya/ ānuṣṭubho hy acchāvākaḥ/ tasyaiṣā bhavati indrāgnī ā gataṃ sutam iti//
tad u hātraiva yathārūpaṃ gītā bhavanti/ atha ya enāḥ prātassavane gītvā mādhyaṃdine ca savane tṛtīya savane ca gāyati tasya haiva yathāyatanaṃ gītā bhavanti/ idaṃ vā enā eṣa tad āyatanāc cyāvayati ya enā mādhyaṃdināyatanāś ca satīs tṛtīyasavanāyatanāś cātha prātassavana eva gāyati/ atha ya evaināḥ prātassavane gītvā mādhyaṃdine ca savane tṛtīya savane ca gāyati sa evainā āyataneṣu pratiṣṭhāpayati/ tā asyāyatanavatīr gītā bhavanty atraivaitās saṃgītā bhavanti

iti ha smāhāddhiyas sātyayajñir ṛddhukam asmai svāyāṃ janatāyāṃ bhavati ya evaṃ vidvān dhuro na vigāyatīti/ tasmād yadītarā dhuro vigāyed vy evājyadhuraś ca pavamānadhuraś ca gāyed iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir vikarṣanta ete dhuro ye vigāyanti/ yadi triṣṭubho mādhyaṃdine yo rasas taṃ prātassavane dadhāti/ yadi rathantaravarṇāṃ gāyati yo rathantarasya pṛṣṭheṣu rasas taṃ prātassavane dadhāti/ yadi jagatīṃ gāyati yo jagatyai tṛtīya savane rasas taṃ prātassavane dadhāti/ yady anuṣṭubhaṃ gāyati--vāg vā anuṣṭup--tāṃ prātassavane dadhāti/ seyaṃ vāg anuṣṭup prātassavane baddhā na kasmai canālaṃ bhavati/
yady apy āgneyam evājyam apivahec chūnye amū savane yātayāmnī syātām/ yady u vai samāne yas samāne yajñakratau dvedhā jigāsati viṣiktā ime rasā yātayāmāno bhavanti/ tad u tad vikṛṣṭam u eva sādhv etasyai nopapādo 'sti/ tasmāt ovā ovā ity eva gāyet//
atho dve eva dhurau manaś caiva vāk ca/ manaso hi vāk prajāyate/ sā manonetrā vāg bhavati/ tan mano vācam abhipravahati/ vāg u punar mana evābhipravahati/ sa yo manasaś ca vācaś svaro jāyate-

-sa indraḥ/ indras sarve devāḥ/ sa haiva devalokaṃ gamayati ya evaṃ vidvān udgāyati/ atha hānye gandharvalokaṃ vā pitṛlokaṃ vā gamayanti/ atho hāsyai tābhyām eva dhūrbhyāṃ sarvā dhura upāptā bhavanti//
prajāpatir yajñam asṛjata/ taṃ devebhyaḥ prāyacchat/ gāyatreṇaiva prātassavanaṃ prāyacchat sāmabhir mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tṛtīyasavanaṃ ca/ āmahīyavapratipad eva mādhyaṃdinaṃ savanam āsīt saṃhitapratipat tṛtīyasavanam/ tenāyajanta/ teṣāṃ yad eva gāyatraṃ śira āsīt tat samabhavat/ te devāḥ prajāpatim upetyābruvann ekaṃ vāva kila sāmāsa gāyatram eva/ yad vāva no gāyatraṃ śiro 'bhūt tat samabhūt/ tathā na idaṃ yajñaṃ vidhehi yathā sarvaṃ eva sāṅgās satanavo 'amṛtās saṃbhavāmeti/ sa etasmād eva prātassavanāt ṣaḍ gāyatrāṇy udakhidat/ trīṇi mādhyaṃdinaṃ savanam avaharat trīṇi tṛtīyasavanam/ tam abruvan yata idam ādithāḥ kim aha bhaviṣyatīti/ so 'bravīc chandāṃsy atra prativapsyāmi chandobhir etā ā( yāyiṣyanta iti/ yad abravīc chandāṃsy atra prativapsyāmi chandobhir etā ākhyāyiṣyanta iti tasmād etā gāyatrīsa satīś chandobhir ākhyāyante//
athopagītanaiva te 'yajanta/ te sarva eva sāṅgās satanavo 'mṛtās samabhavan/ sarvo haiva sāṅgas satanur amṛtas saṃbhavati ya evaṃ veda/ etasmin tad yad vidvān śreyān bhavatīti ha smāha śāṭyāyaniḥ

athaitad āmahīyavaṃ prājāpatyaṃ savanamukhe kriyate/ tad etat svayaṃ praśastaṃ yat prajāpatyam/ tasminn u praśasta eva saty eṣā bhūyasī praśaṃsā kriyate yad etad om ity ādatte/ asau vā āditya etad akṣaram/ tad etat trayasya vedasyāpīḻitam akṣaram/ sa yad om ity ādatte 'muma evaitad ādityaṃ mukha ādhatte/ sa yathā madhunā lājān prayuyād evam evaitenākṣareṇa sāman rasaṃ dadhāti/ tad āpyāyayati/ tenāsyāpīnena rasavatā stutaṃ bhavati//
pratihriyamāṇaṃ sāmāvasīdatīty āhuḥ kuravas sa yad ūrdhvaṃ pratihārād udgṛhṇāti tad utthāpayatīti/ sāmānn evedaṃ sāmābhigāyāmīty eva tad vidyāc chreṣṭhatām anena svānāṃ gamiṣyāmīti//
punānas soma dhārayā iti prastauti/ apo vasāno arṣasi ity aṣṭākṣarāṇi// ā ratnadhā yonim ṛta-ity aṣṭena tāni ṣoḍaśa/ -sya sīdasi iti catvāri/ tato yāni ṣoḍaśa sa eva ṣoḍaśakalaḥ paśuḥ/ atha yāni catvāri ta etasya paśos stanāḥ/ sa yathā paśuṃ staninaṃ prattaṃ duhītaivam evaitena gītenaitad duhe yaṃ kāmaṃ kāmayate/ tat paśavyam iti ha smāha sucittaś śailanas sa paśumān bhavati ya evaṃ vidvān rauravaṃ gāyatīti

prastūyamānaṃ sāma prajākāmo 'bhyudgāyed vihṛte prastāve kṣatrakāmaḥ/ pratihriyamāṇam eva paśukāmo 'bhyudgāyet/ nidhanam eva svaram upayan brahmavarcasaṃ dhyāyeta/ brahmavarcasaṃ hi sva (raḥ)/ te catvāras sāman kāmā iti ha smāha jānaśruteyaḥ/ atha ha smāha vaitahavyas traya eva sāman kāmāḥ/ yad eva vācā karoti sā prajā/ manaso hi vāk prajāyate/ sa yad vācā karomi-prajā ma eṣā-prajāvān etena bhaviṣyāmīty eva tad vidyāt/ atha yad ṛcaṃ gāyati te paśavaḥ/ paśavo hy ṛk/ sa yad ṛcaṃ gāyāmi-paśavo ma ete-paśumān etena bhaviṣyāmīty eva tad vidyāt/ atha yan nidhanaṃ svaram upaiti tad brahmavarcasam/ brahmavarcasaṃ hi svaram upaimi-brahmavarcasaṃ ma etat-brahmavarcasy etena bhaviṣyāmīty eva tad vidyāt/ atraivaite sarve kāmā upāpyanta evaṃ viduṣa iti//
tad etat satyam akṣaraṃ yad om iti/ vajrā ha khalu vā ete yad yaudhājayasya sāmno nidhanāni/ te devā etena satyenābhigīya om ity etair yaudhājayasya nidhanair asurān pāpmānaṃ bhrātṛvyān aghnan/ evam evaivaṃ vidvān etena satyenābhigīya om ity etair yaudhājayasya nidhanair dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti//
tat triṇidhanaṃ bhavati/ trayo vā ime lokāḥ/ vajrā ete yan nidhanāni/ ebhyo lokebhya etair vajrais sarvaṃ pāpmānam apahate/ atho hāsyaita eva vajrā eṣu lokeṣu sarvaṃ pāpmānam apahatya om ity eva svarge lokam ārohati

