જૈમિનીયં બ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2

જૈમિનીયં બ્રાહ્મણમ્
દ્વિતીયં કાણ્ડમ્(ગવામયનમ્)
વાગ્ એષા યત્ પૃષ્ઠાનિ। તામ્ એતાં વિપ્રયુઞ્જતે। તાં વિહરન્તિ।
સા પ્રથમમ્ અહઃ પ્રાપ્ય રથન્તરં ભવતિ। ઇયમ્ એવ પૃથિવી। વાગ્ વૈ રથન્તરમ્। સૈષા વદતિ।
સા દ્વિતીયમ્ અહઃ પ્રાપ્ય બૃહતી ભવતિ યામ્ ઇમાં શ્રેષ્ઠી વાચં વદતીત્ય્ અવોચદ્ ઇતિ। સા હિ દૂરાચ્ છ્રૂયતે॥
સા તૃતીયમ્ અહઃ પ્રાપ્ય વૈરૂપા ભવતિ યદ્ ઇદં તિર્યગ્ વાચ એહિ પ્રેહ્ય્ આહરોપાહરાશય પાયયેતિ।
સા ચતુર્થમ્ અહઃ પ્રાપ્ય વિરાડ્ ભવતિ। તૂષ્ણીં નિષદ્યમ્। એતદ્ ધ વૈ વૈરાજ્યં વાચો યત્ તૂષ્ણીંનિષદ્યં યામ્ ઇમાં શ્રેષ્ઠિનસ્ તૂષ્ણીમ્ આસીનસ્યૈવ જિજ્ઞાસન્તે।
સા પઞ્ચમમ્ અહઃ પ્રાપ્ય શક્વરી ભવતિ યયા પ્રશિષ્ટશ્ શક્નોતિ।
સા ષષ્ઠમ્ અહઃ પ્રાપ્ય રેવતી ભવતિ। યયાન્નાદ્યં પ્રદીયતે।
સા ન માસિ - માસ્ય્ આત્તવ્યા। લેલિભસ્યૈતદ્ આજાનં યામ્ ઇમાં લેલિભા વાચં વદન્તિ। ઇમાં વા અયં હ્યો ઽવદદ્ ઇમાં પૂર્વેદ્યુર્ ઇમાં પૂર્વસમામ્। સમાનીં બત વાચં વદતિ ન બતૈનં પર્યેતીતિ। એવં તદ્ યન્ માસિ - માસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપયન્તિ

અથ યથા તૂષ્ણીમ્ આસિત્વા યદ્ એવ કલ્યાણં યત્ પુણ્યં તદ્ વ્યાહરેત્। સા વ્યાહૃતં બત વ્યાહાર્ષીદ્ વ્યાહર્તા બતેતિ। એવં તદ્ યદ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપયન્તિ। અભ્ય્ એવ રથન્તરેણ ક્રન્દતિ, રેત એવ બૃહતા સિઞ્ચતિ, ગર્ભાન્ એવ વૈરૂપેણ દધાતિ, જનયત્ય્ એવ વૈરાજેન, વર્ધયત્ય્ એવ શક્વરીભિર્, અન્નાદ્યમ્ એવ રેવતીભિઃ પ્રદીયતે। તત્ કુતો માસિ - માસિ જનિષ્યતે। યો વૈ માસ્યો ગર્ભો ઽવપદ્યતે -- ઽસ્રાવીદ્ ઇતિ વૈ તમ્ આહુઃ। સ યથા સામિ ગર્ભાઃ પતેયુર્ યથા વામા ઓષધીર્ લિલિયુસ્ તાઃ કિંદિતા સ્યુશ્ શુષ્યેયુર્ એવૈવં તદ્ યન્ માસિ - માસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપયન્તિ

અથ યથો સંવત્સરં ભૃત્વા ગર્ભં જનયેદ્ ઋતૌ પક્વા ઓષધીઃ પ્રચિનુયુસ્ તાસાં કામાન્ કુર્વીરન્ન્ એવં તદ્ યદ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપયન્તિ। અથ હ સ્માહ ચિત્રો ગાંગ્યાયનિ સ્પન્દનૈષા બહુદોહિની યત્ પૃષ્ઠાનિ। કો ઽહરહ સ્પન્દનાયૈ ધારયિતૄન્ એષિષ્યતિ। ન વા એતા-ય્ અવ્યૂઢે દુહ્રે, નો વા એતાન્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ વ્યૂઢે દશરાત્રે ગાયત્ર્યા પરિહૃતાનિ દુહ્રે। સ યથા સ્પન્દનાં રજ્જુભિર્ વ્યપતત્ય દુહ્યુર્ એવમ્ એતાન્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ ય્યૂઢે દશરાત્રે ગાયત્ર્યા પરિહૃતાનિ દુહ્રે। સ યથા ઉપસૃજેદ્ એવં તદ્ યદ્ ગાયત્રમુખસ્ ત્ર્યહો, યથાભિદધ્યાદ્ એવં તદ્ યદ્ ગાયત્રમધ્યો, યથાપહૃત્ય દુહ્યાદ્ એવં તદ્ યદ્ ગાયત્રોત્તમઃ। તસ્માદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવોપેત્યાનીતિ।
તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ યો વા એષ ચન્દ્રમા એષ વાવ સંવત્સર, એષ પ્રજાપતિર્, એષ માસ ઇતિ। એતાવાન્ વાવૈષ યાવાન્ માસઃ। એતં વાવૈષ આપ્ત્વા પુનઃ પલ્યેતે। સ પઞ્ચદશ રાત્રીર્ ઊર્ધ્વ એતિ પઞ્ચદશાર્વાઙ્। યા આપૂર્યતે તા ઊર્ધ્વ એત્ય્, અથ યા અપોછસ્ તા અર્વાઙ્। સ આપૂર્યમાણો ઽમું લોકં ગચ્છતિ। સો ઽમુના લોકેન સંસ્પૃશ્યાન્નં ભવતિ। સ યદ્ અસ્ય તત્ર સ્વદ્યં તત્ સ્વદ ઇત્યપોછન્ન્ ઇમં લોક આગચ્છતિ। સ ઇમા અપ ઓષધીઃ પ્રવિશતિ। સ ઇમા અપ ઓષધીઃ પ્રવિશ્યાસ્વ્ અપ્સ્વ્ ઓષધીષ્વ્ આત્માનં ન્યુદ્યાપૂર્યમાણો ઽમું લોકં ગચ્છતિ

સ એવમ્ એવ પુનઃ પલ્યયમાનસ્ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ। ય યાવદ્ ધ વૈ દ્વાદશભિસ્ સંવત્સરૈર્ અવરુન્દ્ધે તાવદ્ એકેનૈવ સંવત્સરેણાવરુન્દ્ધે, ય એવં વિદ્વાન્ માસિ-માસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપૈતિ।
તાન્ એતાંશ્ ચતુરો ઽભિપ્લવાન્ ઉપયન્તિ। તેષાં ચતુર્વિંશતી રાત્ર્યઃ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। તદ્ એષાં માસિ - મસિ સંવત્સર આપ્તો ભવતિ।
પૃષ્ઠ્યં પઞ્ચમમ્ ઉપયન્તિ। તદ્ એષામ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય માસિ - માસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપેતાનિ ભવન્તિ।
અથ હ સ્માહ મહિત્થશ્ શૈનમિષિર્ યં વા ઇમમ્ આહુર્ અપૃષ્ઠો ઽધુકોષ્ણીષઃ કુલસ્ય - કુલસ્યોદ્ભિદા વેષ્ટત ઇત્ય્ એષ હ વાવ સો ઽપૃષ્ઠો ઽધુવકોષ્ણીષો ય એવ નિર્હૃતપૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। તે કિં તત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમાન્ એવ કુર્વન્ત આદ્રિયેરન્। અભિપ્લવાન્ એવૈતાન્ પઞ્ચોપેત્યોપરિષ્ટાદ્ એવ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપેત્યાનીતિ

આસૌ વા આદિત્યો ઽત્રાગ્ર આસીદ્ યત્રૈતચ્ ચાત્વાલમ્। સ ઇદં સર્વં પ્રાતપત્। તસ્ય દેવાઃ પ્રદાહાદ્ અભિભયુઃ। તે ઽબ્રુવન્ -- સર્વં વા અયમ્ ઇદં પ્રધક્ષ્યતિ। એતમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદૂહામેતિ। તં ષડ્ભિર્ માસૈર્ ઊર્દ્વમ્ ઉદોહન્। તમ્ એકવિંશે વિષુવત્ય્ અધ્યાદધુઃ। સ એષ એકવિંશે વિષુવત્ય્ અધ્યાહિતસ્ તપતિ। તદ્ યે ચ હ વા ઇત ઊર્ધ્વા લોકા યે ચામુતો ઽર્વાઞ્ચસ્ તેષામ્ એષ એતદ્ ઉભયેષાં વિષુવતિ। તદ્ યદ્ ઉભયેષાં વિષુવતિ તસ્માદ્ વિષુવાન્ સઃ। યથા વૈ રથનાભાવ્ અરાસ્ સમગ્રા એવં હૈતસ્મિન્ સર્વે લોકાસ્ સમગ્રાઃ। તાન્ વા એતાન્ એકે પરસ્તાદ્ વિષુવત ઊર્ધ્વાન્ એવ ષડહાન્ ઉપયન્તિ। યથૈવૈવ આ વિષુવત ઉપયન્ત્ય્ એવમ્ એવાપિ પરાઞ્ચઃ। પરાઙ્ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। પરાઞ્ચ એતં સ્વર્ગં લોકં રોહામ। પ્રત્યવરોહસ્ સ યદ્ અર્વાઞ્ચ ઉપેયામ। અથૈવમ્ અપ્રત્યવરૂઢમ્ ઇતિ વદન્તસ્ તે યે હ તે તથોપયન્તિ ય એવં તસ્માદ્ આદિત્યાદ્ અર્વાઞ્ચો લોકાસ્ તાન્ એવાપ્નુવન્તિ। યદ્ય્ અપિ બહૂન્ સંવત્સરાન્ ઉપયન્ત્ય્ અથ તાન્ એવાપ્નુવન્તિ। અથ ય એવૈતાન્ પરાચશ્ ચાર્વાચશ્ ચ ષડહાન્ ઉપયન્તિ ત એવૈતાન્ ઉભયાન્ લોકાન્ આપ્નુવન્તિ પરાઙ્ ઇયાન્ અર્વાઙ્ ઇતિ

સ ઇમં લોકમ્ અન્તિકાદ્ અભ્યતપત્। તે વાયુમ્ અવસ્તાત્ પર્યૌહન્। તેનૈનમ્ અશમયન્। અપો હ વા એષ એતદ્ બિભર્તિ। તે ઽદ્ભિર્ એવૈનં તદ્ અશમયન્। સો ઽમું પરં લોકં પ્રાતપત્। તે ચન્દ્રમસં પરસ્તાત્ પર્યૌહન્। તેનૈનમ્ અશમયન્। પ્રજાપતિર્ વૈ ચન્દ્રમાઃ। પ્રજાપતિનૈવૈનં તદ્ અશમયન્।
ત્રિષુ હ વા અયમ્ ઇદં લોકેષુ પવતે। ત્રિષુ તત આદિત્યસ્, ત્રિષુ નક્ષત્રાણિ, તસ્માત્ તાન્ય્ અણિષ્ઠાણિ પરાર્ધ્યાનીત્ય્ એતે હ વાવ દ્વાદશ દેવલોકાઃ। અથ યથોષસો વા યદ્ વૈવમ્ એવાન્યે લોકાઃ।
સ ઇમં લોકમ્ ઓકં પ્રજાનન્ન્ અભ્યવાવિધ્યત્ તન્ત્રિભિઃ। સ્વરસામભિર્ અવસ્તાદ્ ઉપાદધુઃ। સો ઽમું પરં લોકં પ્રાપશ્યત્। તમ્ ઉ દેવા વિધ્યત્ તન્ત્રિભિઃ। સ્વરસામભિઃ પરસ્તાદ્ ઉપાદધુઃ। તમ્ એતદ્ અત્રાસ્પૃણ્વન્। યદ્ અસ્પૃણ્વંસ્ તત્ સ્વરાણાં સ્વરત્વમ્।
સપ્તદશા સ્વરસામાનો ભવન્તિ। અન્નં વૈ સપ્તદશમ્। અન્નાદ્ય એવૈનં તદ્ અધ્યાદધુઃ। અથો પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિનૈવૈનં તદ્ અન્નાદ્યે ઽધ્યાદધુઃ। સ એષો હિ પૂર્વે ઽન્નાદ્યે ઽધ્યાહિતસ્ તપતિ। તે વા એતે સ્વરસામાન એકપઞ્ચાશત્ સત્રિંશિનીર્ વિરાજસ્ સંપદ્યન્તે, પઞ્ચવિંશતિર્ અવસ્તાત્ પઞ્ચવિંશતિઃ પરસ્તાત્। અથ યૈકપઞ્ચાશી તસ્યામ્ એષ એતન્ મધ્ય વ્યૂહ્યાધ્યાહિતસ્ તપતિ। તં ન શોકો ન હિમો નાશનાયતિ ન પિપાસતિ નાસ્ય કા ચનાવૃત્તિર્ અસ્તિ। ન હ વા અશનાયતિ ન પિપાસતિ નાસ્ય કા ચનાવૃત્તિર્ ભવતિ ય એવં વેદ

સ યથા સર્પિષઃ કુમ્ભં વા મધુકુમ્ભં વા જાલોદિતશયં હ્રિયેરન્નવમ્ એવૈષ એતાભિર્ વિરાડ્ભિઃ પરિગૃહીતઃ। પ્રાઞ્ ચ પ્રત્યઞ્ ચ યત એતાભિર્ ધૃતઃ। તાન્ વા એતાન્ એકે સ્વરસામ્નો ઽગ્નિષ્ટોમાન્ એવ કુર્વન્તિ, સ્તોત્રબૃહતીમ્ ઇદં કુર્મ ઇતિ વદન્તઃ। યે વૈ ત્રયો ઽગ્નિષ્ટોમાષ્ ષટ્ત્રિંશત્ તાનિ સ્તોત્રાણિ। દ્વાદશૈકસ્ય દ્વાદશૈકસ્ય દ્વાદશૈકસ્ય તત્ ષટ્ત્રિશત્। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી સ્વર્ગો લોકઃ। સૈતં સ્પૃશતિ। તે બૃહત્યૈતં સ્વર્ગં લોકં ગચ્છામેતિ। તે હ તે ગચ્છન્ત્ય્ એવ યથા ત્વ્ ઋતે ઽન્નાદ્ ગચ્છેદ્ એવમ્।
અથ યદ્ ઉક્થ્યા ભવન્તિ। પશવો વા ઉક્થ્યાનિ। અન્નં પશવઃ। સ યથાન્નેન સહ શ્રેયાંસં પ્રતિનન્દન્તમ્ ઉપેયાદ્ એવમ્ એવૈનમ્ એતદ્ ઉક્થ્યૈ સ્વરસામભિર્ ઉપયન્તિ। અથો હૈતૌ દેવતત્ત્વાવ્ એવ યદ્ વિશ્વજિદભિજિતૌ। અન્નમ્ એતદ્ યત્ સ્વરસામાનઃ। સ યથા સૂનાયામ્ અન્નમ્ આધાય શ્રેયસ ઉપહરેદ્ એવમ્ એવાસ્મા એતદ્ વિશ્વજિદભિજિદ્ભ્યામ્ એતદ્ અન્નમ્ ઉપહરતિ। અથો હૈષા શાન્તિર્ એવ ક્રિયતે। અગ્નિષ્ટોમસામ સ્યાદ્ આગ્નિમારુતં શસ્ત્રં વિષુવાન્। ક એતાંસ્ ત્રીન્ અગ્નીન્ અભ્યુપેત્ય શોભયતઃ પ્રદગ્ધો હૈવ શયીત। તદ્ યદ્ ઉક્થાન્ય્ અન્તરેણ ભવન્તિ। પશવો વા ઉક્થાનિ। અન્નં પશવઃ. અન્નેનૈતમ્ અશમયન્। નાર્મેધેનૈવ તચ્ છમયિત્વા ઽન્તત ઉયન્તિ

તા ઉ વા એતૌ વિશ્વજિદભિજિતૌ। અષ્ટાવ્ અન્યસ્ સત્રિંશિનીર્ વિરાજસ્ સંપદ્યન્તે ઽષ્ટાવ્ અન્યઃ। અયં વૈ લોકો ઽભિજિદ્ અસૌ વિશ્વજિત્। પશવ સ્વરસામાનઃ। તદ્ યદ્ અભિજિતા સ્તુત્વા સ્વરસામભિ સ્તુવતે ઽસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અથ યત્ સ્વરસામભિ સ્તુત્વા વિશ્વજિતા સ્તુવતે તસ્માદ્ અમુતઃ પ્રદાનાત્ પશવો જીવન્તિ। તસ્ય વા એતસ્ય વૈષુવતસ્યાહ્નો દશ ચ પઞ્ચવિંશાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ દ્વે ચ સ્તોત્રિયે। તતો યાનિ દશ પઞ્ચવિંશાનિ સ્તોત્રાણિ મહાવ્રતં તત્। તૈર્ અસ્ય વૈષુવતે ઽહનિ મહાવ્રતમ્ ઉપેતં ભવતિ। અથ યે દ્વે સ્તોત્રિયે આદિત્ય એવ સ એતસ્મિન્ન્ અહન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ।
અથ હ સ્મ વા એતત્ પુરા ત્રિર્ મહાવ્રતમ્ ઉપયન્ત્ય્ આરમ્ભણીયે ઽહન્ વૈષુવતે મહાવ્રતીયે। તસ્ય વા એતસ્યારમ્ભણીયસ્યાહ્નશ્ ચતુર્દશ ચ પઞ્ચવિંશાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ દશ ચ સ્તોત્રિયાઃ. તતો યાનિ ચતુર્દશ પઞ્ચવિંશાનિ સ્તોત્રાણિ મહાવ્રતં તત્। તૈર્ અસ્યારમ્ભણીયે ઽહનિ મહાવ્રતમ્ ઉપેતં ભવતિ। અથ યા દશ સ્તોત્રિયા દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। તેનો હાવસેન યન્ત્ય્ આ વૈષુવતાદ્ અહ્નઃ। અથ યે દ્વે સ્તોત્રિયે વિષુવતો ઽતિરિચ્યેતે તદ્ ઉ હાન્નપાનમ્। દ્વયમ્ ઉ હ વા અન્નસ્ય રૂપં યચ્ ચૈવાશ્નાતિ યચ્ ચ પિબતિ। સ યથાશ્નંશ્ ચ પિબંશ્ ચેયાદ્ એવમ્ એવૈતદ્ એતાભ્યાં યન્ત્ય્ આ મહાવ્રતીયાદ્ અહ્નઃ। ત એતં સ્વર્ગં લોકમ્ આગચ્છન્તિ। એતન્ મહાવ્રતીયમ્ અહઃ। એષ વાવ સ્વર્ગો લોકો યન્ મહાવ્રતીયમ્ અહઃ। સ ય એતદ્ એવં વેદ ત્રિરુપેતમ્ અસ્ય મહાવ્રતં ભવતિ, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકમ્

તદ્ આહુસ્ તમ્ ઈં હિન્વન્ત્ય્ અગ્રુવ ઇત્ય્ એવૈતસ્યાહ્નઃ પ્રતિપત્ કાર્યેતિ। તમ્ અર્કેભિસ્ તં સામભિર્ ઇતિ શીર્ષ્ણસ્, તદ્ ઇદ્ આસ ભુવનેષુ જ્યેષ્ઠમ્ ઇત્ય્ આત્મનઃ। તત્ તદ્ ઇતીવ વા એતેનાહ્ના ચરન્તિ। તતો હ વૈ પ્રજાપતિઃ। તતો હ વા એષ સર્વાસાં દેવતાનામ્. તત્ પિતૈતદ્ અહઃ, પ્રજેતરાણિ। સ યથા પુત્રઃ પિતરમ્ આગત્ય તત તતેતિ હ્વયેત્, તાદૃક્ તત્। સો વા ઉભયરૂપા ભવતિ। તમ્ ઇતિ વૈ પુંસો રૂપમ્, અગ્રુવ ઇતિ સ્ત્રિયૈ। ઉભયમ્ ઉ હ વા એતદ્ ભૂત્વા પ્રજાપતિઃ પ્રજજ્ઞે। તદ્ આહુર્ અભ્યુદિતે વૈષા પ્રતિપત્। યોગે ત્વ્ આગતે પવસ્વ વાચો અગ્રિય ઇત્ય્ એવ પ્રતિપત્ કાર્યેતિ। મનો વૈ પ્રજાપતિઃ। મનો વૈ વાચો ઽગ્રમ્। તદ્ એનં તત્ સ્વેનૈવ રૂપેણારભન્તે। સો વૈ મિથુના - ભવતિ। પવસ્વેતિ વૈ પુંસો રૂપં, વાચ ઇતિ સ્ત્રિયૈ. તદ્ એતન્ મિથુનં પ્રજનનં ક્રિયતે। મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। તસ્માદ્ એષૈવ પ્રતિપત્ કાર્યા। ઉપાસ્મૈ ગાયતા નર ઇતિ દ્વિતીયા। તદ્ એતસ્માદ્ અહ્નો નયન્તિ। દવિદ્યુતત્યા રુચેતિ તૃતીયા, પ્રત્યક્ષમ્ એતસ્યાહ્નો રૂપમ્। તમ્ ઈં હિન્વન્ત્ય્ અગ્રુવ ઇતિ ચતુર્થી, યાભ્યુદિતા પ્રતિપત્ તાં નેદ્ અન્તરયામેતિ

સના ચ સોમ જેષિ ચેતિ દશર્ચં ભવતિ। ઋષયો વા એતદ્ ઋદ્ધિકામા ઉપોત્થાનં પ્રિયં વાચો ઽપશ્યન્। અથા નો વસ્યસસ્ કૃધ્ય્ અથા નો વસ્યસસ્ કૃધીતિ તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સર્વ એવાર્ધ્નુવન્। સર્વે હૈવર્ધ્નુવન્તિ ય એવં વિદ્વાંસ એતેન દશર્ચેન સ્તુવતે। તસ્મિન્ હ સ્માહ શક્તિર્ વિરાજં ગેયાં સના ચ સોમ જેષિ ચ પવમાન મહિ શ્રવ એકં દ્વે ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ ષટ્ સપ્તાષ્ટૌ નવ દશ હુંભા ઓઇ ભૂર્ ઇતિ। તદ્ આહુઃ કૃત્રિમેવૈષા વિરાડ્ ઉપાકાર્યેવ। સંપદં લોભયતિ। ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એવાક્ષરં ગેયમ્ ઇતિ। એતદ્ ધ વા ઇદં સર્વમ્ અક્ષરમ્। યથા સૂચ્યા પલાશાનિ સંતૃણ્ણાનિ સ્યુર્ એવમ્ એતેનાક્ષરેણેમે લોકાસ્ સંતૃણ્ણાઃ। દશધા વા એતદ્ અતિવિધ્યેમાન્ ક્ષરતિ શતધેમાન્ સહસ્રધેમાન્। તસ્માદ્ એતદ્ એવાક્ષર ગેયમ્ ઇતિ પર્યાસો ભવતિ। યઃ પર્યાસે કામસ્ સ ન ઉપાપ્તો ઽસદ્ ઇતિ। તાઃ પઞ્ચવિંશતિ સ્તોત્રિયાસ્ સંપદ્યન્તે। પઞ્ચવિંશો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યં મહાવ્રતં તત્ સલક્ષ્મ ક્રિયતે

અથ હ સ્માહાર્યકચિત્ સર્વમ્ એવૈતદ્ અહશ્ ચતુર્વિંશં કાર્યમ્। એકમ્ એવૈતત્ સ્તોત્રં પઞ્ચવિંશં કુર્યુઃ। અભ્યારોહો વા એષ એકસ્ય સ્તોત્રસ્ય યત્ સર્વં પઞ્ચવિંશં કુર્વન્તિ। તથૈતત્ સ્તોત્રમ્ અનભ્યારૂઢં ભવતીતિ।
તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિઃ કર્તપત્યમ્ એવૈતદ્ યન્ ન્વાવૈકસ્યૈ સ્તોત્રિયાયૈ છિદ્યતે યદ્ દ્વાભ્યાં યત્ તિસૃભ્યઃ। તસ્ય ન્વ્ એવ પ્રાયશ્ચિત્તિં વિન્દન્તિ વા ન વા ઽથ કિં યદ્ એકાદશભ્યશ્ છિદ્યતે। કો તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિઃ। એકદેવત્યં વા એતદ્ અહઃ પ્રાજાપત્યમ્ એવ। પ્રજાપતિં વૈવૈતેનાહ્ના પરિવૈવિષતિ। તસ્માત્ સર્વમ્ એવૈતદ્ અહઃ પઞ્ચવિંશં કાર્યમ્ ઇતિ।
તસ્ય ત્રીણિ શતાનિ સ્તોત્રિયા ભવન્તિ દ્વાષષ્ટિશ્ ચ। તતો યાનિ હિ ત્રીણિ શતાનિ વિરાટ્ સા। અથ યા ષષ્ટિર્ ઊધસ્ તત્। અથ યે દ્વે સ્તનાવ્ એવ તાવ્ એતસ્યૈવાહ્નો દોહાય

સુષમિદ્ધો ન આ વહેત્ય્ આપ્રીર્ આજ્યં ભવતિ। યત્ર હ વૈ ક્વ ચાપ્રીર્ આજ્યં પ્રજાપતેર્ એવ તત્। પ્રજાપતિમ્ એવ તેનાપ્રીણન્તિ।
તા નશ્ શક્તં પાર્થિવસ્યેતિ મૈત્રાવરુણમ્। તદ્વદ્ અહ ભવતિ। અનિરુક્તમ્ ઉ વૈ પ્રાજાપત્યમ્। પ્રાજાપત્યે ઽહંસ્ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે।
મહ ઇન્દ્રો ય ઓજસેત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। નિષ્કસ્ય હૈતન્ મણે રૂપમ્। તસ્માન્ નિષ્કં મણિં સ્રજ પુરસ્તાદ્ બિભ્રતિ।
તદ્ ઇદ્ આસ ભુવનેષુ જ્યેષ્ઠમ્ ઇતિ રથસ્ય હૈતદ્ રૂપમ્। તસ્માત્ તમ્ અભિહાયૈવ તિષ્ઠન્તિ। મહ સ્તવાનો અદ્રિવ ઇતિ હસ્તિનો હૈતદ્ રૂપમ્। તસ્માત્ તં પાર્શ્વત ઇવાધિરોહન્તિ। તાનિ વા એતાનિ મહદ્રૂપાણિ સંપદ્યન્તે। મહદ્રૂપો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યં મહાવ્રતં તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। ઉપ હૈનમ્ એતાનિ રૂપાણ્ય્ અક્રીતાનિ તિષ્ઠન્તે ય એવં વેદ।
ઇયં વામ્ અસ્ય મન્મન ઇત્ય્ ઐન્દ્રાગ્નં ભવતિ। ઇન્દ્રાગ્ની પૂર્વ્યસ્તુતિર્ અભ્રાદ્ વૃષ્ટિર્ ઇવાજનીતિ વા આહુર્ જાતમ્ । જાયન્ત ઉ એતેનાહ્ના। યથા હ વા ઇદમ્ આણ્ડાન્ નિર્ભિદ્યેરન્ન્ એવમ્ એવૈતસ્માદ્ અહ્નો નિર્ભિદ્યન્તે।
શૃણુતં જરિતુર્ હવમ્ ઇન્દ્રાગ્ની વનતં ગિરઃ।
ઈશાના પિપ્યતં ધિયઃ॥
મા પાપત્વાય નો નરેન્દ્રાગ્ની માભિશસ્તયે।
મા નો રીરધતં નિદે॥
ઇતિ પાપ્મન એવૈષોપહતિ(તિઃ)

ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસેતિ માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્યાન્ધસ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ પ્રાજાપત્યાઃ. પ્રાજાપત્યે ઽહંસ્ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથામહીયવં પ્રાજાપત્યં સામ પ્રાજાપત્યે ઽહન્ ક્રિયતે। અહર્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ અર્ધુકં ભવતિ। અથ દોહાદોહીયં દુગ્ધ્યા એવ, એતસ્યાહ્નો દોહાય। અથ હરિશ્રીર્નિધનમ્. શ્રીર્ વૈ હરિશ્રીર્નિધનમ્। એતેન વા ઇન્દ્રસ્ સર્વેષાં દેવાનાં શ્રિયમ્ અગચ્છત્। શ્રિયમ્ એવૈતેન ગચ્છન્તિ। તા દશ સ્તોત્રિયા ગાયત્ર્યાં સંપદ્યન્તે। દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। મુખં ગાયત્રી છન્દસામ્। મુખત એવૈતદ્ આત્મનો ઽન્નાદ્યં દધતે। પુનાનસ્ સોમ ધારયેત્ય્ ઉભયરૂપા બૃહતી ભવતિ। એષા હ વા ઉભે સામની ઉદ્યયામ । તસ્માદ્ એતાં કુર્વન્ત્ય્ એવ બૃહત્સામ્નઃ કુર્વન્તિ રથન્તરસામ્નઃ।
આ પૃછ્યેન સધસ્થેન પ્રત્નેન વરુણેન ચ।
પિબાચ્યુદ્ ઇન્દ્ર ત્વં સોમમ્ ઋચોર્ ગર્ભે અધ્યાહિતઃ॥
ઇતિ યત્ર હ વૈ ક્વ ચૈષા બૃહતી ક્રિયતે ન હૈવ તસ્યેન્દ્ર ઈશેત તં નાગચ્છેત્

તાસુ રૌરવં પ્રજ્ઞાતમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ નેદ્ અન્તરયામેત્ય્ અથાર્કપુષ્પમ્ -- અન્નં વા અર્કઃ। તસ્યૈતત્ પુષ્પં યદ્ આરણ્યમ્। તદ્ ધ્ય્ અરણ્યે જાયત -- આરણ્યસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। અથાભીશવં તૃપ્ત્યા એવ। તર્પયન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતેન। અથ પઞ્ચવિંશત્યક્ષરનિધનમ્ આઙ્ગિરસમ્। અઙ્ગિરસો વા ઋદ્ધિકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સર્વ એવાર્ધ્નુવન્। સર્વે હૈવર્ધ્નુવન્તિ ય એવં વિદ્વાંસ એતેન સામ્ના સ્તુવતે। તત્ પઞ્ચવિંશત્યક્ષરનિધનં ભવતિ। પઞ્ચવિંશો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યં મહાવ્રતં તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। અથ નૌધસં પ્રજ્ઞાતં બ્રહ્મસામ। પ્રજ્ઞાતં બ્રહ્મસામ નેદ્ અન્તરયામેત્ય્ અથ પૃશ્નિ -- અન્નં વૈ પૃશ્નિ -- અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ રૌહિણકમ્। એતેન વૈ પ્રજાપતિર્ એકશફાનાં પશૂનાં કામમ્ આરોહત્। તદ્ યત્ કામમ્ આરોહત્ તદ્ રૌહિણકસ્ય રૌહિણકત્વમ્। કામં પશૂનાં રોહતિ ય એવં વેદ। યથા હ વા ઇમ આરણ્યાઃ પશવો મૃગા એવમ્ એતે ઽગ્ર એકશફાઃ પશવ આસુઃ। તાન્ એતૈર્ એવ રૌહિણકસ્ય કિટકિટાકારૈર્ ગ્રામમ્ ઉપાનયત્। તત્ ત્રયોદશનિધનં ભવતિ ત્રયોદશસ્ય માસ ઉપાપ્ત્યૈ। તદ્ વા અશીતિભિસ્ સંપન્નમ્। આશયન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતેન। અથ દૈર્ઘશ્રવસમ્ -- અન્નં વૈ દૈર્ઘશ્રવસમ્ -- અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ સમન્તમ્, સમન્તાઃ પ્રજાપશુભિર્ અસામેતિ। અથ યૌધાજયં ત્રિણિધનં, સવનાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ। અથૌશનમ્ અન્ત્યં સામ। અન્ત્યેન સામ્નાન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

તદ્ આહુસ્ તવશ્શાવ્યમ્ એવૈતસ્યાહ્નઃ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। તસ્યૈષા કલ્યાણ્ય્ એવ પ્રશંસા, ન ત્વ્ એવાસ્મિન્ દ્વૌ સંપાદયતઃ। વામદેવ્યમ્ એવૈત્ય્ આહુઃ। વામદેવ્યં હિ (?)। તદ્ ધ વૈ પ્રત્યક્ષં વામદેવ્યં યદ્ રાજનમ્। તસ્ય પ્રાણેન પ્રસ્તૌતિ। ઋચા વૈ વામદેવ્યસ્ય પ્રસ્તૌતિ। પ્રાણેનૈતસ્ય હિં હિં હિં પ્રાણો ઽસદ્ ઇતિ વૈ હિંકુર્વન્તિ। યથા હ વૈ વયસ આશય એવં રાજનસ્ય વામદેવ્યમ્। પ્રજાપતિર્ વૈ પિતાદિત્યઃ પુત્રઃ। પ્રજાપતિર્ વામદેવ્યમ્ આદિત્યો રાજનમ્। તસ્માદ્ એષ એતયોર્ આભાવત્તરં તપતિ। એતદ્ ધ્ય્ અસ્માત્ તેજો નિર્ભિન્નમ્। તદ્ વા અશીતિભિસ્ સંપન્નમ્। એકૈકસ્યાં સ્તોત્રિયાયાં દ્વે દ્વે અશીત્યૌ સંપદ્યેતે। તાઃ પઞ્ચાશદ્ અશીતયસ્ સંપદ્યન્તે। દ્વે હ વા અશીત્યાવ્ અહશ્ ચૈવ રાત્રિશ્ ચ। તાભ્યામ્ એનમ્ આશયન્તિ। આશયન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતાભ્યામ્। તસ્ય યન્ નિધનં પૃષ્ઠાન્ય્ એવ તાનિ

વાગ્ ઇતિ રથન્તરમ્। ઇળેતિ વૈરૂપમ્। તચ્ છક્વર્યસ્ તદ્ રેવતયઃ। સ્વર્ ઇતિ વૈરાજમ્। બૃહદ્ ઇતિ બૃહત્। ભા ઇત્ય્ અસૌ વા આદિત્યઃ। ભા ઇત્ય્ એતદ્ એવાસ્ય નિધનમ્। એતસ્ય સલોમતામ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ। તદ્ એતત્ સર્વાણિ પૃષ્ઠાન્ય્ અભિવદત્ય્ એતેન સામનિધનેન। ત ઉ વૈ પઞ્ચ પઞ્ચવિંશાસ્ સામનિધનાનાં સંસ્તુતાનાં સંપદ્યન્તે। તાન્ ઉ એતાન્ નિધનૈર્ એવ હોતાનુશંસતિ।
તદ્ આહુર્ આત્મનાગ્રે પ્રતિપદ્યમ્ અથ શીર્ષ્ણા। આત્મા વા અગ્રે ઽથ શિર ઇતિ। તદ્ ઉ હ તદ્ યથા કર્તં પતેત્ તાદૃક્ તદ્ યત્ પઞ્ચવિંશાદ્ આત્મનસ્ ત્રિવૃચ્ છિરો ઽભિ પ્રત્યવરોહેયુઃ। શીર્ષ્ણૈવ પ્રતિપદ્યમ્। સર્વા હ વા એતદ્ દેવતા સ્તોત્રં પ્રત્યુપતિષ્ઠન્તિ - મયા પ્રતિપત્સ્યતે મયા મયેતિ। સ યદિ શીર્ષ્ણા પ્રતિપદ્યેત યૈવ શિરઃ પ્રતિપદ્દેવતા ભવતિ તામ્ એવ તેનર્ધ્નોતિ। યતિ પક્ષેણ યૈવ પક્ષૌપ્રતિપદ્દેવતા ભવતિ તામ્ એવ તેનર્ધ્નોતિ। યદિ પુચ્છેન યૈવ પુચ્છં પ્રતિપદ્દેવતા ભવતિ તામ્ એવ તેનર્ધ્નોતિ। યદ્ય્ આત્મના યૈવાત્મનઃ પ્રતિપદ્દેવતા ભવતિ તામ્ એવ તેનર્ધ્નોતિ। અન્તરિતા ઇતરા દેવતા ભવન્તિ। સર્વા ઉ હ વૈ દેવતા(શ્) શીર્ષન્ન્ એવ - ઇમે વૈ વસવઃ

ઇમે રુદ્રા ઇમ આદિત્યા ઇમે વિશ્વે દેવાઃ। અયમ્ એવાયં લોક ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્ અયમ્ અસૌ લોક ઇમા દિશ શ્રોત્રમ્ ઇદં રથન્તરમ્ ઇદં વામદેવ્યમ્ ઇદં બૃહદ્ ઇદં યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। તદ્ એતચ્ છીર્ષ્ણા પ્રતિપદ્યમાનસ્ સર્વાભિર્ દેવતાભિસ્ સર્વૈર્ એભિર્ લોકૈસ્ સર્વૈસ્ સામભિર્ અનન્તરાયં પ્રતિપદ્યતે। સ યદ્ ઇતો ઽન્યેનાંગેન પ્રતિપદ્યત યૈવ તત્પ્રતિપદ્દેવતા સ્યાત્ તામ્ એવર્ધ્નુયાત્। અન્તરિતા ઇતરા દેવતા સ્યુઃ। અથૈતચ્ છીર્ષ્ણા પ્રતિપદ્યમાનસ્ સર્વાભિર્ એવ દેવતાભિર્ અન્તરાયં પ્રતિપદ્યતે। અથો હૈતદ્ દેવતાનાં પ્રિયં યચ્ છીર્ષ્ણા પ્રતિપદ્યતે સર્વા નો નાપરાત્સીર્ ઇતિ

રેતો વા એતદ્ અગ્રે પ્રવિશતિ યદ્ ગાયત્રમ્। તતો ઽન્યાન્ય્ અંગાનિ વિક્રિયન્તે। પ્રાણો વા એષ પ્રવિશતિ યદ્ ગાયત્રમ્। તમ્ અન્યાન્ય્ અંગાન્ય્ ઉપસંસીદન્તિ। સ ઇમાન્ પ્રાણાન્ આકાશાન્ અભિનિર્મન્થતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રઃ। ગાયત્રં શિર એવ। તદાયતનો વૈ પ્રાણો યચ્ છિરઃ। તસ્માત્ ત્રિવૃતૈવ શીર્ષ્ણા પ્રતિપદ્યમ્ અથ પઞ્ચદશેન પક્ષેણાથ સપ્તશેનાથૈકવિંશેન પુચ્છેનાથ પઞ્ચવિંશેનાત્મના। તદ્ ઊર્ધ્વાઃ કીર્તિમ્ ઊર્ધ્વા શ્રિયમ્ ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકં રોહન્તિ। અથો હૈષાં તૈર્ એવ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય સ્તોમૈશ્ શિવૈશ્ શાન્તૈર્ એતદ્ અહઃ પરિષ્ટુતં ભવતિ। અથો હૈષામ્ એત એવ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય સ્તોમાશ્ શિવાશ્ શાન્તાઃ પરિમાદ્ભાજનં ભવન્તિ

તદ્ એતત્ સર્વપૃષ્ઠં સર્વસ્તોમમ્ અહઃ। તદ્ યદ્ એતેન સામનિધનેન સર્વાણિ પૃષ્ઠાન્ય્ અભિવદતિ તેન સર્વપૃષ્ઠમ્। અથ યદ્ એતે જ્યોતિષ્ટોમસ્ય સ્તોમાશ્ શિવાશ્ શાન્તાઃ પરિમાદ્ભાજનં ભવન્તિ તેન સર્વસ્તોમમ્। સંપદા હૈવ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશૌ સ્તોમાવ્ અભિ પદ્યતે। સર્વપૃષ્ઠેન હાસ્ય સર્વસ્તોમેનૈતેનાહ્ના સ્તુતં ભવતિ ય એવં વેદ। તેન હૈતેનૈકે ઽપિ તૃતીયં કૃત્વા સ્તુવત એકં વાવેદં સામેતિ વદન્તઃ। તેષાં હ તેષામ અમુષ્મિન્ લોકે નૈવ શિરશ્ ચાન્યાનિ ચાંગાનિ વિજ્ઞાયન્તે

પિણ્ડાઃ પિણ્ડા ઇવ હિ ભવન્ત્ય્ અક્રતાઃ. યથાઙ્ગમ્ એવ સ્તોતવ્યમ્। તે હૈવામુષ્મિન્ લોકે સાઙ્ગાસ્ સતનવો ઽમૃતાસ્ સંભવન્તિ।
અથ હૈકે સકૃદ્ એવ શીર્ષ્ણે હિંકુર્વન્તિ -- પરાઙ્ એતદ્ યચ્ છિર ઇતિ વદન્તઃ। ત્રિસ્ ત્રિર્ ઇતરેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યઃ। તે ત્રયોદશ હિંકારાસ્ સંપદ્યન્તે। એવં ત્રયોદશસ્ય માસ ઉપાપ્તિર્ ઇતિ। તદ્ ઉ હ શશ્વન્ ન તથા। ત્રિર્ એવ શીર્ષ્ણે હિંકુર્વન્તસ્ ત્રિસ્ ત્રિર્ ઇતરેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યઃ। તે પઞ્ચદશ હિંકારાસ્ સંપદ્યન્તે। પઞ્ચદશો વા ઇન્દ્રઃ। ઐન્દ્રં મહાવ્રતં તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે

તદ્ આહુર્ નૌધસમ્ એવૈતસ્યાહ્નો બ્રહ્મસામ કાર્યમ્ ઇતિ। તદ્ ધ તત્ પક્ષમ્ અનુવદતિ। રથન્તરમ્ એવ શ્યૈતમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ। તદ્ ઉ હ તત્ પક્ષમ્ એવાનુવદતિ। બૃહદ્ એવ પઞ્ચનિધનમ્ એવ વામદેવ્યં કાર્યમ્ ઇતિ। આત્માનં હૈવ તદ્ અનુવદતિ। શ્રાયન્તીયમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ। ન હ વૈ કિં ચન શ્રાયન્તીયમ્ અનુવદતિ। મહાવૈષ્ટમ્ભમ્ એવ કાર્યમ્। તદ્ દિઙ્નિધનં ભવતિ। દિશો વૈ પૃષ્ઠાનિ। ઇયમ્ એવ પ્રાચી દિગ્ રથન્તરમ્ ઇયં બૃહદ્ ઇયં વૈરૂપમ્ ઇયં વૈરાજમ્ અમૂર્ મહ નામ્નીર્ ઇમા રેવતયઃ। દિગ્ભ્યો વા એતસ્મા અન્નાદ્યં હરન્તિ। દિગ્ભ્યો વા અસ્મા અન્નાદ્યં હ્રિયતે ય એવં વેદ। અથો હૈષામ્ એતેનૈવ સર્વાણિ પૃષ્ઠાનિ બ્રહ્મસામવન્તિ ભવન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હૈતત્ સામૈતસ્માદ્ અહ્નો નાન્તરિત્યમ્। તદ્ ઉ સતોબૃહતીષુ ભવત્ય્ ઉત્ક્રાન્ત્યા એવાનપભ્રંશાય

તદ્ આહુર્ ઇલાન્દમ્ એવૈતસ્યાહ્નો અગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ। તસ્યૈષા કલ્યાણ્ય્ એવ પ્રશંસા। અતિરિચ્યતે યદ્ વ્યવચ્છિન્દ્યુરા(?)મણીય તદ્ યદ્ અદઃ પક્ષમ્। ઇલાન્દં તદ્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્યાનુષ્ટુભિ કાર્યં, યદ્ અભ્યુદિતં તન્ નેદ્ અન્તરયામેતિ।
વારવન્તીયમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ। તસ્યૈષા કલ્યાણ્ય્ એવ પ્રશંસા। નિષિદ્ધમ્ ઇવ તુ યાવદ્ ધૈવ કૃત્વો યજતે તાવદ્ બુભૂષતિ તાવત્ કામયતે -- શ્રેયાન્ સ્યાં શ્રેયાન્ સ્યામ્ ઇતિ। તદ્ આર્ભવસ્યૈવ પવમાનસ્ય ગાયત્ર્યાં કાર્યં, યદ્ અભ્યુદિતં તન્ નેદ્ અન્તરયામેતિ।
તદ્ ઉ વા આહુર્ યદ્ વાવાન્યા વાઙ્ નાતિવદતિ તદ્ એતસ્યાહ્નો ઽગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્। યજ્ઞાયજ્ઞીયં વાવાન્યા વાઙ્ નાતિવદતિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। કુતો હિ વાગ્ વાચમ્ અતિવદિષ્યતિ। તસ્માદ્ એતસ્યાહ્નો યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ એવાગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ। અથૈતચ્ ચતુસ્ત્રિંશ - સંમિતમ્ અનુષ્ટુભિ કુર્વન્તિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। પ્રજાપતિશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। સપ્રજાપતિકા એવૈતેન દેવા ઋધ્નુવન્તિ। અથ યદ્ આરમ્ભણીયે ઽહંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશત્સંમિતમ્ ભવતિ દેવતા એવ તેનર્ધ્નુવન્તિ। અથૈતેન સપ્રજાપતિકા એવૈતેન દેવતા અન્તત ઋદ્ધ્વાપ્ત્વોત્તિષ્ઠન્તિ

તદ્ આહુઃ કાં દેવતાં દીક્ષમાણા અનુનિષીદન્તિ કામ્ અનૂત્તિષ્ઠન્તીતિ। સ બ્રૂયાદ્ અગ્નિં દેવતાનાં દીક્ષમાણા અનુનિષીદન્ત્ય્ આદિત્યમ્ અનૂત્તિષ્ઠન્તીતિ। તસ્માદ્ દીક્ષિતાન્ સત આહુર્ આસત ઇતિ, યદ્ય્ અપિ તે શયીરન્ન્ અથોત્તિષ્ઠેયુઃ। અગ્નિર્ હિ દેવાનામ્ આસીનાનાં શ્રેષ્ઠઃ। અગ્નિદેવત્યા હિ તર્હિ ભવન્તિ। તસ્માદ્ ઉત્થિતાન્ સત આહુર્ ઉદસ્થુર્ ઇતિ, યદ્ય્ અપિ ત આસીરન્ન્ અથો શયીરન્। આદિત્યો હિ દેવાનામ્ ઉત્થિતાનાં શ્રેષ્ઠઃ। આદિત્યદેવત્યા હ તર્હિ ભવન્તિ।
તદ્ આહુઃ કે ભૂત્વોત્તિષ્ઠન્તીતિ। સ બ્રૂયાન્ મનુષ્યા ભૂતા દીક્ષન્તે દેવા ભૂત્વોત્તિષ્ઠન્તીતિ।
ત એતદ્ ઋગ્રેતસં યજૂરેતસં બ્રહ્મણિ યોનૌ રેતો દધતો યન્તિ। અગ્નાવ્ એવ તદ્ આહુતીભિર્ અભિજુહ્વતો યન્તિ। તસ્માદ્ દીક્ષોપસત્સુ વીવ ગ્લાયન્તિ। તરુણમ્ ઇવ તર્હિ રેતો ભવતિ। તસ્માદ્ ઉ સ્ત્રી દુર્હૃદિની વીવ ગ્લાયતિ। તરુણમ્ ઇવ હિ તર્હિ રેતો ભવતિ। તાન્ સ્તુતિશસ્ત્રૈસ્ ત્રિર્ વર્ધયન્તો ઽભિશૃણ્વન્તો યન્તિ। તસ્માદ્ ગર્ભા અનશ્નતસ્ સંભવન્તિ