athaitad auśanaṃ traiṣṭubham/ tad yatra devāsurās saṃyattā āsaṃs tad eṣv avravīt trir ahaṃ ṣṭub asmīti/ yad abravīt trir ahaṃ ṣṭub asmīti tasmāt triṣṭup/ te devā etayā tris stutvā dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyam aghnan/ evam evaivaṃ vidvān etayā trisstutvā dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ hanti/ tasya triḥ prarohati/ traiṣṭubho vā asāv ādityaś śuklaṃ kṛṣṇaṃ puruṣaḥ/ traiṣṭubham idaṃ cakṣuś śuklaṃ kṛṣṇaṃ puruṣaḥ/ tac chreṣṭhayā devatayā saṃpādyodgāyati/ sa śreṣṭhatāṃ svānām aśnute ya evaṃ vidvān auśanaṃ gāyatīti

atha nirbādhāpastambhau/ sāmno hiṃkriyamāṇa etāṃ diśaṃ yaṃ dviṣyāt taṃ manasā nirbādheta/ tata eva sa parābhavati/ pratihriyamāṇa etām u eva diśaṃ yaṃ dviṣyāt taṃ manasāpastabhnuyāt/ tata u eva sa parābhavati//
atho trayas sāmnas svargās trayo nārakāḥ/ prastute purādes sa nārakaḥ/ tad dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ pātayitvādis svargo lokaḥ/ tasmin ātmānaṃ dadhyāt/ pratihṛte puropadravāt sa nārakaḥ/ tad dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ pātayitvopadravas svargo lokaḥ/ tasminn ātmānaṃ dadhyāt/ upadrute purā nidhanāt sa nārakaḥ/ taṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ pātayitvā nidhanaṃ svargo lokaḥ/ tasminn ātmānāṃ dadhyāt//
tad u hovāca śāṭyāyanir apahatapāpmaitat sāmno yad ūrdhvaṃ prastāvāt svarga eṣu lokaḥ/ kas tasmin dviṣantaṃ bhrātṛvyam ābhajeta/ prastuta eva purādes sa evaiko nārakaḥ/ tad dviṣantaṃ bhrātṛvyam pātayitvā sarvasminn eva sāmann ātmānaṃ dadhyāt/ atho yajamānam/ so 'pahatya pāpmānaṃ svargaṃ lokam eti/ etat tad yat kṛtvā śreyān manyata iti

yo vā ṛksāmābhyām āyatanavadbhyām ārtvijyaṃ karoty āyatanavān bhavati/ prastāva evarcas sāmann āyatanam/ yad ūrdhvaṃ prastāvāc channaṃ gāyati tat sāmna ṛcy āyatanam/ pratihāra evarcas sāmann āyatanam/ yad ūrdhvaṃ pratihārāc channaṃ gāyati tat sāmna ṛcy āyatanam/ nidhanam evarcas sāmann āyatanam/ yan nidhanam atisvarati tat sāmna ṛcy āyatanam/ sa ya evam etābhyām ṛksāmābhyām āyatanavadbhyām ārtvijyaṃ karoty āyatanavān eva bhavati//
tad vā etad dvayam evark ca sāma ca/ tayor yat satyaṃ prajāsu bhavati jayati taṃ lokaṃ yas satyena jeyaḥ/ vāg vā ṛcas satyaṃ manas sāmnaḥ/ ete ha vā ṛksāmayos satye/ satyaṃ prajāsu bhavati jayati taṃ lokaṃ yas satyena jeyaḥ/ ( ṛcas) satyena sāma gāyāt sāmnās satyenarcam/ ṛksāmne u ha vai svargasya lokasyeśāte/ taṃ ha vā ete svarge lokaṃ gamayataḥ/ sa svargasya lokasyeśe ya ene evaṃ gāyati/ tasmād evam eva geye

rathantareṇa stoṣyamāṇaḥ pṛthivīm abhimṛśati namo mātre pṛthivyai rathantara mā mā hiṃsīḥ iti/ atha mahimnas saṃbharati yas te agnau mahimā yas te apsu rathe yas te mahimā stanayitnau ya u ta vāte yas te mahimā tena saṃbhava rathantara draviṇasvan na edhi iti/ atha vāmadevyaṃ purastāc chāntim abhivyāharaṃti prajāpatir asi vāmadevyaṃ brahmaṇaś śaraṇa tan mā pāhi iti/ athaitā amṛtavyāhṛtīr abhivyāharati bhūr bhuvas svaḥ// ka idam udgāsyati sa idam udgāsyati iti/ prajāpatir vai kaḥ/ tam evādāv ārtvijyāya vṛṇīte/ sa ya evaṃ tad udgāyati vācaivāsya kṛtaṃ bhavaty anṛṇa ātmanā bhavati/ athābhyaniti/ prāṇe vai śāntir agnir vai bṛhadrathantare/ te prāṇena śamayati/ atha ye śānte bṛhadrathantare gāyati te haite yuvānaś śrotriyāḥ pramīyante svayam upariṣṭād vāmadevyam

sa yathā gharmaṃ taptaṃ śaphābhyāṃ parigṛhya hared evam evaitad bṛhadrathantare vāmadevyābhyāṃ parigṛhya harati/ te enaṃ nodoṣataḥ/ sa sarvam āyur eti ya evaṃ vidvān bṛhadrathantare gāyati/ iyaṃ vai rathantaram/ tasyā asau vatso yo 'sau tapati/ sa yat bhā bhā iti stobdhy etam eva tad ādityaṃ rathantaraṃ duhe yaṃ kāmaṃ kāmayate//
śrīr vai rathantaram/ tasyā ime stobhā yad asyāṃ pṛthivyām adhi/ saiṣā śrīr nānyatrākṣarebhya āptavyā/ sa yad akṣareṣu stobdhy etām eva tac chriyam āptvaitasyāṃ pratitiṣṭhati/ sā haiṣaikasthā śrīr yad akṣareṣu/ tasmād akṣareṣu stobdhavyam

tad etad amūlaṃ rathantaraṃ yad anyatrākṣarebhyaḥ/ etasmād dhīdam āyatanāt pracyavante ye 'nyatrākṣarebhyas stobhanti/ atha yo 'kṣareṣu stobdhi sva eva tad āyatane pratitiṣṭhati/ tasmād akṣareṣv eva stobdhavyam//
devatāgāyinaḥ kurupañcālā āyatanād acyavanteti ha smāha śāṭyāyaniḥ/ mano vai pūrvam atha vāk/ mano vai bṛhad vāg rathantaram/ tad yatra bṛhadrathantare ājim aitāṃ tad bṛhad udajayad rathantaraṃ hīyamānam amanyata/ tad yat kṣipraṃ rathantaraṃ gāyati manaś ca vai tad vācaṃ ca same karoti/ tad idaṃ rathantaram īkṣate yo mām anena samam akṛd dhantāyaṃ kṣipre pāpmānaṃ nijahātv iti/ sa kṣipre pāpmānaṃ vijahāti ya evaṃ vidvān kṣipraṃ rathantaraṃ gāyati

tat pūrṇamukhena pradhūnvan kṣipraṃ gāyet/ śrīr eṣā yad rathantaram/ śriyam etad ātman dhatte/ atho agnir eṣa yad rathantaram/ tasmāt kṣipraṃ mumukṣitavyam/ yatra vā agnir upatiṣṭhamāno dahati dūra iva vai tatrauṣadhayaḥ prajāyante/ yatropadhūnvann eti kṣipraṃ tatrauṣadhayaḥ prajāyante/ kṣipraṃ prajayā paśubhiḥ prajāyā iti pratihārepratihāra udgātā iḻ iti brūyāt/ paśavo vā iḻāyatanaṃ rathantaram/ āyatana eva tad etān paśūn pratiṣṭhāpayati//
tad dhaitad eka ekarūpam eva bhā bhā iti stobhanti/ asau vā ādityo bhā iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir amithunam etad aprajananaṃ yad ekarūpam/ bhago vā asau bhid iyam/ pumān vā asau strīyam/ yadā vā asau varṣaty atheyaṃ prajāyate/ yado vai pumān yoṣāyāṃ retas siñcaty atha sā prajāyate/ tasmāt abhubhābhibhabhebhama ity evaṃ mithunaṃ prajananaṃ stobdhavyam/ yāvat stobhet tāvat pṛthivyāṃ hastau syātāṃ devarathasyānapavyādhāya

ṣoḍaśākṣarāṇi stobhati/ ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ/ kalāśa eva tad yajamānam etasyāṃ devayonyāṃ siñcati/ sa etasyai devayonyai jāyate devān adhi/ caturdaśacaturdaśottarayoḥ/ tato yāni daśa sā virāḍ annaṃ virāṭ/ atha yāni catvāri ta eva catuṣpādāḥ paśavaḥ/ catuṣpadaḥ paśūn avarunddhe//
ṣoḍaṇākṣarāṇi stobhati/ tato yāni pañcadaśa sa vajraḥ pañcadaśaḥ/ atha yat ṣoḍaṣam akṣaraṃ sa indraḥ/ indro vajrasyodyantā ṣoḍaśaḥ/ tam indraṃ yajamānam akṛt/ tad udgātā yajamānasya pañcadaśena vajreṇa dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇāti/ caturdaśa-caturdaśottarayoḥ/ sa ha sa vajra ūno nārambhaṇaḥ/ tad udgātā yajamānasya bhrātṛvyāyatane bhrātṛvyaṃ vitakṣṇoti bhrātṛvyāyayatane bhrātṛvyaṃ vināśaṃ nayati/ na hāsya kaś cana bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda//
ṣoḍaśākṣarāṇi stobhati/ caturdaśacaturdaśottarayoḥ/ tāni catuścatvāriṃśad akṣarāṇi saṃpadyante/ catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup/ traiṣṭubha indraḥ/ sa ha sa indraś chandasāṃ madhyata prāvasito bahūni chandāṃsi purastād bahūny upariṣṭāt

chandāṃsi vai sarve stomās sarve paśavas sarve devās sarve lokās sarve kāmāḥ/ tat sarvān stomān sarvān paśūn sarvān devān sarvān lokān sarvān kāmān āpnoti//
agnir eṣa yad rathantaram/ agnir vai mṛtyuḥ/ sa yo 'nyatrākṣarebhyas stobdhi sa evodgātā yajamānaṃ mṛtyor āsye 'pyasyati/ atho yo 'kṣareṣu stobdhi-annam u vai stobhaḥ -stobhenastobhenaiva mṛtyor āsyam apidhāyaitaṃ mṛtyum atitarati/ atho samudra eṣa yad rathantaram/ atha yo 'nyatrākṣarebhyas stobdhi sa evaitaṃ samudraṃ praviśati/ atha yo 'kṣareṣu stobdhi yathā nāvā vā plavena vā dvīpād dvīpaṃ saṃkrāmed evam evaitaṃ samudram atitarati//
svardṛśam iti nirāha/ yadā vai svar gacchaty athāmṛto bhavati/ taṃ sarvebhyo devebhyas sarvebhyo bhūtebhyaḥ prāha svar ayaṃ brāhmaṇo 'gann amṛto 'bhūd iti/ sarve devās sarvāṇi bhūtāny anuvudhyante

athaitad vāmadevyam/ ā pratihārād anavānaṃ geyam/ prāṇo hi vāmadevyam/ prāṇān ned avacchidyā iti//
no hānyasyānuvartma geyam/ īśvaro hopajīvī bhavitor yo 'nyasyānuvartma gāyati/ svadhūr eva geyam//
tad dha smāha vrahmadattaś(brahmadattaś) caikitāneyo rūkṣitam ivaitad yad vāmadevyaṃ nirdhūtam iva/ sāmāni hy asmāt sṛṣṭāni yathā jaratkośo vā syād aśvatarā vā vicchidvahā/ pṛṣṭhaṃpṛṣṭhaṃ hi prativahatīti/ tasmin pṛṣṭharūpaṃ vā gāyed etā vā vyāhṛtīr vyāhṛtyodgāyed goś cāśvaś cājā cāviś ca vrīhiś ca yavaś ceti/ gaur eva rathantaram aśvo bṛhad ajā vairūpam avir vairājaṃ vrīhayaś śakvaryo yavā revatayaḥ/ tad ye 'smād rasāt sṛṣṭā bhavanti tān asmin dadhāti/ tad āpyāyayati/ tenāsyāpīnena rasavatā stutaṃ bhavati//
sa yadi vṛṣṭikāmas syāt āpo vāyur āpo vāyuḥ iti purastād vyāhṛtya vāmadevyena stuvīta/ tatho haivāsmai varṣati//
atho paśavo vai vāmadevyam/ sa paśumān bhavati ya evaṃ vidvān vāmadevyena stute//
tad dha vai sugītaṃ brahmasāmno yad enad brahmalokais saṃpādyodgāyati/ sapta kṛtvo brahmasāmnaḥ prarohati/ saptam u loke brahma/ vāso māndāno vā iti catuḥ prārukṣat āndhāsā bhī vātsān no vā iti triḥ/ tat sapta saṃpadyate

upodako nāma loko yasminn ayam agnir ṛtadhāma yasmin vāyur aparājito yasminn ādityo 'bhidyur yasmin varuṇaḥ pradyur yasmin mṛtyū rocano yasmin aśayā/ viṣṭapa eva saptamo brahmaloko yasminn etad brahma/ tat saptamena praroheṇa viṣṭape brahmaloka ātmānaṃ dadhyād atho yajamānam/ atho hainad gamayati/ yad enat spṛśatīva tad dhainat priyeṇa dhāmnā samṛddhayati/ yad dha sma sucittaś śailana udgṛhṇāti svāsārādhiṣu dheno vā ity abhi brahmalokam ārohayati priyeṇa dhāmnā samṛddhayati/ tad u hainat samṛddhaṃ priyeṇo eva dhāmnā samṛddhayati/ tad v imaṃ lokam āgamayati teno sarvam āyur eti

athaitat kāleyaṃ vistṛṇann iva vyavasāyann ivāsaṃrundhann iva gāyet/ yathā yavācitaṃ vā svācitaṃ yāyān bhāṣācitaṃ veti ha sma purā kurūṇāṃ brāhmaṇā mīmāṃsanta evam etad yat kāleyaṃ tad vikarṣateva geyam iti//
tad dhaitad etad eke rathantarasāmna ūrdhvam iḻām upayanti nakāriṇām oyiḻā iti/ tad u hovāca śāṭyāyanir uddhatevaiṣeḻā pracyuteva nitatāmeva/ iḻām antata upayan bṛhatsāmno dvitīyasyai stotriyāyai dhoro ity udgṛhṇīyāt/ tad eva bṛhato rūpān na yanti/ atha haike rathantarasāmnaś caiva bṛhatsāmnaś cordhvām eveḻām upayanty anavadhmātaiṣeḻā svargyeti/ tad u hovāca śāṭyāyanir agnir vai rathantaraṃ vāyur vāmadevyam indro naudhasaṃ viśve devāḥ kāleyam/ athaiṣa svarga eva loko viśva eva devāḥ/ svarga eva tal loke viśveṣu deveṣu pratitiṣṭhati sa ya enāṃs tathā cakruṣo 'anuvyāhared iti veti vā bhaviṣyantīti/ tathā haiva syuḥ/ tasmād eṣā nitataiveḻāntata upetyā sarvāyuṣṭāyā asya lokasyānuddhātāyeti

athaitat saṃhitaṃ brahma savanamukhe kriyate/ tad etat svayaṃ praśastaṃ yad brahma/ tasminn u praśasta eva saty eṣā bhūyasī praśaṃsā kriyate yad etad om ity ādatte/ asāv āditya etad akṣaram/ tad etat trayasya devasyāpīḻitam akṣaram/ sa yad om ity ādatte 'mum evaitad ādityaṃ mukha ādhatte/ sa yathā madhunā lājān prayuyād evam evaitenākṣareṇa sāman rasaṃ dadhāti/ tad āpyāyati/ tenāsyāpīnena rasavatā stutaṃ bhavati/ pratihriyamāṇaṃ sāmāvasīdatīty āhuḥ kuravas sa yad ūrdhvaṃ pratihārād ud gṛhṇāti tad utthāpayatīti/ sāmann u haivaitat sāmābhigīyate/ tad dha vai sugītaṃ yat sāman sāmābhigāyāt/ sāmanna evedaṃ sāmābhigāyāmīty eva tad vidyāc chreṣṭhatām anena svānāṃ gamiṣyāmīti