ત ઋઙ્મયા યજુર્મયાસ્ સામમયા બ્રહ્મમયા હિરણ્મયા અમૃતાસ્ સંભવન્તિ। ઋઙ્મયો હ વૈ યજુર્મયસ્ સામમયો બ્રહ્મમયો હિરણ્મયો ઽમૃતસ્ સંભવતિ, ઋઙ્મયાન્ય્ અસ્યાસ્થાનિ ભવન્તિ ય એવં વેદ। તાન્ ઉદ્ગાતા પુરસ્તાત્ સંવત્સરસ્ય જનયિત્વા હોત્રે પ્રયચ્છતિ। તાન્ હોતા સૂક્તૈસ્ સૂતે। તત્ સૂક્તાનાં સૂક્તત્વમ્। તાઞ્ છસ્ત્રૈઃ પ્રશાસ્તિ। તચ્ છસ્ત્રાણાં શસ્ત્રત્વમ્। તાન્ ઉક્થૈર્ ઉત્થાપયતિ। તદ્ ઉક્થાનાં ઉક્થત્વમ્। તેભ્ય એતદ્ દેવ્યં મધ્વ્ અશીતીર્ અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ। મધુ હાસ્યાસ્મિંશ્ ચ લોકે ઽમુષ્મિંશ્ ચાન્નં ભવતિ ય એવં વેદ। અક્ષરેણાક્ષરેણો હાસ્મૈ વિદ્યાસ્ સર્વાન્ કામાન્ દુહ્રે। તસ્માત્ સંવત્સર એવ શસ્યં સંવત્સરે પ્રોચ્યમ્। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો હતો ન સ્તાયાદ્ભવતિ। તસ્માદ્ રેતસ્ સિક્તં ન સ્તાયાદ્ભવતિ। તસ્માદ્ ઉ હૈવં વિદ્વાન્ ન સ્તાયાદ્ભવતિ। અશીતિભિર્ વૈ દેવા ઇમાન્ લોકાન્ ઇમાન્ અધ્વન્ આશ્નુવત। તદ્ અશીતીનામ્ અશીતિત્વમ્। તિસૃભિર્ એવેમં લોકમ્ આશ્નુવત, તિસૃભિર્ અન્તરિક્ષં, તિસૃભિર્ અમું, ચતસૃભિર્ એવ દિશ આશ્નુવત, ચતસૃભિર્ અવાન્તરદેશાન્, એકયામૂમ્ ઊર્ધ્વા, દ્વાનવાશીતયો ઽભવન્। નવ પ્રાણાઃ। અશ્નુતે પ્રાણાન્। સપ્રાણસ્ સંભવતિ। સર્વમ્ આયુર્ એતિ। નાકામો મ્રિયતે

અથૈષૌદુમ્બરી રાજાસન્દી। તસ્યૈ બૃહદ્રથન્તરે પૂર્વૌ પાદૌ, વૈરૂપવૈરાજે અપરૌ, શાક્વરરૈવતે અનૂચ્યાનિ, ઋચઃ પ્રાચીનમ્ આતાના, યજૂંષિ તિરશ્ચીનં , સામાન્ય્ આસ્તરણં, વાકોવાક્યમ્ અતીરોકા, શ્રીર્ ઉપબર્હણમ્। તસ્યૈ પ્રજાપતિશ્ ચ બૃહસ્પતિશ ચ પૂર્વૌ પાદાવ્ અધારયેતાં, સોમશ્ ચ વરુણશ્ ચાપરૌ। તસ્યામ્ એતમ્ આદિત્યમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ત। વસવો રાજ્યાય રુદ્રા વૈરાજ્યાયાદિત્યા સ્વારાજ્યાય વિશ્વે દેવાસ્ સામ્રાજ્યાય મરુતસ્ સાર્વવશ્યાય સાધ્યાશ્ ચાપ્ત્યાશ્ ચ પારમેષ્ઠ્યાય। તન્ ન હૈતાવત્ કયાચન દેવતયા જિતં યાવદ્ આદિત્યેન। યે હિ સુતા દેવાનામ્ આસંસ્ ત એનમ્ અસુવત। તસ્મિન્ દિશો અપિત્વમ્ ઐચ્છન્ત યથા રાજનિ વિજિતિન્ય્ અપિત્વમ્ ઇચ્છન્ત એવમ્। તા અબ્રવીત્ -- પ્રદાનં મે પ્રયચ્છતેતિ। સેયં પ્રાચી દિક્ પ્રાયચ્છન્ મદ્ ઉદયેત્ય્ અહશ્ ચ સત્યં ચ। મામ્ અભ્ય્ ઉદયેત્ય્ ઊર્ધ્વા દિક્ પ્રાયચ્છત્ ક્ષત્રં ચ રાષ્ટ્રં ચ। મામ્ અભ્ય્ અપક્રામેતિ દક્ષિણા દિક્ પ્રાયચ્છદ્ અન્નં ચ રથં ચ। મામ્ અભ્ય્ અપક્રામેત્ય્ ઉદીચી દિક્ પ્રાયચ્છદ્ રૂપં ચ વર્ણં ચ। સમયા મામ્ અયેત્ય્ અન્તરિક્ષં પ્રાયચ્છત્ પ્રકાશં ચાસંબાધં ચ। મામ્ અભ્ય્ અસ્તમ્ અયેતિ પ્રતીચી દિક્ પ્રાયચ્છદ્ ઋતં ચ રાત્રિં ચ। અનુ મામ્ આ તપેતિ પૃથિવી પ્રાયચ્છત્ --

-- ક્ષેમં ચ વિમોકં ચ। અથ હાપ શ્રેયસીર્ મેનિરે। તાઃ પ્રતિ ત્વા વયમ્ આતપામ ઇતિ યાત્રાં ચ પ્રયાં ચ પ્રાયચ્છન્। અદ્ભિર હ વા એષ એતદ્ એત્ય્ અપામ્ એવાયનેન। તાસામ્ એતાસામ્ ઊર્ધ્વાશ્ છાયાઃ, પ્રતિ હૈનં તદ્ આતપન્તિ। સ એવમ્ એતા દિશ ઉપાપ્નોતિ। અસ્યૈ પ્રાચ્યૈ દિશ ઉદેતિ। અભ્ય્ ઉદેતીમામ્ ઊર્ધ્વાં દિશમ્। ષડ્ ઇત્થં માસ એતિ, ષડ્ ઇત્થ(મ્)। સમયાન્તરિક્ષમ્ એતિ। અભ્ય્ અસ્તમ્ એતીમામ્ અપરાં દિશમ્। અન્વ્ ઇમાં પૃથિવીમ્ આતપતિ। તદ્ યથા પતિર્ જાયા અનુસંચરેદ્ એવમ્ એવૈના એષ એતદ્ અનુસંચરતિ।
સ ઐક્ષતાહમ્ એવેદં સર્વં સંવૃણજા ઇતિ। સ વશમ્ એવ દિવ આદત્ત, ક્ષત્રં નક્ષત્રાણામ્, આત્માનમ્ અન્તરિક્ષસ્ય, રૂપં વાયોર્, આજ્ઞાં મનુષ્યાણાં, ચક્ષઃ પશૂનામ્, ઊર્જમ્ અપાં, રસમ્ ઓષધીનાં, ચરથં વનસ્પતીનાં, શિશ્નં વયસામ્, અર્ચિષમ્ અગ્નેર્, હૃદયં પૃથિવ્યૈ, ગન્ધં હિરણ્યસ્ય, સ્તનયિત્નું વાચસ્, સઙ્ગમં પિતૄણાં, ભાં ચન્દ્રમસઃ। તદ્ યદ્ એતેષાં ભૂતાનામ્ આદત્ત, તદ્ આદિત્યસ્યાદિત્યત્વમ્। સ ય એતદ્ એવં વેદૈષ એવાદિત્યો ભૂત્વૈતસ્યાં રાજાસન્દ્યામ્ આસ્તે

ન હ બ્રૂયાત્ -- સત્ત્રમ્ આસિષ્ય ઇતિ। શ્રમિષ્યામીત્ય્ એવ વક્તવ્યમ્। દ્વે હ વાવ દેવતે સત્ત્રમ્ આસાતે પ્રાણાપાનાવ્ એવ। તયોસ્ સો ઽભ્યારોહઃ। તદ્ યત્ તાવ્ ઇદં સત્ત્રાયેતે તસ્માત્ તૌ સત્ત્રસદૌ। તસ્માદ્ ઉ શ્રમિષ્યામીત્ય્ એવ વક્તવ્યમ્। તસ્યૈષ શ્લોકઃ --
સપ્તર્ષયઃ પ્રતિહિતાસ્ સુભૂતે
સપ્ત પશ્યન્તિ બહુધા નિવિષ્ટૌ।
સપ્તૈતં લોકમ્ ઉપયન્ત્ય્ આપો
ઽસ્વપ્નજૌ સત્ત્રસદૌ યત્ર દેવા॥
ઇતિ। સપ્તર્ષયઃ પ્રતિહિતાસ્ સુભૂત ઇતિ પુરુષો વૈ સુભૂતમ્। ત ઇમે સપ્તર્ષયઃ પ્રતિહિતાઃ પ્રાણા એવ। સપ્ત પશ્યન્તિ બહુધા નિવિષ્ટાવ્ ઇતિ બહુધા હ્ય્ એતૌ નિવિષ્ટૌ પશ્યન્તિ યત્ પ્રાણાપાનૌ। સપ્તૈતં લોકમ્ ઉપયન્ત્ય્ આપ ઇતીમા દ્વયીર્ આપ ઇમા દ્વયીર્ ઇમા એકા ઇમા દ્વયીર્ અવાચીઃ। અસ્વપ્નજૌ સત્ત્રસદૌ યત્ર દેવા ઇત્ય્ એતે એવ તે દેવતે। સ ય એતદ્ એવં વેદ --

--યદિ ચ સ હ સત્ત્રમ્ આસ્તે યદિ ચ નાથ હાસ્યાસિતમ્ એવ સત્ત્રં ભવતિ। ય ઉ એવં વિદ્વાઞ્ છ્રમમ્ ઉપપરૈત્ય્ એતે એવાસ્ય દેવતે ભાગાસ્ સત્ત્રમ્ આસાતે સો ઽનાર્તસ્ સંવત્સરસ્યોદૃચં ગચ્છતિ।
અસાવ્ એવ સંવત્સરો યો ઽસૌ તપતિ। તસ્ય યદ્ ભાતિ તત્ સંવદ્, યન્ મધ્યે કૃષ્ણં મણ્ડલં તત્ સર ઇત્ય્ અધિદેવતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। અયમ્ એવ સંવત્સરો યો ઽયં ચક્ષુષિ પુરુષઃ। તસ્ય યચ્ છુક્લં તત્ સંવદ્, યન્ મધ્યે કૃષ્ણં મણ્ડલં તત્ સરઃ। તસ્યૈષ શ્લોકઃ --
મદ્ એવોદેતિ સૂર્યો ઽસ્તં મદ્ ઉ ચ ગચ્છતિ।
માં સર્વે દેવા અન્વાયત્તા મામ્ ઉ નાત્યેતિ કિં ચન॥
ઇતિ. મદ્ એવોદેતિ સૂર્ય ઇત્ય્ એવંવિદો હ વાવ સૂર્ય ઉદેતિ। અસ્તં મદ્ ઉ ચ ગચ્છતીત્ય્ એવંવિદો હ વાવાસ્તમ્ એતિ। માં સર્વે દેવા અન્વાયત્તા ઇત્ય્ એવંવિદં હ વાવ સર્વે દેવા અન્વાયત્તા। મામ્ ઉ નાત્યેતિ કિં ચનેત્ય્ એવંવિદં હ વાવ ન કિં ચનાત્યેતિ

તદ્ આહુઃ કિં સંવત્ કિં સરં કિમ્ અયનમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ ત્રય્ય્ એવ વિદ્યા સંવત્। તાં હિ સર્વે દેવાસ્ સંવાન્તાઃ। અહોરાત્રે એવ સરઃ। તે હીદં સર્વં સરતઃ। આદિત્ય એવાયનમ્। સ હ્ય્ એષુ લોકેષ્વ્ એતિ। ઇત્ય્ અધિદેવતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। અન્નમ્ એવ સંવત્। તદ્ ધીદં સર્વં સંવાન્તમ્। વાગ્ એવ સરઃ। વાચા હિ પુરુષસ્ સરતિ। પ્રાણ એવાયનમ્. સ હ્ય્ અસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ એતિ। સ ય એવમ્ એતદ્ અધિદેવતં ચાધ્યાત્મં ચ સંવત્સરાયણં વેદાનાર્ત એવ સંવત્સરસ્યોદૃચં ગચ્છતિ।
તદ્ આહુઃ કથં સંવત્સર એકચ્છન્દા બાર્હતો ભવતીતિ--

--અહોભિર્ ઇતિ બ્રૂયાત્। કથમ્ અહોભિર્ ઇતિ। અતિરાત્રાવ્, આરમ્ભણીય મહાવ્રતીયે અહની, પૃષ્ઠ્યાભિપ્લાવાવ્, અભિજિ(ત્), ત્રય સ્વરસામાનઃ, પ્રત્યઞ્ચસ્ ત્રય સ્વરસામાનો, વિશ્વજિદ્, ગોઆયુષી, દશરાત્રો, વૈષુવતમ્ એવ સપ્તત્રિંશમ્ એતસ્મિન્ સ્વર્ગે લોકે ઽધ્યૂઢમ્। તસ્યૈષ શ્લોકઃ --
તાં વિંશતિ(સ્) સપ્તશતાનિ ચાહુ(ષ્)
ષટ્ત્રિંશિનીં બૃહતીં કલ્પમાનામ્।
સાનુષ્ટુબ્ ભૂત્વા પશુભિસ્ સયોનિર્
દેવાન્ પિતૄન્ દદતે મનુષ્યાંશ્ ચ॥
ઇતિ। તાં વિંશતિસ્ સપ્તશતાનિ ચાહુર્ ઇત્ય્ અહોરાત્રા એવ તે। ષટ્ત્રિંશિનીં બૃહતીં કલ્પમાનામ્ ઇત્ય્ એવં હ તદ્ અહોભિ(ષ્) ષટ્ત્રિંશિની બૃહતી કલ્પતે। સાનુષ્ટુબ્ ભૂત્વા પશુભિસ્ સયોનિર્ ઇતીયમ્ એવ દિગ્ ગામ્ આહરદ્ ઇયમ્ અશ્વમ્ ઇયમ્ અજામ્ ઇયમ્ અવિમ્। અનુષ્ટુભે વા એતસ્યૈ સત્યૈ દિશશ્ શુલ્કમ્ આહરન્ન્ ઇત્ય્ એવં હ તત્। દેવાન્ પિતૄન્ દદતે મનુષ્યાંશ્ ચેતિ। વાગ વા અનુષ્ટુપ્। વાચો વા ઇદં સર્વં યતમ્। એવં વૈ સંવત્સર એકચ્છન્દા બાર્હતો ભવતીતિ

અયમ્ એવ સ્પૃષ્ટ્યો યો ઽયં પવતે। એતેન હીદં સર્વં સ્પૃષ્ટમ્। સ્પૃષ્ટ્યો હ વૈ નામૈષઃ। તં પૃષ્ઠ્ય ઇતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે। સર્વાન્ કામાન્ સ્પૃશતિ ય એવં વેદ।
અસાવ્ એવાભિપ્લવો યો ઽસૌ તપતિ। એષ હીદં સર્વમ્ અભિપ્લવતે।
તદ્ આહુર્ યત્ પૃષ્ઠ્યાભિપ્લવાવ ઇત્ય્ આચક્ષતે ઽભિપ્લવમ્ ઉ વૈ પૂર્વમ્ ઉપયન્તિ। કથં પૃષ્ઠ્યઃ પૂર્વ ઉપેતો ભવતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવાયમ્ અવરો વાયુઃ પવતે પર આદિત્યસ્ તેનેતિ। અથો યત્ પરં સન્તમ્ અભિપ્લવમ્ અવરમ્ ઉપયન્તિ વ્યતિષંગાયાનિર્માર્ગાય સર્વાયુષ્ટાયૈ।
તદ્ આહુર્ યચ્ ચત્વારો ઽભિપ્લવસ્ય સ્તોમાષ્ ષટ્ પૃષ્ઠ્યસ્ય કથં તત્ સભારમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવૈતે સદૃશિ દેવતે વાયુશ્ ચાદિત્યશ ચ તેન સભારમ્ ઇતિ। અથો યદ્ બ્રહ્માભિપ્લવઃ ક્ષત્રં પૃષ્ઠ્યસ્ તેનો એવેતિ

તદ્ આહુર્ યદ્ એતે પૃષ્ઠ્યસ્ય વિષમા સ્તોમાસ્ ત્રિવૃત્ પઞ્ચદ(શ)સ્ સપ્તદશ એકવિંશસ્ ત્રિણવસ્ ત્રયસ્ત્રિંશ ઇતિ, કથમ્ એતત્ સમાત્ સમમ્ ઉપેતં ભવતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। ક્ષત્રં પઞ્ચદશઃ। બ્રહ્મ વૈ ક્ષત્રા(જ્) જ્યાયઃ। તેન સમાત્ સમમ્ ઉપેતં ભવતિ। વિટ્ સપ્તદશઃ। ક્ષત્રમ્ ઉ વૈ વિશો જ્યાયઃ। તેન સમાત્ સમમ્ ઉપેતં ભવતિ। એકવિંશં સ્તોમમ્ અનુ શૂદ્રઃ। વૈશ્યો વૈ શૂદ્રાજ્ જ્યાયાન્। તેન સમાત્ સમમ્ ઉપેતં ભવતિ। ત્રિણવં સ્તોમમ્ અનુ ગ્રામ્યાઃ પશવઃ। શૂદ્રો વૈ ગ્રામ્યેભ્યઃ પશુભ્ય શ્રેયાન્। અત્તા હિ સ તેષામ્। તેન સમાત્ સમમ્ ઉપેતં ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમમ્ અન્વ આરણ્યાઃ પશવઃ। ગ્રામ્યા વૈ પશવ આરણ્યેભ્યઃ પશુભ્ય શ્રેયાંસઃ। બિભ્યત ઇતરે ચરન્ત્ય્ અધિગન્તેતરેષાં હન્તા। તેન સમાત્ સમમ્ ઉપેતં ભવતિ।
તદ્ આહુઃ કસ્માદ્ એકરૂપો ઽભિપ્લવો દ્વિરૂપઃ પૃષ્ઠ્યસ્ સમાન એવ સન્ વ્યૂઢશ્ ચ સમૂઢશ્ ચેતિ। સ બ્રૂયાદ્ યસ્માદ્ ઇદં બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવ । અથ યસ્માદ્ ઉ ક્ષત્રિયસ્ સન્ બ્રાહ્મણો ભવતિ તસ્માદ્ એકરૂપો ઽભિપ્લવો દ્વિરૂપઃ પૃષ્ઠ્ય ઇતિ।
તદ્ ધૈતદ્ એકે ઽભિપ્લવસ્ય ષષ્ઠમ્ અહર્ ઉક્થ્યં કુર્વન્ત્ય્ એવં સભારમ્ ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ મોહયન્તિ તે ઽભિપ્લવં યે તથા કુર્વન્તિ। અબ્રહ્મ તર્હિ ભવતિ। તસ્માત્ તથા ન કાર્યમ્ ઇતિ।
અથ હૈકે પૃષ્ઠ્યસ્ય ષષ્ઠાદ્ અહ્નો દ્વિપદ ઉદ્ધરન્ત્ય્ એવં સભારમ્ ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિ સ્વર્ગ એષ લોકો યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। યજમાન એષ નિદાનેન યદ્ દ્વિપદઃ। તમ્ આયતનાચ્ ચ્યાવયન્તિ। સ ય એનાંસ્ તથા ચક્રુષો બ્રૂયાદ્ આયતનાદ્ વા ચ્યોષ્યન્તે ઽસ્માદ્ વા લોકાદ્ ઇતિ। તથા હૈવ સ્યુઃ। તસ્માત્ તથા ન કાર્યમ્ ઇતિ

તદ્ આહુર્ યદ્ ઇદં પ્રાયણીયમ્ અહસ્ ત્રિવૃદ્ આચક્ષતે, પ્રાયણીયમ્ ઇત્ય્ અદશ્ ચતુર્વિંશં, કથમ્ એતત્ ત્રિવૃતા પ્રયતં ભવતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવૈતે ચત્વારિંશત્ ત્રિવૃતસ્ સંપદ્યન્તે તેન ત્રિવૃતા પ્રયતં ભવતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવૈતે ચત્વારિંશત્ ત્રિવૃતસ્ સંપદ્યન્તે તેન ત્રિવૃતા પ્રયતં ભવતીતિ। અથો યચ્ ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રી તેનો એવેતિ।
તદ્ આહુઃ કથમ્ એતદ્ વૈષુવતીયમ્ અહશ્ છન્દોમ્યં ભવતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ યાવન્તિ સપ્તાનાં ચતુરુત્તરાણાં છન્દસામ્ અક્ષરાણિ તાવત્ય્ એતસ્યાહ્ન સ્તોત્રિયાઃ। તેન છન્દોમ્યં ભવતીતિ।
તદ્ આહુર્ યદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વિષુવતશ્ છન્દોમાન્ ઉપયન્તિ કથં પુરસ્તાદ્ વિષુવતશ્ છન્દોમા ઉપેતા ભવન્તીતિ। સ બ્રૂયાદ્ ય એવૈષ આરમ્ભણીયસ્યાહ્નશ્ ચતુર્વિંશ(શ્) છાન્દોમિકસ્તોમસ્ તેન પુરસ્તાદ્ વિષુવતશ્ છન્દોમા ઉપેતા ભવન્તીતિ। અથો યદ્ એવ પૃષ્ઠ્યસ્ય દ્વે દ્વે અહની સમસ્તે છન્દોમાસ્ સંપદ્યન્તે તેનો એવેતિ

તદ્ આહુર્ યત્ ષટ્કૃત્વઃ પુરસ્તાદ્ વિષુવતઃ પૃષ્ઠ્યાન્ય્ ઉપયન્તિ વિશ્વજિતિ સપ્તમમ્ ઉપરિષ્ટાત્ કથં તત્ સભારમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ વા અર્વાચીનં વિષુવતસ્ તદ્ અયં લોકો, યદ્ ઊર્ધ્વં વિષુવતસ્ તદ્ અસૌ લોકઃ। આસન્ન ઇવ વા અયં લોકઃ। પ્રરિક્ત ઇવાસાવ્ અન્યઃ. દ્વિતીયો હ્ય્ અયં લોકઃ। તદ્ યદ્ વિશ્વજિતિ સપ્તમમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પૃષ્ઠ્યાન્ય્ ઉપયન્ત્ય્ એવં સભારમ્ ઇતિ। અથો ય એવમ્ ઉ ય એવ વિશ્વજિત્ પૃષ્ઠમયમ્ એવ। ગૌર્ વૈ રથન્તરમ્ અશ્વો બૃહદ્ અજા વૈરૂપમ્ અવિર્ વૈરાજં વ્રીહયશ્ શક્વર્યો યવા રેવતયઃ। સ એષ રસસ્ સંસિક્તો યત્ પૃષ્ઠાનિ। તસ્યૈષો ઽક્ષો યદ્ ગાયત્રીષુ બૃહદ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવત્ય્ એતસ્ય રસસ્યાનપવર્દાય। અથ ય એતન્ નિર્હૃતપૃષ્ઠમ્ ઉપયન્તિ વિષિક્તરસં તે વિશ્વજિતં શૂન્યં ઉપયન્તિ। તે ન કિં ચન વ્યશ્નુવતે। તસ્માત્ પૃષ્ઠમય એવ વિશ્વજિત્ કાર્ય ઇતિ

તદ્ ધૈતદ્ એકે સ્વરસામ્નાં સ્વરાણ્ય્ એવ પૃષ્ઠાનિ કુર્વન્તિ। પૃષ્ઠેન વા અહર્ આખ્યાયતે, સ્વરસામાન ઇત્યેત આખ્યાયન્તે। તસ્માત્ સ્વરસામ્નાં સ્વરાણ્ય્ એવ પૃષ્ઠાનિ કાર્યાણીતિ। તે ચેત્ સ્વરાણિ પૃષ્ઠાનિ કુર્યુર્ યાનિ ષ્ટં(?) ભવન્તિ તાન્ય્ એકબૃહતીષુ કુર્યુઃ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ વયં વાવ પ્રત્યક્ષં સ્વરાણિ પૃષ્ઠાનિ કુર્મો યે બૃહદ્રથન્તરે કુર્મઃ। ઇદં વૈ રથનતરમ્ અદો બૃહત્। આભ્યામ્ ઉ વૈ લોકાભ્યામ્ ઇદં સર્વં સ્પૃતમ્। તસ્માદ્ બૃહદ્રથન્તરે એવ પૃષ્ઠે કાર્યં ઇતિ।
અથો હૈતે વિચ્છિન્નાન્ સ્વરસામ્ન ઉપયન્તિ યે ત્રીણ્ય્ ઉપયન્તિ। સર્વાણ્ય્ એવ કાર્યાણિ। તથા દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ અહસ્ તાયતે। એવં સંગૃહીતા સ્વરસામાનો ભવન્ત્ય્ અવિચ્છિન્ના, અથો પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યા ઇતિ।
તદ્ ધૈતદ્ એકે વિષુવતો બૃહતીષ્વ્ એવ બૃહત્ પૃષ્ઠં કુર્વન્તિ --

--બાર્હતો વિષુવાન્, બાર્હતો વાસાવ્ આદિત્યઃ। બૃહત્યામ્ એષ એતદ્ અધ્યૂઢસ્ તપતિ। તસ્માદ્ બૃહતીષ્વ્ એવ બૃહત્ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ।
અથ હૈકે બૃહતીષ્વ્ એવ દિવાકીર્ત્યં પૃષ્ઠં કુર્વન્તિ। બૃહત્યાયતનાનિ પૃષ્ઠાનિ। ઇદં વા અન્તરિક્ષં બૃહતી। તસ્યામ્ અયં વાયુર્ અન્તઃ પવતે। તત્ પૃષ્ઠં, તસ્યા ઉ એવ યદ્ દ્વાદશાક્ષરં પદં તેન, જગતીષુ કૃતં ભવતિ। એવં તૃતીયસવનમ્ અયાતયામ ક્રિયત ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ જાગતો વિષુવાન્। જાગતમ્ એતત્ સામ। જાગતો ઽસાવ્ આદિત્યઃ। યદા હ્ય્ એષ ઉદેત્ય્ અથ જગદ્ એતસ્યૈવ પ્રયાણમ્ અનુ પ્રૈતિ। તસ્માજ્ જગતીષ્વ્ એવ દિવાકીર્ત્યં પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। તતો યાસ્ તિસ્રો જગત્યશ્ ચતસ્રસ્ તા બૃહત્યઃ। તેન બૃહતીષુ કૃતં ભવતિ। તાસ્ સંસ્તુતા અષ્ટાવિંશતિર્ બૃહત્યસ્ સંપદ્યન્તે। તેનો એવ બૃહત્ય્ અન્તરિતા ભવતિ। અથો હૈતત્ પ્રાણસ્યૈવ રેતો નિર્મિતં યદ્ દિવાકીર્ત્યમ્। પ્રજનનં જગતી। સો ઽસાવ્ આદિત્યઃ। તદ્ યજ્ જગતીષુ દિવાકીર્ત્યં પૃષ્ઠં કુર્વન્તિ સ્વેનૈવૈનં તદ્ આયતનેન સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ ઋધુકં ભવતિ

તદ્ એતત્ પૃચ્છન્તિ કિં તદ્ દિવાકીર્ત્યે ઽહન્ ક્રિયતે યેન પ્રજાઃ પ્રજનયતિ યેન ચ પ્રજા દાધારયતિ। સ બ્રૂયાત્ પ્રાણસ્યૈવ રેતો નિર્મિતં યદ્ દિવાકીર્ત્યમ્। પ્રજનનં જગતી। તેન પ્રજાઃ પ્રજનયતિ। અથ યત્ પ્રાણો ભૂત્વા પરાણિ ચાવરાણિ ચાહાનિ દાધર્તિ તેનો એવ પ્રજા દાધારયતિ। પ્રાણ એવ દિવાકીર્ત્યમ્। ચક્ષુષી ભ્રાજાભ્રાજે। શ્રોત્રં વિકર્ણમ્। વાગ્ દશસ્તોભમ્। ત ઇમે પ્રાણા મધ્યતો હિતાઃ। તદ્ ધૈ(ત)દ્ એક ઉદિત એવાજ્યગ્રહાન્ ગૃહ્ણન્તિ। ઉદિતે પ્રાતરનુવાકમ્ ઉપાકુર્વન્તિ। દિવાકીર્ત્યં વૈ નામૈતદ્ અહઃ। તન્ ન રાત્ર્યા સંસ્મજેયુર્ ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિસ્ સામભિર્ વા અહાન્ય્ અભિષ્ટુતાન્ય્ ઋગ્ભી રાત્રયઃ। સૈષાં રાત્રિર્ અનભિષ્ટુતા શૂન્યા ભવતિ। અથો પ્રજાપતિર્ એષ યત્ પ્રાતરનુવાકઃ। તમ્ આયતનાચ્ ચ્યાવયન્તિ। સ ય એનાંસ્ તથા ચક્રુષો બ્રૂયાદ્ આયતનાદ્ વા ચ્યોષ્યન્તે ઽસ્માદ્ વા લોકાદ્ ઇતિ, તથા હૈવ સ્યુઃ। તસ્માદ્ યથૈવેતરેષામ્ અહ્નાં તથા કાર્યમ્।
પ્રાણાપાનાવ્ ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ। ઉદિતે ઽન્યં જુહ્વત્ય્ અનુદિતે ઽન્યમ્। બહિર્ વૈ સન્તં પ્રાણમ્ ઉપજીવન્ત્ય્ અન્તસ્ સન્તમ્ અપાનમ્। તદ્ યદ્ ઉદિતે ઽન્યં જુહ્વત્ય્ અનુદિતે ઽન્યં, બહિસ્ સન્તં પ્રાણમ્ ઉપજીવામાન્તસ્ સન્તમ્ અપાનમ્ ઇતિ। અથ ય એતાવ્ ઉદિતે જુહ્વતિ, પ્રાણાપાનાવ્ ઉત્ખિદન્તિ। સ ય એનાંસ્ તથા ચક્રુષો બ્રૂયાત્ પ્રાણાપાનાવ્ ઉદખાત્સુર્ મરિષ્યન્તીતિ, તથા હૈવ સ્યુઃ। તસ્માદ્ યથૈવેતરેષામ્ અહ્નાં તથા કાર્યમ્

તાનિ વા એતાનિ દીક્ષમાણાદ્ ઉત્ક્રામન્ત્ય્ અગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ ચાતુર્માસ્યાનિ પશુબન્ધઃ પિતૃયજ્ઞો ગૃહમેધો બ્રહ્મૌદનો મિથુનમ્। તદ્ યદ્ દીક્ષોપસત્સુ સ્વાહેતિ વ્રતયતિ, તેનાસ્ય દીક્ષોપસત્સ્વ્ અનન્તરિતમ્ અગ્નિહોત્રં ભવતિ। યદ્ ઉપાંશ્વન્તર્યામાવ્ ઉદિતે ઽન્યં જુહ્વત્ય અનુદિતે ઽન્યં, તેન સુત્યાયામ્। યત્ પુરોડાશસ્ તેન પૌર્ણમાસમ્। ય(દ્) દધિ તેનામાવાસ્યમ્। યત્ પયસ્યા તેન ચાતુર્માસ્યાનિ। યત્ પશુમ્ આલભન્તે તેન પશુબન્ધઃ। યદ્ ઉષાસનાન્ય્ ઉપાસ્યન્તિ તેન પિતૃયજ્ઞઃ। યદ્ ધાનાઃ કરમ્ભો ભવતિ તેન ગૃહમેધઃ। યત્ સૌમ્યમ્ આહરન્તિ તેન બ્રહ્મૌદનઃ। યત્ પત્નીસ્ સંખ્યાપયન્તિ તેન મિથુનમ્।
તદ્ ધૈક આહુઃ પ્રાણેન ત્વા સંભવામનીત્ય્ એવ પ્રતિષ્ણામ્ અભિપ્રાણ્યાનીતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ અવકીર્ણરૂપમ્ ઇવૈતત્। એકો વાવ પુમાન્ પ્રાણાવે વિદ્યયૈવૈતદ્ અનન્તરિતમ્ અથો યદ્ એવ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય સ્તોત્રે સંખ્યાપયન્તિ

તદ્ આહુર્ યદ્ અન્યૈર્ અન્યૈઃ સામભિ સ્તુવતે ઽન્યા અન્યા અનુશંસન્ત્ય્
અથ કસ્માત્ સમાના ગૃહા ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ અન્નં વૈ સામ। અન્નમ્ ઋક્। પ્રાણા ગૃહાઃ। અન્યદ્ અન્યદ્ વૈ પ્રાણેભ્યો ઽન્નમ્ આહરન્તિ। તસ્માદ્ અન્યૈર્ અન્યૈઃ સામભિ સ્તુવતે ઽન્યા અન્યા અનુશંસન્તિ સમાના એવ ગૃહા ઇતિ।
પ્રાણા એવ સામ। તન્ મૂલમ્। અથ યથા વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધાંસિ વા શાખા વા પલાશાનિ વૈવમ્ અન્યાનિ સામાનિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ સર્વાણ્ય્ એવાસ્ય સામાનિ વિદિતાનિ ભવન્તિ।
વાગ્ એવર્ક્। તન્ મૂલમ્। અથ યથા વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધાંસિ વા શાખા વા પલાશાનિ વૈવમ્ અન્યા ઋચઃ। સ ય એતદ્ એવં વેદ સર્વા એવાસ્યર્ચો વિદિતા ભવન્તિ।
મન એવ યજુઃ। તન્ મૂલમ્। અથ યથા વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધાંસિ વા શાખા વા પલાશાનિ વૈવમ્ અન્યાનિ યજૂંષિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ સર્વાણ્ય્ એવાસ્ય યજૂંષિ વિદિતાનિ ભવન્તિ

તદ્ આહુઃ કિં નાતિષ્ટુવન્તિ, કિં નાતિશંસન્તિ, કિં નાતિગૃહ્ણન્તીતિ। સ બ્રૂયાત્ પ્રાણમ્ એવ નાતિષ્ટુવન્તિ। સ્તુતે વૈ પ્રાણ એવ પરિશિષ્યતે। વાચમ્ એવ નાતિશંસન્તિ। શસ્તે વૈ વાગ્ એવ પરિશિષ્યતે। મન એવ નાતિગૃહ્ણન્તિ। ગૃહીતે વૈ મન એવ પરિશિષ્યતે। નાતિષ્ટુતં નાતિશસ્તં નાતિગૃહીતમ્ એવંવિદમ્ સંપન્નમ્ એવ ભવતિ।
અથ હ વૈ સમૃદ્ધ એવ યજ્ઞ ઉપાસિતવ્યઃ। યદ્ અધીયન્ન્ અનુપહન્યમાનઃ કરોતિ તત્ સ્વર્ગ્યમ્। સ્વર્ગ્યં મ એતત્, સ્વર્ગલોક એતેન ભવિષ્યામીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્। અથ યદ્ દુરધીયન્ન્ ઉપહન્યમાનો વિષિઞ્ચન્ કરોતિ, પુષ્ટિસ્ સા પ્રજનનમ્। પુષ્ટિર્ મ એષા પ્રજનનં, બહુર્ ભવિષ્યામિ પ્રજનિષ્ય ઇત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્

અથ હ વૈ ત્રયઃ પૂર્વે ઽગ્નય આસુર્ ભૂપતિર્ ભુવનપતિર્ ભૂતાનાં પતિઃ। અયં વૈ લોકો ભૂપતિર્, અન્તરિક્ષં ભુવનપતિર્, અસાવ્ એવ લોકો ભૂતાનાં પતિઃ। અથ હાયં ભૂતિર્ નામ। તેષાં હ વષટ્કારશ્ શીર્ષાણિ ચિચ્છેદ। ત ઇમાસ્ તિસ્રઃ પૃથિવીઃ પ્રવિવિશુઃ। તસ્માદ્ યદ્ અગ્નિહોત્રસ્ય વાજ્યસ્ય વાવસ્કન્દેત્ તદ્ અભિમૃશેદ્ ભૂપતયે સ્વાહા, ભુવનપતયે સ્વાહા, ભૂતાનાં પતયે સ્વાહેતિ। એતેષુ હૈવાસ્યાગ્નિષુ હુતમ્ અસ્કન્નં ભવતિ।
અથ હ વૈ ત્રયઃ પૂર્વ ઋષય આસુશ્ શૂર્પંયવમ્ અધ્વાના અન્તર્વાન્ કૃષિસ્ સોલ્વાલાઃ। તે હ યજ્ઞસ્ય કૃન્તત્રાણિ દદૃશુઃ। તસ્યૈતાઃ પ્રાયશ્ચિત્તીર્ દદૃશુઃ - શં ચ મ, ઉપ ચ મ, આયુશ્ ચ મે, ભૂયશ્ ચ મે, યજ્ઞ શિવો મે સંતિષ્ઠસ્વ, યજ્ઞ સ્વિષ્ટો મે સંતિષ્ઠસ્વ, યજ્ઞારિષ્ટો મે સંતિષ્ઠસ્વેતિ। તસ્માદ્ એતા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં વા ચાતુર્માસ્યૈર્ વા પશુબન્ધેન વા સૌમ્યેન વાધ્વરેણેષ્ટ્વોપરિષ્ટાજ્ જપેત। યદ્ એવાત્ર યજ્ઞસ્ય વિધુરં ભવતિ તદ્ એવ તેન શમયતિ।
પ્રાણ એવાવિષુવતો વ્યાનો વિષુવાન્ અપાનો યદ્ ઊર્ધ્વં વિષુવતઃ। અપાનો વા ઇદં સર્વમ્ આહરતિ। તસ્માદ્ વયં પરસ્તાદ્ વિષુવતો ઽર્વાચષ્ ષડહાન્ ઉપૈમઃ

તદ્ ધ ક્રતુજિજ્ જાનકિર્ ઇયપિં સૌમાપં પપ્રચ્છ - પ્રાણેન સ્વી(3)દ્ અપાનેના(3) અસ્મિઞ્ જીવતિ મર્ત્યઃ। તદ્ બ્રૂતાત્ સંગતેભ્યઃ કુરૂણાં બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ। સ હોવાચેહૈવાહં ત્વાં પ્રતિવક્ષ્યામીતિ। તં હ પ્રત્યુવાચ - ન પ્રાણેન નાપાનેન। અસ્મિઞ્ જીવતિ મર્ત્યે વ્યાનો ઽધ્યક્ષઃ પશોસ્ સતં વિષ્વંચમીય્યત ઇતિ। પુરુષો વૈ પશુઃ। પશુરુત્ પશુસ્ સઃ। વ્યાનો હ વા એતં વિષ્વંચમીય્યતે।
તાન્ વા એતાન્ એકે પરસ્તાદ્ વિષુવત ઊર્ધ્વાન્ એવ ષડહાન્ ઉપયન્તિ। યં વૈવૈતં પૃષ્ઠ્યં પૂર્વમ્ ઉપૈમસ્ તેન વ્યાવૃત્તા ભવન્તિ। અથો એવમ્ અજામીતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ ઉભયે વા એત ઊર્ધ્વા ભવન્તિ યે ચોર્ધ્વા યે ચાર્વાા઼ઞ્ચઃ। સવનૈર્ વા એત ઊર્ધ્વા ભવન્ત્ય્ આપ્નુમ ઉ તં કામં ય આવર્તેષ્વ્ ઇતિ।
તદ્ આહુર્ યદ્ યથાપાં વિવર્ત એવમ્ એતે યદ્ ગોઆયુષી। કતરેષામ્ એતે અહ્ના(મ્)। પરેષામ્ અવરેષામ્ ઇતિ। ઉભયેષામ્ એવેતિ બ્રૂયાત્। ઉભયાનિ હ વા એતે અહાનિ સંગૃહ્ય તિષ્ઠતઃ પરાણિ ચાવરાણિ ચ। તસ્માત્ ત્ર્યહેણાન્યત્ તનુમહે ત્ર્યહેણાન્યત્। સ દ્વ્યહસ્ સન્ ષડહો ભવતિ। તદ્ ઊર્ધ્વે ગોઆયુષી ભવત ઊર્ધ્વો દશરાત્રઃ।
તદ્ ધૈતદ્ એકે વિહૃતે ગોઆયુષી ઉપયન્તિ - ઉપરિષ્ટાદ્ વિશ્વજિત આયુઃ પુરસ્તાદ્ દશરાત્રસ્ય ગામ્। એવમ્ અજામીતિ। અથો એવમ્ એવૈતયોઃ પુરોપાયયનમ્। તત્ પ્રમત્તા નૈમિશીયા અતીયુઃ। તે ઽત્ર પુરસ્તાદ્ દશરાત્રસ્ય સહોપેયુઃ। તત ઇદમ્ અર્વાચીનમ્ એવોપયન્તિ।
તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિઃ। પ્રાણાપાનાવ્ એતૌ યદ્ ગોઆયુષી। અન્નપાને તે વિચ્છિન્દન્તિ યે વિહરન્તિ। અથો એષ વાવ દેવયાનઃ પન્થા યદ્ ગોઆયુષી। સ્વર્ગ એષ લોકો યદ્ દશરાત્રઃ। સ એતેન દેવયાનેન પથૈતં સ્વર્ગં લોકં ગચ્છન્તિ। અથ ય એતે વિહરન્ત્ય્ એતં દેવયાનં પન્થાનં વિચ્છિન્દન્તિ તે ન કિં ચન વ્યશ્નુવતે। તસ્માત્ સહૈવોપેત્યે ઇતિ

ગોબલં હ વાર્ષ્ણં શાટ્યાયનિર્ ઉવાચ -- પિતૃમાન્ અસિ ભગવઃ પિતામહવાન્। સંવત્સરાય દીક્ષિષ્યે ઽનુ મા શાધીતિ। તથેતિ હોવાચ। અયનં તે વક્ષ્યામિ, યદ્ વિદ્વાન્ અનાર્તસ્ સંવત્સરસ્યોદૃચં ગચ્છત્ય્ ઉત્થાયો યોગક્ષેમી પણાય્યો ભવતીતિ। તાન્ વા એતાન્ દ્વાદશ માસો યન્તીતિ હોવાચ। તતો યાંશ્ ચતુરો માસો યન્ત્ય્ અગ્નેર્ એવ તાન્ અયનેન યન્તિ। અગ્નિં ચૈવ તેન દેવતાનામ્ ઉપાપ્નુવન્તીમં ચ લોકમ્ ઇતિ। અથ યાન્ અપરાંશ્ ચતુરો માસો યન્તિ વાયોર્ એવ તાન્ અયનેન યન્તિ। વાયું ચૈવ દેવતાનામ્ આપ્નુવન્ત્ય્ અન્તરિક્ષલોકં ચેતિ। યાન્ અપરાંશ્ ચતુરો માસો યન્ત્ય્ આદિત્યસ્યૈવ તાન્ અયનેન યન્તિ। આદિત્યં ચૈવ તેન દેવતાનામ્ ઉપાપ્નુવન્ત્ય્ અમું ચ લોકમ્ ઇતિ

એતદ્ વા અયનમ્ ઇતિ હોવાચ। તદ્ યદ્ વા ઇદમ્ આહુર્ અનયેનાગાદ્ ઇતિ। ય એવૈતદ્ અવિદ્વાંસસ્ સંવત્સરાય દીક્ષન્તે તે ઽનયનેન યન્તિ। અથ ય એતદ્ એવં વેદાનાર્ત એવ સંવત્સરસ્યોદૃચં ગચ્છત્ય્ ઉત્થાયો યોગક્ષેમી પણાય્યો ભવતિ। ત એતં સ્વર્ગં લોકમ્ આગચ્છન્તિ।
એતન્ મહાવ્રતીયમ્ અહઃ। એષ વાવ સ્વર્ગલોકો યન્ મહાવ્રતીયમ્ અહઃ। તત્ પઞ્ચવિંશં ભવતિ। તતો યા વિંશતિર્ વિરાટ્ સા। અથ યાશ્ ચતસ્ર ઇમા એવ તાશ્ ચતસ્રો દિશઃ। અથ યા પઞ્ચવિંશીયમ્ એવ સોર્ધ્વા દિક્। દિશો વૈ યત્ર સમુદશ્રયન્ત તદ્ એષો ઽત્યગ્રો નામ લોકો ઽભવદ્ ય એષ તપતિ। એતમ્ એવૈતત્ પઞ્ચવિંશ્યાભ્યારોહન્તિ। એતસ્ય સલોકતાં ગચ્છન્તિ।
તદ્ આહુર્ યદ્ એતેનાહ્ના ભૂયિષ્ઠમ્ ઈપ્સન્તિ યન્ મહાવ્રતીયેનાથ કસ્માદ્ અયં વારણઃ પઞ્ચવિંશસ્તોમઃ ક્રિયત ઇતિ। કૃત્સ્નસ્યાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યા ઇતિ બ્રૂયાત્। પુરુષમ્ એવ પઞ્ચભિ સ્તોત્ર્યાભિર્ અવરુન્દ્ધે ગાં પઞ્ચભિર્ અશ્વં પઞ્ચભિર્ અજાં પઞ્ચભિર્ અવિં પઞ્ચભિઃ। સ એષ કૃત્સ્નસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યા અન્તતઃ પઞ્ચવિંશસ્તોમઃ ક્રિયત ઇતિ।
અથ યાવ્ અતિરાત્રૌ પ્રતિષ્ઠૈવ સા। અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રાયણીયેનાતિરાત્રેણ પ્રતિષ્ઠાય પ્રયન્તિ। અમુષ્ન્ લોક ઉદયનીયેનાતિરાત્રેણ પ્રતિષ્ઠાયોદ્યન્તિ। તે હાપ્ય્ અબુભૂષન્ત ઇવ ભવન્તિ, પ્રત્ય્ ઇવ તિષ્ઠન્તિ

અથૈષૌદુમ્બરી રાજાસન્દી। તાં હૈકે પ્રાચીમ્ એવ નિદધતિ। ઉદીચીમ્ એવ નિદધ્યાત્। તસ્યા ઇમાવ્ અવાન્તરદેશૌ પૂર્વૌ પાદાવ્ ઇમાવ્ અપરૌ। તાં હેકે પ્રાચીમ્ એવાધિરોહન્તિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ ઉદઞ્ચો વૈ સામાર્ત્વિજ્યં કુર્વન્તિ। ઉદીચીનદેવત્યા ઉદ્ગાતારઃ। ઉદીચ્યૈવારુહ્યેતિ। તાં હૈકે નમસ્કારેણૈવાધિરોહન્તિ નમસ્ તે ઽસ્તુ ભગવતિ વિદ્ય ત્વા સા નશ્ શિવૈધીતિ। તૂષ્ણીં હૈવૈકે અધિરોહન્તિ। મનો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યમ્ એતદ્ અહર્ ઇતિ। તામ્ અનેનાગ્રે ઽધિરોહેદ્ અથાનેનાધાનેનાથાનેનામૃતં ગમયેયમ્ ઇતિ।
અથાસ્મા આરૂઢાય વાણં શતતન્ત્રિમ્ આહરન્તિ। તમ્ એતેન સંતાનેન સંતનોતિ --
ભૂર્ ભુવ સ્વર્
વદા વદા વદા વદી વદા વદોરુઃ
પૃથુસ્ સુગસ્ સુગન્તુઃ
કર્મઃ કરણઃ કરઃ કરિષ્યન્।
ઐન્દ્રી વાચં બૃહતીં વિશ્વરૂપામ્।
શતાયુષં પ્રવદ દેવ વાણ॥
ઇતિ। અથેન્દ્રણતયા ચેષીકયા વેતસશાખયા ચોલ્લિખતિ -- મનો જ્યોતિર્ ઇતિ, વાક્ સત્યમ્ ઇતિ, માનો ભદ્ર ઇતિ। તં પ્રયચ્છતિ