athaite uṣṇikkakubhāv ā pratihārād anavānaṃ geye/ saṃśīrṇam ivaitac chandaḥ puruṣachandasam uṣṇikkakubhau/ tad dha śamastomī bālākis sāyakaṃ jānaśruteyam antevāsinam udgāpayan svayajñe 'nuvyājahāra/ tathā nvā ayaṃ jānaśruteyam sāmāgāsīd yathāsyedānīṃ rudhiram utpatiṣyatīti/ atha hājinavāsino yudhyamānās sadaḥ prapeduḥ/ tasya ha daṇḍaḥ patitvā rudhiram utpātayāṃcakāra/ sa hovācātha kathaṃ gāyed iti/ tasmai haitad uvāca asṛk ity eva na nirdyotayet ho ity eva gāyet/ no ha sarvaṃ tṛtīyasavanaṃ channaṃ gāyet/ yo hainaṃ chādayantaṃ brūyād adhakṣan vā ayam udgātātmānaṃ ca yajamānaṃ ceti tathā haiva syād dṛṃhyām eva nirdyotayed dṛṃhīmānīti vai paśantya santi//
athaitac chyāvāśvam/ aiho vā ehi yā ity evaite gāyanti/ vāg eṣā vāg anuṣṭub vācy etad vācā pratitiṣṭhāmeti/ tad dha tathā gāyantaṃ brahmadattaṃ caikitāneyaṃ gaḻunā ārkṣākāyaṇo 'nuvyājahāra tathā tvā ayaṃ dālbhyaś śyāvāśvam agāsīd yathainaṃ svaḥ pāmābhyārokṣyatīti/ tad u hetaro 'nubudhyovāca tatho vāva sa vāmadevyam agāyad yathā rūkṣa evāpaśuś cariṣyatīti//
atha ha brahmadattaṃ caikitāneyaṃ brahmadattaḥ prāsenajitaḥ -

- kausalyo rājā puro dadhe/ tasya ha putraḥ prācyavad babhāṣe/ sa hovāca prameyo vā ayam/ yukta me punar yāsyāmīti/ sa ha prayayau/ atha hāsya jaimavaṃ sajātaṃ vaiḻūnaya āninyire/ teṣāṃ ha samitim ājagāma/ sa ha sa tṛṇebhyo 'nūttasthau/ utpatati ha sma purā/ taṃ ha bahu pradāya bahnādhetau samājagmatuḥ/ sa hovācetthaṃ ced idam abhūd ehīdaṃ saṃprabravāvahā iti/ sa hocāca gaḻunāś śyāvāśvaṃ vā ārcanānasaṃ samiddhāraṃ paretaṃ pratisattriṇo hitvā svargaṃ lokam āyan/ taṃ hainaṃ śyāvāśvenaiva aiho vā ehi yā ity udāhnayan/ hīna ivaiṣa yat sajātaḥ/ sa yat ai ho vā ehi yā iti gāyati svenaivainat tat pāpmanābhyārohayata iti/ tasmai haitad uvāca ohoiyā ity eva gāyet/ oho vai nāmendraḥ/ ya evāsau tapaty eṣa evendraḥ/ sa u eva saḥ/ tasyai sarve devā anuvartmānaḥ/ sarve hāsya svā anuvartmāno bhavanti ya evaṃ vidvān śyāvāśvaṃ gāyatīti

athaitad āndhīgavaṃ madhyenidhanaṃ pratiṣṭhāyai/ tad yad evātra yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tad evaitenānuvaste/ athaitasya kāvasya pañca kṛtvaḥ prarohati/ pañcadaśo vai paṃktiḥ pāṃktāḥ paśavaḥ paśavo jagatī/ tān etān paśuṣu paśūn vitanoti/ tat paśavyam iti ha smāha sucittaś śailanas sa paśumān bhavati nāsya tantiḥ kulāc chidyate ya evaṃ vidvān kāvaṃ gāyatīti/ tantir iti ha smaitad gītam ācaṣṭe 'tho svargasya lokasya vyāptir iti//
iyaṃ vai gāyatry antarikṣaṃ triṣṭub asau jagatī/ tat tṛtīyena praroheṇa svargaṃ lokam ārohati/ tat paśavyaṃ svargyam iti ha smāha/ etāv ubhau kāmāv upāpnoti

yau vai yajñasyodhar veda prattaṃ yajñaṃ duhe/ yajñāyajñīyaṃ vāva yajñasyodhaḥ/ tasyaite stanā gāyatraṃ ca rathantaraṃ ca bṛhac ca vāmadevyaṃ ca/ tad gāyatram iva prastuyād rathantarasyeva stobhān stobhed bṛhata iva rohān rohet/ hiṃkāro vāmadevyaṃ svayam eva yajñāyajñīyam/ etad vai yajñaṃ yajamāno duhe/ sa heṣṭvaiva śreyān bhavati//
tasya daśa kṛtvaḥ prarohati/ ṣaṭ kṛtvaḥ pūrvayoś catur uttamāyai/ te daśa prarohās saṃpadyante/ daśākṣarā virāḍ annaṃ virāṭ/ ya evāsau tapaty eṣa eva virāṭ/ etasminn eva tat svarge loke 'ntataḥ pratitiṣṭhanti//
athokthāni channamiśrāṇīva gāyet/ ahno hy ukthāni/ atha rātrim āvir eva gāyet/ channevāhno rātriḥ/ tad āhuḥ udgātar ahan rātrim agāsī rātryām ahā3ḥ iti/ ubhayam iti brūyāt ahann eva rātrim agāsiṣaṃ rātryām ahaḥ iti/ āvir vā ahaḥ/ tasmin yac channaṃ gāyati mithunam eva tat prajananaṃ dadhāti/ channā vai rātriḥ/ tāṃ yad āvir gāyati yathā tamasi jyotir dadhyāt tādṛk tat/ tasmād rātryā eva rūpeṇāhar gāyed ahno rūpeṇa ratrim

tad eva sūdgītam/ atho arorātre eva tad anyonyasmin pratiṣṭhāpayan gāyati/ tad yad ahar āvis sat tac channaṃ gāyati tasmād asāv āditya idaṃ sarvaṃ na pradahati/ atha yada rātriṃ channāṃ satīṃ tām āvir gāyati tasmād u hedaṃ naktaṃ kiṃ ca nirjñāyate/ yad dha tāṃ channām eva gāyed andham eva tamas syāt//
atha rājāno 'gniṣṭomasāmāni rājaputrā dvādaśāhīyāni viśaś chandasyāni/ tasmād etāni trayāṇi sāmāni saṃvasare kāryāṇi/ yad vai kṣatraṃ viḍvad rājaputravad bhavati tat samṛddham/ sa yathā kṣatraṃ viḍvad rājaputravat syāt tādṛk tat//
tad yad etāni sāmāni saṃvatsare kriyante 'thāto 'gniṣṭomasāmnām eva gānam/ yathā rājñaḥ pariṣkāraś śārdūlājinaṃ maṇihiraṇyaṃ hastī niṣko 'śvatarīratho 'śvaratho rukmaḥ kaṃsas ta evam eṣa aiteṣāṃ sāmnāṃ pariṣkāraḥ/ tasmād agniṣṭomasāmāny eva gānīkṛtya gāyed yathāgītam itarāṇi yathāgītam itarāṇi

yadi somau saṃstutau syātāṃ mahārātre prātaranuvākam upākuryāt/ pūrvo vācaṃ pūrvo devatāḥ pūrvaś chandāṃsi vṛṃkte/ chandāṃsi vai sarvā devatāḥ/ sarvā evaiṣāṃ devatā vṛñjate/ pūrvo vasatīvarīr jigrāhayiṣet/ etā vai sarvā devatā yad vasatīvaryaḥ/ sarvā evaiṣāṃ devatā vṛñjate//
suṣamiddhe hotavyam/ agnir vai sarvā devatāḥ/ sarvā eva tad devatāḥ paśyanto yajante chandobhyo 'bhibhūtyai//
āgnīdhre hotavyam/ saṃveśāyopaveśāya gāyatryai chandase 'bhibhūtyai svāhā iti prātassavane juhuyāt/ saṃveśāyopaveśāya triṣṭubhe chandase 'bhibhūtyai svāhā iti mādhyaṃdine savane juhuyāt/ saṃveśāyopaveśāya jagatyai chandase 'bhibhūtyai svāhā/ iti tṛtīyasavane juhuyāt/ chandobhir vai devā asurān abhyabhavan/ sapatnāyantīvaite ye saṃsunvanti/ chandobhir evainān abhibhavanti/ prajāpater ṛgbhir hotavyam/ prajāpatir vai sarvā devatāḥ/ sarvā evaiṣāṃ devatā vṛñjate