અથૈતા અન્યાઃ પરિમાદઃ કુરુતે। અથ સ્તુતે। અથ શીર્ષ્ણાગ્રે સ્તુતે ઽથ દક્ષિણેન પક્ષેણાથોત્તરેણાથ પુચ્છેનાત્મનોત્તમેન। તત્ સલોમાય।
શીર્ષ્ણોદ્ગાતા પ્રતિપદ્યત આત્મના હોતા। યાં હ્ય્ એવ પ્રાહ તયા પ્રતિપદ્યતે। અથ યદ્ અન્યાં પ્રાહાન્યયા પ્રતિપદ્યતે, વિલોમ તત્।
અથ હૈક આત્મનૈવાગ્રે પ્રતિપદ્યન્તે। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ યથાન્ધો દ્વારમ્ ઋચ્છેત્ તાદૃક્ તદ્ ઇતિ।
અથ હૈકે સ્તુત્વૈવોપાવરુહ્યૈતદ્ અહશ્ શસ્યમાનમ્ ઈક્ષમાણા આસતે। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ ઈશ્વરઃ પાપીયાન્ ભવિતોર્ યસ્ તથા કરોતિ। ક્ષત્રં વૈ સામ। વિટ્ છસ્ત્રમ્। ઉપર્ય્ એવાસીત । રાજાનમ્ એવાહ્રિયમાણં પ્રત્યવરોહેત્। તથાસ્ય રાજા પ્રત્યવરૂઢો ભવતિ। તસ્યૈ પ્રત્યવરોહો --
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞં મિમિક્ષતામ્।
પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ॥
ઇતિ। તામ્ એતામ્ આસન્દીમ્ ઉત્તરતઃ પર્યાહૃત્ય નિદધતિ

તદ્ આહુર્ યદ્ વિહૃતમ્ એતદ્ અહશ્ શસ્યતે, વિહૃતાસુ સ્તુધ્વા(3) અવિહૃતાસ્(3) ઇતિ। વિહૃતાસ્વ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। ય એતા રાજન્યસ્ય દેવતાસ્ તાભિર્ વિહૃતં ભવતિ।
તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ શિરો ભવતિ, બૃહતીષુ ચ કકુપ્સુ ચ પક્ષૌ, દ્વિપદાસુ ચ પુચ્છં, ત્રિષ્ટુપ્સ્વ આત્મા, કથમ્ અતો વિહૃતં ભવતીતિ। એતસ્યાત્મનઃ પઞ્ચવિંશં શતં ત્રિષ્ટુભો ભવન્તિ। તતો યચ્ છતમ્ આયુષ્ ટત્। અથ યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ પુરુષસ્ સઃ। પઞ્ચેમાઃ પઞ્ચેમાઃ પઞ્ચેમાઃ પઞ્ચેમાશ્ ચત્વારિ પ્રાઙ્ગાણિ। આત્મા પઞ્ચવિંશઃ। સ એષ શતાયુઃ પુરુષઃ।
તદ્ આહુર્ યદ્ અન્યાસ્ ત્રિષ્ટુભસ્ સંપૂર્ણાક્ષરાસુ સ્તુવત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ ત્રૈષ્ટુભો વૈ પુરુષસ્ ત્રિષ્ટુબ્યોનિઃ। તાનીમાનિ પુરુષસ્યાન્યૂનાનિ। તસ્માદ્ વ્યૂનાક્ષરાઃ। અથ યદ્ વિષમેણ સમસ્ તેનો સંપૂર્ણાક્ષરા ઇતિ।
તદ્ આહુર્ યત્ પઞ્ચવિંશઃ પુરુષઃ પુરુષસ્યૈતત્ સ્તોત્રમ્ ઇત્ય્ આહુઃ। અથ કસ્માદ્ એતાનિ વિષમાણિ સામાનિ ક્રિયન્તે પુરુષસ્ય સર્વતાયા ઇતિ। સ બ્રૂયાન્ મનો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રજાપતિઃ પુરુષઃ। તસ્યૈષો અન્તર્ આત્મા યદ્ એતાઃ પઞ્ચવિંશતિ સ્તોત્ર્યાઃ। અથો યથા પુરુષસ્ય કેશા નખા લોમાનિ શ્મશ્રૂણિ તાદૃક્ તત્। યદ્ એતાનિ વિષમાણિ સામાનિ ક્રિયન્તે પુરુષસ્ય સર્વતાયા ઇતિ

તદ્ આહુર્ યદ્ બૃહત્યાયતનાનિ પૃષ્ઠાનિ કથમ્ અતો બૃહતીષુ કૃતં ભવતીતિ। એતસ્યાત્મનો દ્વાપઞ્ચાશં શતં બૃહતયો ભવન્ત્ય્ એકા ચ કકુપ્। તેન બૃહતીષુ કૃતં ભવતિ। તેનો એવ કકુપ્ પૃષ્ઠેભ્યો ન ચ્યવત ઇતિ।
તદ્ આહુઃ કિંછન્દાઃ પઞ્ચવિંશ સ્તોમ ઇતિ। પંક્તિછન્દા ઇતિ બ્રૂયાત્। એતદ્ ધ વૈ પ્રત્યક્ષં પઞ્ચવિંશસ્ય સ્તોમસ્ય છન્દો યત્ પંક્તિઃ। એતસ્યાત્મનસ્ સપ્તત્રિંશં શતં પંક્તયો ભવન્ત્ય્ અર્ધપંક્તિશ્ ચ। તેન પંક્તિશ્ છન્દાઃ। તા ઉ એવ દ્વાનવતિર્ અતિછન્દસઃ। અતિછન્દા વૈ સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અભિભવતિ। તદ્ વા અસ્ય તત્ સર્વાણ્ય્ એવ છન્દાંસ્ય્ ઉપેતાનિ ભવન્તિ।
તદ્ આહુઃ કથમ્ એતત્ સર્વમ્ અહઃ પઞ્ચવિંશં ભવતીતિ। સંપદેતિ બ્રૂયાત્। કથં સંપદેતિ। પદ્યેતિ નવ શીર્ષ્ણો ગાયત્ર્યઃ। તાસાં સપ્તવિંશતિઃ પદાનિ। ષટ્ છતં પક્ષયોર્ દ્વાચત્વારિંશત્ પુચ્છસ્ય। તદ્ યાનીમાનિ સપ્તવિંશતિશ્ શીર્ષ્ણઃ પદાનિ તતો દ્વે આદાય ષટ્ છત ઉપદધતિ। અથ પઞ્ચવિંશઃ પરિશિષ્યતે। તતો યચ્ છતં ચત્વારસ્ તે પઞ્ચવિંશાઃ। અથ યાન્ય્ અષ્ટાવ્ અતિરિચ્યન્તે તાનિ દ્વાચત્વારિંશત્ય્ ઉપદધતિ। તૌ દ્વૌ પઞ્ચવિંશૌ। પઞ્ચવિંશ એવ પઞ્ચવિંશમ્। સર્વં પઞ્ચવિંશં ભવતીતિ

એષ વાવ યજ્ઞાનાં વિષુવાન્ યદ્ અગ્નિષ્ટોમઃ। તે યે પ્રાઞ્ચો હવિર્યજ્ઞા ઔપવસથાત્ તે ઽપિયન્તિ। અથ ય ઉત્તરે યજ્ઞક્રતવસ્ સુત્યાયાં તે ઽપિયન્તિ। યત્ ત્રિવૃદ્ બહિષ્પવમાનં યે ત્રિવૃત સ્તોમાસ્ તેન તે ઽપિયન્તિ। યત્ પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ પઞ્ચદશો માધ્યંદિનો યે પઞ્ચદશા સ્તોમાસ્ તેન તે ઽપિયન્તિ। યત્ સપ્દશાનિ પૃષ્ઠાનિ સપ્તદશ આર્ભવો યે સપ્તદશા સ્તોમાસ્ તેન તે ઽપિયન્તિ। યદ્ એકવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ય એકવિંશા સ્તોમાસ્ તેન તે ઽપિયન્તિ। યદ્ એકવિંશં સર્વે સ્તોમા અભિસંપદ્યન્તે તેન સર્વે સ્તોમા અપિયન્તિ।
અયમ્ એવાગ્નિષ્ટોમો યો ઽયં પવતે। તે યે પ્રાઞ્ચો યજ્ઞક્રતવો ઽગ્નિસ્ તે નિદાનેન। અથ ય ઉત્તરે યજ્ઞક્રતવ આદિત્યસ્ તે નિદાનેન। યદા વા અગ્રિર્ ઉદ્વાયતિ વાયુમ્ એવાપ્યેતિ। યદ્ આદિત્યો ઽસ્તમ્ એતિ વાયુમ્ એવાપ્યેતિ। તસ્ય વા એતસ્ય તથૈવ વાગ્નિષ્ટોમસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ। એવં ચતુર્વિંશતિઃ પુરોવાતો દક્ષિણતોવાતઃ પશ્ચાદ્વાત ઉત્તરતોવાત ઊર્ધ્વોવાત ઇતિ। પ્રાણ એવાગ્નિષ્ટોમસ્તોમઃ। તે યે પ્રાઞ્ચો યજ્ઞક્રતવો વાક્ તે નિદાનેન। અથ ય ઉત્તરે યજ્ઞક્રતવશ્ ચક્ષુસ્ તે નિદાનેન --

--યદા વૈ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે પ્રાણમ્ એવ વાગ્ અપ્યેતિ। યદા સ્વપિતિ પ્રાણમ્ એવ ચક્ષુર્ અપ્યેતિ। તદ્ યદ્ એવંવિદ્ વદતિ હવિર્યજ્ઞૈર્ અસ્ય તદ્ ઇષ્ટં ભવતિ। યત્ પ્રાણિત્ય્ અગ્નિષ્ટોમેનાસ્ય તદ્ ઇષ્ટં ભવતિ। યદ્ વીક્ષત ઉત્તરૈર્ અસ્ય તદ્ યજ્ઞક્રતુભિર્ ઇષ્ટં ભવતિ। તદ્ યદ્ એવંવિદ્ વદતિ યત્ પ્રાણિતિ યદ્ વીક્ષત એતૈર્ હાસ્ય તત્ સર્વૈર્ યજ્ઞક્રતુભિર્ ઇષ્ટં ભવતિ।
સ એષ સમાનપ્રાયણસ્ સમાનસંબન્ધનસ્ સંવત્સરઃ। તસ્ય મન એવ પ્રાયણં, વાક્ સંબન્ધનમ્। સ એષ સંવત્સરો ઽગ્નિષ્ટોમાન્ એવાભિસંપદ્યતે। ષડ્ અતિરાત્રસ્યાતિયન્તિ, ત્રીણ્ય્ ઉક્થાનિ ત્રિદેવત્યસ્ સન્ધિઃ। ત્રીણ્ય્ આરમ્ભણીયસ્યાહ્નો ઽતિયન્તિ। અથ યત્ર હ ક્વ ચાભિપ્લવસ્ સપ્ત તે ઽગ્નિષ્ટોમાઃ। ષટ્કૃત્વઃ પૃષ્ઠ્યમ્ ઉપયન્તિ। દ્વયોષ્ ષડ્ અતિયન્તિ દ્વયોષ્ ષટ્। સો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। દ્વયોષ્ ષટ્। તદ્ અમૂનિ ષડ્ ઉપદધાતિ। સો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। અગ્નિષ્ટોમો ઽભિજિત્। નવ સ્વરસામ્નામ્ અતિયન્તિ। તદ્ અમૂનિ ત્રીણ્ય્ ઉપદધાતિ। સો ઽગ્નિષ્ટોમ। અગ્નિષ્ટોમો વિષુવાન્। પ્રતીચાં સ્વરસામ્નાં નવાતિયન્તિ। પઞ્ચકૃત્વઃ પૃષ્ઠ્યમ્ ઉપયન્તિ। દ્વયોષ્ ષડ્ અતિયન્તિ। દ્વયોષ્ ષટ્। સો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। એકસ્ય ત્રીણિ। તાન્ય્ એષુ નવસૂપદધાતિ। સો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। અગ્નિષ્ટોમો વિશ્વજિત્। ગોઆયુષોષ્ ષડ્ અતિયન્તિ। દ્વાદશાગ્નિષ્ટોમા દશરાત્રઃ। અગ્નિષ્ટોમો મહાવ્રતીયમ્ અહઃ। ષડ્ અતિરાત્રસ્યાતિયન્તિ। તદ્ અમૂનિ ષડ્ ઉપદધાતિ। સો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। દ્વાદશકૃત્વષ્ ષોડશિનમ્ ઉપયન્તિ। સો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। યદ્ય્ ઉ વા અતિરાત્રે ષોડશિનમ્ ઉપયન્તિ। મોહયન્ત્ય્ અમૂં વિરાજસ્ સંપદમ્। અતીમામ્ અગ્નિષ્ટોમસંપદં રિચ્યતે। સ હ સો ઽનિધાનો વજ્રો હિનસ્તિ। અથ વા અનિધાનો વજ્રઃ। સ એષ સમાનપ્રાયણસ્ સમાનસંબન્ધનસ્ સંવત્સરઃ। તસ્ય મન એવ પ્રાયણં, વાક્ સંબન્ધનમ્। સ એષ સંવત્સરો ઽગ્નિષ્ટોમાન્ એવાભિસંપદ્યતે। સંપદા હાગ્નિષ્ટોમાયનં ભવતિ। ઉપાપ્તાન્ય્ ઉ તાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ યાનિ સંવત્સરે ચિત્રિયાણિ। તેન હૈતેનાયનેનોભૌ કામાવ્ ઉપાપ્નોતિ યશ્ ચાગ્નિષ્ટોમાયને યશ્ ચ માસિ પૃષ્ઠે

દ્વયા હ વૈ પૂર્વ ઋતવ આસુઃ -- પ્રાણર્તવો દેવર્તવઃ। અથેમ એતર્હ્ય્ ઋતવ એવ। પ્રાણ એવ વસન્ત આસ। વાગ્ ગ્રીષ્મઃ। ચક્ષુર્ વર્ષાઃ। આર્દ્રમ્ ઇવ વૈ ચક્ષુર્, આર્દ્રા ઇવ વર્ષાઃ। શ્રોત્રં શરત્। મનો હેમન્તઃ। યા ઇમાઃ પુરુષ આપસ્ સ શિશિરઃ। અથ દેવર્તવઃ। વાયુર્ એવ વસન્ત આસ। અગ્નિર્ ગ્રીષ્મઃ પર્જન્યો વર્ષાઃ। આદિત્યશ્ શરત્। ચન્દ્રમા હેમન્તઃ। યા અમૂર્ દિવ્યા આપસ્ સ શિશિરઃ। સ યસ્ સ પ્રાણો વસન્ત આસ, યો વાયુર્ વસન્તસ્, સો ઽયમ્ એતર્હિ વસન્તઃ। અથ યા વાગ્ ગ્રીષ્મ આસ, યો ઽગ્નિર્ ગ્રીષ્મસ્, સો ઽયમ્ એતર્હિ ગ્રીષ્મઃ। અથ યશ્ ચક્ષુર્ વર્ષા આસુર્ , યાઃ પર્જન્યો વર્ષાસ્, તા ઇમા એતર્હિ વર્ષાઃ। અથ યન્ મનો હેમન્ત આસ, યશ્ ચન્દ્રમા હેમન્તસ્, સો ઽયમ્ એતર્હિ હેમન્તઃ। અથ યા ઇમાઃ પુરુષ આપશ્ શિશિર આસુર્, યા અમૂર્ દિવ્યા આપસ્ સ શિશિરસ્, સો ઽયમ્ એતર્હિ શિશિરઃ

ત એતે ષડ્ ઋતવષ્ ષડ્ દિશઃ। ત એત ઋતવો દિગ્ભિર મિથુના -- વસન્તેનેયં પ્રાચી દિઙ્ મિથુના, ગ્રીષ્મેણેયં, વર્ષાભિર્ ઇયં, શરદેયં, હેમન્તેનાસૌ, શિશિરેણેયમ્। તદ્ યથા પતિં જાયા અનિમેષમ્ ઈક્ષેરન્ન્ એવમ્ એવૈના એવંવિદં દીક્ષમાણમ્ ઈક્ષન્તે। તદ્ યદ્ દિગ્ભિર્ ઈક્ષિતસ્ તસ્માદ્ દીક્ષિતઃ। સ દીક્ષિષ્યમાણ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠેત ત્વં દેવત દીક્ષિતાસિ। સા દીક્ષમાણસ્ય તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યશ આદત્સે। મા મે તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યશ આદિથાઃ। તવ દીક્ષામ્ અનુ દીક્ષ ઇતિ।
અથર્તૂન્ અન્વ આરોહતિ।
ય ઋતવ ઋતુભ્યો ઽધ્ય આસન્
પુરા સૂર્યાચન્દ્રમસશ્ ચ પૂર્વે।
યેભિઃ પ્રજાનન્ પ્રદિશો દિશશ્ ચ
તાન્ અન્વ્ આરોહામિ તપસા બ્રહ્મણા ચ॥
ઇતિ પ્રાણર્તૂન્ અન્વ્ આરોહતિ।
ય ઋતવશ્ ચન્દ્રમસો ઽધિ પૂર્વ
ઋચં વાચં બ્રહ્માણમ્ આબભૂવુઃ।
ઇત્ય્ એવંવિદં હ્ય્ આભવન્।
યેભિઃ પ્રજાનન્ પ્રદિશો દિશશ્ ચ
તાન્ અન્વ્ આરોહામિ તપસા બ્રહ્મણા ચ॥
ઇતિ દેવર્તૂન્ અન્વ્ આરોહતિ।
ય એક ઋતુસ્ ત્રય ઋતવશ્ ચ
યે ષટ્ ચતુર્વિંશતિર્ ઋતવો યે
દ્વાદશ સપ્તદશાન્ય્ ઉત વિંશતિશ્ ચ
તાન્ અન્વ્ આરોહામિ તપસા બ્રહ્મણા ચ।
ઇતીમાન્ ઋતૂન્ અન્વ્ આરોહતિ। સ એવમ્ એતૈસ્ તૈર્ ઋતુભિઃ પરિગૃહીતઃ। સ યથા તૈર્ ઋતુભિઃ પરિગૃહીત એવમ્ એવાનાર્તસ્ સંવત્સરસ્યોદૃચં ગચ્છતિ। ઋતુર્ ઋતુર્ હૈવંવિદે કલ્પતે

કેશી હ દાર્ભ્યો દર્ભપર્ણયોર્ દિદીક્ષે। અથ હ સુત્વા યાજ્ઞસેનો હંસો હિરણ્મયો ભૂત્વા યૂપ ઉપવિવેશ। તં હ કેશી શુનીતિ નામ્નાભ્યુવાદ। સ હ ચુક્રોધ - સ્થવિરો ઽસ્મિ પઞ્ચાલાનાં રાજા। સ ઉ વૈ દીક્ષિતો ઽસ્મિ। કો નુ માર્હેન્ નામ્નૈવાભિવદિતુમ્ ઇતિ। સ હોવાચ -- મા ક્રુધઃ। અભિવદિતા તે તેનાસ્મિ, યદ્ અહમ્ એતસ્યૈ વિશસ્ ત્વત્પૂર્વો રાજાસમ્। અભિવદિતો વાવ તે તેનાસ્મિ, યદ્ દીક્ષિતો ઽસિ। ઇષ્ટાપૂર્તસ્ય ત્વમ્ અક્ષિતિં વેત્થ। દીક્ષામ્ અહં વેદ। સંપ્રબ્રુવામહા ઇતિ। સ હોવાચ -- અગ્નિર્ દીક્ષિતઃ પૃથિવી દીક્ષા, વાયુર્ દીક્ષિતો ઽન્તરિક્ષં દીક્ષા, આદિત્યો દીક્ષિતો દ્યૌર દીક્ષા, પ્રજાપતિર્ દીક્ષિત મનો દીક્ષા। સ દીક્ષેત -- યયા દીક્ષયાગ્નિર્ દીક્ષિતસ્ તયા દીક્ષયા દીક્ષે, યયા દીક્ષયા વાયુર્ દીક્ષિતસ્ તયા દીક્ષયા દીક્ષે, યયા દીક્ષયાદિત્યો દીક્ષિતસ્ તયા દીક્ષયા દીક્ષે, યયા દીક્ષયા પ્રજાપતિર્ દીક્ષિતસ્ તયા દીક્ષયા દીક્ષ ઇતિ

અથ હેતર ઉવાચ। બ્રહ્મણે દદદ્ બ્રૂયાદ્ બ્રહ્મન્ મનસ્ તે દદાનિ, તદ્ અનેન નિષ્ક્રીણાનિ, બ્રહ્મન્ન્ ઇદં દદાનીતિ -- યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યન્ મનો દદાતિ -- ચન્દ્રમા વૈ મનશ્ - ચન્દ્રમસમ્ એવાસ્મૈ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવચ્ ચન્દ્રમા ન ક્ષીયતે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
હોત્રે દદદ્ બ્રૂયાદ્ ધોતર્ વાચં તે દદાનિ, તામ્ અનેન નિષ્ક્રીણાનિ, હોતર્ ઇદમ્ દદાનીતિ - યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યદ્ વાચં દદાત્ય્ - અગ્નિર્ વૈ વાગ્ - અગ્નિમ્ એવાસ્મૈ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવદ્ અગ્નિર્ ન ક્ષીયતે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
અધ્વર્યવે દદદ્ બ્રૂયાદ્ અધ્વર્યો પ્રાણં તે દદાનિ, તમ્ અનેન નિષ્ક્રીણાન્ય્, અધ્વર્યો ઇદં દદાનીતિ - યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યત્ પ્રાણં દદાતિ - વાયુર્ વૈ પ્રાણો - વાયુમ્ એવાસ્મૈ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવદ્ વાયુર્ ન ક્ષીયતે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
ઉદ્ગાત્રે દદદ્ બ્રૂયાદ્ ઉદ્ગાતશ્ ચક્ષુસ્ તે દદાનિ, તદ્ અનેન નિષ્ક્રીણાન્ય્, ઉદ્ગાતર્ ઇદં દદાનીતિ - યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યચ્ ચક્ષુર્ દદાત્ય્ - આદિત્યો વૈ ચક્ષુર્ - આદિત્યમ્ એવાસ્મૈ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવદ્ આદિત્યો ન ક્ષીયતે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
સદસ્યાય દદદ્ બ્રૂયાત્ સદસ્યાત્માનં તે દદાનિ, તમ્ અનેન નિષ્ક્રીણાનિ, સદસ્યેદં દદાનીતિ - યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યદ્ આત્માનં દદાત્ય્ - આકાશો વા આત્મા - આકાશમ્ એવાસ્મૈ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવદ્ આકાશો ન ક્ષીયતે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
હોત્રકેભ્યો દદદ્ બ્રૂયાદ્ ધોત્રકા શ્રોત્રં વો દદાનિ, તદ્ અનેન નિષ્ક્રીણાનિ, હોત્રકા ઇદં દદાનીતિ - યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યચ્ છ્રોત્રં દદાતિ - દિશો વૈ શ્રોત્રં - દિશ એવૈભ્યસ્ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવદ્ દિશો ન ક્ષીયતે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
પ્રસર્પકેભ્યો દદદ્ બ્રૂયાત્ પ્રસર્પકા લોમાનિ વો દદાનિ, તાન્ય્ અનેન નિષ્ક્રીણાનિ, પ્રસર્પકા ઇદં દદાનીતિ - યદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્। સ યલ્ લોમાનિ દદાત્ય્ - ઓષધિવનસ્પતયો વૈ લોમાન્ય્ - ઓષધિવનસ્પતીન્ એવૈભ્યસ્ તદ્ દદાતિ। તદ્ યાવદ્ ઓષધિવનસ્પતયો ન ક્ષીયન્તે, તાવદ્ અસ્ય તદ્ દત્તં ન ક્ષીયતે।
સૈષેષ્ટાપૂર્તસ્યાક્ષિતિઃ। સ ય એવમ્ એતામ્ ઇષ્ટાપૂર્તસ્યાક્ષિતિં વેદ, ન હાસ્યેષ્ટાપૂર્તં ક્ષીયતે।
તદ્ ઉ વા આહુર્ વાગ્ વાવ દીક્ષિતો, વાગ્ દીક્ષા, વાગ્ ઇદં સર્વં ક્ષિયતિ। વાચિ વાવેદં સર્વં ક્ષિતમ્ ઇતિ વાવ તૌ તત્ સંપ્રોચાતે।
તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયની રથન્તરેણ દીક્ષે, વામદેવ્યેન દીક્ષે, બૃહતા દીક્ષ ઇત્ય્ એવ દીક્ષેત। અથ વિમુઞ્ચેત બૃહતા વિમુુ઼ઞ્ચે, વામદેવ્યેન વિમુુ઼ઞ્ચે, રથન્તરેણ વિમુઞ્ચ ઇતિ। સૈષા દીક્ષાયૈ યુક્તિશ્ ચ વિમુક્તિશ્ ચ। સ ય એવમ્ એતાં દીક્ષાયૈ યુક્તિં ચ વિમુક્તિં ચ વેદ, વસીયાન્ એવ ભવતિ

હૃત્સ્વાશયા આલ્લકેયો દન્તાલસ્ય ધૌમ્યસ્યાન્તેવાસ્ય્ આસ। અથ હ દન્તાલો ધૌમ્યસ્ ત્રયં વેદમ્ આ પ્રપદં વિદાંચકાર। તસ્માદ્ ધ સામવેદમ્ અનૂચ્ય વ્યાજહાર -- સંવત્સરાય દીક્ષિષ્ય ઇતિ। અથ હ સ્મ તતઃ પુરો વિપૃચ્છમાનાશ્ ચરન્તિ -- સંવત્સરાય દીક્ષિષ્યામહ ઇતિ। અથો હ સ્મ સમવસાયાન્યોઽન્યસ્ય વરણમ્ આક્રોશમાના નિભૃત્યમ્ અનુપૃચ્છન્ત આસતે। તે હ સ્મ યાવન્તસ્ સંપાદયન્તિ, તે હ સ્મ દીક્ષન્તે। શશ્વદ્ ધૈષા તદ્ આશીર્ એવ। તત્ સત્ત્રં ભવતિ, યત્ તમ્ એવ બ્રાહ્મણં કૃત્વોત્તિષ્ઠન્તિ યેનાબ્રાહ્મણોક્તેન સહ દીક્ષન્તે। તસ્માદ્ અબ્રાહ્મણોક્તેન સહ દીક્ષેત। તસ્ય હ સ્માસ્ય રાજન્યબન્ધોશ્ શાર્દૂલાજિનં મણિં હિરણ્યમ્ ઉપાવહિતં ભવતિ। તદ્ ધ સ્મ શ્રોત્રિયાયોપપ્રહિત્યાહ - સંવત્સરાય દીક્ષિષ્યે, ઽનુ મા શાધીતિ। તસ્મૈ હ સ્મ રાજન્યબન્ધવે વક્તવ્યં મન્યન્તે

સ હ તથૈવ પલ્યયમાનસ્ સોમશુષ્મં સાત્યયજ્ઞિમ્ આજગામ। તં હોવાચ પ્રાચીનયોગ્ય, સંવત્સરાય દીક્ષિષ્યે। ભગવો ઽનુ નશ્ શાધીતિ। તથેતિ તં હ વદન્ન્ અભિરાધયાંચકાર। તં હોપેયાય। તસ્મૈ યદેમાં ક્લૃપ્તિં પ્રોવાચાભ્યૂહમ્ અનુજગૌ પ્રસ્તાવપ્રતિહારાન્ વિદધાવ્ અથ હૈનમ્ અનુશશાસ। અયં વાવ સંવત્સર ઇતિ હોવાચ। તસ્યાયમ્ એવ દેવયાનઃ પન્થા, ઇમે વર્તન્યાવ્ ઇયં ગતિર્ ઇતિ। સ યદ્ એતદ્ એવં વેદ, અનાર્ત એવં સંવત્સરસ્યોદૃચં ગચ્છતિ। પુરુષો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રજાપતિસ્ સંવત્સરઃ। સ યો હ પુરુષો, ય એવાયમ્ અન્તરિક્ષ આકાશ, એષ એવ સ પુરુષઃ। તદ્ યદ્ દૃશ્વદ્ અન્તરિક્ષે ન રમતે પૂર્ણત્વૈતન્ ન રમતે। અથો યદ્ અસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ અન્તર્ ઈક્ષતે તસ્માદ્ અન્તરિક્ષમ્। અથો યદ્ ઇદં સર્વં યુતે તસ્માદ્ વાયુઃ। અથો યદ્ ઇદં સર્વં વાતિ તસ્માદ્ વાતઃ। તસ્યૈતસ્યાકાશસ્યાત્મા દમુમૂઢો યદ્ ઇદં સર્વં વાતિ તસ્માદ્ વાતઃ। તસ્યૈતસ્યાકાશસ્યાત્મા દમુમૂઢો યદ્ અસાવ્ આદિત્યઃ। સ એષ આદિત્યે પુરુષઃ। અથ યત્ તતઃ પર આકાશસ્ તસ્યૈષ આત્મા સમુમૂઢો યચ્ ચન્દ્રમાઃ। સ એષ ચન્દ્રમસિ પુરુષઃ। સ ન નાના મન્તવ્ય ઇતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ। ય એવાયં ચક્ષુષિ પુરુષ, એષ એવાદિત્ય, એષ ચન્દ્રમસીતિ। તમ્ અનયૈવ પુરુષવિધયાપ્નોતિ

પ્રાણ એવ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રઃ। પ્રાણો હીદં સર્વં પ્રાણેત। તદ્ યત્ પ્રાણેત તસ્માત્ પ્રાણઃ। વાગ્ એવારમ્ભણીયમ્ અહઃ। વાચા હિ સર્વસ્ સંવત્સરસ્ સર્વે યજ્ઞક્રતવ આરબ્ધાઃ। તસ્માદ્ આરમ્ભણીયે ઽહન્ સર્વાણિ રૂપાણિ ક્રિયન્તે। સર્વાણિ હ રૂપાણિ વાચિ। અયમ્ એકો ઽભિપ્લવો ઽયમ્ એકો ઽયમ્ એકો ઽયમ્ એકઃ। તસ્યાસ્યાભિપ્લવસ્યેદં પ્રથમમ્ અહઃ। તસ્યેદમ્ એવ પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યંદિનં સવનમ્, ઇદં તૃતીયસવનમ્। ઇદમ્ એવ દ્વિતીયમ્ અહઃ. તસ્યેદમ્ એવ પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યંદિનં સવનમ્, ઇદં તૃતીયસવનમ્। ઇદમ્ એવ વૈરૂપં તૃતીયમ્ અહઃ। તસ્યેદમ્ એવ પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યંદિનં સવનમ્, ઇદં તૃતીયસવનમ્। ઇદમ્ એવ વૈરાજં ચતુર્થમ્ અહઃ। તસ્યેદમ્ એવ પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યંદિનં સવનમ્, ઇદં તૃતીયસવનમ્। ઇદમ્ એવ શાક્વરં પઞ્ચમમ્ અહઃ। તસ્માદ્ અનેનોપસંગૃહ્ય શક્નોતિ। તસ્યેદમ્ એવ પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યંદિનં સવનમ્, ઇદં તૃતીયસવનમ્। ઇદમ્ એવ રૈવતં ષષ્ઠમ્ અહઃ। તસ્માદ્ અનયા પ્રાશ્નાતિ। તસ્યેદમ્ એવ પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યંદિનં સવનમ્, ઇદં તૃતીયસવનમ્। એવમ્ અસ્યાભિપ્લવસ્યૈવમ્ અસ્યૈવમ્ અસ્ય। અયમ્ એવાત્મા પૃષ્ઠ્યઃ। ઇમ એવ નવ પ્રાણાઃ। ત્રિવૃત્ પ્રાયણીયમ્ અહર્, યત્ પ્રાણા ઇદં સર્વં પ્રાણેત। તદ્ યત્ પ્રાણેત તસ્માદ્ અપ્ય્ એતત્ પ્રાયણીયમ્ અહઃ। ઇમા એવ ગ્રીવાઃ પઞ્ચદશમ્ અહઃ। ઓજો વૈ વીર્યમ્। ગ્રીવા ઓજઃ। વીર્યં પઞ્ચદશઃ। તસ્માત્ પશવો ગ્રીવાભિર્ ભારં વહન્તિ। અષ્ટાવ્ ઇમે જત્રવો, ઽષ્ટાવ્ ઇમ, ઊર્ધ્વો જત્રુસ્ સપ્તદશઃ। તદ્ એવ સપ્તદશમ્ અહઃ। ઇદમ્ એવોદરમ્ એકવિંશમ્ અહઃ। સર્વે વૈ સ્તોમા એકવિંશમ્ અભિસંપન્નાઃ। સર્વમ્ અન્નાદ્યમ્ ઉદરે પ્રતિષ્ઠિતમ્

ત્રયોદશેમાઃ પરિશવસ્, ત્રયોદશેમા, અણ્ડપરિશુસ્ સપ્તવિંશી। તદ્ એવ ત્રિણવમ્ અહઃ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇમાનિ પૃષ્ટિકાણ્ડાનિ સહ કિંકાલુકાભિઃ। તદ્ એવ ત્રયસ્ત્રિંશમ્ અહઃ। અયમ્ અભિજિદ્ અયં વિશ્વજિચ્ શુક્લં કૃષ્ણં કનીનિકા। ત ઇમે ત્રય સ્વરસામાન, ઇમે ત્રયો, ઽયં વિષુવાન્। પ્રાણાપાનાવ્ એવ ગોઆયુષી। ઇમ એવ દશ પ્રાણા દશરાત્રઃ। મન એવ મહાવ્રતીયમ્ અહઃ । ઉદાન એવોદયનીયો ઽતિરાત્રઃ।
તે એતે દશ પ્રાણા દશ સ્તોમા દશ છન્દાંસિ। ઇમે હ સપ્ત મુખ્યાઃ પ્રાણા, દ્વાવ્ અવાઞ્ચૌ, નાભ્યાં દશમઃ। ઇમે હ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમાઃ। છન્દોમાઃ પઞ્ચવિંશઃ। ચતુર્ધા ઇમાન્ય્ ઉ હ સપ્ત ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસિ સદ્વિપદાવિરાડતિચ્છન્દાઃ। પ્રાણ એવ ગાયત્રી, ચક્ષુષી ઉષ્ણિક્કકુભૌ, શ્રોત્રં જગતી, વાગ્ અનુષ્ટુબ્, મનો બૃહત્ય્, આત્મા પંક્તિર્, બલં ત્રિષ્ટુપ્। પ્રતિષ્ઠા દ્વિપદા, માંસાનિ વિરાટ્, શરીરાણ્ય્ અતિચ્છન્દાઃ। તેષામ્ એષાં સપ્તાનાં ચતુરુત્તરાણાં છન્દસાં દ્વાદશૈકવિંશાસ્ સંપદ્યન્તે

ગાયત્ર્યા ઉષ્ણિહો ઽનુષ્ટુભશ્ ચતુરશીતિર્ અક્ષરાણિ। તે ચત્વાર એકવિંશાઃ। પંક્તેશ્ચ ત્રિષ્ટુભશ્ ચ ચતુરશીતિર્ અક્ષરાણિ। તે ચત્વાર એકવિંશાઃ। બૃહત્યૈ ચ જગત્યૈ ચ ચતુરશીતિર્ અક્ષરાણિ। તે ચત્વાર એકવિંશાઃ। અથ ત્રયાણાં છન્દસાં દશશતમ્ અક્ષરાણિ। વિંશત્યક્ષરા દ્વિપદા। ત્રિંશદક્ષરા વિરાટ્। ષષ્ટ્યક્ષરાતિચ્છન્દાઃ। તાનિ દશશતમ્ અક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે। તતો દ્વે આદત્તે। અથ દ્વાદશ ત્રિવૃતસ્ સંપદ્યન્તે। તાન્ ઇમાન્ દ્વાદશ ત્રિવૃતો દ્વાદશસ્યૈકવિંશેષૂપદધાતિ। તે દ્વાદશ સત્રિંશિનો માસાસ્ સંપદ્યન્તે। તદ્ એતચ્ છન્દાંસિ ત્રિવૃતં ચૈવ સ્તોમમ્ અભિસંપદ્યન્તે --

--એકવિંશં ચ વા પઞ્ચ પ્રાણં ચાગ્નીઞ્ ચાદિત્યં ચ।અથ યે દ્વે અક્ષરે તે બૃહદ્રથન્તરે, તે અહોરાત્રે। સો ઽર્ધમાસસ્ સ માસસ્ સ ઋતુસ્ સ સંવત્સરઃ। તદ્ આહુર્ યત્ પ્રાણાશ્ છન્દાંસિ છન્દાંસિ સ્તોમા ઇત્ય્ આહુઃ, કથં યજમાનઃ પ્રાણૈશ્ છન્દાંસ્ય્ અપ્યેતિ। છન્દોભિ સ્તોમાન્, સ્તોમૈર્ બૃહદ્રથન્તરે, બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ અહોરાત્રે, અહોરાત્રાભ્યામ્ અર્ધમાસમ્, અર્ધમાસેન માસં, માસેનર્તુમ્, ઋતુના સંવત્સરમ્। કુતસ્ સંવત્સરો જાયતે, ક્વ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ। સ વિદ્યાદ્ -- અહમ્ એવ સંવત્સરો ઽસ્મિ, મયિ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ। એવંવિદો હ વાવ સંવત્સરો જાયત, એવંવિદિ પ્રતિષ્ઠિતઃ।
અથો આહુર્ - આદિત્ય એવ સંવત્સરઃ। એતં હિ સર્વા શ્રીસ્ સર્વં યશસ્ સર્વે દેવાસ્ સમેતાસ્, તસ્માદ્ આદિત્ય એવ સંવત્સર ઇતિ। તસ્ય યદ્ ભાતિ તત્ સંવદ્, યન્ મધ્યે કૃષ્ણં મણ્ડલં તત્ સર ઇત્ય્ અધિદેવતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। અયમ્ એવ સંવત્સરો યો ઽયં ચક્ષુષિ પુરુષઃ। તસ્ય યચ્ છુક્લં તત્ સંવદ્, યન્ મધ્યે કૃષ્ણં મણ્ડલં તત્ સર ઇત્ય અધિદેવતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। અયમ્ એવ સંવત્સરો યો ઽયં ચક્ષુષિ પુરુષઃ। તસ્ય યચ્ છુક્લં તત્ સંવદ્, યન્ મધ્યે કૃષ્ણં મણ્ડલં તત્ સરઃ। અથો આહુર્ - આદિત્ય એવ સંવચ્, ચન્દ્રમાસ્ સરઃ। તમ્ એષ સરતિ। તં પૌર્ણમાસ્યામ્ આપ્નોતીતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ - પ્રાણ એવ સંવદ્, વાક્ સરઃ। એતાભ્યાં હિ સમશ્નુત ઇતિ।
તસ્ય વા એતસ્ય સંવત્સરસ્યાગ્નિષ્ટોમસામાન્ય્ એવ દેવયાનઃ પન્થાઃ --

- તાનિ વા એતાનિ રૌહિણકાનિ નામ। એતૈર્ વૈ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। યદ્ અરોહંસ્ તસ્માદ્ રોહિણકાનિ। તસ્માદ્ વયમ્ અન્વહમ્ એવાગ્નિષ્ટોમસામાનિ કુર્મઃ।
અથ વર્તન્યૌ બહદ્રથન્તરે। એતાભ્યાં હ વા એષ એતદ્ વર્તતે। તસ્માદ્ વયમ્ અતિરાત્ર ઉભે બૃહદ્રથન્તરે કુર્મઃ - કૃત્સ્નં નસ્ સામ યુક્તં યજ્ઞં વહત્, કૃત્સ્નેન સામ્નોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। અથ ગતિઃ। યશ્ ચૈવાસાવ્ આદિત્યે પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્ય્ આત્મન્ તદ્ એતત્ પ્રજાપત્યયનમ્ ઇત્ય્ એવોપાસિતવ્યમ્। એતેન વા અયનેન પ્રજાપતિર્ ઇમામ્ ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નોદ્ ઇમાં વ્યષ્ટિં વ્યાશ્નુત। તદ્ યામ્ એવ પ્રજાપતિર્ ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નોદ્ યા વ્યષ્ટિં વ્યાશ્નુત, તામ્ એવર્દ્ધિમ્ ઋધ્નોતિ તાં વ્યષ્ટિં વ્યશ્નુતે ય એવં વેદ

એષ વાવ દીક્ષિતો ય એષ તપતિ। સ એષ ઇન્દ્રિયં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અભિ દીક્ષિતઃ। તસ્ય યે ઽર્વાઞ્ચો રશ્મયસ્ તાનિ શ્મશ્રૂણિ, ય ઊર્ધ્વાસ્ તે કેશાઃ। અહોરાત્રે એવ કૃષ્ણાજિનસ્ય રૂપમ્। અહર્ એવ શુક્લસ્ય રૂપં, રાત્રિઃ કૃષ્ણસ્ય। અથ યદ્ એતન્ મણ્ડલં તા આપસ્ તદ્ અન્નં તદ્ અમૃતમ્। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ મણ્ડલે તેજોમયશ્ છન્દોમયઃ પુરુષઃ। સ પ્રાણસ્, સ ઇન્દ્રસ્, સ પ્રજાપતિસ્, સ દીક્ષિતઃ। તદ્ એતદ્ દીક્ષયૈવ સંગૃહીતમ્। તત આભ્યઃ પ્રજાભ્યો ઽન્નાદ્યં વિસૃજતે। તસ્યેમા એવ દિશઃ પત્નય આસન્। તં હેમાસ્ તિસ્રો દિશો ઽતિચેરુઃ. ઇયં હૈવાસ્યાનુવ્રતતમાસ યેયં દક્ષિણા દિક્। તસ્માદ્ એષ એતામ્ એવાભ્યુપાવર્તતે। યદ્ય્ અપ્ય્ ઉત્તરત ઉદેત્ય્ અથૈતામ્ એવાભ્યુપાવર્તતે। તસ્માદ્ યાસ્ય પ્રિયા જાયા સ્યાત્ તાં દક્ષિણાર્ધ્યાં કુર્યાત્

પ્રથમાં સંનહ્યતિ, પ્રથમાં વાચયતિ, પ્રથમાં પૂર્ણપાત્ર આગચ્છત્ય્, અનન્તરિતાઃ પત્નય સ્થ। ઉદગ્ ઉ યજ્ઞીયં કર્મ સંતિષ્ઠતે। ઇતિ ન્વ્ અધિદેવતમ્।
અથાધ્યાત્મમ્। અયમ્ એવ દીક્ષિતો યો ઽયં ચક્ષુષિ પુરુષઃ। તસ્ય યાન્ય્ અર્વાઞ્ચિ પક્ષાણિ તાનિ શ્મશ્રૂણિ, યાન્ય્ ઊર્ધ્વાનિ તે કેશાઃ। યદ્ એવ શુક્લં ચ કૃષ્ણં ચ તત્ કૃષ્ણાજિનસ્ય રૂપમ્। શુક્લમ્ એવ શુક્લસ્ય રૂપં, કૃષ્ણં કૃષ્ણસ્ય। અથ યદ્ એતન્ મણ્ડલં તા આપસ્ તદ્ અન્નં તદ્ અમૃતમ્। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ મણ્ડલે તેજોમયશ્ છન્દોમયઃ પુરુષઃ। સ પ્રાણસ્, સ ઇન્દ્રસ્, સ પ્રજાપતિસ્, સ દીક્ષિતઃ। સ હૈવંવિદ્ દીક્ષમાણો, યથૈવૈષ એતદ્ ઇન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અભિ દીક્ષિત, એવમ્ એવેન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અભિ દીક્ષિતો ભવતિ। તસ્માદ્ ઉ હૈવંવિદિ દીક્ષિત ઈશ્વરો રાષ્ટ્રાણિ સમુત્કમ્પિતોઃ ક્ષામરન્ધ્ર ઇવ હિ સમાભવતિ। એવં હ્ય્ એતદ્ ઇન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અભિ દીક્ષિતો ભવતિ। તસ્માદ્ ઉ સર્વમ્ એવાભિવદ્ત્ય્ - આચાર્યં પિતરં ક્ષત્રિયમ્। એવં હ્ય્ એતદ્ ઇન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અભિ દીક્ષિતો ભવતિ

વિચક્ષણવતીં વાચં વદતિ। અન્નં વૈ વિચક્ષણમ્। અન્નવતીમ્ એવ તદ્ વાચં વદતિ। વિચક્ષણવતીં વાચં વદતિ। સોમો વૈ વિચક્ષણઃ। અન્નમ્ ઉ વૈ સોમઃ. અન્નવતીમ્ એવ તદ્ વાચં વદતિ। વિચક્ષણવતીં વાચં વદતિ। પ્રાણો વૈ વિચક્ષણઃ। તસ્ય વાગ્ એવ મિથુનમ્। મિથુનવતીમ્ એવ તદ્ વાચં વદતિ। વિચક્ષણવતીં વાચં વદતિ। અન્નં વૈ વિચક્ષણમ્। અન્નેન હીમાઃ પ્રજા વિપશ્યન્તિ। તત આભ્યઃ પ્રજાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ। સ યદાસ્મૈ વ્રતં પ્રયચ્છેત્, સર્વમ્ એવ વ્રતયેત્ -- સર્વસ્યાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। યદ્ય્ ઉ પરિશિંષ્યાદ્, વ્રતપ્રદં બ્રૂયાદ્ - અશાન વા પિબ વેતિ। યદ્ય્ ઉ વ્રતપ્રદો ઽનુચ્છિષ્ટાશી વા સ્યાત્ પરિ વા શિંષ્યાત્, તદ્ અદ્ભિર્ અભ્યુક્ષ્ય છાયાયાં નિષેક્તવૈ બ્રૂયાત્। તદ્ ઓષધીભિર્ અભિસંછાદયિતવૈ બ્રૂયાત્। તદ્ ઓષધીનાં મૂલાન્ય્ ઉપસિઞ્ચતિ। વર્ષુકઃ પર્જન્યો ભવતિ યત્રૈવં વિદ્વાન્ દીક્ષતે। દીક્ષિતા ઉદશુશ્રૂષન્ન્ ઇતીહાહુઃ। સ યદા દીક્ષણીયેષ્ટિસ્ સંતિષ્ઠેત, યદૈનમ્ અધ્વર્યુર્ અભ્યઞ્જયેદ્ યદા સંપવયેદ્ અથૈતમ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠેત ત્વં દેવતા દીક્ષિતાસિ। સા દીક્ષમાણસ્યેન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં યશ આદત્સે। મા મ ઇન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં યશ આદિથાઃ। તવ દીક્ષામ્ અનુ દીક્ષ ઇતિ। તસ્યૈષા દેવતા દીક્ષમાણસ્યેન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યૈ શ્રૈષ્ઠ્યં યશો નાદત્તે

તમ્ અધ્વર્યુર્ અભ્યજ્ય પ્રપાદ્યૌદ્ગ્રહણાનિ જુહોતિ। યદ્ ઔદ્ગ્રહ્ણાનિ જુહોતિ યદ્ અસ્મા ઔદુમ્બરદણ્ડં પ્રયચ્છત્ય્ અથૈતમ્ આહવનીયમ્ ઉપતિષ્ઠેત વાચા મે વાગ્ દીક્ષતામ્ અગ્નયે સમષ્ટવા ઉ, પ્રાણેન મે પ્રાણો દીક્ષતાં વાયવે સમષ્ટવા ઉ, ચક્ષુષા મે ચક્ષુર્ દીક્ષતાં સૂર્યાય સમષ્ટવા ઉ, મનસા મે મનો દીક્ષતાં પ્રજાપતયે સમષ્ટવા વ્ ઇતિ। તદ્ એતાભિર્ અનાર્તાભિર્ દેવતાભિર્ ઇમા સ્વા દેવતા દીક્ષયતિ। અથાહ અગ્નિર્ દીક્ષિતઃ, પૃથિવી દીક્ષા, સા મા દીક્ષા દીક્ષેત, તયા દીક્ષયા દીક્ષે। વાયુર્ દીક્ષિતો, ઽન્તરિક્ષં દીક્ષા, સા મા દીક્ષા દીક્ષેત, તયા દીક્ષયા દીક્ષે। આદિત્યો દીક્ષિતો, દ્યૌર્ દીક્ષા, સા મા દીક્ષા દીક્ષેત, તયા દીક્ષયા દીક્ષે। પ્રજાપતિર્ દીક્ષિતો, મનો દીક્ષા, સા મા દીક્ષા દીક્ષેત, તયા દીક્ષયા દીક્ષે। વાચં મ ઋચો ઽનુ દીક્ષન્તાં, મનો યજૂંષિ, પ્રાણં સામાનિ। શ્રદ્ધાં મે સોમો રાજાનુ દીક્ષતામ્। ઋચા દીક્ષે, યજુષા દીક્ષે, સામ્ના દીક્ષે, પૃથિવ્યા દીક્ષે, ઽન્તરિક્ષેણ દીક્ષે, દિવા દીક્ષ ઇત્ય્ અત્ર કૃત્સ્નો દીક્ષિતઃ। અથ યસ્યાદીક્ષિતા ઇમે લોકા અદીક્ષિતાનિ છન્દાંસ્ય્ અદીક્ષિતસ્ સોમો રાજા --

-- તં સકામમ્ અભ્યશ્નુવીત। અથ હૈવંવિદ્ દીક્ષમાણ એવ સર્વાન્ કામાન્ ઉપાપ્નોતિ। તસ્માદ્ દીક્ષાસુ ન રાજાનં પરિવેવિષ્યાત્। યદ્વ્રતો હ્ય્ એવૈષ ભવતિ તદ્વ્રતા ઇમે લોકાસ્ તદ્વ્રતાનિ છન્દાંસિ તદ્વ્રતસ્ સોમો રાજા। અથાહ ભૂર્ ભુવ સ્વસ્ સુપોષઃ પોષૈસ્ સુવીરો વીરૈસ્ સુપ્રજઃ પ્રજયાસમ્ ઇતિ। તદ્ એતામ્ અપરિમિતામ્ આશિષમ્ અન્ત આશાસ્તે તપો મે પ્રતિષ્ઠેતિ। તત્ તપઃ પ્રતિષ્ઠાં કુરુતે। શ્રદ્ધા મે ઽક્ષિતિર્ ઇતિ તચ્ છ્રદ્ધામ્ અક્ષિતિં કુરુતે। સત્યં મે ગૃહપતિર્ ઇત્ય્ એષ વૈ સત્યમ્। સત્યં ય એષ તપતિ। સૈષાનાર્તા દેવતા। તદ્ એતામ્ અનાર્તાં દેવતાં ગૃહપતિં કુરુતે। સ વા એષ સુવ્રતઃ। યદ્ ધ્ય્ એષા ખલા સ્યાત્ સર્વમ્ ઇદં પ્રદહેત્। તસ્માદ્ ગૃહપતિસ્ સુવ્રત સ્યાત્। સ યદ્ વ્ અદીક્ષિતવ્રતં ચરેદ્ અપાપવદ્યં વા પાપં વદેન્ મિથુનં વા ચરેદ્ અન્યદ્ વા મિથ્યાકુર્યાદ્ એતમ્ એવાદિત્યમ્ એતૈસ્ સર્વૈર્ જપૈર્ ઉપતિષ્ઠેત। તતો હૈવ દીક્ષિતઃ। સ વા એષ એતર્હ્ય્ અદીક્ષિતઃ। યદ્ વ્ એવાસ્મિન્ દીક્ષતે યશ આસીત્ તદ્ વ્ એવાસ્મિન્ન્ અપ્ય્ એતર્હિ યશઃ। તદ્ આહુસ્ - સ વાદ્ય દીક્ષેત સ વાન્યં દીક્ષયેદ્, ય એતસ્ય દીક્ષિતયશસસ્ય વ્યવચ્છિત્તિં વિદ્યાદ્ ઇતિ। કૃષ્ણાજિનં વાવ દીક્ષિતયશસમ્। એતદ્ ધિ સર્વેષાં વેદાનાં રૂપમ્। યાનિ શુક્લાનિ તાનિ સામ્નાં રૂપં, યાનિ કૃષ્ણાણિ તાન્ય્ ઋચામ્। યદિ વેતરથા યાન્ય્ એવ બભ્રૂણીવ હરીણિ તાનિ યજુષામ્। તસ્માદ્ યદ્ય્ અપ્ય્ એનદ્દ્રુક્તો વસ્તે દિદૃક્ષન્ત એવૈનમ્। એતદ્ ધ્ય્ અસ્મિન્ દીક્ષિતયશસં ભવતિ

તે યે સકૃષ્ણાજિના અપો ઽભ્યવયન્તિ, ય એતસ્માદ્ દીક્ષિતયશસાદ્ અવચ્છિદ્યન્તે, તે સર્વમ્ આત્માનં પ્રપ્લાવ્ય પાપ્મના સહોદાયન્તિ। સ યદાવભૃથેષ્ટિસ્ સંતિષ્ઠેતાથોન્મુચ્ય કૃષ્ણાજિનમ્ અદ્ભિર્ અભ્યુક્ષેદ્ ઇન્દ્રિયાજ્ જ્યૈષ્ઠ્યાચ્ છ્રૈષ્ઠ્યાન્ મા યોષમ્ ઇતિ। અથ યમ્ અરાતિં મન્યતે, તસ્મૈ પ્રયચ્છતિ। અથાપ આચામતિ ભક્ષસ્યાવભૃથો ઽસિ, ભક્ષણસ્યાવભૃથો ઽસિ, ભક્ષિતસ્યાવભૃથો ઽસીતિ। સ યદ્ એવાત્રર્જીષે કિં ચિત્ સક્તં ભવતિ, તસ્યૈષ ભક્ષઃ। અથાપઃ પ્રવિશતિ। ન્યઞ્ચનં વા એતત્ પ્રપદનં યદ્ આપઃ। ન્યઞ્ચનમ્ એવૈતત્ પ્રપદનં પ્રપદ્યતે પાપ્મનો ઽનન્વવાયાય। યદ્ય્ આપ સ્યન્દેરન્, પ્રતિસ્રોતં ગાહેત પાપ્માનં મે નિર્વહાન્ ઇતિ। સર્વા ઉ હ ત્વા આપ સ્યન્દન્તે। યા ઉ હ સ્થાવરા અવાચીસ્ તા સ્યન્દન્તે, ઽવાઞ્ચમ્ એવાસ્ય તાઃ પાપ્માનં નિર્વહન્તિ।
અન્યો ઽન્યસ્ય જાયાપતી પૃષ્ઠં પ્રધાવતઃ। વજ્રો વા આપઃ। વજ્રેણૈવ તત્ સર્વં પાપ્માનમ્ અપહનાતે। અથો દ્વન્દ્વમ્ એવ તન્ મિથુનં પ્રજનનં કુર્વાતે, પ્રજાત્યૈ। સ્નાત્વા ક્ષિપ્ર ઉદેયાત્, ક્ષિપ્રે પાપ્મનો વ્યાવૃત્ત્યા ઇતિ

ઉન્નેતર્ ઉન્ મા નયેત્ય્ આહ। વિષ્ણુર્ વા ઉન્નેતા। યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ। યજ્ઞ એવૈનં તત્ સર્વસ્માત્ પાપ્મનો વિમુચ્યોન્નયતિ।
ઉદ્ વયં તમસસ્ પરિ સુવઃ પશ્યન્તો જ્યોતિર્ ઉત્તરમ્।
દેવં દેવત્રા સૂર્યમ્ અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્॥
ઇત્ય્ એતાં જપન્ન્ ઉદૈતિ। એતદ્ વૈ જ્યોતિર્ ઉત્તમં ય એષ તપતિ। સૈષાનાર્તા દેવતા। તદ્ એતામ્ અનાર્તાં દેવતામ્ આરભ્યોદૈતિ। ઔદુમ્બરીર્ આર્દ્રાસ્ સપલાશાસ્ સમિધઃ કુર્વત એધો ઽસ્ય્ એધિષીમહીતિ। ગત્વાહવનીયે સમિધમ્ અભ્યાદધાતિ સમિદ્ અસિ, તેજો ઽસિ, તેજો મયિ ધેહિ, સ્વાહેતિ। અભ્યાધાયોપતિષ્ઠતે
અપો ઽન્વ્ અચાર્યં રસેન સમસૃક્ષ્મહિ।
પયસ્વં અગ્ન આગમં તં મા સંસૃજ વર્ચસા॥
ઇતિ। એવમ્ એવ પત્ની ગાર્હપત્યે ઽભ્યાધાયોપતિષ્ઠતે। આજ્યસ્થાલીં સસ્રુવામ્ આદાયોત્તરેણાગ્નીધ્રં ચ સદશ્ ચ પરીત્યાપરેણ ગાર્હપત્યમ્ ઉપવિશ્યોપસ્થે કૃષ્ણાજિનમ્ આધાય ચતુર્ગૃહીતમ્ આજ્યં ગૃહીત્વા જુહોતિ મયીન્દ્રિયં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અગ્નિર્ દધાતુ સ્વાહેતિ। સ યદ્ એવાસ્મિન્ દીક્ષિતે યશો ભવતિ, તદ્ અસ્મિન્ન્ ઉત્થિતે યશો ભવતિ। તત્ કૃષ્ણાજિનં નાતિપાદયેત્, સ્રુગવધાનં વૈનત્ કુર્વીત, હવિષો વાધિપેષણં, પુનર્દીક્ષાયૈ વૈનન્ નિદધીત। એષા વૈ કૈશિની દીક્ષા। એતાં હ કેશી દાર્ભ્યો દીક્ષામ્ ઉપનિષસાદ

મૃત્યુપ્રજાપતી યદ્ અયજેતાં, તૌ યજ્ઞાભ્યામ્ એવાસ્પર્ધેતામ્। અથ હ તર્હિ યજ્ઞાયુધાન્ય્ આસુર્ યથેમાન્ય્ એતર્હીષ્ટીષ્વ્ આયુધાનિ। તદ્ યદ્ યજ્ઞે સ્તૂયતે યચ્ છસ્યતે યત્ પ્રચર્યતે, સા પ્રજાપતેસ્ સેનાસ। અથ યદ્ વીણાયાં ગીયતે યન્ નૃત્યતે યદ્ વૃથાચર્યતે, સા મૃત્યોસ્ સેનાસ। તયોર્ હ સમાવત્યાચ્ એવ સેને આસતુર્ -- યાવત્ય્ એવેતરસ્ય તાવતીતરસ્ય। તૌ હ જ્યોગ્ એવાવિજયમાનૌ ચેરતુર્ બહૂન્ય્ એવ વર્ષાણિ। સ પ્રજાપતિર્ અકામયત્ - જયેયં મૃત્યુમ્ ઇતિ। સ એતાં યજ્ઞે સંપદમ્ અપશ્યદ્ એતત્ સંખ્યાનમ્। તેન મૃત્યુમ્ અજયત્। તસ્ય પરાજિતસ્ય રાજાશુચ્યત્। સ પ્રત્યઙ્ પતિત્વા પત્નીશાલાં પ્રાપદ્યત। તસ્માત્ પત્નીભ્ય હય ચ યસ્ સંપદાસુત ઇત્ય્ અસુત ઇતિ હૈતન્, ન હિ સો ઽસૂયત। તસ્ય યાનિ સ્તુતશસ્ત્રાણ્ય્ આસન્ યદ્ એવૈતદ્ વીણાયાં ગીયતે યન્ નૃત્યતે યદ્ વૃથાચર્યતે, તાન્ય્ એવ તાનિ --

--અથ યો યૂપ આસીદ્, ય એવૈષ વીણાયૈ દણ્ડસ્, સ એવ સઃ। અથ યા રશના આસન્, યાન્ય્ એવૈતાનિ વીણાયા ઉપવાણાનિ, તા એવ તાઃ। અથ યો દ્રોણકલશ આસીદ્, યૈવૈષા વીણાયૈ સૂના, સ એવ સઃ। અથ યદ્ અધિષવણં ચર્માસીદ્, યદ્ એવૈતદ્ વીણાયૈ ચર્મ, તદ્ એવ તત્। અથ ય ઉપરવા આસન્, ય એવૈતે વીણાયા આકાશાસ્, ત એવ તે। અથ યે ગ્રાવાણ આસન્, યાન્ય્ એવૈતાનિ વીણાયૈ વાદનાનિ, ત એવ તે। અથ યાનિ સપ્ત ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસ્ય્ આસન્, યા એવૈતાસ્ સપ્ત વીણાયૈ તન્ત્ર્યસ્, તાન્ય્ એવ તાનિ। અથ યે દશરાત્રે સ્તોમા આસન્, યા એવૈતા દશાંગુલયસ્ ત એવ તે। તદ્ આહુર્ - નેતર્હિ સંસવો ઽસ્તિ। યો હિ દ્વિતીયો યજ્ઞ આસીદ્, અશુચ્યત્ સઃ। એક એવ યજ્ઞઃ। પ્રજાપતિર્ યજ્ઞ એવેતિ

અથ વા અતસ્ સંખ્યાનસ્યૈવ। તસ્ય વા એતસ્ય સંવત્સરસ્ય સપ્ત વિંશતિશતાન્ય્ અહોરાત્રાણાં ભવન્તિ। તા નવાશીતયઃ। અથાસ્ય સવનાનામ્ અશીતિશ્ ચ સહસ્રં ચ ત્રીણિ ચ। તાવન્તઃ પવમાનાઃ। તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભિગીતમ્ --
અષ્ટાવ્ એતા નવતયો ભવન્ત્ય્ અહોરાત્રાણાં પરિવત્સરસ્ય। અશીતિર્ અસ્મિન્ સવનાનિ ત્રીણિ ચ સહસ્રં ચ , પવમાનાશ્ ચ સર્વે॥
ઇતિ।
અથાસ્ય સ્તુતશસ્ત્રાણાં ષષ્ટિશતે ચ દ્વે દશ ચ સહસ્રાણિ। અથાસ્મિન્ ધિષ્ણિયા ય અગ્નયો વિહ્રિયન્તે દશ ચૈવ સહસ્રાણ્ય્ અષ્ટૌ ચ શતાનિ ત્રિંશતં ચ। તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભિગીતમ્ --
ષષ્ટિશતે દ્વે માસિ પૃષ્ઠે સ્તુશસ્ત્રાણામ્ આ શતં ચા શતાનિ।
દશ સહસ્રાણિ શતાન્ય્ અષ્ટૌ સંવત્સરે ધિષ્ણિયાસ્ ત્રિંશતં ચ॥
ઇતિ

તાવન્તિ તારકનક્ષત્રાણિ તાવન્તિ જ્યોતીંષિ તાવન્તો ઽર્કાઃ। આપ્નોતિ હ વા એતાનિ તારકનક્ષત્રાણ્ય્ આપ્નોતિ જ્યોતીંષ્ય્ આપ્નોત્ય્ અર્કાન્ ય એવં વેદ। અથાસ્ય સ્તોત્ર્યાણાં નવતિશ્ ચ સહસ્રાણિ ત્રીણિ ચ શતાનિ ષણ્ણવતિશ્ ચ। તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભિગીતમ્ --
સ્તોત્ર્યા અસ્ય નવતિસ્ સહસ્રા ત્રી ચ શતા નવતિશ્ ચોપ ષટ્ ચ।
તાભિસ્ સંસ્તુતો વિવસાન એતિ ભૂતં ભવિષ્યદ્ ભુવનં પ્રજાપતિઃ॥
ઇતિ।
અથાસ્ય પદાનાં ચત્વારિ ચ સહસ્રા ત્રિંશં ચાયુતાનિ સપ્ત શતાનિ પઞ્ચાશતં પદાનિ। તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભિગીતમ્ -
ચત્વારિ સહસ્રા ત્રિંશં ચાયુતાનિ સપ્ત શતાનિ પઞ્ચાશતં પદાનિ।
સંવત્સરસ્ય કવિભિ સ્તુતસ્યૈતાવતી મધ્યમા દેવમાત્રા॥
ઇતિ

અથાસ્યાક્ષરાણામ્ અયુતમ્ એકં પ્રયુતાનિ ષષ્ટિર્ નિયુતે દ્વે નવ ચાક્ષરાણિ સપ્ત સહસ્રાણિ દશતો દશ। તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભિગીતમ્ --
અયુતમ્ એકં પ્રયુતાનિ ષષ્ટિર્ નિયુતે દ્વે નવ ચાક્ષરાણિ।
સપ્ત સહસ્રાણિ દશતો દશૈતાવાન્ આત્મા પરમઃ પ્રજાપતેઃ॥
ઇતિ। તદ્ એતદ્ અનન્તં યત્ સંખ્યાનમ્। તદ્ એતદ્ અમૃતં યત્ સંખ્યાનમ્। સ એષ સુકૃતસ્ સો યત્ સંખ્યાનમ્। અથ યદ્ અસંખ્યાનં મર્ત્યં તત્। તસ્માદ્ ઉ સમ્ એવ ચક્ષીત। સા હૈષા દેવાનાં સેના યત્ સંખ્યાનમ્। મનુષ્યસેનયા વાવ નુ તં સ્તૃણુતે યં તિસ્તીર્ષતે। તાદૃગ્ ઇહ તં સ્તૃણવા તં યં દેવસેનયા તિસ્તીર્ષાતા ઇતિ। અથૈતે ત્રયઃ પન્થાનસ્ સુકૃતા દેવયાના અક્ષય્યઃ પદ્યક્મ્યશ્ ચ। તે વિદ્વાંસો ઽભિવહન્તિ બ્રાહ્મણં યત્ર મૃત્યુર્ ભવત્ય્ અન્નમ્ અસ્ય। તદ્ એતચ્ છ્લોકેનાભિગીતમ્ --
ત્રયઃ પન્થાનસ્ સુકૃતા દેવયાના અક્ષય્યઃ પદ્યક્મ્યશ્ ચ।
તે વિદ્વાંસો ઽભિવહન્તિ બ્રાહ્મણં યત્ર મૃત્યુર્ ભવત્ય્ અન્નમ્ અસ્ય॥
અક્ષરશઃ પચ્છો ઽમૃતં લિહાનાઃ --

--સુવર્ આયન્ દેવતા દેવસત્ત્રાત્।
તપસા કર્મ કવયો ઽનુગત્ય
આહ્નાય મૃત્યુમ્ અતિ મેધયાયન્॥
વિજાનન્તો દહન્તો યન્તિ શોકમ્
મનીષિણો યદ્ અપક્ષાઃ પતન્તિ।
યત્રામૃતં વિદ્યતે નોત મૃત્યુસ્
તત્ર વિદ્વાંસઃ કવયઃ ક્ષિયન્તિ॥
એવંવિદ્વાંસો યજમાનમ્ ઋત્વિજો લોકાન્ પશૂન્ અભિ કામાન્ વહન્તિ। સ યજ્ઞેષુ સ્તુતશસ્ત્રમ્ અશ્નુતે ઽક્ષય્યા યસ્ય ભવન્ત્ય્ ઋત્વિજો ઽધ્વર્યુર્ હોતોત સામગઃ। તસ્મૈ છન્દાંસિ મધુધારાઃ ક્ષરન્તિ। સ યજ્ઞેષુ સ્તુતશસ્ત્રમ્ અશ્નુતે ઽક્ષય્યા યસ્ય ભવન્ત્ય્ ઋત્વિજો ઽધ્વર્યુર્ હોતોત સામગઃ। તસ્મૈ છન્દાંસ્ય્ અમૃતકુલ્યા અભિવહન્તિ ઊર્મિણી સ્તોત્રશસ્ત્રૈર્ ઇતિ

એકૈકમ્ ઉ હ વા એતેષામ્ અક્ષરાણાં યાવતીયં પૃથિવી તાવત્। ઊર્જો ઽન્નાદ્યસ્ય મધુનો ઽમૃતસ્ય કામસ્ય - કામસ્ય પૂર્ણં પિબ્દમાનં તિષ્ઠતિ। તદ્ ધૈવંવિદ્વાન્ બ્રાહ્મણસ્ સહસ્રં - સહસ્રં દેવયુગાન્ય્ ઉપજીવતિ। તદ્ યદ્ આપ્યતે ઽથેતરદ્ ઉપસંક્રામત્ય્ અથેતરત્ પુનર્ આખ્યાયતે। તસ્માદ્ ઉ હૈવંવિદે બ્રાહ્મણાય દિત્સન્ત્ય્ અસ્યોર્જો ઽન્નાદ્યસ્ય મધુનો ઽમૃતસ્ય કામસ્ય - કામસ્ય લિપ્સામહા ઇતિ। યથા હ વા ઇદં ક્ષેત્રપાદં વા ક્ષેત્રરજ્જું વાવક્રિયાસત એવમ્ એવૈવંવિદો બ્રાહ્મણાલ્ લોકમ્ અવક્રીણતે। સ યથા ક્રયે પર્યવેતે ક્ષેત્રિણમ્ એવ ક્ષેત્રાણ્ય્ અપિયન્ત્ય્ એવં લોકિનમ્ એવ લોકા અપિયન્તિ। સ યદ્ ધ વા અપ્ય્ એવંવિદ્વાન્ બ્રાહ્મણઃ પૂર્ણાં પૃથિવીં પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્, એકમ્ એવ તસ્યાક્ષરં જ્યાયઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈવંવિદ્વાન્ બ્રાહ્મણો દદ્યાચ્ ચૈવ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્

જનકો હ વૈદેહો બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેનેજે। તે તદ્ ઉ હ કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મણા અભિસમાજગ્મુઃ। સ હ સહસ્રં ગવામ્ અવરુન્ધાન ઉવાચ - બ્રાહ્મણા એતા વો, યો બ્રહ્મિષ્ઠસ્ સ ઉદજતામ્ ઇતિ। સ હોવાચ વાજસનેયો, ઽર્વાચીર્ એતાસ્ સોમ્યેતિ। તં હોચુસ્ ત્વં નુ નો બ્રહ્મિષ્ઠો ઽસી3 ઇતિ। સ હોવાચ નમો વો બ્રહ્મિષ્ઠાયાસ્તુ। ગોકામા એવ વયં સ્મ અતિ। તે હોચુઃ કો ન ઇમં પ્રક્ષ્યતીતિ। સ હોવાચ વિદગ્ધશ્ શાકલ્યો ઽહમ્ અતિ। તં હ પુરસ્કૃતેયેયુઃ। તં હ પ્રતિખ્યાયાયન્તમ્ ઉવાચ ત્વાં સ્વિચ્ છાકલ્ય બ્રાહ્મણા ઉલ્મુકાવક્ષયણમ્ અક્રતા3 ઇતિ। સ હોવાચ - યદિ તેનોલ્મુકાવક્ષયણં સ્મઃ પ્રક્ષ્યામો ન્વૈ ત્વામ્ ઇતિ। તં હ પપ્રચ્છ કતિ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ। સ હોવાચ ત્રયશ્ ચ ત્રિંશચ્ ચ, ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ શતા, ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ સહસ્રા, યાવન્તો નિવિદાભ્યાહૂતા ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ

કત્ય્ એવ દેવા ઇતિ। ત્રય ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। કત્ય એવ દેવા ઇતિ। દ્વાવ્ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। કત્ય્ એવ દેવા ઇતિ। એક ઇતિ। (ઓમ્ ઇતિ હોવાચ।
કતમે ત્રયશ્ ચ ત્રિંશચ્ ચ, ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ શતા, ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ)। મહિમાન એવૈષાં ત ઇતિ હોવાચ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વાવેતિ। કતમે ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇતિ। અષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યા ઇન્દ્રશ્ ચૈવ પ્રજાપતિશ્ ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવ્ ઇતિ।
કતમે વસવ ઇતિ। અગ્નિશ્ ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ ચ દ્યૌશ્ ચ ચન્દ્રમાશ્ ચ નક્ષત્રાણિ ચૈતે વસવઃ। એતેષુ હીદં સર્વં વસુ હિતમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ વસવ ઇતિ।
કતમે રુદ્રા ઇતિ દશ પુરુષે પ્રાણા ઇતિ હોવાચ। આત્મૈકાદશઃ। તે યદોત્ક્રામન્તો યન્ત્ય્ અથ રોદયન્તિ। તસ્માદ્ રુદ્રા ઇતિ।
કતમ આદિત્યા ઇતિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સર ઇતિ હોવાચ। એત આદિત્યાઃ। એતે હીદં સર્વમ્ આદદાના યન્તિ। તસ્માદ્ આદિત્યા ઇતિ।
કતમે ત્રય ઇતિ। ઇમ એવ લોકા ઇતિ।
કતમૌ દ્વાવ્ ઇતિ। અહોરાત્રાવ્ ઇતિ।
કતમ ઇન્દ્રઃ, કતમઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ। વાગ્ એવેન્દ્રો, મનઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ।
કતમૈકા દેવતેતિ। પ્રાણ ઇતિ। સ હોવાચાનતિપ્રશ્ન્યાં વૈ મા દેવતામ્ અત્યપ્રાક્ષીઃ, પુરૈતાવતિથ્યા મર્તાસિ। ન તે શરીરાણિ ચન ગૃહાન્ પ્રાપ્સ્યન્તીતિ। તદ્ ધ વૈ તથૈવાસ। સ હ તથૈવ મમાર। તસ્ય હાપહારિણો ઽનન્તરેણ શરીરાણ્ય્ અપજહ્રુર્ અન્યન્ મન્યમાનાઃ। તસ્માદ્ ઉ હ નોપવદેત્। અપિ હ્ય્ એવંવિત્ પરો ભવતીતિ

બ્રહ્મ ચ હ વૈ સુબ્રહ્મ ચૈષુ લોકેષ્વ્ આસતુર્ અસ્મિન્ ભુવને। તતસ્ સુબ્રહ્મોચ્ચક્રામ। અસૌ વા આદિત્યો બ્રહ્માથો વાગ્ એવ સુબ્રહ્મ। તે દેવા ઇહૈવ વેદ્યા અન્તર્વેદિ યજ્ઞેન બ્રહ્મ પર્યગૃહ્ણન્। તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ વેદ્યા અન્તર્વેદિ યજ્ઞેન બ્રહ્મ પરિગૃહીતમ્।
તદ્ આહુર્ યદ્ અન્યા હોત્રા અન્તર્વેદિ કુર્વન્ત્ય્ અથ કથં સુબ્રહ્મણ્યો બહિર્વેદિ કરોતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ એષ વેદ્યા આત્મા યદ્ ઉત્કર, એતત્ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મ યત્ સુબ્રહ્મણ્યા। યદ્ ઉત્કરમ્ આસ્થાય સુબ્રહ્મણ્યામ્ આહ્વયતિ તેનાસ્યાન્તર્વેદિ કૃતં ભવતીતિ।
સુબ્રહ્મણ્યોં સુબ્રહ્મણ્યોં સુબ્રહ્મણ્યોમ્ ઇતિ ત્રિર્ આહ। વાગ્ વૈ સુબ્રહ્મણ્યા। તદ્ એતાં વાચં પ્રથમત આરભતે. અથો બ્રહ્મ વાગ્, રસ ઓંકારઃ। તામ્ એતાં વાચં રસેન પ્રીણાતિ। તદ્ ધૈતદ્ એક ઓં સુબ્રહ્મણ્યેત્ય્ આહ્વયન્તિ --

--પ્રાણો હ્ય્ અગ્રે ઽથ વાગ્ ઇતિ। તદ્ ધ તન્ ન તથા। યથા મધ્વ્ આસિચ્ય લાજાન્ આવપેત્, તદ્ અન્યધેવ સ્યાત્, તાદૃક્ તત્। તસ્માત્ સુબ્રહ્મણ્યોમ્ ઇત્ય્ એવાહ્વયેત્।
ઇન્દ્રાગચ્છેતિ। ઇન્દ્રમ્ એવ તદ્ યજ્ઞ આહ્વયતિ।
હરિવ આગચ્છેતિ। હરિભ્યામ્ આયાહીતિ વાવૈનં તદ્ આહ। પ્રાણાપાનૌ વાસ્ય હરી। તૌ હીદં સર્વં હર્તારૌ હરત। અથો અહોરાત્રૌ વાસ્ય હરી। તૌ હીદં સર્વં હર્તારૌ હરતઃ।
મેધાતિથેર્ મેષેતિ। મેધાતિથેર્ હ મેષો ભૂત્વા રાજાનં પપૌ।
વૃષણશ્વસ્ય મેન ઇતિ। વૃષણશ્વસ્ય હ મેના ભૂત્વા મઘવા કુલ ઉવાસ।
ગૌરાવસ્કન્દિન્ન્ ઇતિ। તતો હૈવ ગૌરો ભૂત્વાર્ણવમ્ અવચસ્કન્દ।
અહલ્યાયૈ જારેતિ। અહલ્યાયૈ હ મૈત્રેય્યૈ જાર આસ।
કૌશિક બ્રાહ્મણ કૌશિક બ્રુવાણેતિ। યદ્ ધ વા અસુરૈર્ મહાસંગ્રામં સંયેતે તદ્ ધ વેદાન્ નિરાચકાર। તાન્ હ વિશ્વામિત્રાદ્ અધિજગે। તતો હૈવ કૌશિક ઊચે।
અથ હ વા એકે કૌશિક બ્રાહ્મણ ગૌતમ્ બ્રુવાણેત્ય્ આહ્વયન્તિ --

--તદ્ ઉ હ વા આરુણિનૈવ યશસ્વિનોપજ્ઞાતમ્। તસ્માદ્ ઉ તસ્યાશાં નેયાત્। તસ્માત્ કૌશિક બ્રાહ્મણ કૌશિક બ્રુવાણેત્ય્ એવાહ્વયેત્।
દેવા બ્રહ્માણ આગચ્છતાગચ્છતેતિ દેવાંશ ચૈવ તદ્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ સમામન્ત્રયન્તે। તે હાસ્મૈ સમામન્ત્રિતાસ્ સુમતિમ્ ઇચ્છન્તે। તસ્માદ્ ઉ હ સમામન્ત્ર્ય માપરાધ્નુયાન્, નેન્ મોપવદાદ્ ઇતિ।
તદ્ આહુઃ - કિંછન્દસ્ સુબ્રહ્મણ્યેતિ। ત્રિષ્ટુબ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। ઐન્દ્રી હિ ત્રિષ્ટુબ્ ઇતિ।
તદ્ આહુઃ - કિંદેવત્યા સુબ્રહ્મણ્યેતિ। ઐન્દ્રીતિ બ્રૂયાત્। ઇન્દ્રં હ્ય્ એનયાહ્વયતીતિ। અથો હ બ્રૂયાદ્ વૈશ્વદેવીતિ। વિશ્વાન્ હ્ય્ એનયા દેવાન્ આહ્વયતીતિ।
તદ્ આહુર્ - યદ્ અન્યા હોત્રા સ્તોત્રવત્યશ્ શસ્ત્રવત્યો ઽથ ક્વ સુબ્રહ્મણ્યાયૈ સ્તોત્રં ક્વ શસ્ત્રમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ એતસ્યામ્ એવૈતત્ સર્વં યદ્ ઋક્ સામ યજુઃ। તેનાસ્ય સુબ્રહ્મણ્યા સ્તોત્રવતી શસ્ત્રવતી ભવતીતિ।
તદ્ આહુઃ - કિમ્ ઇવ સ્વિત્ સુબ્રહણ્યર્ગ્ ઇવ સ્વી3ત્ સામેવા3 ઉતાહો યજુર્ ઇવા3 ઇતિ। સ બ્રૂયાન્ નૈવૈષર્ઙ્ ન યજુર્ ન સામ। સર્વમ્ ઇવૈવ। સર્વમ્ ઇવ હ્ય્ એવ બ્રહ્મેતિ।
અથ યાં ક્રીતે રાજનિ સુબ્રહ્મણ્યામ્ આહ્વયતિ યામ્ એતાં દક્ષિણાસુ નીયમાનાસૂત્કરે તિષ્ઠન્ સુબ્રહ્મણ્યામ્ આહ્વયતિ સૈવેયમ્। અથો યત્ પ્રાયણં તદ્ ઉદયનમ્ અસદ્ ઇતિ। અથો આગત એવેદ્રસ્, તં મા નિર્વોચામેતિ। એષા હ વૈ ધેનુઃ પઞ્ચવત્સા પઞ્ચપદા। યદ્ ધ વા ઇદમ્ આહુઃ પાંક્તાઃ પશવ ઇત્ય્ એતદ્ ધ તત્।
તાં હ વા એકે યથાદેવતામ્ આહ્વયન્તિ। સર્વાગ્નેયીમ્ અગ્નિષ્ટુત, ઐન્દ્રીમ્ ઇન્દ્રસ્તોમસ્ય, વૈશ્વદેવીં વૈશ્વદેવસ્ય, અનિરુક્તામ્ અનિરુક્તસ્ય। તદ્ ઉ હ શશ્વન્ ન તથા। નો હિ બ્રહ્મણો વ્યાપાદો ઽસ્તિ। યથાનિપતિતમ્ એવાહ્વયેદ્ યથાનિપતિતમ્ એવાહ્વયેત્

એકાહાઃ
અથૈષ ઉપશદઃ। કશ્યપો વા અકામયત -- ઉપોપ મા પ્રજાઃ પશવઃ શીયેરન્ન્, ઉપોપ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ તમ્ ઉપોપ પ્રજાઃ પશવો ઽશીયન્ત, ઉપોપ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। ઉપોપ હ વા એનં પ્રજાઃ પશવઃ શીયન્ત, ઉપોપ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। તસ્ય ત્રિવૃદ્ બહિષ્પવમાનં ભવતિ। ન્યૂનં વૈ ત્રિવૃત્। ન્યૂનં પ્રજનનમ્। તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યૈકોત્તરા સ્તોમા ભવન્તિ। અનન્તર્હિતાદ્ અનન્તર્હિતાત્ પ્રજનનાત્ પ્રજાયા ઇતિ। યદ્ વ્ એવૈષૈકૈકકા સ્તોત્ર્યોપશીયતે, તસ્માદ્ ઉપશદઃ। તસ્યોભયે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ અયુજશ્ ચ યુગ્મન્તશ્ ચ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભયે સ્તોમાઃ। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં, તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં, તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

તસ્ય વસિષ્ઠસ્ય જનિત્રે આદિષ્ટ-સામની પવમાનયોર્ ભવતઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ વસિષ્ઠસ્ય જનિત્રે। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં, તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય સવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ। સા વિરાટ્। અન્નમ્ વિરાટ્। વિરાજ્ય્ એવ તદ્ અન્નાદ્યે યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ। તદ્ આહુર્ અપ્રજનની સ્તોમો વિરાજમ્ અભિ સમ્પન્નો, નૈનેન યજેતેતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ - પ્રજનન એવ। અન્નં વૈ વિરાટ્। અશિતાદ્ વૈ રેતસ્ સિચ્યતે। રેતસઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે। તસ્માત્ પ્રજનન એવેતિ। અથો આહુર્ - અષ્ટાદશમ્ એવાચ્છાવાકસ્ય કૃત્વા સવિંશમ્ આર્ભવમ્ એકવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કુર્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ પ્રજ્ઞાત એકવિંશે સ્તોમે ઽન્તત સ્તોત્રાણાં પ્રતિતિષ્ઠતિ।
અથૈષ શદઃ। આદિત્યો વા અકામયત - અવશાત્યૈવ સર્વં પાપ્માનં સ્વર્ગં લોકમ્ અભ્ય્ ઉત્ક્રામેયમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સો ઽવશાત્યૈવ સર્વં પાપ્માનં સ્વર્ગં લોકમ્ અભ્ય્ ઉદક્રામત્। સ એષો ઽપહતપાપ્મા તપતિ। અવશાત્ય હૈવ સર્વં પાપ્માનં સ્વર્ગં લોકમ્ અભ્ય્ ઉત્ક્રામતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ એવૈષૈકૈકા સ્તોત્ર્યાવશીયતે, તસ્માચ્ છદઃ

અથૈષ પુનસ્તોમઃ। સ હાયમ્ ઋષિર્ આગત્ય ન શશાકોત્થાતુમ્ અસુરાશનેન। ગરો હૈનમ્ આવિવેશ, યદ્ વા મિત્રાય દુદ્રોહ, યદ્ વિદ્વિષાણાનામ્ અશનમ્ આશ. સ હેન્દ્રમ્ ઉવાચ - ન વૈ શક્નોમ્ય્ ઉત્થાતુમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનૈનમ્ અયાજયત્। તસ્ય ત્રિવૃત્ પ્રાતસ્સવનં ભવતિ, ત્રિવૃત્ તૃતીયસવનમ્। ન્યૂનં વૈ ત્રિવૃન્, ન્યૂનાન્ ન ક્ષરતિ। તમ્ એતાભ્યાં ત્રિવૃદ્ભ્યાં સવનાભ્યાં યથા દૃતિમ્ ઉભયત આહૃત્ય નિક્ષાલયેદ્, એવં હૈવાસ્ય સર્વં પાપ્માનં નિક્ષાલયાંચકાર। ઇતશ્ ચ હ વૈ સ તદ્ ઊર્ધ્વં ઇતશ્ ચાવાઞ્ચં પાપ્માનમ્ અપજઘ્ને। ઇતશ્ ચ હૈવોર્ધ્વમ ઇતશ્ ચાવાઞ્ચં પાપ્માનમ્ અપહતે ય એવં વેદ।
સ હાતિપ્રરિક્તો ન શશાકોત્થાતુમ્। સ હેક્ષાંચક્રે - કથં ન્વ્ અહમ્ ઇમં પુનસ્ સંશ્રીણીયામ્ ઇતિ। તમ્ એતેનૈવ પુનર્ અયાજયત્। તેનૈનં પુનસ્ સમશ્રીણાત્। સાસ્ય પુનસ્તોમતા। તસ્ય દ્વાદશં માધ્યંદિનં સવનં ભવતિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરેણૈવાસ્ય તદ્ રિક્તમ્ આત્માનં મધ્યતઃ પુનસ્ સમશ્રીણાત્। સ યથા જાત્વ્ અપ્રતિજગૃહિવાન્ સ્યાદ્, એવમ્ આસ। યથા દ્વિદતઃ કુમારસ્ય સાતં સ્યાદ્, એવં હૈવાસ્ય સાતમ્ આસ। સ યો ગરગીર્ મન્યેતાપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્યાનશ્યાન્નસ્યાન્નમ્ અશિત્વા, સ એતેન યજેત। એતાભ્યામ્ એવ ત્રિવૃદ્ભ્યાં સવનાભ્યામ્ ઇતશ્ ચોર્ધ્વમ્ ઇતશ્ ચાવાઞ્ચં વિશ્વઞ્ચં ગરં વ્યસ્યતે

તસ્ય બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્, અદો બૃહત્। આસન્નમ્ ઇવ વા ઇદં, પ્રરિક્તમ્ ઇવાદઃ - પ્રરિક્ત્યા એવ। તસ્ય પ્ર યો રિરિક્ષ ઓજસેત્ય્ એતાસુ ગારં બ્રહ્મસામ ભવતિ - ગરસ્યૈવાપહત્યૈ।
તદ્ ઉ વા આહુર્ - યા ઇદ્ વૈ તાઃ કામદુઘા આસન્ન્ એતેન વાવ તા યજ્ઞેન પરિગૃહ્યાહરતામ્ ઇતિ। તસ્ય ત્રિવૃત્ પ્રાતસ્સવનં ભવતિ, ત્રિવૃત્ તૃતીયસવનં, દ્વાદશં માધ્યંદિનં સવનમ્। દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી, પશવઃ કામદુઘાઃ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મણા વા એનાસ્ તદ્ ઉભયતઃ પરિગૃહ્યાજહ્રતુઃ। તાસામ્ એકા શ્રવણા દુહે। તાં ભૂમાવ્ ઉપોપતુઃ। તામ્ એતાં વક્રેણ દારુણાન્વિચ્છન્તિ લાંગલેન, દિશ એકા તાં વણિજ્યયા, બ્રહ્મૈકા તાં બ્રહ્મચર્યેણ, ક્ષત્રમ્ એકા તાં રાજાનુચર્યેણ। અથ યાસ્ તિસ્રઃ પરિશિષ્ટા આસુસ્ તાનિ હૈવોક્થાનિ ચક્રતુઃ।
સ એષ ઉક્થ્યો યજ્ઞઃ। શશ્વદ્ ધૈષ એવ પ્રથમ ઉક્થ્યાનામ્ - અથ તતો ઽગ્નિષ્ટોમા એવ પરાઞ્ચઃ। સ યઃ પશુકામ સ્યાત્, સ એતેન યજેત। તસ્મિન્ન્ ઉ હ તર્હ્ય્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે કુર્યુઃ। દ્વયા ઉ હ વૈ પશવઃ। રાથન્તરા અન્યે, બાર્હતા અન્યે। યે હ વા અન્યતોદન્તાઃ પશવસ્ તે રાથન્તરા, ય ઉભયતોદન્તાસ્ તે બાર્હતાઃ। ઉભયેષામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। સ ઉક્થ્યો ભવતિ - પશવો વા ઉક્થાનિ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્યોદ્વંશીયમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ સર્વં પૃષ્ઠરૂપમ્ - પૃષ્ઠાનિ વૈ પશવો - ઽભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ

અથૈતૌ વિરાટ્સ્વરાજૌ। દેવા વા અકામયન્ત - વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુન્ધીમહિ, વિરાજ્ય્ અન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠેમેતિ। ત એતં વિરાજં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ તે વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવારુન્ધત, વિરાજ્ય્ અન્નાદ્યે પ્રત્યતિષ્ઠન્। વિરાજમ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધે વિરાજ્ય્ અન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। સ હ વૈ વિરાડ્ યત્રાન્યસ્ય લોકં નાભિધ્યાયતિ । તમ્ એવૈતેન જયતિ। તસ્ય દશ ત્રિવૃન્તિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, તાસ્ તિસ્રો વિરાજઃ પઞ્ચદશે દ્વે। સો વિરાટ્। તાશ્ ચતસ્રો વિરાજસ્ સંપદ્યન્તે। અન્નં વિરાટ્। વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। ઇયં વૈ રથન્તરમ્। ઇયમ્ ઉ વૈ વિરાટ્। ય ઉ વા અસ્યૈ ભૂયિષ્ઠં પરિગૃહ્ણાતિ સ વિરાજતિ। અન્નં વિરાટ્। વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્યેન્દુસ્ સમુદ્રમ્ ઉર્વિયા વિભાતીત્ય્ એતદ્ આદિષ્ટસામ માધ્યંદિને પવમાને ભવતિ પૃથિવ્યૈ સામ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

ત ઉ વા અકામયન્ત - વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુધ્ય સ્વરાજ્યં લોકં ગચ્છેમેતિ। ત એતં સ્વરાજં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ તે વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુધ્ય સ્વારાજ્યં લોકમ્ અગચ્છન્। વિરાજમ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવરુધ્ય સ્વારાજ્યં લોકં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। સ હ વૈ સ્વરાડ્ યત્રાન્યસ્ય લોકં નાભિધ્યાયતિ। તમ્ એવૈતેન જયતિ। તસ્ય દશ ત્રિવૃન્તિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। તાસ્ તિસ્રો વિરાજઃ। પઞ્ચદશં ચ સપ્તદશં ચ દ્વે। સો ઽનુષ્ટુપ્। એષો હ વૈ છન્દસાં સ્વારાજ્યં લોકમ્ આનશે યદ્ અનુષ્ટુપ્। પ્રજાપતિર્ વા અનુષ્ટુપ્। પ્રજાપતિર્ વૈ સ્વારાજ્યમ્। અન્નમ્ ઉ વૈ વિરાટ્। વિરાજ્ય્ એવ તદ્ અન્નાદ્યે પ્રતિષ્ઠાય સ્વારાજ્યં લોક્મ્ અગચ્છન્। વિરાજ્ય્ એવ તદ્ અન્નાદ્યે પ્રતિષ્ઠાય સ્વારાજ્યં લોકં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। તસ્ય બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ। અદો વૈ બૃહત્। અદો વૈ સ્વારાજ્યમ્। અમુમ્ એવૈતેન સ્વારાજ્યં લોકમ્ અગચ્છન્। અમુમ્ એવૈતેન સ્વારાજ્યં લોકં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। તસ્યેન્દુસ્ સમુદ્રમ્ ઉર્વિયા વિભાતીત્ય્ એતદ્ આદિષ્ટસામાર્ભવે પવમાને ન ભવતીતિ દિવસ્ સામૈકારવદ્ ભવતિ। અર્વાઙ્ ઇવ હ્ય્ અસૌ લોકઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ। અથો યદ્ એકારવદ્ ભવતિ સ્વર્ગાલ્ લોકાન્ નેત્ પરાઞ્ચો ઽતિપદ્યામહા ઇતિ

અથૈષ ઋષભઃ। ઇન્દ્રો વા અકામયત ઋષભસ્ સર્વાસાં પ્રજાનાંં સ્યામ્ ઋષભતાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ ઋષભસ્ સર્વાસાં પ્રજાનામ્ અભવદ્ ઋષભતામ્ અગચ્છત્। ઋષભ એવ સ્વાનાં પ્રજાનાં ભવત્ય્ ઋષભતાં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। તચ્ છ્રીર્ વા ઋષભઃ। શ્રિયં વૈ સ તદ્ અગચ્છત્। ઋષભો વૈ રાજા મનુષ્યાણામ્। ઋષભ ઋષભઃ પશૂનામ્। ઋષભો ઽશ્વવૃષો વળવાનામ્। ઋષભો બસ્તો ઽજાનામ્। ઋષભો વૃષ્ણિર્ અવીનામ્। ઋષભઃ કૃષ્ણ એણીનામ્। ઋષભ ઋષ્યો રોહિતામ્। એતે હ વા આસાં શ્રિયઃ। શ્રિયં હ ગચ્છતિ ય એવં વેદ। સ પઞ્ચદશો ભવતિ। વજ્રો વૈ પઞ્ચદશઃ। વજ્ર ઇન્દ્રઃ। ઐન્દ્ર એષ યજ્ઞસ્ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। તસ્યૈકવિંશો માધ્યંદિનો ભવતિ। સા હાસ્ય કકુપ્। ય ઉ હ વા એષાં લોકાનાં શ્રેષ્ઠાસ્ તે કકુભઃ। અગ્નિર્ વા અસ્ય લોકસ્ય કકુબ્, વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્ય, આદિત્યો દિવઃ। કકુભામ્ એકો ભવતિ ય એવં વેદ। તસ્ય બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ। ઇન્દ્રો વૈ બૃહત્। શ્રીઃ પૃષ્ઠાનિ। ઇન્દ્રમ્ એવ તચ્ છ્રિયા સમૃદ્ધયન્તિ। તસ્ય ઋષભઃ પાવમાન ઋષભો વૈદન્વત ઇત્ય્ એતે આદિષ્ટસામની પવમાનયોર્ ભવતઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષ વ્યોમા। દેવા વા અકામયન્ત વ્યોમ સ્યામ, વ્યોમાનં લોકં ગચ્છેમેતિ। ત એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ તે વ્યોમાસન્ વ્યોમાનં લોકમ્ અગચ્છન્। વ્યોમા હૈવ ભવતિ વ્યોમાનં લોકં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। સ હ વૈ વ્યોમા યત્રાન્યસ્ય લોકં નાભિધ્યાયતિ। તમ્ એવૈતેન જયતિ। સપ્તદશો ભવતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિર્ વૈ વ્યોમા। વ્યોમ્ના વ્યોમાનં સામ વ્યોમ્ના વ્યોમાનં લોકં ગચ્છામેતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। ન હ વા એતયોર્ અન્યતરદ્ વ્યોમ। ઉભે હ વા એતે વ્યોમ। વ્યોમ્ના વ્યોમાનં સામ વ્યોમ્ના વ્યોમાનં લોકં ગચ્છામેતિ। તસ્યૈકવિંશ આર્ભવઃ પવમાનો ભવત્ય્ અગ્નિષ્ટોમસામ વા। દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એષ ઉ હ વૈ વ્યોમા યે ઽર્વાઞ્ચઃ પ્રજાપતેર્ દેવાઃ। તેષાં વ્યોમ્ના વ્યોમાનં સામ વ્યોમ્ના વ્યોમાનં લોકં ગચ્છામેતિ। તસ્યાર્કો દેવાનાં પરમે વ્યોમન્, અર્કસ્ય દેવાઃ પરમે વિયોમન્ન્ ઇત્ય્ એતે આદિષ્ટસામની પવમાનયોર્ ભવતઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈતાવ્ ઉદ્ભિદ્ બલભિદૌ। પ્રજનનકામો હૈતાભ્યાં યજેત। ત્રિવૃત્પઞ્ચદશૌ સ્તોમૌ ભવતસ્ સપ્તિસપ્તદશાઃ। ઊનાતિરિક્તૌ મિથુનૌ પ્રજનની। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। તત્ તત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્માદ્ ઉ હાભ્યાં પ્રજનનકામો યજેત। અથો આહુર્ - બ્રહ્મવર્ચસકામ એવાભ્યાં યજેતેતિ। ષડ્ વા એતયોર્ અન્યતરો ગાયત્રીર્ અભિસંપદ્યતે, ષડ્ અન્યતરઃ। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। ગાયત્રીમ્ એતૌ યજ્ઞાવ્ અભિસંપન્નૌ। તસ્માદ્ ઉ હાભ્યાં બ્રહ્મવર્ચસકામો યજેત। અથો આહુર્ - આયુષ્કામ એવાભ્યાં યજેતેતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। ગાયત્રીમ્ એતૌ યજ્ઞાવ્ અભિસંપન્નૌ। તસ્માદ્ ઉભાભ્યામ્ આયુષ્કામો યજેત। અથો આહુસ્ - તેજસ્કામ એવાભ્યાં યજેતેતિ। તેજો વૈ ગાયત્રી। ગાયત્રીમ્ એવ તૌ યજ્ઞાવ્ અભિસંપન્નૌ। તસ્માદ્ ઉ હાભ્યાં તેજસ્કામો યજેત। અથો આહુ - સ્વર્ગકામ એવાભ્યાં યજેતેતિ। યા વૈ ષડ્ ગાયત્ર્યશ્ ચતસ્રસ્ તા બૃહત્યઃ। બૃહતી વૈ સ્વર્ગં લોકમ્ આનશે। તસ્માદ્ ઉ હાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત। અથો આહુઃ - પશુકામ એવાભ્યાં યજેતેતિ। યા વૈ ષડ્ ગાયત્ર્યસ્ તિસ્રસ્ તા જગત્યઃ। પશવો જગતી। તસ્માદ્ ઉ હાભ્યાં પશુકામો યજેત