yadi kāmayerann adhvaryur eṣāṃ mriyetety adhvaryuṃ prātassavane brūyuḥ prajāpater ṛgbhir juhudhi iti/ yadi kāmayeran hotaiṣāṃ mriyeteti hotāraṃ mādhyaṃdine savane brūyuḥ prajāpater ṛgbhir juhudhi iti/ evamāyatanā vā ṛtvijaḥ/ adhvaryuḥ prathamo yujyate/ tasya prātassavanam āyatanam/ atha hotā/ tasya mādhyaṃdinaṃ savanam āyatanam/ athodgātā/ tasya tṛtīyasavanam āyatanam/ yathāyatanam evainān spṛṇvate/ yadi kāmayeran yajamāna eṣāṃ mriyeteti yajamānaṃ brūyuḥ prajāpater ṛgbhir juhudhi iti/ yadi kāmayeran sarva eva mriyerann iti sarva eva sarveṣu savaneṣu juhuyuḥ//
ubhe bṛhadrathantare bhavataḥ/ indrasya vā etau harī/ yad ubhe bṛhadrathantare-yajño devarathaḥ-indrasyaiva haribhyāṃ yajñena devarathenājim ujjyati/ idaṃ vai rathantaram ado bṛhat/ asmād amuṣmād adyaśvāt sumithunād evainān antaryanti

pra vo vājā abhidyavaḥ ity āgneyam ājyaṃ bhavati/ pravat tyad devatānāṃ rūpam abhi bhūtyai rūpam/ abhy evainān bhavanti/ ābhīkam abhinidhanam abhīvartam ābhīśavam ity etāni sāmāni bhavanti abhibhūtyai rūpam/ abhy evainān bhavanti/ vihavīyaṃ sajanīyam agastyasya kayāśubhīyam ity etāni śastrāṇi bhavanti/ tato yad vihavīyam indram eva tena devān āhvayante/ sam evainaṃ sajanīyena vṛñjate/ agastyaṃ vai rakṣāṃsi anvasacanta/ so 'kāmayatāpa rakṣāṃsi hanīyeti/ sa etat kayāśubhīyaṃ śastram apaśyat/ tena rakṣāṃsy apāghnata/ rakṣāṃsīva vā etān sacante ye saṃsunvanti/ kayāśubhīyaṃ śastraṃ bhavati rakṣasām evāpahatyai//
yadītare 'gniṣṭomaṃ kurvīrann athātmanokthyaṃ kurvīran/ yadītara ukthyaṃ kurvīrann athātmanā ṣoḍaśinaṃ gṛhṇīran/ yadītare ṣoḍaśinaṃ gṛhṇīrann athātmanātirātraṃ kurvīran/ yadītare 'tirātraṃ kurvīrann athātmanā dvirātraṃ kurvīran/ yadītare dvirātraṃ kurvīrann athātmanā trirātraṃ kurvīrann/ bhūyāṃsi stotrāṇi bhūyāṃsi śastrāṇi bhūyasīr devatā upayanti/ abhibhūtyai rūpam/ abhy evainān bhavanti/ yathā ha vā idaṃ senayos saṃtiṣṭhānayor 'nu yodhā bhūyāṃsa āyanti tādṛk tat/ tad u vā āhur iyam evāgre manasā yajñakratum ākuvetam evojjigīṣet/ yo vai saha palāyitayoḥ pūrvaḥ kāṣṭhāṃ gacchati sa vāva tayor jayati/ pūrva eva saṃsthāṃ prepsed iti

yad dīkṣitānāṃ pramīyeta taṃ dagdhvāsthāny upanahyāpabhajya somaṃ yo 'sya nediṣṭhatamas syāt tena saha dīkṣayitvā yājayeyuḥ/ samānāya vā ete yajñāya samānāya sukṛtāya samārabhya dīkṣante/ tenaivainaṃ niravadayante/ etad anyat kuryuḥ/ abhiṣutya somam anyad agṛhītvā grahān yā dakṣiṇās sraktīs tad asthāni nidhāya mārjālīye stuvīran/ arbudasyargbhis stuvate/ arvudo vai sarpaḥ/ etābhir mṛtāṃ tvacam apāhata/ bhriyanta iva vā ete ye mṛtāya kurvantīti/ mṛtām evaitābhis tvacam apaghnate//
tisṛṣu stuvanti/ tṛtīyo vā itaḥ pitṛlokaḥ/ pitṛlokam evainaṃ gamayanti/ parācīṣu stuvanti/ parāñcam evainaṃ tad amuṃ lokaṃ gamayanti//
yāmaṃ sāma bhavati/ yamalokam evainaṃ gamayanti/ aprastutam apratihṛtaṃ sāma bhavati/ prastāvapratihārābhyāṃ vai yajamāno dhṛtaḥ/ tad yad aprastutam apratihṛtaṃ sāma bhavaty amuṣminn evainaṃ tal loke pratiṣṭhāpayanti/ stutam anuśaṃsanty etā ṛco 'anubruvanto dakṣiṇān ūrūn upāghnānāḥ/ trir apasalair mārjālīyaṃ paryapayanti/ amuṣminn evainal loke nidhuvate/ abhy enam amuṣmin loke vāyuḥ pavate/ tad āhur yanti vā ete patho ye mṛtāya kurvantīti

aindravāyavāgnān grahān gṛhṇanti punaḥ panthānaṃ paryavayanti/ asaṃmitaṃ sarvaṃ stotraṃ bhavati/ asaṃmite hy asau lokaḥ/ amum evaitena lokam upasīdanti/ tad āhus trivṛta eva pavamānās syuḥ/ saptadaśāny uttarāṇi stotrāṇi/ prāṇā vai trivṛtaḥ/ prāṇair vā ete vyṛdhyante ye mṛtāya kurvantīti/ tad yat trivṛtaḥ pavamānā bhavanti prāṇair eva tat samṛdhyante/ saptadaśāny uttarāṇi stotrāṇi/ prajāpatir vai saptadaśaḥ prajāpatis svargasya lokasyābhinetā/ sa yas svargasya lokasyābhinetā sa mā svargaṃ lokam abhinayād iti/ saptadaśā u evānyat pavamānās syuḥ/ trivṛnty uttarāṇi stotrāṇi/ abhihvātāraṃ vāvamubdha ṛcchanti/ tad yathā prathamenaivaṃ hy arvāṅ ity abhihvayeta tādṛk tat/ trivṛnty uttarāṇi/ prāṇā vai trivṛtaḥ/ prāṇān eva tad abhyutkrāmanto yanti/ tad āhur vīva vā ete prāṇāpānābhyām ṛdhyante ye mṛtāya kurvantīti

maitrāvaruṇāgrān grahān gṛhṇanti/ prāṇāpānau vai mitrāvaruṇau/ prāṇāpānābhyām eva tat samṛdhyante/ tad āhur na purā saṃvatsarād asthāni yājyāni/ yat purā saṃvatsarād asthāni yājayeyur vācaṃ krūrām ariṣkṛtām ṛccheyuḥ/ upariṣṭād eva saṃvatsarasyāsthāni yājyāni/ vācaṃ krūrām ariṣkṛtām ṛccheyuḥ/ upariṣṭād eva saṃvatsarasyāsthāni yājyāni/ vācaṃ krūrām ariṣkṛtāṃ ned ṛcchāmeti//
atho khalv āhur yatraivetare 'vabhṛtham abhyaveyus tad asthāny avahareyuḥ/ samā hi vā eteṣāṃ yuktiś ca vimuktiś ca/ yaivāmīṣāṃ vimuktis tām evānuvimucyata iti