તે દેવા એતાવ્ ઉદ્ભિદ્વલભિદાવ્ અપશ્યન્। તાભ્યાં એના અભિપ્રાવયન્। તે વલભિદૈવ વલમ્ અભિન્દન્। ઉદ્ભિદા ગા ઉદસૃજન્ત। સ વા એષ ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશો વલભિદ્ ભવતિ રથન્તરસામોત્સેધબ્રહ્મસામા। અથૈષ ઉદ્ભિત્ સપ્તિસપ્તદશો ભવતિ બૃહત્સામા નિષેધબ્રહ્મસામા। તદ્ યથા હ વૈ મયૂખો વા તીક્ષ્ણશ્ શંકુર્ વૈવમ્ એષ યત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। તદ્ યથા મયૂખેન વા તીક્ષ્ણેનાભિનિધાય શંકુના વા કૂટેનાભિહન્યાદ્, એવમેવૈતેન ત્રિવૃતા સ્તોમેન વલમ્ અભિનિધાય પઞ્ચદશેન વજ્રેણ વ્યાસુઃ। અથો આહુર્ - અગ્નિર્ એવૈષ યત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। વજ્ર એષ યત્ પઞ્ચદશઃ। તદ્ યથાગ્નિનાશ્માનમ્ અભ્યોપ્ય તં કૂટેન ભિન્દ્યાદ્, એવમ્ એવૈતેન ત્રિવૃતાગ્નિના સ્તોમેન વલમ્ અભ્યોપ્ય પઞ્ચદશેન વજ્રેણ વ્યાસુર્ ઇતિ। તા હાન્તર એવ તસ્થુર્ અયનમ્ અવિન્દમાનાઃ। તા હોત્સેધેનૈવોત્સિષિધુઃ। અથૈષ ઉદ્ભિત્ સપ્તિ સપ્તદશો ભવતિ। તતો યાઃ સપ્તત એવ સપ્તતયાઃ પશવો ઽથ યાસ્ સપ્તદશ, સ એવ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ। તાઃ પિતરમ્ એવ પ્રજાપતિં પશ્યન્તીઃ પ્રતિમોદમાના ઉદેયુઃ। તા હોદેત્ય મહદ્ એવાભિ વિસસૃજિરે। તાસાં હ દેવાઃ પરાવાપાદ્ બિભયાંચક્રુઃ। તા હોત્સેધેનૈવોત્સિધ્ય નિષેધેન નિષિધ્યાત્મન્ દધિરે। સ યઃ પશુકામ સ્યાત્, ત એતાભ્યાં યજેત। વલભિદૈવ વલં ભિનત્ત્ય્, ઉદ્ભિદા ગા ઉત્સૃજતે। ઉત્સેધેનૈવૈના ઉત્સિધ્ય નિષેધેન નિષિધ્યાત્મન્ ધત્તે, અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, બહુપશુર્ ભવતિ

અથૈતૌ સત્રાજિત્પૃતનાજિતૌ। દેવાસુરા વૈ સંવત્સરે પ્રજાપતાવ્ અસ્પર્ધન્તૈષુ ચ લોકેષુ। તે દેવા અકામયન્ત - જયેમ પૃતનામ્ ઇતિ। ત એતં પૃતનાજિતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ તે તાં પૃતનામ્ અજયન્। યત્ પૃતનામ અજયંસ્ તત્ પૃતનાજિતઃ પૃતનાજિત્ત્વમ્। જયતિ પૃતનાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। સ ચતુર્વિંશો ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરાદ્ એવૈનાંસ્ તદ્ અજયન્। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્। અસ્માદ્ એવૈનાંસ્ તલ્ લોકાદ્ અજયન્। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। માસશ એવૈનાંસ્ તત્ સંવત્સરાદ્ અજયન્। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। અર્ધમાસશ એવૈનાંસ્ તત્ સંવત્સરાદ્ અજયન્

તે જિતાઃ પઞ્ચવિંશમ્ એવ પિતરં પ્રજાપતિં પ્રાપદ્યન્તામું ચ લોકમ્। તાન્ અકામયન્તાત એનાન્ સત્રા જયેમેતિ। ત એતં સત્રાજિતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તત એનાન્ સત્રાજયન્। યત્ સત્રાજયંસ્ તત્ સત્રાજિતસ્ સત્રાજિત્ત્વમ્। સત્રા દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં જયતિ ય એવં વેદ। સ પઞ્ચવિંશો ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। પ્રજાપતિઃ પઞ્ચવિંશઃ। સંવત્સરાદ્ એવૈનાંસ્ તત્ પ્રજાપતેર્ અજયન્। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। માસશ એવૈનાંસ્ તત્ સંવત્સરાદ્ અજયન્. તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। અભિ પૂર્વમ્ એવૈનાંસ્ તદ્ અર્ધમાસશસ્ સંવત્સરાદ્ અજયન્। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

અથો આહુઃ પ્રજાકામ એવ પ્રજાપતિર્ એતં પૃતનાજિતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજતેતિ। તસ્ય દ્વે અષ્ટાશીતિશતે સ્તોત્રિયા ભવન્તિ। તન્ ન્યૂનમ્। ન્યૂનાત્ પ્રજનનમ્। દ્વે હિ તે સ્ત્રિયા ઊને યતઃ સા પ્રજાયતે। તત્ તત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। સ ચતુર્વિંશો ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। પ્રજનનં વૈ રથન્તરમ્। તત્ તત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। તત્ તત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। તત્ તદ્ અભિપૂર્વં પ્રજનનં ક્રિયતે। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। તાઃ પ્રજન્યાકામયતાન્નવતીર્ મ ઇમાઃ પ્રજા સ્યુર્ ઇતિ। સ એતં સત્રાજિતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। સ પઞ્ચવિંશો ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ। અન્નાદ્યં પઞ્ચવિંશી। અન્નાદ્યમ્ એવાભ્યસ્ તત્ પઞ્ચવિંશ્યા પ્રાયચ્છત્। તસ્ય ત્રીણિ શતાનિ સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ। સા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। એતદ્ એવાભ્યસ્ તદ્ અન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્। તા અસ્યાન્નવતી પ્રજા અભવન્। સ યઃ કામયેત બહુભિઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયાન્નવતીર્ મ ઇમાઃ પ્રજા સ્યુર્ ઇતિ, સ એતાભ્યાં યજેત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ઽન્નવતીર્ અસ્ય પ્રજા ભવન્તિ

અથૈષ વિરાટ્ સ્વરાજૌ। ભ્રાતરાવ્ એતેન યજ્ઞેન યજેયાતામ્। યૌ કામયેયાતાં રાજ્યં ન્વ્ અન્યતરો ગચ્છેત્ સ્વારાજ્યમ્ અન્યતર ઇતિ, સ વા એષ વિરાજં ચાનુષ્ટુભં ચાભિસંપદ્યતે। એતદ્ ધ વૈ રાજ્યં યદ્ વિરાટ્। અથૈતત્ સ્વારાજ્યં યદ્ અનુષ્ટુપ્। વિરાજૈવ કનીયાન્ રાજ્યં ગચ્છતિ, અનુષ્ટુભા જ્યાયાન્ સ્વારાજ્યં લોકમ્ । તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। એતદ્ ધ વૈ રાજ્યં યદ્ રથન્તરમ્। અથૈતત્ સ્વારાજ્યં યદ્ બૃહત્। રથન્તરેણૈવ કનીયાન્ રાજ્યં ગચ્છતિ। બૃહતા જ્યાયાન્ સ્વરાજ્યં લોકમ્। તસ્ય ત્રીણિ ત્રિવૃન્તિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, ત્રીણિ પઞ્ચદશાનિ, ત્રીણિ સપ્તદશાનિ, ત્રીણ્ય્ એકવિંશાનિ। ત્રિવૃદ્ભિર્ એવ કનીયાન્ રાજ્યં ગચ્છતિ, પઞ્ચદશૈર્ જ્યાયાન્ સ્વારાજ્યં લોકમ્। સપ્તદશૈર્ એવ કનીયાન્ રાજ્યં ગચ્છત્ય, એકવિંશૈર્ જ્યાયાન્ સ્વારાજ્યં લોકમ્

તદ્ આહુર્ - ભૂતસ્યૈવૈષ યજ્ઞો ન બુભૂષતઃ। પ્રજનની સ્તોમો વિરાજં ચાનુષ્ટુભં ચાભિસંપદ્યતે। સંપન્નમ્ ઇવ વા એતચ્ છન્દઃ પૂર્ણમ્ ઇવ પ્રજનનં યદ્ વિરાટ્। અન્ત ઉ વા એષ છન્દસાં યત્ અનુષ્ટુબ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ - ઉભયોર્ એવૈષ યજ્ઞો ભૂતસ્ય ચ બુભૂષતશ્ ચેતિ। તસ્યૈતે ત્રિવૃત્પઞ્ચદશા સ્તોમા ભવન્તિ સપ્તદશૈકવિંશા ઊનાતિરિક્તા મિથુનાઃ પ્રજનયઃ। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વિ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। ત્રિવૃચ્ ચ પઞ્ચદશશ્ ચ તન્ મિથુનં પ્રજનનમ્। સપ્દશશ્ ચૈકવિંશશ્ ચ તન્ મિથુનં પ્રજનનમ્। તદ્ યન્ મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। અથો યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવત - એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે - તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। અનેન હત્વાપ પ્રજનનતમો યદ્ વિરાજમ્ અભિસંપદ્યતે। અન્નં વૈ વિરાટ્। અશિતાદ્ વૈ રેતસ્ સિચ્યતે। રેતસઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે। અથો યદ્ અનુષ્ટુભમ્ અભિસંપદ્યત - આનુષ્ટુભો વૈ પ્રજાપતિઃ, પ્રજાપતિઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

તસ્ય યુવં હિ સ્થ સ્વઃપતી ઇત્ય્ એષો પ્રતિપત્ કાર્યા। એષા વૈ દ્વયોસ્ સંયજમાનયોઃ પ્રતિપત્। તદ્ ઉ વા આહુઃ પવસ્વ વાચો અગ્રિય, ઉપાસ્મૈ ગાયતા નર ઇત્ય્ એતે એવ પ્રતિપદૌ કાર્યે। એતે વાવ દ્વયોઃ પ્રતિપદૌ કાર્યે ઇતિ। તસ્મિન્ન્ એતાનિ સામાન્ય્ અવકલ્પયન્તિ ગૌષૂક્તાશ્વસૂક્તે હાવિષ્મત - હાવિષ્કૃતે। યે દ્વે દ્વે સામની યાનિ દ્વયોસ્ સંયજમાનયોસ્ સામાનિ તાનિ। તસ્ય વિરાટ્ - સ્વરાજમ્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્યાનુષ્ટુભિ કુર્વન્તિ। વિરાટ્- સ્વરાજો હ્ય્ એષ યજ્ઞઃ। સ્તોમમ્ એવ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષ જ્યેષ્ઠયજ્ઞઃ। યો જ્યૈષ્ઠ્યકામ સ્યાત્ સ એતેન યજેત। સ વા એષો ઽષ્ટાવ્ એકવિંશાન્ અભિસંપદ્યતે। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એષ ઉ હ વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ માગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। તસ્ય સપ્તદશાઃ પવમાના ભવન્તિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિર્ વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સો યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ માગ્રં જ્યૈષ્ઠયં ગમયાદ્ ઇતિ। તસ્યોત્તરાવન્તિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। ઉત્તરાવતીમ્ એવૈનં તચ્ છ્રિયમ્ ઉત્તરાવન્તં સ્વર્ગં લોકં ગમયન્તિ। તસ્ય બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ। શ્રીર્ વૈ બૃહજ્ જ્યૈષ્ઠ્યમ્। અદો વૈ બૃહદ્ અદો વૈ જ્યૈષ્ઠ્યમ્। તદ્ એનં તચ્ છ્રિયામ્ એવ મધ્યતો જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ । સંવત્સરો વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ માગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। સ યો જ્યેષ્ઠો જ્યૈષ્ઠિનેયસ્ સમગ્રિય સ્યાત્, સ એતેન યજેત ગચ્છતિ જ્યૈષ્ઠ્યં, ન જ્યૈષ્ઠ્યાદ્ અવરોહતિ

અથૈષ દુરાશઃ। પૌર્ણમાસેન હવિષેષ્ટ્વા આદિત્યાય ચરું નિર્વપતિ। તસ્મિઞ્ છતમાનં હિરણ્યં દદાતિ સુવર્ણં ચન્દ્રમસે ઽપરાહ્ણે। તસ્મિઞ્ છતમાનં હિરણ્યં દદાતિ રજતમ્। સ એવમ્ એતૌ પૂર્વાહ્ણાપરાહ્ણાવ્ એતમ્ અપરપક્ષં યજતે। તસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં દીક્ષોપરિષ્ટાત્ સુત્યા। તદ્ વા એતત્ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ એવાયનમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વા અકામયેતામ્। સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋદ્ધનુયાવ। અહર્ એવ નાવ્ અન્યતરો ઽભિજયેદ્, રાત્રિમ્ અન્યતર ઇતિ। તાવ્ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યતામ્। તમ્ આહરતામ। તેનાયજેતામ્। તતો વૈ તૌ સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નુતામ્। અહર્ એવૈનયોર્ અન્યતરો ઽભ્યજયદ્, રાત્રિમ્ અન્યતરઃ। એષા હ વા એનયોઃ સમાન્ય્ ઋદ્ધિર્, યત્ સમાને લોકે પૂર્વાહ્ણાપરાહ્ણૌ યજતે। અહર્ વૈ પૂર્વપક્ષો, રાત્રિર્ અપરપક્ષો - ઽહોરાત્રયોર્ એવાભિજિત્યૈ। બૃહદ્રથન્તરે ભવતઃ। અહર્ વૈ બૃહદ્, રાત્રી રથન્તરમ્ - અહોરાત્રયોર્ એવાભિજિત્યૈ। રજતસુવર્ણે ભવતઃ। અહર્ વૈ સુવર્ણં, રાત્રી રજતમ્ - અહોરાત્રયોર્ એવાભિજિત્યૈ। શતમાને ભવતઃ। શતાયુર્ વૈ પુરુષઃ શતેન્દ્રિયઃ શતવીર્યસ્ -- તસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

સપ્તદશ સ્તોમો ભવતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશ। પ્રજાપતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનયિતા। સ મા સ્વર્ગં લોકમ્ અભિનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય શતમ્ અનડ્વાહો દક્ષિણા ભવન્તિ। શતાયુર્ વૈ પુરુષઃ શતેન્દ્રિયઃ શતવીર્યસ્ - તસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। સર્વે વહ્નયો ભવન્તિ। વહ્નિના હિ તત્ર ગચ્છતિ યત્ર જિગમિષતિ। સર્વે વરા ભવન્તિ। વર ઇવ વૈ સ્વર્ગો લોક સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્યર્દ્ધ્યૈ। એતદ્ અન્યદ્ દદ્યાદ્ અન્યથાન્ય સ્તોત્રે સ્તોત્રે સપ્તદશ સપ્તદશ નિષ્કાન્ દદ્યાત્। દેવાસુરા યજ્ઞે ઽસ્પર્ધન્ત। તે યદ્ યદ્ એવ દેવા યજ્ઞે ઽકુર્વત, તત્ તદ્ વ્ એવાસુરા અન્વકુર્વત। તે દેવા અબ્રુવન્ - યદ્ દ્ વાવ વયં યજ્ઞે કુર્મહે, તત્ તન્ નો ઽસુરા અનુકુર્વતે। એત, હિરણ્યસોમેન યજામહા ઇતિ। અથ હ તર્હિ દેવેષ્વ્ એવ હિરણ્યમ્ આસ, નાસુરેષુ। સંવૃક્તં હ દેવૈર્ અસુરાણાં હિરણ્યમ્ આસ। તે હિરણ્યસોમેનાયજન્ત। તે સ્તોત્રે સ્તોત્રે સપ્તદશ સપ્તદશ નિષ્કાન્ અદદુઃ। તદ્ એષામ્ અસુરા નોદાશ્નુવત। તે ઽબ્રુવન્ -- દુરાશં બતેદં દેવા અક્રતેતિ। તદ્ એવ દુરાશસ્ય દુરાશત્વમ્। તતો વૈ દેવા અભવન્, પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ। તસ્ય શુક્રચન્દ્રે આદિષ્ટસામની પવમાનયોર્ ભવતઃ। સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ હ્ય્ એષ યજ્ઞઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમર્ધયન્તિ

અથૈષો ઽપચિતિઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા એનં સૃષ્ટા નાપાચાયન્। સો ઽકામત - અપચિતિમ્ આસુ પ્રજાસુ ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ તં તા અપાચાયન્। ઇન્દ્રમ્ ઉ વૈ દેવા નાપાચાયન્। સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવત્ - ન વૈ મેમે દેવા અપચાયન્તીતિ। તસ્મા એતમ્ અપચિતિં યજ્ઞં વ્યદધાત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ તં દેવા અપાચાયન્। દર્ભમ્ ઉ હ વૈ શાતાનીકિં પાઞ્ચાલા રાજાનં સન્તં નાપચાયાંચક્રુઃ। અપિ હ સ્મૈનં કુમારા દર્ભ દર્ભેતિ હ્વયન્તિ। તસ્ય હૈતૌ બ્રાહ્મણાવ્ આસતુર્ અહીના આશ્વત્થિઃ કેશી સાત્યકામિર્ ઇતિ। તૌ હૈનમ્ ઉપસમેયતુઃ। સ હ ધ્યાયન્ નિષસાદ। તં હોચતુઃ। કિં નુ રાજન્યો ધ્યાયતીતિ। સ હોવાચ - ન હિ મે ધ્યેયમ્। પાઞ્ચાલા વૈ મેમે રાજાનં સન્તં નાપચાયન્ત્ય્, અપિ મા કુમારા દર્ભ દર્ભેતિ હ્વયન્તિ। તદ્ એવૈતદ્ ધ્યાયામીતિ। તં હોચતુર્ - અપચિતિર્ ઇતિ વા અયં યજ્ઞક્રતુર્ અસ્તિ, તેન ત્વા યાજયાવેતિ। તથેતિ। તેન હૈનં યાજયાંચક્રતુઃ। સ હૈષુ તથામાત્રમ્ અપિચિતિં જગામ, યદ્ અપ્ય્ એતર્હિ પાઞ્ચાલા દર્ભાન્ કુશા ઇત્ય્ એવાચક્ષતે

અસ્ય વા એતસ્ય ગાયત્રીમ્ એવ પ્રાતસ્સવનં સંપદ્યતે, ત્રિષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં, જગતીં તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ ગાયત્રીં પ્રાતસ્સવનં સંપદ્યતે - અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્, અષ્ટૌ વસવો - ગાયત્ર્યૈવ તચ્ છન્દસા પ્રજાપતિશ્ ચેન્દ્રશ્ ચ વસુષુ દેવેષુ પ્રાતસ્સવને અધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છતામ્। અથ યત્ ત્રિષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં સંપદ્યત - એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્, એકાદશ રુદ્રાસ્ - ત્રિષ્ટુભૈવ તચ્ છન્દસા પ્રજાપતિશ્ ચેન્દ્રશ્ ચ રુદ્રેષુ દેવેષુ માધ્યંદિને સવને ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છતામ્। અથ યજ્ જગતીં તૃતીયસવનં સંપદ્યતે - દ્વાદશાક્ષરા જગતી, દ્વાદશાદિત્યા - જગત્યૈવ તચ્ છન્દસા પ્રજાપતિશ્ ચેન્દ્રશ્ ચાદિત્યેષુ દેવેષુ તૃતીયસવને ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છતામ્। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્। દ્વાદશાક્ષરા જગતી। વાગ્ ઇતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય નિધનમ્। તદ્ દ્વાત્રિંશત્। દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। વિશ્વેષાં દેવાનામ્ અનુષ્ટુપ્। અનુષ્ટુભૈવ તચ્ છન્દસા પ્રજાપતિશ્ ચેન્દ્રશ્ ચ વિશ્વેષુ દેવેષુ તૃતીયસવને ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છતામ્। એતાવન્તો વૈ દેવાઃ। એતાવન્તિ દેવજાતાનિ। તેષ્વ્ એવ તદ્ અધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છતામ્

ગાયત્રો વૈ બ્રાહ્મણઃ। ત્રૈષ્ટુભો રાજન્યઃ। જાગતો વૈશ્યઃ। આનુષ્ટુભઃ શૂદ્રઃ। તદ્ યદ્ ગાયત્રીં પ્રાતસ્સવનં સંપદ્યતે, ગાયત્ર્યૈવ તચ્ છન્દસા દર્ભઃ શાતાનીકિર્ બ્રાહ્મણે મનુષ્યે ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છત્। અથ યત્ ત્રિષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં સંપદ્યતે, ત્રિષ્ટુભૈવ તચ્ છન્દસા દર્ભઃ શાતાનીકી રાજન્યે મનુષ્યે ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છત્। અથ યજ્ જગતીં તૃતીયસવનં સંપદ્યતે, જગત્યૈવ તચ્ છન્દસા દર્ભઃ શાતાનીકિર્ વૈશ્યે મનુષ્યે ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છત્। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્। દ્વાદશાક્ષરા જગતી। વાગ્ ઇતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય નિધનમ્। તદ્ દ્વાત્રિંશત્। દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। આનુષ્ટુભઃ શૂદ્રઃ। અનુષ્ટુભૈવ તચ્ છન્દસા દર્ભઃ શાતાનીકિઃ શૂદ્રે મનુષ્યે ઽધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છત્। એતાવન્તો વૈ મનુષ્યાઃ। એતાવન્તિ મનુષ્યજાતાનિ। તેષ્વ્ એવ તદ્ અધ્ય્ અપચિતિમ્ અગચ્છત્

તદ્ આહુ- કૈતસ્ય યજ્ઞસ્ય વિધૃતિઃ કાપચિતિર્ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવ સવનાત્ સવનં ન સમૈતિ। યદ્ અમૈવ સવનં સંપદ્યતે સૈવૈતસ્ય યજ્ઞસ્ય વિધૃતિસ્ સાપચિતિર્ ઇતિ। તસ્ય આહુર્ દવિદ્યુતત્યા રુચેત્ય્ એવ પ્રતિપદં કાર્યામ્। એષા વૈ ગણિની પ્રતિપદ્ બહુરૂપા। ગણા ઇવ વૈ તં સચન્તે ય શ્રિયમ્ અશ્નુત ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ પવસ્વ વાચો અગ્રિય, ઉપાસ્મૈ ગાયતા નર ઇત્ય્ એતે એવ પ્રતિપદૌ કાર્યે। એતે વાવ ગણિન્યૌ પ્રતિપદૌ બહુરૂપે। અથો ઉભે હ્ય્ અત્ર સામની ક્રિયેતે। તસ્માદ્ એતે એવ પ્રતિપદૌ કાર્યે ઇતિ। બૃહદ્રથન્તરે ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરં, ક્ષત્રં બૃહત્। બ્રહ્મ ચ વૈ ક્ષત્રં ચાપચિતે રૂપમ્। ભદ્રેશ્રેયસી ભવતઃ। ભદ્રેણ વૈ દેવા ભદ્રા અભવઞ્ છ્રેયસા શ્રિયમ્ અગચ્છન્। સહોમહસી ભવતઃ। સહસા વૈ દેવા અસુરાન અસહન્ત। મહસા મહો ઽભવન્। ભ્રર્ગ યશસી ભવતઃ। ભર્ગેણ વૈ દેવા ભર્ગો ઽભવન્। યશસા યશો ઽગચ્છન્। ઉત્સેધનિષેધૌ ભવતઃ। ઉત્સેધેન વૈ દેવા ઔત્સેધ્યમ્ ઉદસેધન્। નિષેધેન નિષેદ્યં ન્યષેધન્। સદોવિશીયં ચ વિશોવિશીયં ચ ભવતઃ। સદોવિશીયેન વૈ દેવા વિશમ્ અસીદન્। વિશોવિશીયેન વિશો વિશો રાજાનો ઽભવન્। ધર્મવિધર્મણી ભવતઃ। ધર્મેણ વૈ દેવા ધર્મો ઽભવન્। વિધર્મણા વિધર્માપાઘ્નત। તસ્મિન્ એતા ઉભયીર્ દ્વિપદાતિચ્છન્દસઃ ક્રિયન્તે, જ્યેષ્ઠાનિ ચ હ્રસિષ્ઠાનિ ચ છન્દાંસિ। પશવો વૈ છન્દાંસિ। તસ્માદ્ ભૂતમ્ ઉભયે પશવ ઉપતિષ્ઠન્તે જ્યેષ્ઠાશ્ ચ હ્રસિષ્ઠાશ્ ચ ય એવં વેદ। તસ્યાશ્વરથશ્ ચતુર્યુગ્ દક્ષિણા ભવતિ। સર્વે શતક્રિયો ઽશ્વાઃ। સ રુક્મી પ્રાવેપી સર્વાભરણ્ય્ અંશુમાન્ ભવતિ। તસ્ય વૈયાઘ્રઃ પરિવારો ભવતિ, દ્વૈપો ધન્વધિર્, આર્ક્ષ ઉપાસંગઃ। ખાડ્ગ - કવચો ઽધ્યાસ્થાતા ભવતિ સંનદ્ધસ્ સંનદ્ધસારથિર્ આવૃતઃ પ્રતિહિતાભ્યામ્। નિષ્કી સ્રગ્વી સંગ્રહીતા ભવતિ। એતદ્ વૈ ત્વિષે રૂપમ્ એતદ્ અપચિતેઃ। તસ્મિન્ન્ એતદ્ અપચિતં ધનં દદાતિ। અપચિતા એવાપચિતં ધનં દદાનીતિ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈતાવ્ અભિભૂશ્ ચ વિનુત્તિશ્ ચ । દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્ત -- અભીમાન્ અસુરાન્ ભવેમેતિ। ત એતમ્ અભિભવં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તેનાસુરાન્ અભ્યભવન્। યદ્ અભ્યભવંસ્ તદ્ અભિભુવો ઽભિભૂત્વમ્। અભિ હ વૈ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ભવતિ ય એવં વેદ। તસ્ય ત્રિવૃતાવ્ અભિતો ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મણા વા એનાંસ્ તદ્ અભ્યભવન્। બ્રહ્મણૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અભિભવતિ ય એવં વેદ। તે જિતાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશમ્ એવ પિતરં પ્રજાપતિં પ્રાપદ્યન્ત। યથા જ્યેષ્ઠાયાં વરિષ્ઠાયાં પર્યયેતરંસ્ તથા તાન્ અકામયન્તાત એનાન્ વિનુદહેમહીતિ। ત એતં વિનુત્તિં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તત એનાન્ વ્યનુદન્ત। યદ્ વ્યનુદન્ત તદ્ વિનુત્તેર્ વિનુત્તિત્ત્વમ્। વિ હ વૈ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નુદતે ય એવં વેદ। તસ્ય ત્રિવૃતૌ મધ્યે ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મણા વા એનાંસ્ તદ્ વ્યનુદન્ત। બ્રહ્મણૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં વિનુદતે ય એવં વેદ

અથો આહુર્ અગ્નિર્ એવૈષ યત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। તદ્ યથા ભ્રમલાન્ સંસન્નાન્ અગ્નિના ઽભ્યૌષેદ્ એવમ્ એવૈનાંસ્ તત્ ત્રિવૃતા અગ્નિના સ્તોમેન ત્રયસ્ત્રિંશાભ્યામ્ ઉભયત ઉપમાર્યાભ્યૌષન્। તે વિપલાય્યેમામ્ ઉપાસર્પન્ન્ ઇતિ। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ। અથો આહુઃ પુરોધાકામ એવૈનેન યજેત યદ્ અભિભૂર્ ઇતિ। તસ્ય ત્રિવૃતાવ્ અભિતો ભવતસ્ ત્રયસ્ત્રિંશૌ મધ્યે। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્ ક્ષત્રં ત્રયસ્ત્રિંશઃ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણાતિ। યદો વૈ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણાત્ય્ અથ સ તસ્ય પુરોધાં ગચ્છતિ। ગચ્છતિ પુરોધાં પુર એનં દધતે। અથો આહુર્ અન્તસ્થાકામ એવૈનેન યજેત યદ્ વિનુત્તિર્ ઇતિ। તસ્ય ત્રિવૃતૌ મધ્યે ભવતસ્, ત્રયસ્ત્રિંશાવ્ અભિતઃ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્, ક્ષત્રં ત્રયસ્ત્રિંશઃ। ક્ષત્રેણૈવ તદ્ ઉભયતો બ્રહ્મ પરિગૃહ્ણાતિ। યદો વૈ ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ પરિગૃહ્ણાત્ય્ અથ સ તસ્યાન્તસ્થાન્ તિષ્ઠતિ। તિષ્ઠત્ય અન્તસ્થાન્ નાન્તસ્થાયાં જીયતે। અથો આહૂ રાજાનૌ હેદ્ વા એતૌ સ્તોમૌ સ્તોમરાજાવ્ ઇતિ

તસ્ય વા એતસ્યાભિભુવસ્ ત્રિવૃતાવ્ અભિતો ભવતસ્ ત્રયસ્ત્રિંશૌ મધ્યે। તયોષ્ ષટ્ષષ્ટિ સ્તોત્ર્યાઃ। તતો યાષ્ ષષ્ટિર્ આસન્દી સા। અથ યાશ્ ચતસ્ર આસન્દીપાદાસ્ તે। અથ યે દ્વે યજમાન એવૈષ દ્વિપાદ્ એતસ્યાં રાજાસન્દ્યામ્ અધ્યૂઢઃ। ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ, યદ્ય્ અસ્મિન્ લોકે નાથ વા અમુષ્મિન્। અથો આહુર્ યસ્ય દ્વાવ્ એતૌ ત્રિવૃતૌ મધ્યે સા હેદ્ વા અપ્ય્ આસન્દીતિ। મધ્યે વિનતેવ વા આસન્દી। મધ્યે વિનત ઇવૈષ । સા હ વૈ સુષિમત્તરા યા મધ્યે વિનતા। ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ, યદ્ય્ અસ્મિન્ લોકે નાથ વા અમુષ્મિન્। અથો આહુઃ પુનર્ અસૌ હેદ્ વા એતૌ યજ્ઞક્રતૂ ઇતિ। ષડ્ વા એતયોર્ અતિ ઊર્ધ્વા સ્તોમા ઉદ્યન્તિ। ષડ્ અમુતો ઽર્વાંચષ્ ષડ્ભિર્ એવેત ઊર્ધ્વં સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ, પ્રત્ય્ એવામુતષ્ ષડ્ભિર્ અવરોહતિ, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠતિ। અથો હ વેદ યો ઽસાવ્ આસં સો ઽયમ્ અસ્મીતિ પુનર્ હૈવાસ્મિન્ લોક આજાયતે। અથો આહુ સ્વર્ગકામ ઇદ્ ય આભ્યામ્ અપિયજેતેતિ

તયોર્ વા એતયોસ્ સહ ત્રિવૃતૌ સહ પઞ્ચદશૌ સહ સપ્તદશૌ સહૈકવિંશૌ સહ ત્રિણવૌ સહ ત્રયસ્ત્રિંશૌ। સ યથા દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્ન્ ઇયાદ્, એવમ્ એવૈતાભ્યાં સ્વર્ગે લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો આહુર્ અન્વિષ્ટીનાં હેદ્ વા એતૌ યજ્ઞક્રતૂ ઇતિ। સ યત્ સંવત્સરભૃતા વા સંવત્સરભૃતા વાગ્નિના ચિત્યેન યજેત। સ એતાભ્યાં યજેત। સદ્યો હૈવાસ્ય સંવત્સર ઋતુશો માસશો ઽર્ધમાસશો ઽન્વિષ્ટો ભવતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્ત્ય - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવસ્ - તેનર્તુશઃ। અથ યદ્ દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરસ્ તેન માસશઃ। અથ યચ્ ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ, ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરસ્ - તેનાર્ધમાસશઃ। સદ્યો હૈવાસ્ય સંવત્સરો ઽન્વિષ્ટો ભવતિ ય એવં વેદ

અથૈષ મનુસ્તોમઃ। મનુર્ વા અકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, માનવીઃ પ્રજાસ્ સૃજેયેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। તા ઇમા માનવીઃ પ્રજા અસૃજત। સ યઃ કામયેત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય માનવીઃ પ્રજાઃ સૃજેયેતિ, સ એતેન યજેત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે માનવીઃ પ્રજાસ્ સૃજતે। તસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્તિ। ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
તસ્યોભયે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ અયુજશ્ ચ યુગ્મન્તશ્ ચૈવ। તદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભયે સ્તોમાઃ। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
તસ્ય વ્યતિષિક્તા સ્તોમા ભવન્તિ - વ્યતિષિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે - પ્રજાત્યા એવ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
તસ્ય છન્દોમાઃ પવમાના ભવન્તિ। પશવો વૈ છન્દોમાઃ। પશવઃ પ્રજનનમ્। તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
તસ્ય માનવં બ્રહ્મસામ ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મસામ। યજમાનકામો એષ યદ્ બ્રહ્મસામ, સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનં કામૈસ્ સમૃદ્ધયન્તિ।
સ ઉક્થ્યો ભવતિ। પ્રજા વૈ પશવ ઉક્થાનિ। પ્રજા વૈ પશવઃ પ્રજનનમ્। તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

અથો આહુર્ અન્વિષ્ટીનાં હેદ્ વા એષ એકો યજ્ઞક્રતુર્ ઇતિ। સ યસ્ સંવત્સરભૃતા વા સંવત્સરભૃતા વાગ્નિના ચિત્યેન યજેત સ એતેન યજેત। સદ્યો હૈવાસ્ય સંવત્સર ઋતુશો ઽર્ધમાસશો માસશો રાત્રિશો ઽન્વિષ્ટો ભવતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ, સંવત્સર ઋતવસ્ - તેનર્તુશઃ। અથ યત્ પઞ્ચદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - પઞ્ચદશ વાર્ધમાસસ્ય રાત્રયસ્ - તેનાર્ધમાસશઃ। અથ યત્ ત્રિંશત્ સ્તુશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ત્રિંશન્ માસસ્ય રાત્રયસ્ - તેન માસશઃ। અથ યત્ ત્રીણિ શતાનિ સ્તોત્રિયા ભવન્તિ - તાવતીઃ સંવત્સરસ્ય રાત્રયસ્ - તેન રાત્રિશઃ। સદ્યો હૈવાસ્ય સંવત્સરો ઽન્વિષ્ટો ભવતિ ય એવં વેદ। તાઃ પ્રજન્યાકામયત સ્વર્ગં લોકં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતમ્ ઉત્તરમ્ મનુસ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્યોર્ધ્વા સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઊર્દ્ધ્વો વૈ સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવત સ્વર્ગ્યે, સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્ય પઞ્ચવિંશં બ્રહ્મસામ ભવતિ। અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્। યજમાનકામો વા એષ યદ્ બ્રહ્મસામ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનમ્ અન્નાદ્યેન સમૃદ્ધયન્તિ। સ ઉક્થ્યો ભવતિ - પ્રજા વૈ પશવ ઉક્થાનિ। પ્રજા વૈ પશવ સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

અથો આહુર્ અન્વિષ્ટીનાં હેદ્ વા એષ એકો યજ્ઞક્રતુર્ ઇતિ। તત એવ રાત્રિમ્ ઉપયન્તિ। અતિરાત્રેણ વૈ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તે સ્વર્ગં લોકં ગત્વા સાર્ધમેવાવ્યવસિતા આસત। દિશૌ પ્રજાનાનાસ્ તે અકામયન્ત - દિશઃ પ્રજાનીયામેતિ। અહોરાત્રયોર્ હ વૈ પરસ્તાત્ સ્વર્ગો લોકઃ। ત એતાન્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ રાત્રેશ્ ચત્વારિ સ્તોત્રાણ્ય્ અપશ્યન્। તૈર્ અસ્તુવત। તૈર્ એવ સ્તુત્વા દિશઃ પ્રાજાનન્। તતો વૈ તે યત્ર યત્ર સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાકામયન્ત તત્ તદ્ વ્યવાસ્યન્। યત્ર યત્ર હ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય કામયતે તત્ તદ્ વ્યવસ્યતિ ય એવં વેદેતિ હ સ્માહ જાનશ્રુતેયઃ। અથ હ સ્માહ વૈતહવ્યઃ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પ્રાદ્રવન્। તાન્ અગ્નિષ્ટોમેનાવિવારયિષત। તે તદ્ અત્યાદ્રવન્। તાન્ ઉક્થ્યેનાવિવારયિષત। તે તદ્ અત્યાદ્રવન્। તાન્ ષોડશિનાવિવારયિષત। તે તદ્ અત્ય્ એવાદ્રવન્। તાન્ પર્યાયૈઃ પર્યાયમ્ ઐત્। યત્ પર્યાયૈઃ પર્યાયમ્ ઐત્ તત્ પર્યાયાણાં પર્યાયત્વમ્। તાન્ આશ્વિનેન ક્રતુના પર્યગૃહ્ણાત્। તેષાં પરિગૃહીતાનાં યથા ક્ષુદ્રા મત્સ્યા અક્ષ્યોર્ અક્ષ્ય્ અતિશીયેરન્ન્ એવમ્ એવ યે ક્ષુદ્રાઃ પશવ આસુસ્ તે અતિશેરુઃ। તાન્ અકામયતાપ્ત્વૈનાન્ આત્મન્ યચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતાન્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ રાત્રેશ્ ચત્વારિ સ્તોત્રાણ્ય્ અપશ્યત્। તૈર્ અસ્તુત। તૈર્ એવૈનાન્ આપ્ત્વાત્મન્ય્ અયચ્છત્। યદ્ આપ્ત્વાત્મન્ય્ અયચ્છત્ તસ્માદ્ અપ્તોર્યામઃ। યદ્ વ્ એવાપ્તશ ઇવ સોમસ્ય પ્રભાવયન્ નન્વૈતસ્માદ્ અપ્તોર્યામઃ

તા દ્વાષષ્ટિ સ્તોત્રિયાસ્ સંપદ્યન્તે। તતો યાષ્ ષષ્ટિસ્ સા વિરાટ્। પશવો વિરાટ્। અથ યે દ્વે યજમાન એવૈષ દ્વિપાત્ પરસ્તાત્ પર્યૂઢઃ। પશૂનાં ગુપ્ત્યૈ પશૂનામ્ અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। અથો આહુર્ એકમ્ એવૈતત્ સ્તોત્રં સત્ તચ્ ચતુર્ધા વિહૃત્ય સ્તુયુષ્, ષડ્ભિર્ એવ હોત્રે સ્તુયુષ્, ષડ્ભિર્ મૈત્રાવરુણાય, ષડ્ભિર્ બ્રાહ્મણાચ્છંસિને, ષડ્ભિર્ અષ્છાવાકાય। તદ્ ઉ હોતૈવાનુશંસેદ્ ઇતિ। તાશ્ ચતુર્વિંશતિ સ્તોત્ર્યાસ્ સંપદ્યન્તે। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ। પ્રજાપતિર્ એવૈષ પરસ્તાત્ પર્યૂઢઃ। પશૂનાં ગુપ્ત્યૈ, પશૂનામ્ અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશં સપ્તદશમ્ એકવિંશમ્ ઇત્ય્ એવૈતાનિ સ્તોત્રાણિ સ્યુઃ। એકવિંશં વા અનુ સર્વે યજ્ઞક્રતવસ્ સંતિષ્ઠન્તે। અથો એષ વાવ દૃઢઃ પ્રતિષ્ઠિત સ્તોમો યદ્ એકવિંશઃ। તસ્માદ્ એકવિંશ એવ સ્તોમો ઽન્તકઃ કાર્ય ઇતિ। તદ્ આહુઃ પૃષ્ઠરૂપૈર્ એવાન્વિયુર્ ઇતિ

અભિ ત્વા વૃષભા સુત ઇત્ય્ આર્ષભમ્। અભીતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। તેન રથન્તરસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ। યદ્ અદ્ય કચ્ ચ વૃત્રહન્ન્ ઇતિ શાકલં હિંકારવદ્, વામદેવ્યસ્ય રૂપમ્। તેન વામદેવ્યસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ। તમ્ ઇન્દ્રં વાજયામસીત્ય્ એદાવસુનિધનં બહિર્નિધનં બૃહતો રૂપમ્। તેન બૃહતો રૂપાન્ ન યન્ત્ય્ - અથો પશવો વૈ વસુ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથો હૈનાંસ્ તદ્ ઇદં વસ્વ્ ઇત્ય્ એવાપ્ત્વોપેયાયેદં વિષ્ણુર્ વિચક્રમ ઇતીળાનાં સંક્ષારઃ - પશવો વા ઇળાનાં સંક્ષારઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। એતદ્ ધ વા એનાંસ્ તન્ નિજુહ્વ એહીળા એહીળા ઇતિ - પશવો વા ઇળા - તસ્માત્ એતાન્ય્ અતિરિક્તોક્થાનિ કાર્યાણીતિ। તદ્ ઉ હોવાચ તાણ્ડ્યઃ - પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રમન્। સો ઽગ્નિમ્ અબ્રવીદ્ એતાન્ મે વારયસ્વેતિ। તાન સ જરાબોધીયેન નાવારયત। સ ઇન્દ્રમ્ અબ્રવીદ્ એતાન્ મે વારયસ્વેતિ। તાન્ સ સત્રાસાહીયેન નાવારયત। સ ઈશાનં દેવમ્ અબ્રવીદ્ એતાન્ મે વારયસ્વેતિ। તાન્ સ માર્ગીયવેણ નૈવાવારયત। સ વિષ્ણુમ્ અબ્રવીદ્ એતાન્ મે વારયસ્વેતિ। તાન્ સ વૈષ્ણવીષુ વારવન્તીયેનૈવાવારયત। યદ્ અવારયત તદ્ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્। તસ્માદ્ એતાન્ય્ અતિરિક્તોક્થાનિ કાર્યાણ્ય્ એવેતિ

અથૈષ ગોસવઃ। સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત। સ વા એષ ષટ્ત્રિંશો ભવતિ। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી સ્વર્ગો લોકઃ। સામ્રાજ્યં બૃહત્યામ્ એવ। તત્ સ્વર્ગે લોકે સામ્રાજ્યૈ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। બૃહત્ય્ ઉ હ વા ઇમાન્ સર્વાન્ લોકાન્ અક્ષરૈર્ વ્યાપ્નોતિ - દશભિર્ એવાક્ષરૈર્ ઇમં લોકં વ્યાપ્નોતિ, દશિભર્ અન્તરિક્ષં, દશભિર્ અમું, ચતુર્ભિર્ દિશો, દ્વાભ્યામ્ અહોરાત્રે। સા યેમાંલ્ લોકાન્ વ્યાપ્નોતિ તયેમાંલ્ લોકાન્ વ્યાપ્નવાનીતિ। તસ્ય સ્તોત્રં સ્તોત્રં ચતુરશ્ ચતુરસ્ ત્રિવૃતો ઽભિસંપદ્યતે। ત્રિવૃતં વા અન્યે સ્તોમા અભિસંપદ્યન્તે ત્રિવૃત્ સ્વર્ગં લોકમ્। સ યથા ક્ષિપ્રાશ્વેન ચતુર્યુજા યત્ર જિગમિષેત્ તદ્ ગચ્છેદ્ એવમ્ એવૈતેન સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવત સ્વર્ગ્યે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। સ ઉક્થ્યો ભવતિ - પ્રજા વૈ પશવ ઉક્થાનિ। પ્રજા વૈ પશવ સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્ય દ્વાદશ સહસ્રાણિ દક્ષિણા ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરસ્, સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્ય વ્રતમ્। ઉપ માતરમ્ ઇયાદ્ ઉપ સ્વસારમ્ ઉપ સગોત્રામ્। ઉપાવહાયોદકમ્ આચામેદ્, ઉપાવહાય તૃણાન્ય્ આછિન્દ્યાત્। યત્ર યત્રૈનં વિષ્ઠા વિન્દેત્, તત્ તદ્ વિતિષ્ઠેત। અનડુહો હ લોકં જયતિ। તેન હૈતેન જનકો વૈદેહ ઇયાક્ષાંચક્રે। તમ્ ઉ હ બ્રાહ્મણા અભિતો નિષેદુઃ। સ હ પપ્રચ્છ - ક સ્તોમ ઇતિ। સ હોવાચ સુદક્ષિણઃ ક્ષૈમિર્ નાયં ત્રિવૃદ્ એવાહુર્ ઇતિ। તસ્ય કિં વ્રતં, કા દક્ષિણા ઇતિ। તસ્મા ઉ હૈતત્ પ્રોવાચ। સ હોવાચ - ઉદ્ એવાસ્ય દક્ષિણા આશંસે, વ્રતં ત્વ્ એવાસ્ય નોદાશંસ ઇતિ। તેનો હ સ નોપદધર્ષેષ્ટુમ્। તેનો હ પુણ્યકેશો યૌધેનિર્ ઈજે શૈબ્યો રાજા। તં હ સભાયામ્ એવ વિષ્ઠા વિવેદ. સહ તદ્ એવોદાવૃણાન ઉવાચ - સ્થવિરયજ્ઞો વાવ કિલાયમ્ આસ। સ્થવિર એવાનેન યજ્ઞેન યજેત। સ્થવિરસ્ય હ્ય્ એવેદં સર્વમ્ અનુજ્ઞાતમ્ ઇતિ। સ હૈષ સ્થવિરયજ્ઞ એવ। તેન હૈતેનોત્તરવયસ્યે યજેત

અષૈષ વિવધઃ। પશુકામો હૈતેન યજેત। સ વા એષ ષટ્ ચ પંક્તીર્ અભિસંપદ્યતે દશ ચ સ્તોત્ર્યાઃ। તતો યાષ્ ષટ્ પંક્તયઃ પશવસ્ તે। અથ યા દશ સ્તોત્ર્યાઃ પશૂનામ્ એવ સ દોહઃ। પય એવૈષાં તત્। તે ઉ એવ દ્વે પઞ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચિન્યૌ પંક્ત્યૌ સંપદ્યેતે। ત ઉ તે પશવ એવ। તસ્ય સવિંશં પ્રાતસ્સવનં ભવતિ, સદશંમાધ્યંદિનં સવનં, સવિંશં તૃતીયસવનમ્। તદ્ યથા હ વૈ વિવધસ્યોભયતસ્ સ ગુરુ સવિવધતાયૈ। તાદૃક્ તદ્ યત્ સદશં માધ્યંદિનં સવનં ભવતિ। સવિંશે અભિતઃ પૂર્વાર્ધં ચ જઘનાર્ધં ચ ભૂયિષ્ઠં ભાજયન્તિ। તસ્માત્ પશવઃ પૂર્વાર્ધેન ચ જઘનાર્ધેન ચ ભૂયિષ્ઠં ભુઞ્જન્તિ વહન્તિ। પૂર્વાર્ધેન દુહ્રે ચ જઘનાર્ધેન પ્ર ચ જનયન્તિ। ઉભયં ધેનુપયસં ચાનુડુત્પયસં ચાવરુન્ધે ય એવં વેદ। તસ્મિન્ન્ ઉ હ તર્હ્ય્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે કુર્યુર્ - દ્વયા ઉ હ વૈ પશવો રાથન્તરા અન્યે બાર્હતા અન્યે। યે હ વા અન્યતોદન્તાઃ પશવસ્ તે રાથન્તરા, ય ઉભયતોદન્તાસ્ તે બાર્હતા - ઉભયેષામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ. સ ઉક્થ્યો ભવતિ - પશવો વા ઉક્થાનિ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્યોદ્વંશીયમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ સર્વપૃષ્ઠરૂપં - પૃષ્ઠાનિ વૈ પશવો - ઽભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ

અથૈષ સદ્યઃક્રીઃ। તે વૃતા નાપાક્રામન્। ત એત્યાયાજયન્। તેભ્ય એતાં વાચં વળવાં શ્વેતાં ભૂતાં અશ્વાભિધાન્યભિહિતામ્ આનયન્ન્ - ઇમાં પ્રતિગૃહ્ણીતેતિ। તે ઽબ્રુવન્ - શ્રેયસીયમ્ અસ્મન્ , નો ઇમામ્ ઉદ્યંસ્યામ ઇતિ। સા ક્રુદ્ધા - ન મા પ્રત્યગૃહ્ણન્ન્ ઇતિ સિંહ્ય્ ઉભયતોમુખી ભૂત્વોર્ધ્વોદક્રામત્। સોભયાન્ દેવાસુરાન્ અન્તરાતિષ્ઠદ્ યં દેવાનામ્ ઉપાપ્નોદ્ યં અસુરાણાં તદ્ આદદાના। તામ્ ઉપૈવ દેવા આમન્ત્રયન્તોપાસુરાઃ। સા દેવાન્ અભ્યુપાવર્તમાનાબ્રવીત્ - કિં મે તત સ્યાદ્, યદ્ વો ઽભ્યુપાવર્તેયેતિ। પૂર્વાં ત્વાગ્નેર્ આહુતિર્ અશ્નુવીતેતિ। તામ્ અધ્વરે ઽવાકલ્પયન્। સૈષોત્તરવેદિઃ। તામ્ એતાં પૂર્વામ્ અગ્નેર્ આહુતિર્ અશ્નુતે

ધારયન્ત્ય્ અગ્નિં, વ્યાઘારયન્ત્ય્ ઉત્તરવેદિમ્। એતદ્ એનાં તત્ પૂર્વામ્ અગ્નેર્ આહુતિર્ અશ્નુતે। અથૈતેભ્ય એતમ્ આદિત્યા આદિત્યમ્ એવાશ્વં શ્વેતં ભૂતમ્ અશ્વાભિધાન્યભિહિતમ્ આનયન્ન્ - ઇમમ્ ઉ વૈ પ્રતિગૃહ્ણીતેતિ। તે ઽબ્રુવન્ શ્રેયાન્ ઉ વાવાયમ્ અસ્મન્, નો વાવેમમ્ ઉદ્યંસ્યામ ઇતિ। તાન્ દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચોપસમેત્યાબ્રુવન્ - વિચ્છેત્સ્યન્તે વા અદક્ષિણા યજ્ઞાઃ, પ્રતિગૃહ્ણીતેતિ। તદ્ એવાભ્યનૂચ્યતે -
આદિત્યા હ જરિતર્ અંગિરોભ્યો ઽશ્વં દક્ષિણામ્ અનયંસ્
તં હ જરિતર્ ન પ્રત્યાયંસ્ તં હ જરિતર્ ન પ્રત્યગૃહ્ણંસ્
તામ્ ઉ હ જરિતઃ પ્રત્યાયંસ્ તામ્ ઉ હ જરિતઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ન્
અહા નેદ્ અસન્ન્ અપુરોગવાણિ યજ્ઞા નેદ્ અસન્ન્ અવિચેતનાસઃ

આદિત્ય રુદ્રા વસવસ્ત્વેળત ઇદં રાધઃ પ્રતિગૃહ્ણીહ્ય્ અંગિર
ઇદં રાધો બૃહત્ પૃથુ દેવા દદતુ વો વરમ્
તદ્ વો અસ્તુ સુચેતનં
યુષ્મે અસ્તુ દિવે દિવે પ્રત્ય્ એવ ગૃભાયત॥
ઇત્ય્ એવૈનાન્ પ્રત્યગ્રાહયન્। તતો વા આદિત્યાઃ પૂર્વે સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્ન્, અહીયન્તાંગિરસઃ। સ યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ સ્યાદ્ યો ઽભિચરેદ્, ય સ્પર્ધેત, સ એતેન યજેત। હીયતે ઽસ્ય પાપ્મા ભ્રાતૃવ્યો, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકમ્। યવોર્વરા વેદિર્ ભવતિ। સા હિ પુરાકૃતા હિ ભવતિ। યવાનામ્ ઉત્તરવેદિઃ। યવૈર્ વા આદિત્યા અંગિરસાં યજ્ઞમ્ અયુવત। યદ્ યજ્ઞં યવૈર્ અયુવત તદ્ યવાનાં યવત્વમ્। યવૈર્ એવ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય યજ્ઞં યુતે। ખલેવલા યૂપસ્ફ્યાગ્રો ભવત્ય્ ઐન્દ્રઃ। વિજિત્યૈ સહ પશૂ આલભન્તે સમષ્ટ્યૈ। પુમાન્ ગૌસ્ સોમક્રયણો ભવતિ - વીર્યં વૈ પુમાન્ - વીર્યવન્તો ઽસામેતિ। સાણ્ડો ભવતિ સેન્દ્રત્વાય। કુંભ્યા વસતીવર્ય્યો ભવન્તિ યઃ પુરેજાનસ્ તસ્ય ગૃહેભ્યઃ। તા હિ પુરાગૃહીતા ભવન્તિ। સર્પિષ્મન્તમ્ અશિત્વા નિપદ્યતે। યમ્ એવામું દીક્ષણીયમ્ અશ્નાતિ સ એવાસ્ય સો ઽશિતો ભવતિ। પ્રિયાયૈ જાયાયા અન્તરોરુ શેતે નિપદ્યમાનઃ। તપસ્યમ્ એવાસ્ય તદ્ ધિરણ્યમ્ મુખ આધાય શેતે। સત્યં વૈ હિરણ્યમ્। સત્યમ્ એવાસ્ય તદ્ ઉદિતં ભવતિ

અશ્વ શ્વેતો દક્ષિણા ભવતિ - સ્વર્ગ્યો વા અશ્વ - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। અશ્વરથસ્ સોમપ્રવાકો ભવતિ યોજનં પરમમ્। એતદ્ ધ વૈ પરમાણામ્ અધ્વાનામ્ અવમં યદ્ યોજનમ્ અવમાનાં વા પરમમ્। તસ્મિન્ દધિદૃતિર્ ઉપાવહિતો ભવતિ। તસ્ય યત્ સર્પિસ્ સંપતતિ તદ્ આજ્યકુંભે ઽવાસ્યન્તિ। તદ્ ધિ સદ્યોજમ્ ઇવ દ્વિક્રોશમ્ ઇત્થં દ્વિક્રોશમ્ ઇત્થમ્ ઋત્વિજો વિનિહિતા ભવન્તિ। ત એનં પ્રાતર્ ઉપસમેત્ય યાજયન્તિ। સ જુહ્વત્ ત્રિર્નિમીલયતિ ત્રિર્ વીક્ષતે। તા એવ દીક્ષોપસદઃ

સ ત્રિવૃદ્ રથન્તરસામા ભવતિ - બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મ રથન્તરં - બ્રહ્મણા સ્વર્ગં લોકં ગચ્છામેતિ। અથો આહુસ્ ત્રિવૃદ્ વ બૃહત્સામ સ્યાદ્ ઇતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્, ક્ષત્રં બૃહત્। બ્રહ્મણા ચ ક્ષત્રેણ ચ સંયુગ્ભ્યાં સ્વર્ગં લોકં ગચ્છામેતિ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ ત્રિવૃદ્ એવ રથન્તરસામા સ્યાત્। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરમ્। બ્રહ્મ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યેશે। તસ્મિંસ્ ત્રિવૃદ્ એવ રથન્તરસામા સ્યાદ્ ઇતિ। તસ્મિન્ન્ આહુર્ ઇયવન્તિ સામાનિ કાર્યાણ્ય્ - ઇયવદ્ભિર્ વૈ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્ન્ - ઇયવદ્ભિ સ્વર્ગં લોકં ગચ્છામેતિ। અથો આહુર્ યાન્ય્ એવાગ્નિયોનીનિ સામાનિ તાનિ કાર્યાણિ। અશૃત ઇવ વા એષ યત્ સદ્યઃક્રીઃ। અગ્નિર્ વા અશૃતસ્ય શ્રપયિતેતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ અગ્નિષ્ટોમસામાન્ય્ એવ કાર્યાણીતિ। એતાનિ વા અગ્નિયોનીનિ યદ્ અગ્નિષ્ટોમસામાનિ। તસ્માદ્ અગ્નિષ્ટોમસામાન્ય્ એવ કાર્યાણ્ય્ - ઇત્યથૈષ ક્ષિપ્રાત્ ક્ષેપીયાન્ - ક્ષિપ્રાત્ ક્ષેપીય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છામેતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરસ્, સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

અથૈતાવ્ અનુક્રિયૌ। આદિત્યાશ ચ વા અંગિરસશ્ ચ સ્વર્ગે લોકે ઽસ્પર્ધન્ત। ત આદિત્યાઃ પૂર્વે સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્। તે ઽઙ્ગિરસો ઽકામયન્ત - વયમ્ અપિ તં લોકં ગચ્છેમ યમ્ આદિત્યા અગ્મન્ન્ ઇતિ। ત એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ એવ સન્તં પરોક્ષેણૈવ તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તે વળવામ્ એવ શ્વેતાં દક્ષિણાં નીત્વાદિત્યૈસ્ સલોકા અભવન્। તે હૈત આદિત્યાશ્ ચાંગિરસશ્ ચ સલોકાઃ। સલોકો હ વા આદિત્યૈશ્ ચાંગિરોભિશ્ ચ ભવતિ ય એવં વેદ। અથો આહુર્ - યસ્માદ્ એવ શ્રેયાન્ ભ્રાતૃવ્ય સ્યાત્ સો ઽનેન યજેતેતિ। પૂર્વપ્રેત ઇવ હ વા એષ ય શ્રેયાન્। પૂર્વપ્રેતાન્ ઇવ વા એતેન તે તાન્ આપ્નુવન્। આપ્ત્વા શ્રેયાંસં વસીયાન્ આત્મના ભવતિ

ગોધૂમોર્વરા વેદિર્ ભવતિ। સા હિ પુરાકૃતા ભવતિ। ગોધૂમાનામ્ ઉત્તરવેદિઃ પરોક્ષતાયૈ। ખલેવલા યૂપસ્ફ્યાગ્રો ભવત્ય્ ઐન્દ્રઃ। વિજિત્યૈ સહ પશૂ આલભન્તે સમષ્ટ્યૈ। સ્ત્રીગૌસ્ સોમક્રયણી ભવતિ પરોક્ષતાયૈ। કુંભ્યા વસતીવર્યો ભવન્તિ યઃ પુરેજાનસ્ તસ્ય ગૃહેભ્યઃ। તા હિ પુરાગૃહીતા ભવન્તિ। સર્પિષ્મન્તમ્ અશિત્વા નિપદ્યતે। યમ્ એવામું દીક્ષણીયમ્ અશ્નાતિ સ એવાસ્ય સો ઽશિતો ભવતિ। પ્રિયાયૈ જાયાયા અન્તરોરુ શેતે નિપદ્યમાનઃ। તસ્યમ્ એવાસ્ય તદ્ ધિરણ્યમ્ મુખ આધાય શેતે। સત્યં વૈ હિરણ્યમ્। સત્યમ્ એવાસ્ય તદ્ ઉદિતં ભવતિ। રજતં ભવતિ પરોક્ષતાયૈ। વળવા શ્વેતા દક્ષિણા ભવતિ પરોક્ષતાયૈ। અશ્વતરીરથસ્ સોમપ્રવાકો ભવતિ ત્રૈપદં પરમં પરોક્ષતાયૈ। તસ્મિન્ દધિદૃતર્ ઉપાવહિતો ભવતિ। તસ્ય યત્ સર્પિસ્ સંપતતિ તદ્ આજ્યકુંભે ઽવાસ્યન્તિ। તદ્ ધિ સદ્યોજમ્ ઇવાધ્યર્ધક્રોશે ઽધ્યર્ધક્રોશ ઋત્વિજો વિનિહિતા ભવન્તિ। ત એનં પ્રાતર્ ઉપસમેત્ય યાજયન્તિ। સ જુહ્વત્ ત્રિર નિમીલયતિ ત્રિર્ વીક્ષતે। તા એવ દીક્ષોપસદઃ। સ વા એષો ઽષ્ટાદશપવમાનો ભવતિ। પરોક્ષં ત્રિવૃત્। અગ્નિષ્ટોમયજ્ઞા વા આદિત્યા ઉક્થ્યયજ્ઞા અંગિરસઃ। સ એષ ઉક્થ્યો નિદાનેન સન્ન્ અગ્નિષ્ટોમઃ પ્રત્યાહ્રિયતે ક્ષિપ્રતાયૈ। અથૈષ ચતુર્વિંશપવમાનો ભવતિ। પરોક્ષં ત્રિવૃદ્ ઉ એવ। સ વા એષો ઽતિરાત્રો નિદાનેન સન્ ષોડશીમાન્ વા અગ્નિષ્ટોમઃ પ્રત્યાહ્રિયતે ક્ષિપ્રતાયૈ

અથૈષ પરિક્રીઃ। ખણ્ડિકશ્ ચ હૌદ્ભારિઃ કેશી ચ દાર્ભ્યઃ પાઞ્ચાલેષુ પસ્પૃધાતે। સ હ ખણ્ડિકઃ કેશિનમ્ અભિપ્રજિઘાય। સદ્યઃક્રિયા વૈ સ્યો યક્ષ્યત ઇતિ। અથ હૈતેન પ્રોચ્ય ભ્રાતૃવ્યાય યજન્તે। તસ્ય હૈતે બ્રાહ્મણા આસુર્ - અહીના આશ્વત્થિઃ, કેશી સાત્યકામિર્, ગઙ્ગિના રાહક્ષિતો, લુશાકપિઃ ખાર્ગલિર્ ઇતિ। તે હૈનમ્ ઉપસમેયુઃ. સ હ ધ્યાયન્ નિષસાદ। તં હોચુઃ - કિં નુ રાજન્યો ધ્ધાયતીતિ। સ હોવાચ - ન હિ મે ધ્યેયમ્। યૂયં બ્રાહ્મણા અનુબ્રૂથ - આદિત્યાશ્ ચાઙ્ગિરસશ્ ચ સ્વર્ગે લોકે ઽસ્પર્ધન્ત। ત આદિત્યાઃ પૂર્વે સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્ન્ અહીયન્તાઙ્ગિરસ ઇતિ। સ ય એતેન પ્રોચ્ય ભ્રાતૃવ્યાય યજતે, સ એવ ભવતિ, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ

તમ્ ઉ વૈ માયં ખણ્ડિકો ઽભિપ્રાહૈષીત્ - સદ્યઃક્રિયા વૈ સ્યો યક્ષ્યત ઇતિ। સ એવ નૂનં ભવિષ્યતિ, પરા સ્યો ભવિષ્યતીત્ય એવૈતદ્ ધ્યાયામીતિ। તં હોચુઃ પરિક્રીર ઇતિ વા અયં યજ્ઞક્રતુર્ અસ્તિ। તેન ત્વા યાજયામેતિ। તથેતિ। તેન હૈનં યાજયાંચક્રુઃ। તસ્ય વા એતસ્ય તૃચસ્ય તૃચસ્યૈકૈકયા સ્તુવન્તિ। બ્રહ્મ વૈ પ્રથમા સ્તોત્રિયા, ક્ષત્રં દ્વિતીયા, વિટ્ તૃતીયા। અવલમ્ભ ઉ હ વૈ બ્રહ્મણઃ। ક્ષત્રં ચ વિટ્ ચ। ક્ષત્રં ચો હ વૈ વિશં ચાનુ ભ્રાતૃવ્યલોકઃ। સ યે દ્વે અવચિચ્છેદ, ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ એવ તદ્ અવચિચ્છેદ। આત્મા વૈ પ્રથમા સ્તોત્રિયા, જાયા દ્વિતીયા, પ્રજા તૃતીયા। અવલમ્બ ઉ હ વા આત્મનો જાયા ચ પ્રજા ચ। જાયાં ચો હ વૈ પ્રજાં ચાનુ ભ્રાતૃવ્યલોકઃ। સ યે દ્વે અવચિચ્છેદ, ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ એવ તદ્ અવચિચ્છેદ

તતો વૈ સ ખણ્ડિકં નિઃસારયાંચકાર। તતો વૈ કેશી દાર્ભ્યો ઽભવત્, પરા ખણ્ડિકઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, ય એવં વેદ। તસ્ય તિસૃષુ બહિષ્પવમાનં ભવતિ, ચતસૃષ્વ્ આજ્યાનિ, પઞ્ચસુ માધ્યંદિનઃ પવમાનશ્, ચતસૃષુ પૃષ્ઠાનિ, સપ્તસ્વ્ આર્ભવઃ પવમાન, એકસ્યામ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। તાશ ચતુર્વિંશતિ સ્તોત્ર્યાસ્ સંપદ્યન્તે। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસમ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરાદ્ એવ તત્ ખણ્ડિકમ્ ઔદ્ભારિં કેશી દાર્ભ્યો નુનુદે, સંવત્સરાદ્ અન્તરિયાય। સંવત્સરાદ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નુદતે, સંવત્સરાદ્ અન્તરેતિ, ય એવં વેદ

અથૈષ એકત્રિકઃ। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેમાં વ્યષ્ટિં વ્યશ્નુવીયેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। સ ઐક્ષત કેન સ્તુવીયેતિ। સ આત્માનમ્ અપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ ઐક્ષત કેન ન્વેવ સ્તુવીયેતિ। સ પ્રાણાપાનવ્યાનાન્ અપશ્યત્। તૈર્ અસ્તુત। સ આત્મના સ પ્રાણાપાનવ્યાનૈસ્ સ આત્મના સ પ્રાણાપાનવ્યાનૈસ્ સ એવમ્ એવ વિપર્યાસં યજ્ઞં સમસ્થાપયત્। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતેમાં વ્યષ્ટિં વ્યાશ્નુત યાસ્યેયમ્। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત ઇમાં વ્યષ્ટિં વ્યશ્નુતે ય એવં વેદ

તેન હૈતેનોદરશ્ શાણ્ડિલ્ય ઇયક્ષાઞ્ચક્રે। તસ્ય હ મનસ્ય્ એવાસ - એકત્રિકેણ યજેયેતિ। ન હ તુ કસ્મૈ ચનોવાચ। અથ હાસ્ય જાયા ગન્ધર્વિણ્ય્ આસ। તાં હાયં ગન્ધર્વ ઉપન્યેયાય। તાં હોવાચૈકત્રિક ઇતિ વૈ યજ્ઞક્રતુર્ દારુણ ઇવાસ્તિ। તેન વૈ તે પતિર્ યક્ષ્યત ઇતિ। સા હેયં પતિં પપપ્રચ્છ - એકત્રિક ઇતિ વૈ યજ્ઞક્રતુર્ દારુણ ઇવાસ્તિ। સત્યં ત્વં તેન યક્ષ્યસા3 ઇતિ। સ હોવાચ - યદ્ અહમ્ ઇદમ્ વૈવ કસ્મૈ ચનાવોચં, મનસ્ય્ એવ મે ઽભૂત્, કસ્ ત ઇદમ્ અવોચદ ઇતિ। યો માયં ગન્ધર્વ ઉપન્યૈતીતિ। તં વૈ ત્વં પૃચ્છતાદ્ ઇતિ હોવાચ। યષ્ટવ્યં તેના3, ન યષ્ટવ્યા3મ્ ઇતિ। તં હ પપ્રચ્છ - યષ્ટવ્યં તેના3, ન યષ્ટવ્યા3મ્ ઇતિ। સ હોવાચ - યથા વા એનં સ વેદૈવમ્ એનં વયં વિદ્મઃ। અન્યતર ઇતિ વા એનં સ વેદાન્યતર ઇતિ વા એનં સ વેદાન્યતર ઇત્ય્ એનં વયં વિદ્મઃ। યસ્ ત્વ્ અસ્યેત્થં સ્તોત્રં વિદ્યાત્, સ એનેન યજેતેતિ, યથૈનેનાદઃ પ્રજાપતિસ્ તુષ્ટુવે। તેનો હ સ નોપદધર્ષેષ્ટુમ્

શશ્વદ્ ધોદરશ્ શાણ્ડિલ્યસ્ તેનૈવ પણાય્યતાં જગામ યદ્ અસ્ય મનસ્ય્ એવાસૈકત્રિકેણ યજેયેતિ। સ વા એષો ઽન્યતર ઇવ યજ્ઞક્રતુસ્ સુપણાય્યો વૈનેનેષ્ટ્વા ભવતિ સુપાપીયાન્ વા। તસ્યૈકસ્યાં બહિષ્પવમાનં સંપદ્યતે ઉપાસ્મૈ ગાયતા નર ઇતિ। તિસૃષુ માધ્યંદિનઃ પવમાનો - ગાયત્રમ્ એવ ગાયત્ર્યામ્ , ઉત્સેધસ્ સતોબૃહત્યામ્, સૈવેળા, તન્ નિધનમ્, ઔશનમ્ એવ ત્રિષ્ટુભિ। એતસ્યામ્ આર્ભવઃ પવમાનો ઽયા રુચા હરિણ્યા પુનાન ઇતિ। એતસ્યામ્ અતિચ્છન્દસિ ગાયત્રપાર્શ્વમ્। સ એવ સ્વરસ્ તન્ નિધનમ્. સપ્તપદા ભવતિ। સપ્ત વૈ છન્દાંસિ। અતિછન્દા વૈ સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અભિભવતિ। તદ્ અસ્ય તત્ સર્વાણ્ય્ એવ છન્દાંસ્ય્ ઉપેતાનિ ભવન્તિ। તદ્ આહુઃ પઞ્ચનિધનમ્ એવ વામદેવ્યં કાર્યમ્। પઞ્ચછન્દા આર્ભવઃ પવમાનસ્ સપ્તસામા। યદ્ અહ પઞ્ચનિધનાનિ, તેન છન્દાંસિ પ્રતિવિભવતિ। યદ્ ઉ વૈ સપ્તપદા તેન સામાન્ય્ અત્રેવ વિભવતીતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ ગાયત્રપાર્શ્વમ્ એવ કાર્યમ્। સ એવ સ્વરસ્, તન્ નિધનમ્। આત્મા વૈ સ્વરઃ, પ્રજા નિધનમ્। એતદ્ એવ સમૃદ્ધતરમ્ ઇવ યદ્ ગાયત્રપાર્શ્વમ્। તસ્માદ્ ગાયત્રપાર્શ્વમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ। તાશ્ ચતુર્વિંશતિ સ્તોત્ર્યાસ્ સંપદ્યન્તે। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

અથૈષ બૃહસ્પતિસવઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજાસ્ સસૃજાનસ્ સ વ્યસ્રંસત। સો ઽન્નં ભૂતો ઽશયત્। તસ્ય સર્વે દેવા મમત્વિન આસન્ - મમ મમેતિ। તે ઽબ્રુવન્ - વીદં ભજામહા ઇતિ। તસ્ય વિભાગે ન સમપાદયન્। તે ઽબ્રુવન્ - આજિમ્ અસ્યાયામેતિ। ત આજિમ્ આયન્। સ બૃહસ્પતિર્ આજિસરણં પન્થાનમ્ અપશ્યત્। સ પૂર્વઃ પરીત્ય રથેન વૃત્વાતિષ્ઠત્। તે દેવાસ્ તન્ નાવિન્દન્ યેનાત્યસરિષ્યન્। શશ્વદ્ ધ વાવાન્ એવ રથયાનાય તાવાન્ આજિર્ આસ। તતો વૈ સ તમ્ આજિમ્ ઉદજયત્। યદ્ બૃહસ્પતિર્ ઉદજયત્, તસ્માદ્ બૃહસ્પતિસવઃ। તમ્ આજિમ્ ઉજ્જિગિવાંસમ્ ઇન્દ્રો ઽબ્રવીત્ - પુરસ્ ત્વા દધે। મામ્ અનેન યજ્ઞેન યાજયેતિ। તથેતિ। તં પુરો ઽધત્ત। તેનૈનમ્ અયાજયત્। તતો વા ઇન્દ્રસ્ સર્વેષાં દેવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અગચ્છત્। ગચ્છતિ સ્વાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં ય એવં વેદ।
સ વા એષ દ્વયોર્ એવ યજ્ઞો - બ્રાહ્મણસ્ય ચૈવ રાજન્યસ્ય ચ। યદ્ બૃહસ્પતિર્ ઉદજયત્, તેન બ્રાહ્મણસ્ય। યદ્ ઇન્દ્રો ઽયજત, તેનો રાજન્યસ્ય। સ ઉ હેન્દ્રસ્યૈવૈકસ્ય પુરોહિત આસ, નેતરેષાં દેવાનામ્। સો ઽકામયત - સર્વેષાં દેવાનાં પુરોધાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતેનૈવ યજ્ઞેનાયજત। તતો વૈ સ સર્વેષાં દેવાનાં પુરોધામ્ અગચ્છત્। બૃહસ્પતિર્ વૈ દેવાનાં પુરોહિતઃ

સ ત્રિવૃદ્ રથન્તરસામા ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવદ્, બ્રહ્મ રથન્તરમ્। બ્રહ્મણા વાવ સ તદ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્ આર્ધ્નોત્। બ્રહ્મણૈવ બ્રહ્મવર્ચસમ્ ઋધ્નોતિ ય એવં વેદ।
તસ્ય ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દક્ષિણા ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। દેવતાનામ્ એવ પુરોધામ્ આશ્નુત। અશ્વશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। પ્રજાપતેર્ વા એતદ્ રૂપં યદ્ અશ્વઃ. સપ્રજાપતિકાનામ્ એવ તેન દેવતાનાં પુરોધામ્ આશ્નુત। તસ્યૈતા યથાપૂર્વમ્ અનુસવનં દક્ષિણા દદાત્ય્ - અષ્ટૌ પ્રાતસ્સવને દદાત્ય્, એકાદશ માધ્યંદિને સવને, દ્વાદશ તૃતીયસવને, ઽનૂબંધ્યાયામ્ એકામ્, ઉદવસાનીયાયામ્ એકામ્। અનુસવનમ્ અશ્વં તૃતીયશઃ। તદ્ યા અષ્ટૌ પ્રાતસ્સવને દદાત્ય્ - અષ્ટૌ વસવ - વસૂનામ્ એવ પુરોધામ્ આશ્નુત। અથ યા એકાદશ માધ્યંદિને સવન - એકાદશ રુદ્રા - રુદ્રાણામ્ એવ તેન પુરોધામ્ આશ્નુત। અથ યા દ્વાદશ તૃતીયસવને - દ્વાદશાદિત્યા - આદિત્યાનામ્ એવ તેન પુરોધામ્ આશ્નુત। અથ યામ્ અનૂબંધ્યાયામ્ એકાં - મિત્રાવરુણયોર્ એવ તેન પુરોધામ્ આશ્નુત। અથ યામ્ ઉદવસાનીયાયામ્ એકાં - કર્મ કર્મ મે દક્ષિણાવદ્ અસદ્ ઇતિ। અથ યમ્ અનુસવનમ્ અશ્વં તૃતીયશઃ - પ્રજાપતેર્ એવ તેન પુરોધામ્ આશ્નુત

તદ્ આહુર્ - મનસૈવ પ્રાતસ્સવને દદ્યાન્, મનસા તૃતીયસવને, માધ્યંદિન એવ સવને દદ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ - અતીર્થં વૈ પ્રાતસ્સવનં દક્ષિણાનામ્, અતીર્થં તૃતીયસવનમ્। માધ્યંદિન એવ સવને દદ્યાત્। તદ્ એવ તીર્થં, તદ્ આયતનમ્। નૈવેતરયોઃ સવનયોર્ મનસા ચન દદદ્ આદ્રિયતેતિ। બ્રહ્મણે ઽશ્વં દદાતિ। બ્રહ્મણો હ્ય્ એવૈકં દક્ષિણા। તદ્ યદા માધ્યંદિનીયાશ્ ચમસાઃ પ્રતિષ્ઠેરન્ન્ અથ જઘનેનાહવનીયં પ્રાચીનગ્રીવં કૃષ્ણાજિનમ્ ઉપસ્તૃણીતેતિ બ્રૂયાદ્ ઉદીચીનગ્રીવં વા। તદ્ યજમાન આસ્તે। સ હુતાનાં ચમસાનામ્ ઉન્માર્ષ્ટિ - દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં સરસ્વત્યૈ ત્વા વાચો યન્તુર્ યન્ત્રેણ બૃહસ્પતેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેન બ્રહ્મણાભિષિંચામીતિ। મુખં વિમાર્ષ્ટિ। સ સોમાભિષિક્તસ્ તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ। ત્રિર્ ઉત્ક્રોશન્તિ - ત્રયો વા ઇમે લોકા - એષ્વ્ એવાસ્ય તલ્ લોકેષુ શ્રુતિં દધતિ

તસ્યાષ્ટશતં સ્તોત્રિયા ભવન્તિ। તતો યચ્ છતં સા વિરાટ્। ક્ષત્રં વિરાટ્। અથ યા અષ્ટૌ સા ગાયત્રી। તેજો બ્રહ્મવર્ચસં ગાયત્રી। તેજ એવ તદ્ બ્રહ્મવર્ચસં ક્ષત્રસ્ય પુરસ્તાદ્ દધાતિ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયસ્ય પુરોહિતઃ। સ યઃ પુરોધાકામ સ્યાત્ સ એતેન યજેતાશ્નુતે પુરોધામ્। તં હૈક એકછન્દસમ્ એવ કુર્વન્તિ, ગાયત્રમ્ એવ સર્વમ્ - ગાયત્રો વૈ બૃહસ્પતિઃ. બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। બ્રહ્મ બૃહસ્પતિર્ - બ્રહ્મણા વા બ્રહ્મવર્ચસમ્ ઋધ્નવામેતિ। તે યે હ તે તથા કુર્વન્ત્ય્ અગ્નિં ચૈવ તેન દેવતાનામ્ ઉપાપ્નુવન્તિ, ગાયત્રીં ચ છન્દ, ઇમં ચ લોકમ્। અન્તરિતા હૈષામ્ ઇતરાશ્ ચ દેવતા ભવન્તીતરાણિ ચ છન્દાંસીતરે ચ દેવા ઇતરે ચ લોકા ઇતરે ચ કામાઃ। તસ્માદ્ યથાછન્દસમ્ એવ કાર્યં સર્વાસાં દેવતાનાં સર્વેષાં છન્દસાં સર્વેષાં દેવાનાં સર્વેષાં લોકાનાં સર્વેષાં કામાનામ્ ઉપાપ્ત્યૈ। તસ્ય બૃહદ્ બાર્હસ્પત્યમ્ આદિષ્ટસામાર્ભવે પવમાને ભવતિ। બૃહસ્પતિસવો હ્ય્ એષઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષ ઇન્દ્રાગ્ન્યોઃ કુલાયઃ। ઇન્દ્રાગ્ની વા અકામયેતાં - સદૃશાનામ્ એવ સતાં દેવાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગચ્છેવ, સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયાવેતિ। તાવ્ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યતામ્। તમ્ આહરતામ્। તેનાયજેતામ્। તતો વૈ તૌ સદૃશાનામ્ એવ સતાં દેવાનાં શ્રેષ્ઠતામ્ અગચ્છતાં, સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નુતામ્। તદ્ બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ। ક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રઃ। સ વા એષ ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશો ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। ક્ષત્રં પઞ્ચદશઃ। ત્રિવૃતૈવાગ્નિ શ્રેષ્ઠતામ્ અગચ્છત્ પઞ્ચદશેનેન્દ્રઃ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરં, ક્ષત્રં બૃહત્। રથન્તરેણૈવાગ્નિ શ્રેષ્ઠતામ્ અગચ્છદ્, બૃહતેન્દ્રઃ। તૌ યૌ બ્રાહ્મણશ્ ચ રાજન્યશ્ ચ કામયેયાતાં, સદૃશાનામ્ એવ સતાં સ્વાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગચ્છેવ, સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયાવેતિ, તાવ્ એતેન યજેયાતામ્। સદૃશાનામ્ એવ સતાં સ્વાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગચ્છતસ્, સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુતઃ। ત્રિવૃતૈવ બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠતાં ગચ્છતિ, પઞ્ચદશેન રાજન્યઃ। રથન્તરેણૈવ બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠતાં ગચ્છતિ, બૃહતા રાજન્યઃ। તદ્ યદ્ એતાનિ ત્રિવૃત્ - પઞ્ચદશ સ્તોત્રાણિ વ્યતિષક્તાનિ ભવન્તિ -

- તસ્માદ્ ઇન્દ્રાગ્ન્યોઃ કુલાયઃ। તદ્ આહુસ્ સત્રે તદ્ વ્યતિષક્તં યત્ ત્રિવૃત્ - પઞ્ચદશમ્। ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશમ્ ઇત્ય્ એવૈતાનિ સ્તોત્રાણિ વ્યતિષક્તાનિ ભવન્તિ। ષડ્ એવ ત્રિવૃન્તિ સ્તોત્રાણિ સ્યુઃ, ષટ્ પઞ્ચદશાનીતિ। યાન્ય્ એવાર્વાઞ્ચિ માધ્યંદિનાત્ તાન્ય્ એવ ત્રિવન્તિ સ્યુર્, યાન્ય્ ઊર્ધ્વં તાનિ પઞ્ચદશાનીતિ। પઞ્ચદશસ્ ત્વ્ એવ માધ્યંદિન સ્યાત્, ત્રિવદ્ ધોતુઃ પૃષ્ઠમ્। તસ્મિન્ પઞ્ચદશે માધ્યંદિને રથન્તરમ્ અવકલ્પયન્તિ। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરં, ક્ષત્રં પઞ્ચદશઃ। બ્રહ્મૈવ તત્ ક્ષત્રે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અથ યત્ ત્રિવૃદ્ ધોતુઃ પૃષ્ઠં ભવતિ - બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્, ક્ષત્રં બૃહત્ - ક્ષત્રમ્ એવ તદ્ બ્રહ્મન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। તાવ્ એતાવ્ એવમ્ અન્યો ઽન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠાય શ્રેષ્ઠતામ્ અગચ્છતામ્। તયોર્ હૈતયોર્ અજય્યમ્ એવ। અજય્યાં હ વૈ કીર્તિમ્ અજય્યાં શ્રિયમ્ અજય્યં સ્વર્ગં લોકં જયતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ એવૈતે ત્રિવૃત્પઞ્ચદશે સ્તોત્રે વ્યતિષક્તે ભવતો - વ્યતિષક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે - પ્રજાત્યા એવ। અથો પ્રાણા વૈ સ્તોમા, વ્યતિષક્તા વા ઇમે પ્રાણા અનિર્માર્ગાય। તસ્માત્ ત્રિવૃત્તપઞ્ચદશાન્ય્ એવૈતાનિ સ્તોત્રાણિ વ્યતિષક્તાનિ સ્યુર્ ઇતિ। તસ્યૈન્દ્રાગ્નં સામાદિષ્ટસામ માધ્યંદિને પવમાને ભવતિ। ઇન્દ્રાગ્ન્યોર્ હ્ય્ એષ યજ્ઞઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષો ઽગ્નિષ્ટુત્। ઇન્દ્રં વૈ ભૂતાનિ પર્યચક્ષત ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમ્ અવધીદ્, યતીન્ સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાદાદ્, અરુર્મુખાન્ અવધીદ્, બૃહસ્પતેઃ પ્રત્યવધીત્, સંધાં સંહિતામ્ અતીત્ય નમુચેર્ આસુરસ્ય શિરઃ પ્રાચ્છૈત્સીદ્ ઇત્ય્ એતેભ્યો દેવકિલ્બિષેભ્યસ્ સ હારણ્ય એવ ચચારાનભ્યવયન્ દેવાન્। સ ઉ હ દેવાન્ ઉવાચ - યાજયત મેતિ। નેતિ હોચુઃ। એતા વૈ ત્વયા સંધા અતીતા એતાનિ દેવકિલ્બિષાણિ કૃતાનિ ન ત્વા યાજયિષ્યામ ઇતિ। અથો હાસ્યાગ્નિર્ એવ સખિતમ ઇવાસ દેવેષુ। સ ઉ હાગ્નિમ્ ઉવાચ ત્વં મા યાજયેતિ। તથેતિ હોવાચ। સ વૈ નુ તં દેવેષ્વ્ ઇચ્છામિ યેન ત્વા સહ યાજયેયમ્ ઇતિ। સ હ તં દેવેષુ ન વિવેદ યેનૈનં સહાયાજયિષ્યત્। સ હોવાચ ન વૈ નુ તં દેવેષુ વિન્દામિ યેન ત્વા સહ યાજયેયયમ્ ઇતિ। તં વૈ મા ત્વમ્ એવ યાજયેતિ। તથેતિ। સો ઽગ્રિર્ આત્મન એવાધ્ય્ એતમ્ અગ્નિષ્ટુતમ્ અતનુત। તેનૈનમ્ અયાજયત્। તસ્ય સદ્યસ્ સર્વં પાપ્માનં નિરદહત્। યથાહિર્ અહિચ્છવ્યૈ નિર્મુચ્યેત યથા મુઞ્જાદ્ ઇષીકાં વિવૃહેદ્ એવમ્ એવ સર્વસ્માત્ પાપ્મનો નિરમુચ્યત। સ એષો ઽપહતપાપ્મા તપત્ય્ એષ હ વા ઇન્દ્રઃ। સ ય ઉક્તોક્ત સ્યાદ્ યો અભ્યાખ્યાયેત સ એતેન યજેત। સદ્યો હૈવાસ્ય સર્વં પાપ્માનં નિર્દહતિ। સ યથાહિર્ અહિચ્છવ્યૈ નિર્મુચ્યેત યથા મુઞ્જાદ્ ઇષીકાં વિવૃહેદ્ એવમ્ એવ સર્વસ્માત્ પાપ્મનો નિર્મુચ્યતે

સ યો મુખેન પાપં કૃત્વા મન્યેત, ત્રિવૃતાગ્નિષ્ટુતા યજેત। એષ હ વૈ મુખેન પાપં કરોતિ, યો ઽવાદ્યં વદતિ। મુખં વૈ ત્રિવૃત્ સ્તોમાનામ્। મુખાદ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ યો બાહુભ્યાં પાપં કૃત્વા મન્યતે, પઞ્ચદશેનાગ્નિષ્ટુતા યજેત। એષ હ વૈ બાહુભ્યાં પાપં કરોતિ, યો ઽનિઘાત્સ્યસ્ય નિહન્તિ। બાહૂ વૈ પઞ્ચદશ સ્તોમાનામ્ । બાહુભ્યામ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ ઉદરેણ પાપં કૃત્વા મન્યેત, સપ્તદશેનાગ્નિષ્ટુતા યજેત। એષ હ વા ઉદરેણ પાપં કરોતિ, યો ઽનાશ્યાન્નસ્યાન્નમ્ અત્તિ। ઉદરં વૈ સપ્તદશ સ્તોમાનામ્. ઉદરાદ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ યઃ પદ્ભ્યાં પાપં કૃત્વા મન્યેત, એકવિંશેનાગ્નિષ્ટુતા યજેત। એષ હ વૈ પદ્ભ્યાં પાપં કરોતિ, યો જનમ્ એતિ। પ્રતિષ્ઠા વા એકવિંશ સ્તોમાનામ્। પદ્ભ્યામ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથો આહુર્ ય એવાયં જ્યોતિષ્ટોમો ઽગ્નિષ્ટોમસ્ તેનૈવ યજેતેતિ। તસ્ય યત્ ત્રિવૃદ્ બહિષ્પવમાનં ભવતિ મુખાદ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ યત્ પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ પઞ્ચદશો માધ્યંદિનો બાહુભ્યામ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ યત્ સપ્દશાનિ પૃષ્ઠાનિ ભવન્તિ, સપ્તદશ આર્ભવ, ઉદરાદ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ યદ્ એકવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ, પદ્ભ્યામ્ એવ તેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે

ત્રિવૃતા તેજસ્કામો બ્રહ્મવર્ચસકામો ઽગ્નિષ્ટુતા યજેત, પઞ્ચદશેન વીર્યકામસ્, સપ્તદશેન પશુકામઃ પ્રજનનકામ, એકવિંશેન પ્રતિષ્ઠાકામસ્, ત્રિણવેનૌજસ્કામસ્, ત્રયસ્ત્રિંશેન શ્રીકામઃ। તદ્ ઉ વા આહુર્ વદનમ્ એવૈતત્ સર્વં ય એવાયં ચતુષ્ટોમો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। તેનૈવ યજેતેતિ। અયં વૈ ત્રિવૃદ્ અયં પઞ્ચદશો ઽયં સપ્તદશો ઽયમ્ એકવિંશઃ। ઇમાન્ વૈ પ્રાણાન્ અગ્નિર્ અન્વાયત્તઃ। સ યો ઽનૂચાનસ્ સન્ ન વિરોચેત, સ એતેન યજેતેતિ। યથા હ વૈ નિષ્કશ્ શમલગૃહીત, એવં સ યો ઽનૂચાનસ્ સન્ ન વિરોચતે। અગ્ના ઉ વા એતં પ્રાસ્યન્તિ યમ્ અગ્નિષ્ટુતા યાજયન્તિ। તદ્ યથા નિષ્કં શમલગૃહીતમ્ અગ્નૌ પ્રાસ્ય તસ્યાયોઘનેન સર્વં શમલં નિર્હન્યાદ્, એવં હૈવાસ્ય સર્વં પાપ્માનં નિર્ઘ્નન્તિ। સો ઽપહતપાપ્મા તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ।
અથો આહુર્ - યસ્મિન્ન્ એવ પશવ્યે સતિ પશવો ન રમેરન્, સ એનેન યજેતેતિ। યથા હ વૈ જરત્કક્ષ, એવં સ યસ્મિન્ પશવ્યે સતિ પશવો ન રમન્તે। તસ્ય રેવતીષ્વ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ। આપો વૈ રેવતયઃ। અગ્ના ઉ વા એતં પ્રાસ્યન્તિ, યમ્ અગ્નિષ્ટુતા યાજયન્તિ

તદ્ યથા જરત્કક્ષમ્ અગ્નિનોપદીપ્ય તમ્ અદ્ભિર્ ઉપસિઞ્ચેત્, તસ્મિન્ કલ્યાણ્ય ઓષધયો જાયેરંસ્, તાસુ પશવો રમેરન્ન્, એવં હૈવાસ્મિન્ સર્વે પશવો રમન્તે। તસ્યાગ્ન આયૂંષિ પવસ ઇત્ય્ એષાગ્નિપાવમાની પ્રતિપદ્ ભવતિ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતૈઃ પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે યે પાવમાનીભિઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। તદ્ યદ્ એષાગ્નિપાવમાની પ્રતિપદ્ ભવતીતિ પ્રાણો વૈ વાયુઃ - પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃદ્ધ્યન્તે। અગ્ને પાવક રોચિષેત્ય - અન્નં વૈ પાવકમ્ - અન્નાદ્યેનૈવૈનં તત્ સમૃદ્ધયન્તિ। અથો વાયુર્ વૈ પાવકઃ, પ્રાણો વૈ વાયુર્, અભિપૂર્વમ્ એવૈનં તત્ પ્રાણૈસ્ સમૃદ્ધયન્તિ। અગ્નિશ્ શુચિવ્રતતમ ઇત્ય્ અશુચિર્ ઇવ વા એષ ભવતિ યો ઽભ્યાખ્યાયતે। શુચિમ્ એવૈનમ્ એતેન પૂતં મેધ્યં કુર્વન્તિ। તસ્ય યજ્ઞયજ્ઞા વો ઽગ્નય ઇત્ય્ એતા માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય બૃહત્યો ભવન્તિ। અગ્ના ઉ વા એતં પ્રાસ્યન્તિ યમ્ અગ્નિષ્ટુતા યાજયન્તિ। ઉત ત્રાતા તનૂનામ્ ઇત્ય્ અગ્નય એવ તદ્ વૈશ્વાનરાય યજમાનસ્ તન્વં પરિદત્તે। તસ્ય પાહિ નો અગ્ન એકયે ત્ય્ એતાસુ નાર્મેધસ્યર્ક્ષુ રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। એતાભિર્ વૈ નૃમેધા ઔશિજો ઽગ્નેર્ હરાંસ્ય્ અપૈરયત। અગ્નેર્ એવૈતાભિર્ હરાંસ્ય્ અપેરયતે। તસ્ય શં નો દેવીર્ અભિષ્ટય ઇત્ય્ એતાસ્વ્ અપોનપ્ત્રિયાસ્વ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ। આપો વા અપોનપ્ત્રિયઃ। અગ્ના ઉ વા એતં પ્રાસ્યન્તિ યમ્ અગ્નિષ્ટુતા યાજયન્તિ