yadi sāmi sattrād uttiṣṭheyur viśvajitātirātreṇa sarvapṛṣṭhena sarvavedasena yajeran/ ṛtavo vai pṛṣṭhāni saṃvatsara ṛtavaḥ/ tenaivaiṣāṃ saṃvatsara āpto bhavati/ atha yā dakṣiṇā dadati tābhir atiprayuñjate/ atho khalv āhur ya evāyaṃ vaiśvānaraḥ prāyaṇīyo 'tirātras tenaiva yajerann iti/ ahorātre vai parivartamāne saṃvatsaram āpnutaḥ/ tenaivaiṣāṃ saṃvatsara āpto bhavati/ atha yā dakṣiṇā dadati tābhir atiprayuñjate//
yady ekasmin paryāye 'stute 'bhivyucchet pañcadaśabhir hotre stuyuḥ/ pañcabhiḥpañcabhir itarebhyaḥ/ yadi dvayoḥ paryāyayor astutayor abhivyucched dhotre ca maitrāvaruṇāya ca pūrve stuyur brahmaṇe cācchāvākāya cottare/ yadi sarveṣu paryāyeṣv astuteṣv abhivyucchet ṣaḍbhir hotre stuyus tisṛbhistisṛbhir itarebhyaḥ/ sarvebhya etad anyat kuryuḥ/ ekādaśān yad ekarcān upetyaindra daśaṃ sarvaṃ tṛcam evaṃ ha cakre mauñjas sāhaśravasaḥ

tam u ha na kapivano bhauvāyana uvācāgavāyanībhir bata mahā sāhaśravaso 'gād unmadiṣṇur asya prajā bhaviṣyatīti brahmavarcasinī tv eva bhaviṣyatīti/ yan mām āmantrayiṣyateti hovāca/ dvādaśaivaitān ekarcān upetyaindra dvādaśam agne vivasvad uṣasaḥ ity etasmiṃs tṛce rāthantaraṃ saṃdhim astoṣyat/ agne iti tenāgneyād rūpān naiṣyat/ uṣasaḥ ity uṣasyāt sajūr aśvibhyām ity uta hainam uvāca/ naitad api prasnāntam iva hvayantv iti/ tad vai nānūktā iti hovāca/ atha haike 'bhyuditāpyeva nililyire/ te hāvarāṃ rātriṃ sametya tuṣṭuvur iyaṃ vāva sā yā naḥ pūrvātyagād iti/ te ha rarādhuḥ/ te ya evaṃ vidvāṃsaḥ kurvanti rādhnuvanty eva

yadi prātassavanāt somo 'tiricyate gaur dhayati marutām iti mādhyaṃdinasya pavamānasya purastāt stuyuḥ/ gāyatrīṣu stuvanti/ gāyatrād dhi savanāt somo 'tiricyate/ marutvatīṣu stuvanti/ marutvad dhi savanam abhi somo 'tiricyate/ dhayadvatīṣu stuvanti/ marutām evainad gāvo dhayanti/ yāvad ājyānāṃ stotraṃ tāvat stotraṃ bhavati/ yat evātiricyate tad evāvakalpayanti//
yadi mādhyaṃdināt savanāt somam atiricyate baṇ mahaṃ asi sūrya ity ārbhavasya pavamānasya purastāt stuyuḥ/ bṛhatīṣu stuvanti/ vārhatād dhi savanāt somo 'tiricyate/ saurīṣu stuvanti/ saurye hi savanam abhi somo 'tiricyate/ yāvat pṛṣṭhānāṃ stotraṃ tāvat stotraṃ bhavati/ yata evātiricyate tad evāvakalpayanti//
yadi tṛtīyasavanāt somo 'tiricyate 'to ukthyaṃ kurvīran/ yadya ukthyam atiricyate ṣoḍaśinaṃ gṛhṇīran/ yadi ṣoḍaśinam atiricyetātirātraṃ kurvīran/ rātriṃ ha tvāva nātiricyate svakāmena//
paśukāmaḥ paśūn abhyatirecayet/ vaiśyasya paśumataḥ paśūn abhyatirecayet/ triṣṭupsu stuvanti bṛhatsāma/ kṣatraṃ vai triṣṭup/ kṣatriya u vai paśūnāṃ pradātā/ sa yaḥ paśūnāṃ pradātā sa naḥ paśūn prayacchād iti

atiriktam anubudhyante/ atha brūyān mānu vaṣaṭkāra iti/ tān sarvāhuto hutvābhyutpūryānu vaṣaṭkāre juhuyāt/ yady u bhūyān evātiricyeta sahaiva kalaśena pratitiṣṭhet/ yadi rājānam avavarṣet indur indum avāgāt tasya ta indv indriyāvato madhumato vicakṣaṇasyopahūtasyopahūto bhakṣayāmi// vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu iti/ tad āhuḥ kṛtsnaṃ vā etad amṛtam annādyam imaṃ lokam āgacchati yad āpaḥ/ kṛtsnaṃ vedam amṛtam annādyām imaṃ lokam agād ity eva manyamāno bhakṣayet/ saiva tatra prāyaścittiḥ//
yadi camasam abhyupākuryus tam uttaravargeṇābhipravṛtyāsīta/ rājā haitad ṛcā mithunībhavati/ tam adhvaryuḥ pratyākīrya yan nādāyeyād yady u mārtvijyasyādya evainaṃ saṃprati dhiṣṇyas syāt taṃ pratisadaso 'piyutya prayacchet/ taṃ mārjayitvā yadvidhā itare camasās tadvidhaṃ kuryuḥ/ saiva tatra prāyaścittiḥ

yadi prātassavane kalaśo dīryeta viśvet tā viṣṇur ā bharat iti vaiṣṇavīr bṛhatīr mādhyaṃdine kuryuḥ/ yadi mādhyaṃdine savane kalaśo dīryeta pavasva vājasātaye iti vaiṣṇavīr anuṣṭubha ārbhavapavamāne kuryuḥ/ yadi tṛtīyasavane kalaśo dīryetokthyaṃ kṛtvā yat somam indra viṣṇave ity etāsu brahmasāma kuryuḥ/ chidraṃ vā etad yajñasya yataḥ kalaśo dīryate/ tad viṣṇunaiva yajñenopayacchānta/ tad dhy asya sadevaṃ vaṣaṭkāraṇidhanaṃ sāma bhavati/ ubhau vā etāv agnī yad iyaṃ ca vaṣaṭkāraś ca/ sāmnaivāsyāṃ samiddhe hūyate//
śrāyantīyaṃ brahmasāma/ sam evainat tac chrīṇanti/ yajñāyajñīyam anuṣṭupsu prohanti/ vāg vai yajñāyajñīyaṃ vāg anuṣṭup/ vācaivainat tat samṛddhayanti//
vāravantīyam agniṣṭomasāma/ indriyaṃ vai vīryaṃ vāravantīyam/ indriyeṇaivainat tad vīrye samṛddhayanti/
dīrṇasya parilāpsetāpi/ atha upasthitam icchet/ sa brūyād anyaṃ kalaśam āharateti/ tad udīcīnadaśaṃ pavitraṃ vitatya śalkam asyātha rājānam ānayet/ athāgrayaṇasya grahasyāścotayet/ athaikadhanam/ ekaṃ vā dvau vā yāvad alaṃ manyeta/ saiva tatra prāyaścittiḥ

yadi dhruvaḥ pravarteta saṃlikhya nyubjya yac chuddhaṃ tenābhyutpūrayet/ yadya āgrayaṇo grahaḥ pravartetetarebhyo 'bhyutpūrayet/ ātmā vā āgrayaṇo grahaḥ prāṇā itare/ prāṇebhyo vā ātmā saṃbhavaty ātmano vā prāṇāḥ/ sa eṣa sarvāṇi savanāni pariśaye yajñasyaivāriṣṭayai//
yadi pṛṣadājyaṃ pravartetābhyutpūrya punar gṛhṇīyāt//
yadi śvāvalihyād ahaviṣyaṃ vā syāt/ tad uttaravedyāṃ ninīya mārjayitvā srucam anyad gṛhṇīyāt//
yadi nārāśaṃsaṃ sannaṃ camasam abhyunnayeran nāha so 'huto bhakṣāya no bhakṣito homāya/ tam antarā paridhīṃś camasaṃ ca ninayet hutasya cāhutasya hutasya ca pītāpītasya somasyendrāgnī pibataṃ sutaṃ svāhā iti yajuṣāṃ haike ninayanti/ tūṣṇīm eveti ha smāha śāṭyāyaniḥ/ mārjayitvā camasaṃ yenādhvaryur graheṇa pratiṣṭheta tasya lipseta/ prāṇaṃ vā etasyopadāsayanti yasya camasam upadāsayanti/ prāṇo vai grahaḥ/ prāṇenaivainaṃ tat samṛddhayanti//
yadi paryunnayeran punas samavanayadhvam iti brūyāt/ atha tam evānūnnayeran/ yady udgāyeyur api teṣām eva saṃpracchindyuḥ/ yadi paribhakṣayeyur upahavam iccheta//
yadi bahirvedi carantam abhy astam iyād api vā śrāvayeyur gṛhapatāv upahavam iccheta/ prajāpatir vai gṛhapatiḥ/ prajāpatinaivainaṃ tad upahvayate//
yadi grāvā viśīryeta dyutānasya mārutasya brahmasāmnā stuvīran/ yadi vānyo grāvā syāt tenābhiṣuṇuyuḥ/ yadi tan na vindeyur audumbaraṃ vā pālāśaṃ vā kṛtvā tenābhiṣuṇuyuḥ/ saiva tatra prāyaścittiḥ

yady akrītaṃ rājānam upahareyur āṃ vettor iccheyuḥ/ api girira dhāveyur yad dīkṣita eva tāvad āsīta/ yadi krītam apahareyur yam eva kaṃ cādhigatyābhiṣuṇuyuḥ/ yenaivāsya pūrvakrayeṇa krīto bhavati tenaivāsyāyaṃ krīto bhavati/ somavikrayiṇe tu kiṃ cit kaṃ deyaṃ nen no 'bhiṣavo hato 'sad iti//
yadi taṃ na vindeyur babhrutūlāni phālgunāny abhiṣuṇuyuḥ/ indro vṛtraṃ vajreṇāhan/ tasya yo nastas somo niradravat tāny eva babhutūlāni phālgunāny abhavan/ atha yo vapāyām utkhedanatas tāni rohitatūlāni/ tasmād babhrutūlānya/ evābhiṣutyāni medhyatarāṇi//
asuryas tenānabhiṣutya ity āhuḥ/ asureṣu vā idam agra āsīt/ tad devā abhijityātmann akurvata/ tasmād abhiṣutya eveti//
yadi taṃ na vindeyur ūtīkān abhiṣuṇuyuḥ/ indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānas sa ūtīkān eva prāviśat/ tasmai ta evotim avindan/ ūtir vā etasya naśyati yasya rājānam apaharanti/ ūtim evāsmai vindanti/ yajñasya vai yatra śiro 'chidyata tasya yo rasaḥ prāṇedat ta evotīkā abhavan/ tam u tad yajñam eva pratyakṣam abhiṣuṇvanti yad ūtīkān//
yadi taṃ na vindeyuḥ -

- śuklāś śādo 'bhiṣuṇuyuḥ/ somo vai rājā yad imaṃ lokam ājagāma sa śātsv eva tad uvāsa/ sa evāsya saṃnyaṅgaḥ/ tam eva tad abhiṣuṇvanti//
yadi taṃ na vindeyuḥ parṇam abhiṣuṇuyuḥ/ somaṃ vai rājānaṃ yat suparṇa ājahāra tasya yat parṇ apatat sa eva parṇo 'bhavat sa evāsya saṃnyaṅgaḥ/ tam eva tad abhiṣuṇvanti//
yadi taṃ na vindeyur ya eva kāś cauṣadhīra abhiṣuṇuyuḥ/ somaṃ vai rājānaṃ yat suparṇa āharan samabhinat tasya vā vipruṣo apataṃs tā evemā oṣadhayo 'bhavan/ sarvā u ha vai saumyā oṣadhayaḥ/ sa evāsya saṃnyaṅgaḥ/ tam eva tad abhiṣuṇvanti//
pratidhuk prātassavane 'vanayec chritaṃ mādhyaṃdine savane dadhi tṛtīyasavane/ tam u taṃ somam eva pratyakṣaṃ bhakṣayanti yat payaḥ/ oṣadhīnāṃ hi sa rasaḥ//
pañca dakṣiṇā dadyāt/ pāṃkto yajñaḥ/ yāvatī yajñasya mātrā tasyām evaitat pratitiṣṭhanti/ avabhṛthād udetya punar dīkṣeta/ sa yāvad dāsyan syāt tad dadyāt/ saiva tatra prāyaścittiḥ

yad arvāk stutam astutaṃ tat/ yad atiṣṭutaṃ duṣṭutaṃ tat/ yat saṃprati tat stutam/ yad arvāk stuyur uttare stotre tāvatīr vopaprastuyur bhūyokṣarāsu vā stuvīran/ nyūna eva tad atiriktaṃ dadhati mithunatvāya prajananāya//
yady atiṣṭuyur uttare stotre tāvatībhir vā na stuvīran kanīyokṣarāsu vā stuvīran/ atirikta eva vā tan nyūnaṃ dadhati nyūne vātiriktaṃ mithunatvāya prajananāya/ mithunena jāyate ya evaṃ veda//
yad arvāk stuyus trīḻam agniṣṭomasāma kuryuḥ/ dve yajñasya chidram apidhattaḥ/ sva āyata ekā bhavati/ yady atiṣṭuyus svāram agniṣṭomasāma kuryuḥ/ nyūno vai svaraḥ/ aty etad recayanti yad atiṣṭuvanti/ yad ekayātiṣṭutaṃ virāṭ sā lomaśā/ yad dvābhyāṃ stanau tau/ yat tisṛbhir dohas saḥ/ dogdhā hy eva yat tṛtīyaḥ/ yac catasṛbhis stanās te/ yat pañcabhir dohaḥ saḥ/ dogdhā hy eva pañcamaḥ/ ṣaṣṭhyā vā tvai saptamyā vātiṣṭutam

atha prajāpatiḥ prājijaniṣata/ sa tapo 'tapyata/ sa aikṣata hanta nu pratiṣṭhāṃ janaye tato yāḥ prajās sṛkṣye tām etad eva pratiṣṭhāsyanti nāpratiṣṭhitāś carantīḥ pradarṣiṣyanta iti/ sa imaṃ lokam ajanayad antarikṣalokam amuṃ lokam iti//
tān imāṃs trīn lokān janayitvābhyaśrāmyat/ tān samatapat/ tebhyas saṃtaptebhyas trīṇi śukrāṇy udāyann agniḥ pṛthivyā vāyur antarikṣād ādityo divaḥ//
sa etāni śukrāṇi punar abhy evātapat/ tebhyas saṃtaptebhyas trīṇy eva śukrāṇy udāyann ṛgveda evāgner yajurveda vāyos sāmaveda ādityāt//
sa etāni śukrāṇi punar abhy evātapat/ tebhyas saṃtaptebhyas trīṇy eva śukrāṇy udāyan bhūḥ ity evargvedāt bhuvaḥ iti yajurvedāt svaḥ iti sāmavedāt/ tad dha vai trayyai vidyāyai śukram/ etāvad idaṃ sarvam/ sa yo vai trayīṃ vidyāṃ viduṣo lokas so 'sya loko bhavati ya evaṃ veda

sa vai khalu prajāpatir yajñaṃ sṛṣṭvordhva udakrāmat/ sa devān abravīd etena yūyaṃ trayeṇa vedena yajñaṃ tanudhvam iti/ te devā anena trayeṇa vedena yajamānā apa pāpmānam aghnata pra svargaṃ lokam ajānan/ te 'bruvan yan nu vayam anena trayeṇa vedena yajamānā apa pāpmānam avadhiṣmābhi pra svargaṃ lokam ajñāsiṣma/ yan nu no 'dyāyaṃ yajño bhreṣaṃ nīyāt kenainaṃ bhiṣajyāmeti/ tān prajāpatir abravīd yad vā etasya trayasya vedasya te indriyaṃ vīryaṃ rasa āsīd idaṃ vā ahaṃ tat samudayaccham ity etā vyāhṛtīḥ prayacchann etābhir enaṃ bhiṣajyātheti/ sa yadi yajña ṛkto bhreṣaṃ nīyāt bhūs svāhā iti gārhapatye juhavātha/ saiva tatra prāyaścittiḥ/ atha yadīṣṭipaśubandheṣu vā darśapūrṇamāsayor vā bhuvas svāhā ity anvāhāryapacane juhavātha/ saiva tatra prāyaścittiḥ/ atha yady anupasmṛtāt kuta idam ajanīti bhūr bhuvas svas svāhā ity āhavanīye juhavātha/ saiva tasya sarvasya prāyaścittiḥ/ tad yathā śīrṇaṃ tat parvaṇa parva saṃdhāya bhiṣajyed evam evaivaṃ vidvāṃs tat sarvaṃ bhiṣajyati/ atha yasyaitad avidvān prāyaścittiṃ karoti yathā śīrṇena śīrṇaṃ saṃdadhyāc chīrṇe vā bharam adhyadadhyāt tādṛk tat/ tasmād u haivaṃvidam eva prāyaścittiṃ kārayeta//
tad āhur yad ṛcā hotṛtvaṃ kriyate yajuṣādhvaryavaṃ sāmnodgītho 'tha kena brahmatvaṃ kriyata iti/ anayā trayyā vidyayeti ha brūyāt/ tasmād u yam eva brahmiṣṭhaṃ manyeta taṃ brahmāṇaṃ kurvīta/ sa ha vāva brahmā ya evaṃ veda