તદ્ યથાગ્નિદગ્ધમ્ અદ્ભિર્ અભિષિંચેત્ તાદૃગ્ એવ તચ્ છાન્ત્યૈ। તદ્ આહુર્ - યોમ્ વા અગ્નિદગ્ધમ્ અદ્ભિર્ અભિષિઞ્ચતિ ભૂયો વૈતત્ પ્રમૃચ્યતિ કિલાસં વા ભવતિ। આ નો યજ્ઞં દિવિસ્પૃશં વાયો યાહિ સુમન્મભિર્ ઇત્ય્ એતાસ્વ્ એવ વાયુમતીષુ કાર્યં - વાયુર્ વૈ શાન્તિશ્ - શાન્ત્યા એવાનિર્દાહાયેતિ। તદ્ આહુર્ યો વા અગ્નીન્ ઉપદીપ્ય વાતેનોપવાજયતિ ભૂયો વૈ તદ્ દીપ્યતે। દીપ્તિર્ વાવૈષેતિ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ - તદ્ વાવ યજમાન ઇચ્છેદ્ યત્ સ દીપ્યેત। યદ્ ઉ દીપ્ત્યૈ, વાયુર્ એવ દીપ્ત્યૈ। યદ્ ઉ શાન્ત્યૈ, વાયુર્ એવ શાન્ત્યૈ। તસ્માદ્ એતાસ્વ્ એવ વાયુમતીષુ કાર્યમ્ ઇતિ। તસ્યાજા ચ હિરણ્યં દક્ષિણા। આગ્નેયી વા અજાગ્નેયં હિરણ્યમ્। અથો આહુર્ - અનડ્વાન્ દક્ષિણેતિ। વહતિ વા અનડ્વાન્, વહત્ય્ અગ્નિર્ દેવેભ્યો હવિઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષ ઇન્દ્રસ્તોમઃ। ઇન્દ્રો વા અકામયત - સર્વેષાં દેવાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ સર્વેષાં દેવાનાં શ્રેષ્ઠતામ્ અગચ્છત્। ગચ્છતિ સ્વાનાં શ્રેષ્ઠતાં ય એવં વેદ। ઇન્દ્રે હ વા અગ્રે યજ્ઞ આસ। શ્રીર્ હ વા અસ્મિંસ્ તદ્ આસ। યજ્ઞમ્ ઉ હ વાવ દેવાનાં શ્રીઃ। તમ્ ઉ હ વૃત્રો ઽભિવવૃધે। સ દેવાન્ ઉપાધાવદ્ - યુષ્માભિર્ બલેનેમં વૃત્રં હનાનીતિ। તમ્ અબ્રુવન્ - સ વૈ નો યસ્ તે ઽયં નિષ્કેવલ્યો યજ્ઞસ્, તં પ્રયચ્છેતિ। તસ્માદ્ રાજનિ વિજિગીષમાણે વિશઃ પ્રદાનમ્ ઇચ્છન્તે। તસ્માદ્ ઉ રાજા વિજિગીષમાણો વિશ એવ પ્રદાનં પ્રયચ્છતિ। સ વસુભ્ય એવ પ્રાતસ્સવનં પ્રાયચ્છદ્, રુદ્રેભ્યો માધ્યંદિનં સવનમ્, આદિત્યેભ્યસ્ તૃતીયસવનં વિશ્વેભ્યશ્ ચ દેવેભ્યઃ। તૈર્ બલેનેન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્। અજયન્ દેવા અસુરાન્। સ વૃત્રં હત્વા વિજિત્ય પૃથગ્ એવૈષામ્ ઇમા શ્રિયો દીપ્યમાના અપશ્યત્। તમ્ અભિશસ્તિર્ અવિન્દન્। સ ઐક્ષત - કથં ન્વ્ અહમ્ એષામ્ ઇમા શ્રિયસ્ સંવૃઞ્જીયેતિ। સ એતેનૈવ યજ્ઞેનાયજત। તેનૈષાં સર્વા શ્રિયસ્ સમવૃંક્ત। વૃંક્તે દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં ય એવં વેદ

સ ઐન્દ્રીષ્વ્ એવ સર્વો ભવતિ। ઐન્દ્રીષ્વ્ એવ પ્રાતસ્સવનં ભવત્ય્, ઐન્દ્રીષુ માધ્યંદિનં સવનમ્, ઐન્દ્રીષુ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ ગાયત્રં સત્ પ્રાતસ્સવનમ્ ઐન્દ્રીષુ ક્રિયતે વસૂનામ્ એવ તેન યજ્ઞં સમવૃંક્ત। અથ યત્ ત્રૈષ્ટુભં સન્ માધ્યંદિનં સવનમ્ ઐન્દ્રીષુ ક્રિયતે, રુદ્રાણામ્ એવ તેન યજ્ઞં સમવૃંક્ત। અથ યજ્ જાગતં સત્ તૃતીયસવનમ્ ઐન્દ્રીષુ ક્રિયત, આદિત્યાનામ્ એવ તેન યજ્ઞં સમવૃંક્ત, વિશ્વેષાં ચ દેવાનામ્। ત એનમ્ આત્તયજ્ઞા ઉપાસીદન્ વિશસ્, તે સામયજ્ઞેનો ઽન્વાભજેતિ, યથા ભર્તારં ભાર્યા ઉપસીદન્તિ તથા। સ વસૂન્ એવ પ્રાતસ્સવને ઽન્વાભજદ્, રુદ્રાન્ માધ્યંદિને સવને, આદિત્યાંસ્ તૃતીયસવને વિશ્વાંશ્ ચ દેવાન્। યથા રાજા વિજિત્ય સ્વે વિત્તે ભાર્યાન્ અન્વાભજેદ્ એવમ્ એવૈનાંસ્ તદ્ અન્વાભજત્। તસ્માદ્ ઇન્દ્રાય વસુમતે રુદ્રવત આદિત્યવતે વિશ્વદેવ્યાવત ઇત્ય્ અન્વાહુસ્। સ પઞ્ચદશો ભવતિ। વજ્રો વૈ પઞ્ચદશઃ। વજ્ર ઇન્દ્રઃ। ઐન્દ્ર એષ યજ્ઞસ્ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। સ ઉક્થ્યો ભવતિ। વિડ્ વા ઉક્થાનિ। ક્ષત્રમ્ એવ તદ્ વિશ્ય્ અધ્યૂહન્તિ। તસ્મા(ત્) ક્ષત્રિયો વિશ્ય્ અધ્યૂઢઃ। સ ય શ્રીકામ સ્યાત્ સ એતેન યજેત। ક્ષત્રં શ્રીઃ, ક્ષત્રયજ્ઞ એષો, ઽશ્નુતે શ્રિયમ્

અથૈષ વિઘનઃ। પ્રજાપતિર્ દેવાન્ અસૃજત - વસૂન્ રુદ્રાન્ આદિત્યાન્। તેભ્યો યજ્ઞં ચેમાંશ્ ચ લોકાન્ પ્રાયચ્છત્। વસુભ્ય એવ પ્રાતસ્સવનં પ્રાયચ્છદ્, રુદ્રેભ્યો માધ્યંદિનં સવનમ્, આદિત્યેભ્યસ્ તૃતીયસવનમ્। વસુભ્ય એવેમં લોકં પ્રાયચ્છદ્, રુદ્રેભ્યો ઽન્તરિક્ષમ્, આદિત્યેભ્યો ઽમુમ્। અથેન્દ્રમ્ અસૃજત। સ ઇદમ્ એષાં સર્વં વિભક્તમ્ અપશ્યત્ । સો ઽબ્રવીદ્ યદ્ ઇદમ્ એષાં સર્વં વિભક્તમ્, અથ કસ્મૈ મામ્ અસૃષ્ટા ઇતિ। એતેષાં ત્વા, ઇત્ય્ અબ્રીવીચ્, છ્રૈષ્ઠ્યાયાધિપત્યાયાસૃક્ષીતિ। સો ઽહં કથમ્ એષાં શ્રેષ્ઠો ઽધિપતિ સ્યામ્ ઇતિ। પરેહ્ય્ એનાન્ બ્રૂહીત્ય્ અબ્રવીદ્, યુષ્માકં મા પ્રજાપતિ શ્રૈષ્ઠ્યાયાધિપત્યાયાસૃષ્ટેતિ। સ એત્યાબ્રવીદ્ - યુષ્માકં મા પ્રજાપતિ શ્રૈષ્ઠ્યયાયાધિપત્યાયાસૃષ્ટેતિ। તે ઽબ્રુવન્ - વયં વાવ શ્રેષ્ઠા સ્મો, વયમ્ અધિપતયો, યે જ્યેષ્ઠા સ્મ ઇતિ નાજાનન્। સ પુર્ એત્યાબ્રવીન્ - ન વા અમી તજ્ જાનન્તિ યત્ ત્વમ્ આત્થેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનૈનમ્ અયાજયત્। સ હેષ્ટ્વૈવ સર્વા મૃધો વ્યહત।યદ્ વ્યહત, તદ્ વિઘનસ્ય વિઘનત્વમ્। વિ હ વૈ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હતે ય એવં વેદ

તં વિજિગ્યાનં સર્વે દેવા અભિતસ્ સમન્તં પર્યવિશન્ - વસવઃ પુરસ્તાદ્, રુદ્રા દક્ષિણત, આદિત્યાઃ પશ્ચાન્, મરુત ઉત્તરતો, વિશ્વે દેવા ઉપરિષ્ટાત્, સાધ્યાશ્ ચાપ્ત્યાશ્ ચાધસ્તાદ્, અભિતો ઽઙ્ગિરસઃ। એષા વૈ દૈવી શ્રીર્ દૈવી સભા દૈવી સંસત્। ગચ્છતિ હ વા એતાં દૈવીં શ્રિયં દૈવીં સભાં દૈવીં સંસદં ય એવં વેદ। સ વા એષ ષડ્ બૃહતીર્ અભિસંપદ્યતે। ષડ્ વા ઋતવસ્ સંવત્સરશ્રીઃ। શ્રિયાં વાવૈનં તદ્ અધ્યૌહત્। સ એષ ઋતુષુ ચ સંવત્સરે ચૈતસ્યાં શ્રિયામ્ અધ્યૂઢસ્ તપતિ। તસ્ય પ્રત્નં પીયૂષં પૂર્વં યદ્ ઉક્થ્યમ્ ઇત્ય્ એતાઃ સતોબૃહતયો ભવન્તિ ગાયત્રી ભાજનમ્। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી. ક્ષત્રં બૃહતી। બ્રહ્મૈવ તદ્ યશસાનક્તિ। બ્રહ્મણો ઽસ્ય ત(ત્) સતઃ ક્ષત્રસ્યેવ પ્રકાશો ભવતિ ય એવં વેદ

તાસુ વ્યતિષક્તાસુ સ્તુવન્તિ - વ્યતિષક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે - પ્રજાત્યા એવ। અથો વ્યતિષક્તો વૈ પુરુષઃ। પાપ્મભિર્ વ્યતિષક્તાભિર્ એવ તદ્ વ્યતિષક્તાન્ પાપ્મનો ઽપહતે। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથામહીયવમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ સૌપર્ણમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ સત્રાસાહીયં વિજિત્યૈ। સત્રા તમ્ અભિષહા તં યો ઽસ્યાભિષં હ્યો ઽસદ્ ઇતિ। અથોત્સેધનિષેધૌ પાપવસ્યસસ્યૈવોત્સિદ્ધ્યૈ ચ નિષિદ્ધ્યૈ ચ। અથ વિશોવિશીયં ચ સદોવિશીયં ચ। વિશોવિશીયેન વા ઇન્દ્રો દેવાન્ અભ્યારોહત્। તાન્ સદોવિશમ્ ઇત્ય્ એવ સદોવિશીયેન વિશમ્ અકુરુત। અથૈતાસ્ ત્રિષ્ટુભો ભવન્તિ। તાસુ બ્રહ્મસામ। બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મસામ। ક્ષત્રં ત્રિષ્ટુપ્। યજમાનકામો વા એષ યદ્ બ્રહ્મસામ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનં કામૈસ્ સમૃદ્ધયન્તિ

તાઃ પદબ્રાહ્મણા ભવન્તિ। તદ્ ઇદ્ આસ ભુવનેષુ જ્યેષ્ઠમ્ ઇતિ પ્રજાપતિર્ હિ સઃ। પ્રજાપતિર્ હ્ય્ એષ ભુવનેષુ જ્યેષ્ઠઃ। યતો જજ્ઞ ઉગ્રસ્ ત્વેષનૃમ્ણ ઇતિ ઇન્દ્રો હિ સઃ। સદ્યો જજ્ઞાનો નિ રિણાતિ શત્રૂન્ ઇતિ સદ્યો હ્ય્ એવ સ જજ્ઞાનસ્ સર્વા મૃધો વ્યહત। અનુ યં વિશ્વે મદન્ત્ય્ ઊમા ઇત્ય્ ઋતવો વા ઊમાસ્ - ત એવૈનં તદ્ અનુમદન્તિ। વાવૃધાનશ્ શવસા ભૂર્યોજાશ્ શત્રુર્ દાસાય ભિયસં દધાતીતીન્દ્રો હ સઃ। અવ્યનચ્ ચ વ્યનચ્ ચ સસ્નિ સં તે નવન્ત પ્રભૃતા મદેષ્વ્ ઇતિ યચ્ ચ હ વૈ વ્યનિતિ, યચ્ ચ ન, તત્ સર્વમ્ એતસ્યૈવ શ્રિયૈ તત્ સ્થાનમ્। ત્વે ક્રતુમ્ અપિ વૃઞ્જન્તિ વિશ્વે દ્વિર્ યદ્ એતે ત્રિર્ ભવન્ત્ય્ ઊમા ઇતિ - ઋતવો વા ઊમાસ્ - ત એવૈતે દ્વિસ્ ત્રિર્ ભવન્તિ। સ્વાદો સ્વાદીય સ્વાદુના સૃજા સમ્ ઇતિ પ્રજા વૈ સ્વાદુઃ પ્રજાયૈ યા પ્રજા સા સ્વાદો સ્વાદુ। અદઃ સુ મધુ મધુનાભિ યોધીર્ ઇતિ પ્રજા વૈ મધુ પ્રજાયૈ યા પ્રજા સા મધોર્ મધુ। અપિ હ પ્રજાયૈ પ્રજાં પશ્યતે ય એવં વેદ। તાસુ શ્યૈતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથૈતાનિ ગોનામામિ ભવન્તિ - પશવો વૈ ગોનામાનિ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। એકપદા પ્રથમા ભવતિ, ત્રિપદે ઉત્તરે દ્વે। તાનિ સપ્તપદાનિ સંપદ્યન્તે। સપ્તપદા વૈ શક્વર્યઃ। શાક્વરાઃ પશવઃ। અભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ અપાવમાન્યો ન પવમાને કાર્યા ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ - પાવમાન્ય એવામુષ્ય વા એતાશ્ ચન્દ્રમસ ઋચઃ। એષ વૈ પવમાન, એષ સોમો રાજા। તસ્માત્ કાર્યા એવેતિ।
સુમન્મા વસ્વી રન્તી સૂનરી સુરૂપ વૃષન્ન્ આ ગહિ।
ઇમૌ ભદ્રૌ ધુર્યાવ્ અભિ તાવ્ ઇમા ઉપસર્પતઃ॥
નીવ શીર્ષાણિ મૃઢ્વં મધ્ય આપસ્યતિ।
શૃંગેભિર્ દશભિર્ દિશન્॥
ઇતિ યે હ વા એત આદિત્યસ્ય રશ્મય એતાનિ હ વા એતસ્ય શૃંગાણિ। મધ્ય ઉ હ વા એષ એતત્ અપામ્। તાસુ વારવન્તીયમ્ । યદ્ અનેન કર્મણાવારુત્સ્મહિ, તન્ નો વારવન્તીયેન વારિતમ્ અન્તત ઉપતિષ્ઠાતા ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ યદ્ વાવાન્યા વાઙ્ નાતિવદતિ તદ્ એતસ્યાહ્નો ઽગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્। યજ્ઞાયજ્ઞીયં વાવાન્યા વાઙ્ નાતિવદતિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્. કુતો હિ વાગ્ વાચમ્ અતિવદિષ્યતિ। તસ્માદ્ એતસ્યાહ્નો યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ એવાગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ

અથૈષ વૈશ્વદેવઃ। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, વૈશ્વદેવીઃ પ્રજાસ્ સૃજેયેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત, વૈશ્વદેવીઃ પ્રજા અસૃજત। સ યત્ કામયેત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, વૈશ્વદેવીઃ પ્રજાસ્ સૃજેયેતિ, સ એતેન યજેત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે, વૈશ્વદેવીઃ પ્રજાસ્ સૃજતે। તદ્ યદ્ એષ વૈશ્વદેવો ભવતિ વૈશ્વદેવીનામ્ એવ પ્રજાનાં સૃષ્ટ્યૈ। સ સર્વ એવ વૈશ્વદેવીષુ ભવતિ વૈશ્વદેવીનામ્ એવ પ્રજાનાં પ્રજાત્યૈ।
સ ત્રિવૃદ્ ભવતિ - ન્યૂનં વૈ ત્રિવૃત્। ન્યૂનં પ્રજનનમ્ - તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ - પ્રજનનં વૈ રથન્તરં - તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
સ ઉક્થ્યો ભવતિ - પ્રજા વૈ પશવ ઉક્થાનિ। પ્રજા વૈ પશવઃ પ્રજનનં - તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

અથો આહુસ્ સપ્તદશ એવ સ્યાદ્ ઇતિ - પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
અથો આહુસ્ ત્રિણવ એવ સ્યાદ્ ઇતિ। ત્રયો હ તે ત્રિવૃતઃ। ન્યૂનં વૈ ત્રિવૃત્। ન્યૂનં પ્રજનનમ્। તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
અથો આહુસ્ ત્રયસ્ત્રિંશ એવ સ્યાદ્ ઇતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ ત્રયસ્ત્રિંશઃ । પ્રજાપતિઃ પ્રજનનમ્। સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
તદ્ ઉ વા આહુસ્ સપ્તદશ એવ સ્યાત્। એષ હ વાવ પ્રજાપતિર્ યત્ સપ્તદશઃ। તસ્માત્ સપ્તદશ એવ સ્યાદ્ ઇતિ। સ ઉ એવ ત્રિવૃતં ચ સ્તોમં ગાયત્રીં ચ છન્દો ઽભિસંપદ્યતે। એતદ્ વૈ દૈવ્યંમિથુનં પ્રજનનં યત્ ત્રિવૃચ્ ચ સ્તોમો ગાયત્રી ચ છન્દઃ। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ।
સ ઉક્થ્યો ભવતિ - વિડ્ વા ઉક્થાનિ - વૈશ્વદેવીનામ્ એવ પ્રજાનાં પ્રજાત્યૈ। સ હૈષ ભૂર્ એવ નામ યજ્ઞક્રતુઃ। એતેન હ વૈ યજ્ઞેનેષ્ટ્વા પ્રજાપતિર્ અભવત્। યદ્ અભવત્ તસ્માદ્ ભૂઃ। ભવતિ ય એવં વેદ। સ વા એષ વૈશ્યસ્યેવ યજ્ઞો, બ્રાહ્મણસ્યાગ્નિષ્ટુદ્, રાજન્યસ્યેન્દ્રસ્તોમઃ। યર્હિ વા એતૈર્ એવં વ્યાકૃતૈર્ ઈજિરે, પ્રોક્તા હ સ્મ મનુષ્યા વિજ્ઞાયન્તે। બ્રાહ્મણો વદતિ, રાજન્યો વદતિ, વૈશ્યો વદતીતિ। અથ યદ્ ઇદમ્ એતર્હિ યથોપવાદમ્ એતૈર્ યજન્તે તતો હ નાપ્રોક્તા વિજ્ઞાયન્તે

અથૈષ ઉપહવ્યઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તાસાં સૃષ્ટાનાં નાવેન્વો એવ પ્રજા અવિદુઃ પ્રજાપતિર્ નો ઽસૃષ્ટેતિ। સ ઐક્ષત કથં ન્વ્ ઇમા અહં પ્રજાસ્ સૃજેય તાસાં સૃષ્ટાનાં ન વિદ્યામ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો ઽનેનૈવ તા ઉપાહ્વયત। યદ્ ઉપાહ્વયત તદ્ ઉપહવ્યસ્યોપહવ્યત્વમ્। સ સપ્તદશો ઽનિરુક્તાસુ ભવતિ। યથા હ વૈ વના કક્ષા એવં સપ્તદશો ઽનિરુક્તાસુ। સ યથા વનાત્ કક્ષાત્ પરીત્યાર્ભવેદ્ એવમ્ એવૈતાભિર્ દૃષ્ટવતીભિર્ આવિર્બભૂવ। યદ્ આદર્શિ ગાતુવિત્તમ ઇત્ય્ એતાસુ દૃષ્ટવતીષ્વ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ। તતો વૈ તં તા અવિદુર્ અસ્ય વૈ વયં સ્મો ઽયં વાસ્માકમ્ આસેતિ। અથો હાભ્યો ઽન્નમ્ એવ ભૂતો દદૃશે। તા એનમ્ અન્નકાશિનીઃ પ્રજા અભ્યુપાવવૃધુઃ। તદ્ યસ્માદ્ રાજન્યાદ્ વિશો ઽપક્રામેયુર્ બ્રાહ્મણાદ્ વા સ જાતાસ્ સ એતેન યજેત। તસ્મિન્ન્ ઋત્વિજ ઉપહ્વયેત। એતા ઉ હ વૈ યજમાનસ્ય વિશો યદ્ ઋત્વિજઃ

તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। અન્નં વૈ રથન્તરમ્। અથો હાસ્મિન્ બહ્વ્ એવ પક્વાન્નં દદ્યાત્। તા એનમ્ અન્નકાશિનીઃ પ્રજા અભ્યુપાવર્તન્તે। પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અસૃજત। તં દેવેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્। સ યજ્ઞં પ્રદાય રિરિચાનો ઽમન્યત। સ ઐક્ષત કથં ન્વ અહમ્ ઇમં યજ્ઞં પુનર્ ઉપહ્વય ઇતિ। સ એતેનૈવ યજ્ઞેનાયજત। તેનૈનં પુનર્ ઉપાહ્વયત। યદ્ ઉપાહ્વયત તદ્ વ્ એવોપહવ્યસ્યોપહવ્યત્વમ્। તદ્ યં સકૃદિષ્ટિનં યજ્ઞો નોપનમેત્, સ એતેન યજેત। અપક્રાન્તો હ વા એતસ્માદ્ યજ્ઞો ભવતિ। યં સકૃદિષ્ટિનં યજ્ઞો નોપનમ્ત્ય્, એતેન હૈવૈનં પુનર્ ઉપહ્વયતે। ઉપ હૈનં યજ્ઞો નમતિ ય એવં વેદ

દ્વયા ઉ હ વા અગ્રે પ્રાજાપત્યા આસુર્ દેવાશ્ ચૈવાસુરાશ્ ચ। તતો હાભિરાધયત્તરા ઇવ દેવા આસુર્ અનભિરાધયત્તરા ઇવાસુરાઃ। સ પ્રજાપતિર્ અકામયત દેવા એવ સ્યુઃ, પરાસુરા ભવેયુર્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તસ્મિન્ દેવાન્ ઉપાહ્વયત। અથાસુરાન્ દીર્ઘવંશેનાન્તરગૃહ્ણાત્। તતો વૈ દેવા અભવન્, પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ। સ યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ સ્યાદ્ યો ઽભિચરેદ્ ય સ્પર્ધેત સ એતેન યજેત। તદ્ યે ઽસ્ય પ્રતિ કામીના ઇવર્ત્વિજ સ્યુસ્ તાન્ ઉપાહ્વયેત। અથેતરાન્ દીર્ઘવંશેનાન્તર્ગૃહ્ણીયાત્। તેષામ્ એવાનુપહવમ્ અનુ દ્વિષન્ન્ અસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ પરાભવતિ, શ્રિયમ્ આત્મનાશ્નુતે

અથૈષ તીવ્રસોમઃ। પ્રજાકામો હૈતેન યજેત। તનુર્ ઇવ હ વા એષ યો ઽપ્રજઃ। પ્રજયો હ વૈ પુરુષસ્ તીવ્રો બહુલઃ। પ્રજયા તીવ્રો બહુલો ઽસાનીતિ। અથો આહુઃ પશુકામ એવૈનેન યજેતેતિ। તનુર્ ઇવ હ વા એષ યો ઽપશુઃ। પશુભિર્ હ વૈ પુરુષસ્ તીવ્રો બહુલઃ। પશુભિસ્તીવ્રો બહુલો ઽસાનીતિ। સ સપ્તદશો ભવતિ। એષ હ વૈ તીવ્રો બહુલો યત્ સપ્તદશઃ। પ્રજયા પશુભિસ્ તીવ્રો બહુલો ઽસાનીતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। એતે હ વૈ તીવ્રે બહુલે યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે। પ્રજયા પશુભિસ્ તીવ્રો બહુલો ઽસાનીતિ। તસ્ય વડવા ગર્ભિણી દક્ષિણા ભવતિ। એષા હ વૈ તીવ્રા બહુલા યદ્ વડવા। તીવ્રા તેન બહુલા યદ્ ગર્ભિણી। તીવ્રા તેન બહુલા યદ્ ઉભયતોદતી। તીવ્રા તેન બહુલા યદ્ એકા સતી બહ્વીર્ ગા અર્હતિ। પ્રજયા પશુભિસ્ તીવ્રો બહુલો ઽસાનીતિ। અથો આહુર્ ધેનુશતમ્ એવાસ્ય નાનાવત્સં દક્ષિણા સ્યાદ્ ઇતિ। એતદ્ ધ વૈ તીવ્રં બહુલં યદ્ ધેનુશતમ્। તીવ્રં તેન બહુલં યચ્ છતમ્। તીવ્રં તેન બહુલમ્ યદ્ અસ્ય પયઃ। તીવ્રં તેન બહુલં યદ્ અસ્ય શતં વત્સાઃ। પ્રજયા પશુભિસ્ તીવ્રો બહુલો ઽસાનીતિ

ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનઃ પરાં પરાવતમ્ અગચ્છત્। તં દેવા અન્વૈચ્છન્। તં નાન્વવિન્દન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ અભિષુણવામૈવ। તત આગમિષ્યતીતિ। તે ઽભ્યષુણ્વન્। તેષાં હ સર્વમ્ એવ પ્રાતસ્સવનં નાજગામ। તે હ સ્મ ચમસાન્ ઉરસ્ય્ ઉપનિગ્રાહમ્ અભ્યુન્નયન્તે - નેદ્ અપેન્દ્રસ્ય સોમસ્ય ભક્ષયામેતિ। સ ઉ હ માધ્યન્દિને સવન આજગામ। તે હોત્ક્રોદં ચક્રિરે યથા શ્રેષ્ઠિન્ય્ આગત ઉત્ક્રોદં કુર્વતે તથા। તદ્ ઉ વા આહુર્ અચ્છાવાકસ્યેદ્ વાવ સ્તોત્રે પ્રાતસ્સવન આજગામ। અન્તરિતો વૈ તથા યજ્ઞાદ્ અભવિષ્યદ્, યદ્ અચ્છાવાકસ્ય સ્તોત્રે પ્રાતસ્સવને નાગમિષ્યદ્ ઇતિ। તસ્માદ્ એતસ્ય યજ્ઞસ્યાચ્છાવાકસ્ય સ્તોત્રે ભક્ષયન્તિ। તસ્માદ્ વ્ અચ્છાવાકાયોભાવ્ અધ્વર્યૂ પ્રત્યાગૃણીતઃ સર્વે ચમસાધ્વર્યવઃ। ઉત્ક્રોદમ્ એવ તત્ કુર્વતે। તદ્ યસ્માચ્ છ્રીર્ અપક્રામેત્, સ એતેન યજેત। શ્રીર્ વૈ તેષાં સાપાક્રામદ્ યદ્ એષાં શ્રેષ્ઠ્ય્ અપાક્રામત્। તામ્ એતેનૈવાન્વિન્દન્। અનુ હ તાં શ્રિયં વિન્દતિ નાસ્માત્ સા શ્રીર્ અપક્રામતિ ય એવં વેદ

ત્રિશીર્ષા હ વૈ ત્વાષ્ટ્ર આસ। તસ્ય હ ત્રીણિ મુખાન્ય્ આસુસ્ સોમપાનમ્ એકં સુરાપાનમ્ એકમ્ અન્નાદનમ્ એકમ્। પ્રસ્તૌતિ હ સ્મૈકેનૈકેન ગાયતિ પ્રતિહરત્ય્ એકેનાશ્રાવયત્ય્ એકેન પ્રત્યાશ્રાવયત્ય્ એકેન શંસત્ય્ એકેન । સ હ સ્મૈકાત્યેવાનુપરિ સર્વં યજ્ઞં સંસ્થાપયતિ। સહેયદ્વીર્યાવાન્ આસ। સ ઉ હાસુરીપુત્ર આસ। સ હ સ્મ પ્રત્યક્ષં દેવેભ્યો વદતિ, પરોક્ષમ્ અસુરેભ્યઃ। યસ્મા ઉ હ વૈ ભૂયઃ કામયતે તસ્મૈ પરોક્ષં વદતિ। તસ્માદ્ ઉ હેન્દ્રો બિભયાંચકાર યચ્ ચાસુરીપુત્ર આસ, યદ્ ઉ ચેયદ્વીર્યાવાન્ આસ। સ હેક્ષાંચક્રે - અસુર્યો વા અયમ્ આસુરીપુત્રઃ। સ પ્રત્યક્ષમ્ અસ્મભ્યં વદતિ પરોક્ષમ્ અસુરેભ્યઃ। હન્તૈનં હનાનીતિ

તસ્ય હ વજ્રેણ શીર્ષાણિ પ્રચિચ્છેદ। તાન્ય્ એવ વયાંસ્ય્ અભવન્। તદ્ યત્ સોમપાનમ્ આસીત્ સ કપિઞ્જલો ઽભવત્। તસ્માત્ સ બભ્રુર્ ઇવ। બભ્રુર્ ઇવ હિ સોમઃ। અથ યત્ સુરાપાનમ્ આસીત્ સ કલવિંકો ઽભવત્। તસ્માત્ સ મત્ત ઇવાવક્રન્દતિ। અથ યદ્ અન્નાદનમ્ આસીત્ સ તિત્તિરિર્ અભવત્। તસ્માત્ સ બહુરૂપ ઇવ। બહુરૂપમ્ ઇવ હ્ય્ અન્નમ્। તસ્માદ્ ઉ તસ્ય વૃશ્ચિકશ્ શંકુલિષ્ઠ ઇત્ય્ એતદ્ અન્નમ્। સ ત્વષ્ટા હતપુત્રો ઽપેન્દ્રં સોમમ્ આજહ્રે। સ ઇન્દ્ર ઈક્ષાંચક્રે - અસ્માચ્ ચેદ્ વૈ મા યજ્ઞાદ્ અન્તરેત્ય્, અન્તરિતો વૈ તથા યજ્ઞાદ્ ભવાનિ, હન્તૈનં હનાનીતિ

તં હ વજ્રહસ્તો ઽભિદુદ્રાવ। સ ત્વષ્ટા પ્રત્યઙ્ પતિત્વા પત્નીઃ પ્રપેદે। તં હ તત્ર નાનુપ્રપેદે। તસ્માત્ ત્વષ્ટારં પત્નીષુ સંયજન્તિ। તસ્માદ્ ઉ પત્નીઃ પ્રપન્નં ન હન્યાત્। ઉદેયાયેન્દ્રઃ। સ હવિર્ધાનયોર્ એવ દ્રોણકલશે સોમં રાજાનં સંપવિતુમ્ ઉપેયાય। તં હ દ્રોણકલશેનૈવ પ્રતિધાય પીત્વા પ્રવવ્રાજ। અનૂદેયાય ત્વષ્ટા। સ હ પપ્રચ્છ - અસ્તિ કિંચિત્ પરિશિષ્ટા3મ્ ઇતિ। અસ્ત્ય્ અયં સંસ્રાવ ઇતિ હોચુઃ। તં હાગ્નૌ પ્રવર્તયાંચકારેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વ સ્વાહેતિ। તં યત્ પ્રાવર્ત્તયત્ સ એવ વૃત્રો ઽભવત્। સ વર્તમાન એવાગ્નીષોમાવ્ અભિસંબભૂવ। તસ્માદ્ આહુર્ અગ્નીષોમાવ્ અસુર્યાવ્ ઇતિ। સહસ્રેષુ માત્રમૂર્ધ્વમુદદિતિ। તતો હ સ્માનાવચ્છાં ક્ષિતિસ્ ત્રયીવિદ્ભ્યાં સર્વાં શ્રિયં સર્વમ્ અન્નાદ્યમ્ અપિ યદ્ ઇદં ત્રિરાત્રે સહસ્રં પ્રોચ્યતે તદ્ અભિસંબભૂવ। તસ્ય હેદં સર્વં બલિકૃદ્ આસ। કીલાલં હ સ્માસ્મૈ નદ્યો વહન્તિ। અથ હાભિયુગ્વાનો નામાષ્ટૌ દેવાનાં સહચરા આસુર્, અષ્ટૌ પિતૄણામ્, અષ્ટૌ મનુષ્યાણામ્, અષ્ટાવ્ અસુરાણામ્। તેષાં હ સ્મેન્દ્રો માયયા ઽષ્ટમો ભવતિ વૃત્રં જિઘાંસન્। તસ્માદ્ ઉ હૈનમ્ ઇન્દ્ર એવ જઘાન। યદ્ ઇન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વ સ્વાહેતિ પ્રવર્તયાંચકાર, અથ યદ્ ધ પ્રાવર્તયિષ્યદ્ ઇન્દ્રસ્ય શત્રુર્ વર્ધસ્વ સ્વાહેતિ

શશ્વદ્ ધૈનં નાહનિષ્યત્। તમ્ અયમ્ ઇન્દ્રં સોમો રાજા પીતો અનુપહૂતો ઽહિનોત્। તસ્ય હ સર્વેભ્ય એવ છિદ્રેભ્યઃ પ્રેયાય, મુખાદ્ એવ ન। તસ્માદ્ ઉ હ ભિષજ્ય આસ। તસ્યેદવાયોય સૈવ સુરાવારિટકા બભૂવ। યચ્ છિશ્નાત્ સા પરિસ્રુક્। ત્રિર્ નિરષ્ઠીવત્। તદ્ યત્ પ્રથમં નિરષ્ઠીવત્ તદ્ એવ કર્કન્ધ્વ્ અભવદ્, યદ્ દ્વિતીયં તદ્ બદરં, યત્ તૃતીયં તત્ ક્વલમ્। તસ્માદ્ એતેષામ્ અન્નં ચૈવ રસાઃ ખાટ્કૃત્ય ચતુર્થં નિરષ્ઠીવત્। તદ્ એવામ્રમ્ અભવત્। તમ્ એવં સન્તં દેવો અભિતો નિષેદુઃ। અયં ન એકો વીરો ઽભૂત્। સ ઇત્થં ન્યગાત્। ક્વ ભવામ ઇતિ। સ હોવાચ ન વૈ વિદ્મ ય ભુવમ્ ઇતિ। કિમ્ ઇતિ। ચુક્ષુષામિ વા ઇતિ। અથ હ સ્મ તતઃ પુરા ક્ષુત્વૈવ મ્રિયન્તે। તં હોચુઃ - ક્ષુહિ, જીવેતિ ત્વા વક્ષ્યામ ઇતિ. સ હ ક્ષુવાવ। તં હ જીવેત્ય્ ઓચુઃ। સ હ જિજીવ। તસ્માદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ ચુક્ષ્વાંસમ્ આહુર્ જીવેતિ। તસ્માદ્ ઉ યમ્ એવ મન્યેત તં બ્રૂયાજ્ જીવેતિ। તસ્ય યન્ નસ્ત ઇયાય --

-તાવ એવ સિંહ્યાવ્ અભવતામ્। યદ્ અક્ષિભ્યાં તૌ શાર્દૂલૌ, યત્ કર્ણાભ્યાં તૌ વૃકૌ વૈલૂષૌ, યદ્ અપપક્ષાભ્યાં તાવ્ અપાષ્ટિહૌ। તસ્માદ્ એતે વયસાં વીર્યાવત્તરાઃ। ઇન્દ્રો હ્ય્ એતેષામ્ આજાનમ્। અથ યદ્ અવાગ્ ઇયાય તદ્ ઇદં ક્ષુદ્રં શ્વાપદં બભૂવ। સ હ વિષિક્તશ્ શિશ્યે। અપિ હ તૃણૈર્ અભિવિલૂઢ આસ। તં હોચુઃ ક્વેવાસિ ક્વેવ ત્વાભિષજ્યામ ઇતિ। તસ્માદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ ઉપતાપિનં પૃચ્છન્તિ ક્વેવ તે રુજતિ ક્વેવ તે ઽભિષજ્યામ ઇતિ। સ હ તૃણાન્ય્ અભિપરિદિશન્ન્ ઉવાચેદમ્ ઇવૈવમ્ આભિતો ઽસ્મીદમ્ ઇવૈવમ્ આભિતો ઽભિષજ્યતેતિ। તદ્ અગ્નિમ્ અબ્રુવન્ન્ ઇદં દહેતિ। તદ્ અગ્નિર્ અદહત્। તત્ પર્જન્યમ્ અબ્રુવન્ન્ ઇદમ્ અભિ વર્ષેતિ। તત્ પર્જન્યો ઽભ્યવર્ષત્। તત્ કલ્યાણ્ય ઓષધયો ઽજાયન્ત। તા ધેનૂભિર્ આધયન્। તત્ પયો ઽદુહન્। ત એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનૈનમ્ અયાજયન્। તસ્ય પ્રતિધુક્ પ્રાતસ્સવને વાનયત્। પ્રતીવ વા અનેનાધાયીતિ તસ્માત્ પ્રતિધુક્। શ્રિતં માધ્યંદિને સવને, શ્રેષ્ઠેવ વા અનેનેતિ તસ્માચ્ છ્રિતમ્। દધિ તૃતીયસવને, ઽધાયીવ વા અનેનેતિ તસ્માદ્ દધિ। સ યથા ચ હ પુર આસાતિતરાં હ તત આસ। સ યસ્ સોમવામી વા સોમાતિપવિતો વા સ્યાત્ સ એતેન યજેત। યથા ચ હ પુરા ભવત્ય્ અતિતરાં હ તતો ભવતિ। તસ્માદ્ ઉ હ સોમવામિનં વા સોમાતિપાવિતં વા ન પરિચક્ષીત। ઇન્દ્રો હ્ય્ અપિ તથાસ

અથૈષ ઋતપેયઃ। દેવેભ્યો વા ઊર્ગ્ અન્નાદ્યમ્ ઉદક્રામત્। સોમાહુતિર્ હ વા એભ્યસ્ સોચ્ચક્રામ। સો એવ વિરાટ્। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ એતેમાં વિરાજમ્ અન્વિચ્છામેતિ। તે તપો ઽતપ્યન્ત। ત એત વિરાજં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્ત। તમ્ અભ્ય્ અદીક્ષન્ત। ત એકમ્ અહર્ નાશ્નન્। તસ્યૈ નિયાનમ્ અન્વવાપશ્યન્। તે ઽબ્રુવન્ ભૂયો ન્વ્ એવ તપસ્ તપ્યામહા ઇતિ। તે દ્વિતીયમ્ અહર્ નાશ્નન્। તસ્યૈ ઘોષમ્ ઉપાશૃણ્વન્। તે ઽબ્રુવન્ ભૂયો ન્વ્ એવ તપસ્ તપ્યામહા ઇતિ। તે તૃતીયમ્ અહર્ નાશ્નન્। તાં પરાપશ્યન્ યથા મહાન્તં ગિરિમ્ ઉ દીક્ષિતં યથા વા મહદ્ અભ્રમ્ એવમ્। તામ્ અભિક્રામમ્ અપક્રામમ્ અભ્યત્સરન્। ય ઉ હ વૈ મૃગં પરાઙ્ એવાભિત્સરતિ, નૈનં સ ગૃહ્ણાતિ। અથ ય એનમ્ અભિક્રામમ્ અપક્રામમ્ અભિત્સરતિ, સ એવૈનં ગૃહ્ણાતિ। તાં દશમેનૈવાહ્નાવરુન્ધત। દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

તસ્યાપશ્ ચ ઘૃતં ચ વ્રતમ્। અશીરા વા આપો ઽશરીરં ઘૃતમ્ અશરીરા સ્વધા। અશરીરેણાશરીરાં સ્વધામ્ અવરુણધામહા ઇતિ। એતાવચ્છો વ્રતયતિ। એતાવતી વૈ પુરુષસ્ય માત્રા - નેત્ પુરુષમ્ અતિવ્રતયાનીતિ। અથો હૈતત્ પર્વશ એવાત્મનો ઽઙ્ગાનિ પ્રતિસંદધાતિ. સર્પિષ્માન્ અન્તરેણ ભવતિ - સમષ્ટ્યૈ। સપ્તદશસ્તોમો ભવતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિર્ નષ્ટસ્યાનુવેત્તા। સ યો નષ્ટસ્યાનુવેત્તા, તેનેમાં સ્વધામ્ અનુવિન્દામેતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતો - યદ્ય્ અસ્મિન્ લોકે રથન્તરેણાનુવિન્દામ, યદ્ય્ અન્તરિક્ષે વામદેવ્યેન, યદ્ય્ અમુષ્મિન્ લોકે બૃહતેતિ। તસ્યૌદુમ્બરસ્ સોમચમસો દક્ષિણા ભવત્ય્ - ઊર્ગ્ વા અન્નમ્ ઉદુંબરમ્ - ઊર્જ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। અથો અશરીરો વૈ સોમો, ઽશરીરા સ્વધા - ઽશરીરેણાશરીરાં સ્વધામ્ અવરુણધામહા ઇતિ

તદ્ આહુર્ હુતો દેયા3 અહુતા3 ઇતિ। અહુત ઇત્ય્ આહુઃ। યાતયામેવ વૈ તથા સ્યાદ્ યદ્ ધુતં દદ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ હુત એવ દેયઃ। દેવાનાં વા એષ ભાગઃ। કો દેવાનાં ભાગં દાતુમ્ અર્હતિ। તસ્માદ્ ધુત એવ દેય ઇતિ। યાદૃગ્ અહ વા અસ્મિન્ લોકે અન્નં દદાતિ, તાદૃગ્ અસ્યામુષ્મિન્ લોકે ઽન્નં ભવતિ। એતદ્ ઉ હ વા અમુષ્મિન્ લોકે પરમમ્ અન્નાદ્યં યત્ સોમપીથઃ। એષા હૈવાસ્ય સોમાહુતિર્ અમુષ્મિન્ લોકે ઽન્નં ભવતિ।
ઋતં સત્યં વદન્તો ભક્ષયન્તિ। ઋતેન હિ તે તાં સત્યેનાન્વવિન્દન્। ઋતમ્ અમૃતમ્ ઇત્ય્ આહ। ઋતેન હિ તે તદ્ અમૃતમ્ અન્વવિન્દન્। ઓ યિ જ્વરા ઓયિ જૂવેતિ સામનિધને ભવતો વાચસ્ સત્યે। વાચો હિ તે તાં સત્યેનાન્વવિન્દન્।
તેન હૈતેનાથો દિવો ગાર્ગ્ય ઈજે કેશી દાર્ભ્ય ઋજિશ્વા વાતવાત ઇતિ। સ હર્જિશ્વા વાતવાતો ઽવતતામ। તમ્ ઉ હ વૃષશુષ્મેણ કુમારેણાર્જિશ્વનેનાક્તાક્ષેણોપનિષેદુર્ - યદ્ય અયમ્ ઉ રિષ્યત્ય્ અનેનેદં સમાપયિષ્યામ ઇતિ। સ હ તતામ। સ હ તાન્તઃ પરં લોકં જગામ। સ હામુષ્મિન્ લોકે પિતરમ્ આજગામ

તસ્ય હ કલ્યાણો લોક આસ। સ હોવાચ - તત, કસ્યાયં લોક ઇતિ। મમેતિ હોવાચ. અથ હાન્યો લોકઃ કલ્યાણતર આસ। કસ્યો અસાવ્ ઇતિ। તવેતિ હોવાચ। સ હોવાચ - તત, યત્ ત્વં મદ્ ભૂયો દદિવાન્ અસિ, ભૂયસ્ તે મદ્ અનૂક્તમ્. અથ કથં તવાયં લોકો, ઽસૌ મમેતિ। સ હોવાચ - વ્રતપયોદ્ધ્યો વૈ કિલ પુત્રકાસૌ લોક આસ। વ્રતોપયોધિતર એવ નૌ ત્વમ્ અસિ। તસ્માદ્ અયં મમ લોકો ઽસૌ તવેતિ। ગચ્છેતિ હોવાચ, સં વાવાપ્સ્યસિ। યં વાવ કામં કમિતાસિ, સ તે કામસ્ સમર્ધિતા। વક્રિતાસ્ ત્વ્ એવાંગુલીઃ કુરુતાદ્ ઇતિ। સ હ સમાપ। સ હ સમાપ્યોવાચાપિપાત્ર એવ સ્યો બ્રાહ્મણાનામ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। સ હાપિપાત્ર એવ બ્રાહ્મણાનામ્ આસ। તતો હ વા ઇદમ્ અર્વાચીનમ્ આર્જિશ્વના અપિપાત્રાઃ

અથૈષ ચિતિસ્તોમઃ। પ્રજનનકામો યજેત। તસ્ય પૃષ્ઠસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યોભયે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ અયુજશ્ ચ યુગ્મન્તશ્ ચ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભયે સ્તોમાઃ। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। અથો આહુ સ્વર્ગકામ એવૈનેન યજેતેતિ। તસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવત સ્વર્ગ્યે, સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સર સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

તસ્ય દ્વ્યુત્તરાણ્ય્ ઉત્તરાણિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાનઃ। યજમાનમ્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે પ્રતિષ્ઠાપયતિ। અથો આહુર્ ઇષ્ટકે એવૈતે ઉપધીયેતેતિ। અથો દ્યાવાપૃથિવી એવાથો બૃહ્દ્રથન્તરે એવાથો અહોરાત્રાવ્ એવાથો અવસ્રવાવ્ એવાથો અપચ્છાદાવૈવ। છદિર્ ઇવ હ ખલુ વા એષ યજ્ઞક્રતુઃ। ન હ વૈ છદિષ્મતો ગૃહાન્ અતિવર્ષતિ. નૈનં પાપ્માતિવર્ષતિ ય એવં વેદ। અથો આહુર્ અન્વિષ્ટીનાં હેદ્ વા એષ એકો યજ્ઞક્રતુર્ ઇતિ। સ યસ્ સંવત્સરભૃતા વા સંવત્સરભૃતા વાગ્નિના ચિત્યેન યજેત, સ એતેન યજેત। સદ્યો હૈવાસ્ય સંવત્સર ઋતુશો માસશો ઽર્ધમાસશો રાત્રિશો ઽન્વિષ્ટો ભવતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવસ્ - તેનર્તુશઃ। અથ યદ્ દ્વાદશસ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરસ્- તેન માસશઃ। અથ યચ્ ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરસ્ - તેનાર્ધમાસશઃ। અથ યચ્ ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરસ્ - તેનાર્ધમાસશઃ। અથ યત્ ત્રીણિ ષષ્ટિશતાનિ સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ - તાવતીસ્ સંવત્સરસ્ય રાત્રયસ્ -તેન રાત્રિશઃ। સદ્યો હૈવાસ્ય સંવત્સરો ઽન્વિષ્ટો ભવતિ ય એવં વેદ