tad āhur yat pūrvapakṣaṃ manuṣyās sunvanty aparapakṣaṃ devā atha sattriṇa ubhau pūrvapakṣāparapakṣau sunvanta āsate/ yo nvāvaikena manuṣyeṇa saṃsunoti taṃ nv eva paricakṣate/ atha kiṃ ya ubhayair devamanuṣyaiḥ/ kathaṃ teṣāṃ tad asaṃsutaṃ bhavatīti/ sa brūyād amuṃ vai lokaṃ manuṣyāḥ pūrvapakṣe vardhayanty amum āpyāyayanty amuṃ prajanayanti/ pūrvapakṣe yajamāno vidyād amum idaṃ lokaṃ vardhayāmy amum āpyāyayāmy amuṃ prajanayāmi devānām anuṣeṇo 'smīti/ yo vai śreyaso 'nuṣeṇo bhavati vai sa riṣyati//
imam u vai lokaṃ devā aparapakṣe vardhayantīmam āpyāyayantīmaṃ prajanayanti/ aparapakṣe yajamāno vidyād idam imaṃ lokaṃ vardhayāmīmam āpyāyayāmīmaṃ prajanayāmi manuṣyāṇām anuṣeṇo 'smīti/ yo vai śreyaso 'nuṣeṇo bhavati na vai sa riṣyati

atha ha smāha bhāllaveya imaṃ ha vai lokaṃ devā aparapakṣe vardhayantīmam āpyāyayantīmaṃ prajanayanti tasmāt pra pūrvāḥ prajāḥ paśava oṣadhayo vanaspatayo darghyaṃ(dapyantya?) tathāparāḥ kalyāṇītarāḥ pratidhīyantīti/ etad dhi tad vidvān uvāca/ tad āhur yad rathāhvayaṃ vā nadīṃ vā giribhidam asaṃsavaṃ manyante 'tha sattriṇas sāmānyāṃ śālāyāṃ bahavas sunvanta āsate/ yadi vai te manyante nānedaṃ yajāmahā iti saṃ tarhi sunvanti/ yady u vai manyante gṛhapatim idaṃ yājayāma ity antaritās tarhi yajñād bhavanti//
kathaṃ teṣāṃ tan nāneṣṭaṃ bhavati katham asaṃsutam iti sa brūyāt --

--prāṇo vai somo rājā. tad yad dhavirdhāne grāvabhis somaṃ rājānam abhiṣutya nānāgrahān gṛhṇanti nānāpravarān pravṛṇate nānā yajanti tenaivaiṣāṃ tan nāneṣṭaṃ bhavati/ atho yad evaiṣāṃ samānā satā devatā nānā prajāsu pratiṣṭhitāto no asaṃsutam iti/ yo ha tvai saṃsave saṃsavaṃ veda sa haiva saṃsunvator abhibhavati/ ayam eva yo 'yaṃ pavata eṣa eva saṃsave saṃsavaḥ/ etaṃ hi sarve devā anuyanti/ tasmād yām eva diśaṃ vāti tāṃ diśam oṣadhayo vanaspatayo 'nupratihate/ sa eṣa vā āpo yadā hy eṣa ṛcchati/ atha varṣās tiṣṭhanti/ sa eva tāv antareṇāvakāśaḥ/ saiva sā nadī giribhid bhavaty asaṃsavāya/ tasmād u haiva vidvān apy utkāśe dīkṣeta/ sa haiva saṃsunvator abhibhavati/ sa etāṃ devatām upatiṣṭheta śivo 'si pra tvāpadye namas te astu mā mā hiṃsīḥ// yo māṃ dveṣṭi sa ārtim ārchatu iti/ yo haivaivaṃvida dveṣṭi sa ārtim ārchati

tad āhuḥ katidhāvakīryamāṇaḥ praviśatīti/ caturdheti brūyāt/ caturdhā ha vā eṣa praviśati yo 'vakīryate/ indraṃ balena marutaḥ prāṇena bṛhaspatiṃ brahmavarcasenāgnim evetareṇa sarveṇa//
athāśukraḥ pariśiṣyate/ tasyaiṣā prāyaścittiḥ/ amāvāsyāṃ rātrim agnim upasamādhāya paristīrya pariṣicyaite āhutī juhuyāt kāmāvakīrṇo 'smy avakīrṇo 'smi kāma kāmāya svāhā// kāmābhidrugdho 'smy abhidrugdho 'smi kāma kāmāya svāhā iti/ so 'ñjaliṃ kṛtvā trir upatiṣṭhatu
saṃ mā siñcantu marutas sam indras saṃ bṛhaspatiḥ/
saṃ māyam agnis siñcatv āyuṣā ca balena ca/
dīrgham āyuḥ kṛṇotu me//
iti/ sa yad āha saṃ mā siñcantu marutaḥ iti maruta evāsmai tat punaḥ prāṇaṃ dadhati ya evaṃ veda tasmai/ sa yad āha sam indraḥ iti indra evāsmai tatpunar balaṃ dadāti ya evaṃ veda tasmai/ sa yad āha saṃ bṛhaspatiḥ iti bṛhaspatir evāsmai tad brahmavarcasaṃ dadāti ya evaṃ veda tasmai/ sa yad āha sam agni- ity agnir evainaṃ tat sarveṇetareṇa samṛddhayati yenāvakīryamāṇo vyṛdhyate/ sa trir abhimantrayate/ traya ime lokāḥ/ āpnotīmāṃs trīn lokān sarvam āyur ety eva pāpmānaṃ hate gacchati svargaṃ lokam

atha ha vai naimiśīyā iti sattriṇas somaśuṣmagṛhapatayas sattraṃ niṣeduḥ/ teṣāṃ mahendro vyardhayiṣyan markaṭarūpeṇa puroḍāśaṃ pramamātha/ atha haiṣāṃ śitibāhur aiṣakṛto 'dhvaryur anūcānā āsa/ sa haitaṃ trayyai vidyāyai śukraṃ rasaṃ pravṛḍhaṃ vidāṃcakāra sarvasya prāyaścittiṃ bhūr bhuvas svaḥ ity etābhir vyāhṛtibhiḥ/ etā vai vyāhṛtayas sarvaprāyaścittayaḥ/ tad yathā vā adas samudro 'nanto 'pāro 'kṣito dyāvāpṛthivī sarva ime lokā evaṃ vā etā vyāhṛtayo 'kṣitāḥ --

--adugdhā anantā akṣarā iti/ tad yad vai bhūḥ iti tad ayaṃ loko yad bhuvaḥ iti tad idam antarikṣaṃ yat svaḥ iti tad asau lokaḥ/ etā vai vyāhṛtayaḥ/ etā vai devatā etā vyāhṛtaya ity etad dhi tadviduṣaś śitibāhor aiṣakṛtasya naimiśe markaṭaḥ puroḍāśaṃ pramamātha/ sa hovāca caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā'' vāharaṃ juhomi veti/ sa hovāca tad aha tvam itthaṃ cāmuthā ca yadi tvam anūciṣe markaṭaḥ puroḍāśaṃ pramathiṣyati tasya prāyaścittim iti/ sa hovāca tad ahāhaṃ vasīyān bhūyāsaṃ yad aham avvabhravyasamājñātasya prāyaścittim ā vāhara juhomi veti/ āharāṇīti hovāca mahauṣīr iti/ tam u hājahāra/ tad yasyaivaṃ vidvān brahmā bhavati dakṣiṇato hāsyodaṅ yajñaḥ praṇavo bhavati dakṣiṇato hāsyodaṅ yajñaḥ praṇavas saṃtiṣṭhate yasyaivaṃ vidvān brahmā bhavati ya u cainam evaṃ veda ya u cainam evaṃ veda