અથૈતૌ રાશિ-મરાયૌ। પ્રજનનકામો હૈતાભ્યાં યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય। દ્વન્દ્વં પ્રજાઃ પશૂન્ સૃજેયેતિ। સ એતૌ યજ્ઞાવ્ અપશ્યત્। તાવ્ આહરત। તાભ્યામ્ અયજત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। દ્વન્દ્વં પ્રજાઃ પશૂન્ અસૃજત। સ યઃ કામયેત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, દ્વન્દ્વં પ્રજાઃ પશૂન્ સૃજેયેતિ, સ એતાભ્યાં યજેત। બહુર્ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે, દ્વન્દ્વં પ્રજાઃ પશૂન્ સૃજતે। સ રાશિશ્ ચતુશ્ચત્વારિંશો ભવતિ, રથન્તરસામા। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરં, ક્ષત્રં ચતુશ્ચત્વારિંશઃ। બ્રહ્મણા ચ ક્ષત્રેણ ચ સયુગ્ભ્યાં બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયા ઇતિ। યદ્ વ્ એવૈતાનિ સ્તોત્રાણિ બહુલાન્ય્ ઉદપદ્યન્ત ઇવ તસ્માદ્ રાશિઃ। અષ્ટાચત્વારિંશો મરાયો ભવતિ બૃહત્સામા। બ્રહ્મ વા અષ્ટાચત્વારિંશઃ, ક્ષત્રં બૃહત્। દ્વે હિ તે ગાયત્ર્યૌ યદ્ અષ્ટાચત્વારિંશઃ। બ્રહ્મણા ચ ક્ષત્રેણ ચ સયુગ્ભ્યાં બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયા ઇતિ। યદ્ વ્ એવૈતાનિ સ્તોત્રાણિ જ્યાયાંસીવ ચ ભવન્તિ તસ્માન્ મરાયઃ। જ્યાયાન્ હ્ય્ એવ રાશેર્ મરાયો ભવતિ

તૌ વા એતૌ ભૂમૈવ સ્તોમાનામ્। તૌ યૌ ભૂમા સ્તોમાનાં તાભ્યાં બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયા ઇતિ। તયોસ્ સહ દીક્ષા, સહ ક્રયસ્, સહોપસદઃ। ક્રીત્વા તુ નાનોપનહ્યન્તિ। નાનર્ત્વિજો ભવન્તિ। તદ્ આહુસ્ સંસવો વા એષ યન્ નાનર્ત્વિજો ભવન્તિ। યન્ ન્વાવ દૂરાત્ સંસૂયતે તદ્ અરમણીયમ્। અથ કિં યદ્ અન્તિકાત્ સમાના એવર્ત્વિજ સ્યુર્ ઇતિ। નો હ તુ તથા સદ્યસ્ સંતિષ્ઠેયાતાં નાનૈવર્ત્વિજ સ્યુઃ। તે વાવ સમાનં પ્રવરં પ્રવૃણતે, સમાનીમ્ આશિષમ્ આશાસતે। તસ્માન્ નાનૈવર્ત્વિજ સ્યુર્ ઇતિ। અથો આહૂ રાશિનૈવ પૂર્વેણેષ્ટ્વાવભૃથાદ્ ઉદેત્ય મરાયાય દીક્ષેતેતિ। અયમૌ હ તુ તથા સ્યાતામ્। સમાની હિ યમયોર્ યોનિસ્, સહ જાયેતે, સહ વર્ધેતે। તસ્માત્ સહૈવ સ્યાતામ્ ઇતિ। તાભ્યાં હૈતાભ્યામ્ ઉગ્રાયુધો માનશ્ચિત્ત ઈજે। અથો અલન્દો વાત્સ્યસ્ તયોર્ હ પરશ્શતા અન્યસ્મિન્ સમા આસુઃ, પરશ્શતા અન્યસ્મિન્। તથા બહુર્ હ પ્રજજ્ઞાતે। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ

અથૈતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ। ગૌર્ આયુર્ અસ્કન્દત્। તતો જ્યોતિર્ અજાયત। અયં વૈ લોક આયુર્ અસૌ ગૌર્ ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં જ્યોતિઃ। તમ્ એતં પુરસ્તાદ્ અકુર્વાતાં, યથા પુત્રમ્ એવમ્। ઇતો વા અયમ્ ઊર્ધ્વો લોકો ઽર્વાઙ્ અસાવ્ અમુતઃ। તદ્ ઇદમ્ એનયોઃ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિઃ પર્યૂઢં, તેન પશ્યામઃ। તૌ યોગમ્ ઉપપ્રયન્તાવ્ અન્તમ્ અભિ જ્યોતિર્ વ્યુદૌહતામ્। સ યથા પિતરૌ પુત્રં પૂર્વં યન્તં પશ્ચાદ્ અન્વિયાતાં , તાદૃક્ તત્। એતન્ મિથુનીસ્તોમા ભવન્તિ યદ્ વિજ્યન્તે। મધ્યે વૈ જાયાપત્યોઃ પુત્રઃ શેતે। તૌ યથા મિથુનીભવિષ્યન્તાવ્ ઇત્થાદ્ વેત્થાદ્ વા પુત્રં પરિહરેયાતાં તાદૃગ્ એવૈતત્। ત એત ઊનાતિરિક્તા મિથુના પ્રજનય સ્તોમાઃ। સ યઃ કામયેત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ સ એતૈર્ યજેત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે

અથૈષ શુનસ્કર્ણસ્તોમઃ। શુનસ્કર્ણો હ વૈ વાર્ષ્ણ્યકઃ પુણ્યકૃદ્ આપાપકૃદ્ આસ। સ હ ચકમે - પુણ્યમ્ એવાસ્મિન્ લોકે કૃત્વા પાપંકૃત્ય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ પુણ્યમ્ એવાસ્મિન્ લોકે કૃત્વા પાપંકૃત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છત્। સ યઃ પુણ્યકૃત્ કામયેત પુણ્યમ્ એવાસ્મિન્ લોકે કૃત્વા પાપંકૃત્ય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। પુણ્યમ્ એવાસ્મિન્ લોકે કૃત્વા પાપંકૃત્ય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ। સ ત્રિવૃદ્ ભવતિ। પરાઙ્ ઇવ હ વા એષઃ। સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અભિનિર્મૃષ્ટો યત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। પરાઙ્ એવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। તસ્ય પરાંચ્ય્ એવ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, પરાઞ્ચિ શસ્ત્રાણિ, પરાઞ્ચિ પૃષ્ઠાનિ, પરાચીર્ વિષ્ટુતયઃ। પરાઙ્ એવ સર્વો ભવતિ। પ્રવતીષુ સ્તુવન્તિ। પરાઞ્ચમ્ એવૈનં તદ્ અમું લોકં ગમયન્તિ

તસ્ય વામદેવ્યં પૃષ્ઠં ભવતિ સ્વારમ્। સ્વારાણિ સર્વાણિ સામાન્ય્ અવકલ્પયન્તિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। પ્રાણૈર્ એવ તત્ પ્રાણાન્ ઉદ્ગાતા યજમાનસ્ય નિસ્વરતિ। તદ્ આહુર્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય સ્તોત્રે જઘનેન ગાર્હપત્યં દક્ષિણા પ્રાવૃત્ય નિપદ્યેત। તત એવ સ્વર્ગં લોકમ્ એતીતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ વિકર્ષો વૈ તથા યજ્ઞસ્ય ભવતિ યદ્ અસંસ્થિતે નિપદ્યેત। યદૈવ સર્વં કર્મ સંતિષ્ઠેત યદા વશયા ચરેયુઃ। અથ જઘનેનાહવનીયં દક્ષિણા પ્રાવૃત્ય નિપદ્યેત। તત એવ સ્વર્ગં લોકમ્ એતીતિ। અસૌ વા આદિત્ય આહવનીયઃ। એષ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। એતસ્મિન્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે ઽન્તત પ્રતિતિષ્ઠતિ

અથૈષ મનુસ્તોમઃ। મનુશ્ ચ વૈ યમશ્ ચ વૈવસ્વતાવ્ આસ્તામ્। સો ઽકામયત મનુર્ અસ્મૈ માં લોકાય રાજ્યાય દેવાસ્ સુવીરન્ન્ અમુષ્મૈ યમમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ તમ્ અસ્મૈ લોકાય રાજ્યાય દેવા અસુવતામુષ્મૈ યમમ્। સ વા એષ સદશો ભવતિ। સદંશો(સંદંશો?) હ વા એષ યત્ સદશઃ। સ યથા સંદંશેન સંદશ્ય હરેદ્ એવમ્ એવૈનમ્ એતેન સંદંશે। સંદશ્યાસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકં જહાર। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। વજ્રો વૈ રથન્તરમ્। વજ્રેણૈવૈનં તદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ અભિનિર્જઘાન। સ યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ સ્યાદ્ યો અભિચરેદ્ ય સ્પર્ધેત સ એતેન યજેત। એતેનૈવૈતં સંદંશેન સંદશ્યાસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકં હરતિ। વજ્રો વૈ રથન્તરમ્। વજ્રેણૈવૈનં તદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ અભિનિર્હન્તિ। તસ્મિઞ્ એતાનિ ઘોરાણિ સામાન્ય્ અવકલ્પયન્તિ

જમદગ્નેસ્ સપ્તહં વિદ્રથં ચક્ષુંષીતિ યાન્ય્ અભિચરણીયસ્ય રૂપં સામાનિ તાનિ સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ। અથો આહુર્ અન્નાદ્યકામ એવૈનેન યજેતેતિ। સર્વો હ વા અન્યો વિરાજમ્ અતિષ્ટૌતિ। એષ હ વાવ વિરાજં નાતિષ્ટૌતિ યો દશભિ સ્તુતે। દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવત્ય્ - અન્નં વૈ રથન્તરમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્મિન્ન્ એતાનિ સામાન્ય્ અવકલ્પયન્ત્ય્ - અર્કાર્કપુષ્પે દૈર્ઘશ્રવસમ્ ઇતિ યાન્ય્ અન્નાદ્યસ્ય રૂપં સામાનિ તાનિ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષ ગાયત્રઃ। તસ્ય ત્રિવૃતિ પ્રાતસ્સવને પઞ્ચદશમ્ અચ્છાકવાસ્યાજ્યં, સપ્તદશં માધ્યંદિનં સવનમ્, એકવિંશં તૃતીયસવનમ્। ઉક્થ્યો યજ્ઞ ઉભય સામની। પુરોધાકામો હૈતેન યજેત। તદ્ યત્ ત્રિવૃતિ પ્રાતસ્સવને પઞ્ચદશમ્ અચ્છાવાકસ્યાજ્યં ભવતિ - બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। ક્ષત્રં પઞ્ચદશો - બ્રહ્મૈવ તત્ ક્ષત્રસ્ય પુરસ્તાદ્ દધાતિ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયસ્ય પુરોહિતઃ। અથો હૈતત્ બ્રહ્મણ એવ ક્ષત્રમ્ અનુ વર્ત્મ કરોતિ। સપ્તદશં માધ્યંદિનં સવનમ્। વિડ્ વૈ સપ્તદશઃ। એષ ઉ હ વૈ દ્વિતીયો રાજા યત્ પુરોહિતઃ। વિશો વા એષ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છતિ ય શ્રિયમ્ અશ્નુતે। વિશ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છાનીતિ તસ્માત્ સપ્તદશં માધ્યંદિનં સવનં ભવતિ। અથો હૈતદ્ બ્રહ્મણે ચૈવ ક્ષત્રાય ચ વિશમ્ અનુયુવં કરોતિ

તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ, બૃહદ્ બ્રહ્મસામ। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરમ્। ક્ષત્રં બૃહત્। બ્રહ્મૈવ તત્ ક્ષત્રસ્ય પુરસ્તાદ્ દધાતિ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયસ્ય પુરોહિતઃ। અથો હૈતત્ બ્રહ્મણ એવ ક્ષત્રમ્ અનુ વર્ત્મ કરોતિ। સ ઉક્થ્યો ભવતિ। વિડ્ વા ઉક્થાનિ। એષ ઉ હ વૈ દ્વિતીયો રાજા યત્ પુરોહિતઃ। વિશ ઉ વા એષ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છતિ ય શ્રિયમ્ આશ્નુતે। વિશ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છાનીતિ તસ્માદ્ ઉક્થ્યો ભવતિ। અથો હૈતદ્ બ્રહ્મણે ચૈવ ક્ષત્રાય ચ વિશમ્ અનુયુવં કરોતિ। તાન્ય્ એકવિંશાનિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એષ ઉ હ વૈ શ્રીઃ। એતામ્ એવ તચ્ છ્રિયમ્ અન્તતો ઽભ્યારોહતિ। સ ઉ એવ સર્વસ્ સંસ્તુતો ગાયત્રીમ્ એવાભિસંપદ્યતે। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। યદો વૈ બ્રહ્મવર્ચમ્ ઋધ્નોત્ય્ અથ સ તસ્ય પુરોધાં ગચ્છતિ। સ યદા પુરોધાં ગચ્છેદ્ અથ કામયેતાચ્યાવ્યો ઽસ્યૈ પુરોધાયૈ સ્યાં, ન ચ્યવેયેત્ય્ એતસ્યૈવ સતઃ, પંચદશં બ્રાહ્મણાચ્છંસિન આજ્યં કુર્યાત્ તત્। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। ક્ષત્રં પંચદશઃ। તદ્ એતદ્ બ્રહ્મણોભયતઃ ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણાતિ। સ હાચ્યાવ્યઃ પુરોધાયૈ ભવતિ, ન ચ્યવતે

અથૈષ ગૌતમસ્ય ચતુષ્ટોમઃ। ગૌતમો વા અકામયતાવ પશૂન્ રુન્ધીય ભૂમાનં પશૂનાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સો ઽવ પશૂન્ રુન્ધ ભૂમાનં પશૂનામ્ અગચ્છત્। સ યઃ કામયેતાવ પશૂન્ રુન્ધીય ભૂમાનં પશૂનામ્ ગચ્છેયમ્ ઇતિ સ એતેન યજેત। અવ હૈવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ભૂમાનં પશૂનાં ગચ્છતિ। તસ્ય ચતસૃષુ બહિષ્પવમાનં ભવતિ। ચતુષ્પાદા વા અશ્વાસ્ સન્તશ્ ચતુશ્શફાઃ। તે યે ચતુષ્પાદાઃ પશવશ્ ચતુશ્શફાસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। અષ્ટાસ્વ્ અષ્ટાસ્વ્ આજ્યાનિ। અષ્ટશફા વૈ પશવઃ। તે યે ઽષ્ટાશફાઃ પશવસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। દ્વાદશો માધ્યંદિનઃ। દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। યત્ ક્ષુદ્રં પશૂનાં તજ્ જાગતમ્। તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। ષોડશાનિ પૃષ્ઠાનિ। ષોડશકલા વૈ પશવો યાંશ્ ચ વિદ્મ યાંશ્ ચ ન। તાન્ એવૈતેન કલશો ઽવરુન્દ્ધે। સ વિંશ આર્ભવઃ પવમાનઃ। દ્વે વા એતે દશદશિન્યૌ વિરાજૌ યદ્ વિંશતિઃ। વિંશતિપ્રતિષ્ઠાના વૈ પશવો વૈરાજાઃ। તે યે વિંશતિપ્રતિષ્ઠાના પશવો વૈરાજાસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। અથ ચતુર્વિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। ચતુષ્પાદા વૈ પશવો વૈરાજાઃ। તે યે ચતુષ્પાદાઃ પશવો વૈરાજાસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। અથો ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ. સંવત્સરેણૈવૈનાંસ્ તત્ પરિગૃહ્યાત્મન્ન્ અધત્ત। ન હ ખલુ વા એષો ઽગ્નિષ્ટોમો નોક્થ્ય ઉભયમ્ ઇવૈવ નો વા એતે ગ્રામ્યાઃ પશવો નારણ્યા ઉભયમ્ ઇવૈવ। તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે

અથૈષો ઽપૂર્વઃ। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, ન મદ્ અન્યઃ પૂર્વ સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। નાસ્માદ્ અન્યઃ પૂર્વ આસીત્। સ યઃ કામયેત બહુઃ પ્રજાયેય ન મદ્ અન્યઃ પૂર્વ સ્યાદ્ ઇતિ સ એતેન યજેત। બહુ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે નાસ્માદ્ અન્યઃ પૂર્વો ભવતિ। સ ત્રિવૃદ્ રથન્તરસામા ભવતિ। ન હ વૈ ત્રિવૃત સ્તોમાદ્ અન્યઃ પૂર્વ સ્તોમો ઽસ્તિ, ન રથન્તરાત્ પૃષ્ઠાદ્ અન્યત્ પૂર્વં પૃષ્ઠમ્ અસ્તિ, ન પ્રજાપતેર્ અન્યા પૂર્વા દેવતાસ્તિ। તદ્ યદ્ એતાન્ય્ અપૂર્વાણિ તસ્માદ્ અપૂર્વઃ। અથો મનો વૈ પ્રજાપતિઃ। નો વૈ મનસો ઽન્યત્ કિં ચન પૂર્વમ્ અસ્તિ। તસ્માદ્ ઉ એવાપૂર્વઃ। સ ત્રિવૃદ્ ભવતિ - ન્યૂનં વૈ ત્રિવૃત્। ન્યૂનં પ્રજનનમ્ - તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ - પ્રજનનં વૈ રથન્તરં - તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્ - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

અથૈષ પઞ્ચશારદીયઃ। મરુતો વા અકામયન્તૌજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમ દેવાનાં સ્યામ, જયેમ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। ત એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ ત ઓજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમા દેવાનામ્ આસન્ન્, અજયન્ સ્વર્ગં લોકમ્। ઓજિષ્ઠો બલિષ્ઠો ભૂયિષ્ઠો વીર્યવત્તમ સ્વાનાં ભવતિ, જયતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। સ વા એષ વિશામ્ એવ યજ્ઞઃ। વિશો વૈ મરુતસ્ તસ્માદ્ વિશાં યજ્ઞઃ। તેન હૈતેનૈકયાવા કાંદમ ઈજે। સ હૌજિષ્ઠશ્ ચૈવ બલિષ્ઠશ્ ચ ભૂયિષ્ઠશ્ ચ વીર્યવત્તમશ્ ચ સ્વાનામ્ આસ, જિગાય વા લોકં ન વા। સ સપ્તદશો ભવતિ - પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજનનં - સ યઃ પ્રજનનં સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ - પ્રજનનં વૈ રથન્તરં - તદ્ યત્ પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। સ ઉક્થ્યો ભવતિ - પ્રજા વૈ પશવ ઉક્થાનિ - પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયા ઇતિ

તસ્ય પઞ્ચ શરદઃ પઞ્ચોક્ષાણઃ પ્રોક્ષિતાશ્ ચરન્તિ। તદ્ યત્ પઞ્ચશરદઃ પઞ્ચોક્ષાણઃ પ્રોક્ષિતાશ્ ચરન્તિ, તસ્માત્ પઞ્ચશારદીયઃ। ત ઉ સર્વે પૃશ્નયો ભવન્તિ। મરુતઃ પૃશ્નિમાતર ઇતિ વા આહુઃ। અથો ઋચાભ્યનૂચ્યતે મરુતઃ પૃશ્નિમાતર ઇતિ। તસ્માત્ પૃશ્નયો ભવન્તિ। વીર્યં વૈ દેવાનાં હવિઃ। તદ્ આત્મભ્ય એવાગૃહ્ણત। તદ્ યન્ મરુદ્ભ્ય એવ ભવતિ વીર્યમ્ એવ તદ્ આત્મસુ દધતે। મરુદ્ભ્ય ઉજ્જેષિભ્ય ઇતિ મરુદ્ભ્ય સ્વાપિભ્ય ઇતિ મરુદ્ભ્ય સ્વતવદ્ભ્ય ઇતિ મરુદ્ભ્ય એવ મરુદ્ભ્ય ઇતિ મરુદ્ભ્યો ઽભિષ્ટિભ્ય ઇતિ। તદ્ યન્ મરુદ્ભ્ય ઉજ્જેષિભ્ય ઇતિ યથા તં કામમ્ ઉજ્જયેદ્ યત્કામો યજેત। અથ યન્ મરુદ્ભ્ય સ્વતવદ્ભ્ય ઇતિ મરુતો હ વા ઇદં સર્વં સ્વમ્। તાન્ એવૈતત્ સ્વેન પ્રીણાતિ। તસ્મૈ પ્રીતા સ્વં પ્રત્યવર્જન્તિ। તેન પ્રત્યવસૃષ્ટેન યજતે। અથ યન્ મરુદ્ભ્ય એવ મરુદ્ભ્ય ઇતિ --

-બહવો હ વૈ મરુતો યાંશ્ ચ વિદ્મ યાંશ્ ચ ન। તે નસ્ સર્વે પ્રીતા આસન્ન્ ઇતિ। અથ યન્ મરુદ્ભ્યો ઽભીષ્ટિભ્ય ઇતિ યથા તં કામં સ્વાભ્યાપ્તમ્ અભ્યશ્નુવીત તત્કામો યજેત। તાન્ એતાન્ પશૂન્ આલભેત। દીક્ષિષ્યમાણ એકમ્ ઉપવસથ એકં પ્રસુત એકમ્ અનૂબન્દ્યાયામ્ એકમ્ ઉદવસાનીયાયામ્ એકમ્ એવમ્ એતાન્ પશૂન્ આલભેત। અથ હૈક આહુઃ પઞ્ચરાત્ર એવૈષ સ્યાત્। તત્રૈવૈતાન્ અન્વહં પશૂન્ આલભેતેતિ। તદ્ ઉ હોદર શાણ્ડિલ્ય સ્થવિરમ્ એકયાવાનં પપ્રચ્છ યદ્ ઇદં વિવદન્તે પઞ્ચરાત્ર એવાસેત્ય્ એક, ઉક્થ્ય એવ સપ્તદશ ઇત્ય્ એકે કથં સ આસેતિ। સ હોવાચોક્થ્યમ્ એવ નસ્ તં સપ્તદશમ્ એકાહમ્ અભ્યવેદયન્તેતિ। અથ હૈક આહુર્ અતિરાત્ર એવૈષ સ્યાત્। કથં પઞ્ચ વર્ષાણિ યજ્ઞ આગૂર્ણો ઽનતિરાત્ર સ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ધ તન્ ન તથા। અગ્નિષ્ટોમ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકે। અગ્નિષ્ટોમાદ્ વૈ સર્વે યજ્ઞક્રતવસ્ તાયન્ત ઇતિ। તદ્ ઉ હ તન્ નો એવ તતા. ઉક્થ્યો હૈવ સ સપ્તદશ સ્યાત્। વિડ્ વા ઉક્થ્યાનિ। વિટ્ સપ્તદશઃ। વિશામ્ એવ યજ્ઞઃ। તસ્માદ્ ઉક્થ્ય એવ સપ્તદશ સ્યાદ્ ઇતિ। તસ્ય મરુતાં ચાર્કો મરુતાં ચ સંસ્તોભ ઇત્ય્ એતે આદિષ્ટસામની પવમાનયોર્ ભવતઃ। સ્તોમમ્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અથૈષો ઽભિજિત્। દેવાસુરા વા એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત। અસ્મિન્ ભુવને તે દેવા અકામયન્તાભીમાન્ લોકાન્ જયેમાસુરાન્ સ્પર્ધામ ભ્રાતૃવ્યાન્ ઇતિ। ત એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તેનેમાન્ લોકાન્ અભ્યજયન્ન્ અજયન્ સ્પર્ધાં ભ્રાતૃવ્યાન્ અસુરાન્। તદ્ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ બ્યજયંસ્, તદ્ અભિજિતો ઽભિજિત્ત્વમ્। અભીમાન્ લોકાન્ જયતિ જયતિ સ્પર્ધાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। તસ્ય ત્ર્યુત્તરિણ સ્તોમા ભવન્તિ - ત્રયો વા ઇમે લોકા - એષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યૈ। ચતુરાવૃતો ભવન્તિ - ચતસ્રો દિશો - દિશામ્ એવાભિજિત્યૈ। અભિવતીષુ સ્તુવન્ત્ય્ એષામ્ એવ લોકાનામ્ અભિજિત્યૈ। આભીકમ્ અભિનિધનમ્ અભીવર્ત આભીશવમ્ ઇત્ય્ એતાનિ સામાનિ ભવન્ત્ય્, એષામ્ એવ લોકાનામ્ અભિજિત્યૈ

તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ, વામદેવ્યં મૈત્રાવરુણસામ, બૃહદ્ આર્ભવે પવમાને। ઇદં વૈ રથન્તરમ્। અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્। અદ એવ બૃહત્। એષામ્ એવ લોકાનામ્ અનન્તર્હિતાનામ્ અભિજિત્યૈ। તસ્મિન્ન્ એતાનિ પરોક્ષં પૃષ્ઠરૂપાણ્ય્ અવકલ્પયન્તિ, વિશ્વજિતઃ પ્રત્યુદ્યમાય। ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમ્ અહન્। તં વૃત્રં જઘ્નિવાંસમ્ એભ્યો લોકેભ્યસ્ તમો ઽન્વવૃણોત્। સો ઽકામયતાપેદં તમો હનીયેતિ। સ એતમ્ અભિજિતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તસ્ય ત્ર્યુત્તરિણ સ્તોમા ભવન્તિ। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। તેનૈભ્યો લોકેભ્યસ્ તમો ઽપાહત। તં ચતુર્થાલ્ લોકાત્ તમો ઽન્વ્ એવાવૃણોત્। સો ઽકામયતાપૈવેદં તમો હનીયેતિ। સ એતં વિશ્વજિતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તસ્ય ચતુરુત્તરિણ સ્તોમા ભવન્તિ। ચતસ્રો દિશઃ। એષ ઉ હ વૈ ચતુર્થો લોકો યદ્ દિશઃ। તેન ચતુર્થાલ્ લોકાત્ તમો ઽપૈવાહત। તતો વૈ સ સર્વેભ્ય એભ્યો લોકેભ્યસ્ તમઃ પાપ્માનમ્ અપહત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહત્। સર્વેભ્ય એવૈભ્યો લોકેભ્યસ્ તમઃ પાપ્માનમ્ અપહત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહત્। સર્વેભ્ય એવૈભ્યો લોકેભ્યસ્ તમઃ પાપ્માનમ્ અપહત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહતિ ય એવં વેદ

અથૈષ વિશ્વજિત્। ઇન્દ્રો ઽસુરાન્ અજયત્। તેષાં ત્વાનિવ નાજયત્। તમ્ એતેન દેવા અયાજયન્। સ વિશ્વમ્ અજયત્। ઇન્દ્રો વૈ વિશ્વજિત્। યદ્ વા એતેન શિલ્પેનાજયત્ તદ્ વિશ્વજિતો વિશ્વજિત્ત્વમ્। દેવા વા અસુરેભ્યો બિભ્યતસ્ સર્વમ્ ઇદં સંગૃહ્યોર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામન્। યો વૈ સર્વં વિન્દમાનઃ સર્વં ન દદાતિ સ સર્વપરાદાયી। અથ યસ્ સર્વં વિન્દમાનસ્ સર્વં દદાતિ સ સર્વવેદસી। સર્વં વા એષ વિન્દતે યત્ સર્વાન્ સ્તોમાન્ સર્વાન્ ગ્રહાન્ સર્વાણિ પૃષ્ઠાનિ સર્વાણિ છન્દાંસિ વિન્દતે। તસ્ય ચતુરુત્તરિણ સ્તોમા ભવન્તિ। ઇમાન્ એવ લોકાંસ્ ત્રિભિર્ અભિજયતિ। યશ્ ચતુર્થો વિશ્વા એવ તેનાશાસ્ સંભાર્યા ભવન્તિ। પૃષ્ઠાનામ્ એવ સંયોગો નાનાદેવત્યા ભવન્તિ, તેન યુજ્યં તેન રૂપેણ। તદ્ આહુર્ અપથમ્ ઇવ વા એતે યન્તિ યે પાવમાનીભિઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। પવમાનસ્ય તે કવ ઇતિ પર્યાસો ભવતિ। પુનઃ પન્થાનં પર્યવયન્તિ। ન ચત્વારિ ષડ્ભ્યો ભવન્તિ। તેન વિભવન્તિ

અથૈતાન્ય્ આપ્રીર્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। સ સૃષ્ટ્વા રિરિચાનો ઽમન્યત। સ એતાન્ય્ આપ્રીર્ આજ્યાન્ય્ અપશ્યત્। તૈર્ આત્માનમ્ આપ્રીણીતાયાતયામતાયૈ। રિચ્યત ઇવ વા એષ યત્ સર્વં દદાતિ। તદ્ યદ્ એતાન્ય્ આપ્રીર્ આજ્યાનિ ભવન્ત્ય્ આત્માનમ્ એવૈતૈર્ યજમાન આપ્રીણીતે ઽયાતયામતાયૈ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે ય એતાનિ નાનારૂપાણિ નાનાદેવત્યાનિ નાનાછન્દઃસુ સમાને યજ્ઞક્રતૌ સંપ્રોહન્તીતિ। તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ બૃહદ્ ભવતિ - પ્રાણો વૈ બૃહત્। પ્રાણો ગાયત્રી - પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। યદ્ યથાપૂર્વં પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપેયૂ રેવતીર્ ઉત્તમાઃ કુર્યૂ રેવતીનામ્ એતા રૂપમ્ ઋચસ્, તેનૈવ રેવતીનાં રૂપાન્ ન યન્તિ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે ઽગ્નિષ્ટોમસામ્નો યે ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમં કુર્વન્તીતિ। એકવિંશત્યક્ષરા એતા ઋચો ભવન્તિ। તેનૈવાગ્નિષ્ટોમસામ્નો ન યન્તિ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે યજ્ઞાયજ્ઞીયાદ્ ય બૃહદ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કુર્વન્તીતિ। તદ્ યત્ ત્વમ્ અગ્ને યજ્ઞાનાં હોતેતિ ભવતિ તેનૈવ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ, તેન તૃતીયસવનાન્ ન યન્તિ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એષ પશુભિર્ ઋધ્યતે યત્ સર્વં દદાતીતિ

રોહિણીં છવિં પરિધત્તે। એતદ્ વૈ પશૂનાં પ્રિયં રૂપં યદ્ રોહિતમ્। પશૂનામ્ એવ તત્ પ્રિયેણ રૂપેણ સમૃધ્યતે। ખનતિ ખનિત્રમ્ અવૃત્તિમ્ અપજયતિ। ઉભયતઃક્ષ્ણુદ્ અભ્રિર્ ભવત્ય - ઉભયત એવાસ્મા અન્નાદ્યં રદતિ। અરણ્યે તિસ્રો વસતિ - યદ્ આરણ્યમ્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તાભિર્ અવરુન્દ્ધે। ન ગ્રામે નારણ્યે તિસ્રો - યન્ ન ગ્રામે નારણ્યે ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તાભિઃ। જને તિસ્રો - જન્યં તાભિઃ। સજને તિસ્રઃ - સજન્યં તાભિઃ। તા દ્વાદશ સંપદ્યન્તે। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરાદ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધે। રોહિણીં છવિં પરિધત્તે। એષા હ વા અગ્રે પશૂનાં ત્વગ્ આસ યા પુરુષસ્ય, યા પશૂનાં સા પુરુષસ્ય। તે પશવ આતપં વર્ષં દશાન્ મશકાન્ ન ધારન્તિ। તે પુરુષમ્ એત્યાબ્રુવન્ - પુરુષેયં તવ ત્વગ્ અસ્ત્વ્ એષાસ્માકમ્ ઇતિ। કિં તત સ્યાદ્ ઇતિ। આદ્યા તે સ્યામ ઇત્ય્ અબ્રુવન્। ઇદં તે વાસ ઇતિ વાસઃ પ્રાયચ્છન્। તદ્ યદ્ રોહિણીં છવિં પરિધત્તે સ્વેનૈવ તદ્રૂપેણ સમૃધ્યતે। તથા હૈનમ્ અમુષ્મિન્ લોકે પશવો નાદન્તિ। અદન્તિ હ વા અમુષ્મિન્ લોકે પશવઃ પુરુષમ્। તસ્માદ્ ઉ હ ગોર્ અન્તે નગ્નો ન સ્યાત્। ઈશ્વરો હાસ્માદ્ અપક્રમિતોસ્ ત્વચમ્ અસ્ય બિભર્મીતિ

સા સપુચ્છા ભવતિ કૃત્સ્નત્વાય। અથો સર્વં વાવ સ્મ પ્રાજાપત્યાઃ। યસ્ ત્વાવ પુત્રાણાં કૃપણતમો ભવતિ, સ પિતુર્ હૃદયમ્ આપ્યેતિ। કૃપણતામ્ ઇવૈષ ન્યેતિ યસ્ સર્વં દદાતીતિ, ગચ્છતિ પ્રજાપતેર્ અનુબોધમ્। તદ્ યા અરણ્યે વસેદ્ ઉદુમ્બરે હૈવ તા વસેત્। પ્રજાપતિર્ યત્ પ્રજાભ્ય ઊર્જમ્ અન્નાદ્યં વ્યભજત્, તતો યઃ સંશેષઃ સમશિષ્યત, સ એષ વનસ્પતિર્ અભવત્। ઉર્ગ વા ઉદુમ્બરો ઽન્નમ્। અરણ્યં વા એતસ્યાન્નાદ્યમ્ ઇતં ભવતિ યસ્ સર્વં દદાતિ। સ યો ઽત્ર પ્રજાપતિન્યંગો યદ્ અન્નાદ્યમ્। તદ્ એવ તાભિર્ અવરુન્દ્ધે। અથ યા ન ગ્રામે નારણ્યે વસેત્, નિષાદેષુ હૈવ તા વસેત્। એષ હ વૈ ન ગ્રામે નારણ્યે યન્ નિષાદાઃ। એતાભિર્ હ વા ઉભયમ્ અન્નાદ્યં સમભ્યવૈતિ યચ્ ચ ગ્રામ્યં યચ્ ચારણ્યમ્। સ યો ઽત્ર પ્રજાપતિન્યંગો યદ્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તાભિર્ અવરુન્દ્ધે। અથ યા જને વસેદ્, વૈશ્યે વા હ તા ભ્રાતૃવ્યે વા વસેત્। એષ હ વૈ બ્રાહ્મણસ્ય જનો યદ્ વૈશ્યો વા ભ્રાતૃવ્યો વા। જનં વા એતસ્યાન્નાદ્યમ્ ઇતં ભવતિ યસ્ સર્વં દદાતિ। સ યો ઽત્ર પ્રજાપતિન્યંગો યદ્ અન્નાદ્યં, તદ્ એવ તાભિર્ અવરુન્દ્ધે। અથ યાસ્ સજને વસેદ્, રાજનિ હૈવ તા વસેત્। એતદ્ ધ વૈ સજનં યદ્ રાજા। અન્ત ઉ વા અન્નાદ્યસ્ય શ્રીર્, અન્ત એવ તદ્ અન્નાદ્યસ્ય શ્રિયામ્ અન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ

પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। સ એતેનૈવ વિશ્વજિતેદમ્ અસૃજત વિશ્વમ્। તદ્ યદ્ એતા નાનારૂપાઃ પ્રતિપદો ભવન્તિ, તસ્માદ્ ઉ હેદં વિશ્વં ભૂતં નાનરૂપમ્। પૃષ્ઠાનાં વાવૈષ યોગઃ। ઉપવત્યૈવ રથન્તરં યુજ્યતે। સરસ્વતા વૈરાજસ્ સારસ્વત્યા મહાનામ્નયો બ્રાહ્મણસ્પત્યયા વૈરૂપં સાવિત્ર્યા રેવતયઃ આગ્નિપાવમાન્યા બૃહત્। તદ્ યદ્ એતા નાનારૂપાઃ પ્રતિપદો ભવન્તિ પૃષ્ઠાન્ય્ એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને યુક્તાનિ। તાનિ માધ્યંદિને સવને ઽભ્યારોહન્તિ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે યે પવસ્વિનીભિઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। તદ્ યદ્ એષા વાયવ્યા પ્રતિપદ્ ભવતિ - પ્રાણો વૈ વાયુ- - પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે

અથૈતે સરસ્વતશ્ ચ સરસ્વત્યાશ્ ચ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યત્ સરસ્વાંશ્ ચ સરસ્વતી ચ। દૈવ્યેન મિથુનેન પ્રજાયા ઇતિ। તદ્ આહુઃ પુંસઃ પૂર્વા કાર્યા સ્ત્રિયા ઉત્તરાઃ। તથા યજમાનસ્યાનપગદ્ભ્યૈઃ પ્રજા જાયત ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ વાયુર્ વૈ રેતોધાઃ, પ્રજનનં સરસ્વતી। તૌ સરસ્વન્તં મિથુનાત્ પ્રજનયતઃ। અથો વાશિતા વૈ પૂર્વા ધાવત્ય્ અન્વમ્ ઋષભઃ સરસ્વત્યા એવ પૂર્વ કાર્યેતિ। એતદ્ ઉ હૈતત્ સરસ્વતસ્ ત્વ્ એવ પૂર્વા કાર્યા। અથૈષા બ્રાહ્મણસ્પત્યા પ્રતિપદ્ ભવતિ। પ્રજાપતિર્ યા ઋતે બ્રહ્મણઃ પ્રજા અસૃજત, તા અસ્ય સૃષ્ટાઃ પરાભવન્। સ એતાં બ્રાહ્મણસ્પત્યાં પ્રતિપદમ્ અપશ્યત્। તયા બ્રહ્મણ્વતીઃ પ્રજા અસૃજત। તા અસ્ય સૃષ્ટા ન પરાભવન્। તદ્ યદ્ એષા બ્રાહ્મણસ્પત્યા પ્રતિપદ્ ભવતિ, બ્રહ્મણ્વતીર્ એવૈતયા પ્રજાસ્ સૃજતે, તા અસ્ય સૃષ્ટા ન પરાભવન્તિ

અથ સાવિત્રીપ્રસવાઃ। યદ્ ઇહ વિષુરૂપમ્ ઇમા નાનારૂપાઃ પ્રતિપદ્ ઉપાગામ તન્ નસ્ સવિતૃપ્રસૂતમ્ અસદ્ ઇતિ। અથાગ્નિપાવમાન્યઃ। પથમ્ ઇવ વા એતે યન્તિ યે પાવમાનીભિઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। અગ્નિર્ વૈ પથિકૃદ્ દેવતાનામ્। યેન વૈ કેન ચાગ્નિનૈતિ પન્થાનમ્ એવ કુર્વન્ન્ એતિ। તદ્ યદ્ એવાગ્નિપાવમાની પ્રતિપદ્ ભવત્ય્ અગ્નિનૈવ તત્ પથિકૃતા પન્થાનં પર્યવયન્તિ। પવમાનસ્ય તે કવ ઇતિ પર્યાસો ભવતિ। એતત્ પુનઃ પન્થાનં પર્યવયન્તિ। યો વૈ પૃષ્ઠાનાં ધુર્યં વેદ ધુર્ય સ્વાનાં ભવતિ। વૈરાજં વાવ પૃષ્ઠાનાં ધુર્યમ્। ધુર્ય સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ

તદ્ આહુઃ પાપવસ્યસમ્ ઇવ વા એતત્ ક્રિયતે યદ્ બૃહદ્રથન્તરે અભિતો ભવતો, મધ્યે પૃષ્ઠાનિ। યથા વૈ પાપીયાંસમ્ ઉપર્યાસીનં શ્રેયાન્ અધસ્તાદ્ ઉપાસીત તાદૃક્ તદ્ યદ્ એતે બૃહદ્રથન્તરે અભિતો ભવતો મધ્યે પૃષ્ઠાનીતિ। બૃહદ્રથન્તરે એવ મધ્યે સ્થાતામ્ અભિતઃ પૃષ્ઠાનિ પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ। અથો યથા શ્રેયાંસમ્ ઉપર્યાસીનં પાપીયાન્ અધસ્તાદ્ ઉપાસીત તાદૃક્ તદ્ યદ્ બૃહદ્રથન્તરે મધ્યે ભવતો ઽભિતઃ પૃષ્ઠાનીતિ। અસર્વપૃષ્ઠો હ તુ તથા સ્યાત્। સર્વેષાં વૈ પૃષ્ઠાનાં વૈરાજમ્ એવ પૂર્વં યોગમ્ આનશે। અથો યદ્યપિ ચરમં યન્તં પૃચ્છેયુર્ ઉપ પૃષ્ઠાન્ય્ અગૂર્ણા ઇતિ, નેત્ય્ એવ બ્રૂયાત્। બૃહદ્રથન્તરે એવાભિત સ્યાતાં, મધ્યે પૃષ્ઠાનિ સર્વપૃષ્ઠતાયૈ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્, અદો બૃહત્। પશવઃ પૃષ્ઠાનિ। આભ્યામ્ એવૈતલ્ લોકાભ્યામ્ ઉભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

અથો યથા પિતા માતૈવં બૃહદ્રથન્તરે, યથા પુત્રા એવં પૃષ્ઠાનિ। યદ્ વૈ પુત્રો ઽતિપાદયતિ પિતા વૈ તસ્ય શમયિતા પિતા નિષેદ્ધા। તદ્ યદ્ બૃહ્દ્રથન્તરે અભિતો ભવતશ્ શાન્ત્યા એવ નિષિદ્ધ્યૈ। અથો યથા પિતરૌ પુત્રાન્ અભિત પરિશય્યાતાં તાદૃક્ તદ્ યદ્ બૃહદ્રથન્તરે અભિતો ભવતો, મધ્યે પૃષ્ઠાનિ। યથા હ વા ઇદમ્ ઋષભા વા પરસ્વન્તો વા સમુત્ક્રુદ્ધાસ્ તિષ્ઠેયુર્ એવમ્ એતદ્ યદ્ એતાનિ મધ્યતઃ પૃષ્ઠાનિ ભવન્તિ, તદ્ યચ્ છ્યૈતનૌધસે અભિતો ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ નૌધસમ્। બ્રહ્મણૈવૈનાંસ્ તત્ પુરસ્તાચ્ છમયિત્વા શ્યૈતેનોપરિષ્ટાચ્ છ્યેતીકુર્વન્તિ। તસ્માત્ પુરસ્તાદ્ એવ નૌધસં સ્યાદ્ ઉપરિષ્ટાચ્ છ્યૈતમ્। તદ્ આહુર્ યત્ સમાનનિધનાનિ પૃષ્ઠાનિ, કેનાજામી ક્રિયન્ત ઇતિ। વૈરાજં ચ મહાનામ્નયશ્ ચ વૈરૂપં ચ રેવત્યશ્ ચૈતેનાખ્યાનેનાજામીતિ। અથો યદ્ એવૈતાનિ મધ્યે નિધનાનિ ભવન્તિ તેનો એવેતિ। તસ્મિંસ્ ત્રયસ્ સપ્તદશા ભવન્તિ। તા એકપઞ્ચાશત્ સ્તોત્ર્યાઃ। તદ્ ગોઃ પ્રાતસ્સવનમ્। એકાન્નવતિશતં રાત્રેસ્ સા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય રાત્રિઃ। તદ્ એતન્ મિથુનં પ્રજનનં ક્રિયતે। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। તા ઉભયી સ્તોત્ર્યાસ્ સંપદ્યન્તે દ્વે ચત્વારિંશચ્છતે। સા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। વિરાજ્ય્ એવ તદ્ અન્નાદ્યે યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ

દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। અથ હ તર્હિ પ્રજાપતાવ્ એવૈતાનિ શિલ્પાન્યઆસુર્ નેતરેષુ દેવેષુ। સ ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવજ્ જયામાસુરાન્ ઇતિ। તસ્મા એવ તચ્ છિલ્પં પ્રાયચ્છત્। તદ્ અસ્મિન્ પ્રત્યમુઞ્ચત્। યથા નિષ્કં મણિં સ્રજં પ્રતિમુઞ્ચેદ્ એવં તન્વોદયચ્છત્। તસ્માદ્ એતચ્ છિલ્પં નિરમિમીતૈતાનિ પૃષ્ઠાનિ। અથ યદ્ ઇતરત્ તેજ આસીદ્ યેનૈષ એતત્ તપતિ। તે ઽસુરા ઇદં રૂપં જ્ઞાત્વા સો નઃ પિતા હન્તિ સો નઃ પિતા હન્તીત્ય્ એવ ભવન્તઃ પરાજયન્ત। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

તદ્ આહુર્ નાતિષ્ટુત્યમ્। યથા વૈ નિષ્કં મણિં સ્રજં પ્રતિમુચ્ય તત્ પુનર્ ઉન્મુઞ્ચેત્ તાદૃક્ તદ્ યો ઽગ્નિષ્ટોમે ઽતિષ્ટૌતીતિ। અન્યતરદ્ ધ ત્વાવ સ વિશ્વયોર્ જયતિ। અહોરાત્રે વૈ સર્વં વિશ્વમ્। અથો યથા મહાવૃક્ષસ્યાગ્રં રૂઢ્વા પ્રત્યવરોઢું ન વિન્દેત્ તાદૃક્ તદ્ યદ્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ। તદ્ યત્ પ્રત્યવરોહીણિ સ્તોત્રાણિ ભવન્ત્ય્ - એષા વૈ કૃત્સ્ના પ્રતિષ્ઠા યદ્ અતિરાત્રસ્ - તેનૈવાસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ। તદ્ આહુઃ પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે ઽતિરાત્રમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ બૃહદ્ ભવતિ - ઇયં વૈ ગાયત્રી - અસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

અથો યથા રથાક્ષે રથચક્રં પ્રતિમુઞ્ચેદ્ એવમ્ એવૈતાનિ સર્વાણિ શિલ્પાન્ય્ આહૃત્ય બ્રહ્મન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ યે ગાયત્રીષુ બૃહદ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કુર્વન્તિ। તસ્માદ્ ગાયત્રીષ્વ્ એવ બૃહદ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ। તદ્ આહુસ્ સહસ્રમ્ એવ દદ્યાત્ તદ્ એવ વિશ્વમ્ ઇતિ। અથો આહુર્ યાવતીર્ એવૈતસ્ય વિશ્વજિત સ્તોત્ર્યાસ્ તાવદ્ એવ દદ્યાત્। તદ્ એવ વિશ્વમ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ યદ્ એવાસ્ય કિંચિત્ સ્વં સ્યાત્ તદ્ દદ્યાત્। યત્ પરિશિનષ્ટિ સ પાપ્મેતિ। યથા વૈનં મિથુનાત્ સ્રવત્ય્ એવમ્ એનં તસ્માત્ સર્વસ્માત્ પાપ્મા સ્રવતિ યત્ પરિશિનષ્ટિ। તસ્માત્ સર્વમ્ એવ દેયમ્ ઇતિ

અથૈષ વાજપેયઃ। વાજપેયેનાન્નાદ્યકામો યજેત। અન્નપેયો હ વા એષ યદ્ વાજપેયઃ। અન્નં વૈ વાજઃ। યદા વૈ ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો ઽન્નસ્ય સુહિતો ભવત્ય્ અથ સ વાજી ભવતિ। અગ્નિષ્ટોમેન બ્રહ્મવર્ચસકામો યજેત - બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમો - બ્રહ્મવર્ચસસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। ઋતૂનાં ચ હ ખલુ વૈ પશૂનાં ચ કામાયાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યતે। તસ્ય પઞ્ચ સ્તોત્રાણિ ચતુસ્ત્રિંશાનિ કુર્યુસ્ સર્વાન્ પવમાનાન્ ઉભે બ્રહ્મસામની। તાવતીર્ ઉક્થ્યસ્ય સ્તોત્ર્યાઃ। આપ્નુવન્તિ તં કામં ય ઉક્થ્યે। નો વા અગ્નિષ્ટોમાદ્ યન્તિ। ન હ ખલુ વા એષો ઽગ્નિષ્ટોમો નોક્થ્યો ન ષોડશિમાન્ નાતિરાત્રઃ। અતિરિક્તયજ્ઞો હ વા એષઃ। અતિરિક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્ય એષ યજ્ઞઃ। પ્રજાપતેર્ એવાપ્ત્યૈ। તસ્ય બૃહચ્ છિપિવિષ્ટવતી ભવતિ। પશવો વૈ શિપિવિષ્ટાઃ। ક્ષત્રં બૃહત્। ક્ષત્રિયસ્યો અયં લોકઃ। અસ્ય નો લોકવતસ્ સામ્નઃ પશવો લોકમ્ અનૂપતિષ્ઠન્તા ઇતિ। ત્રિષ્ટુપ્સુ સ્તુવન્તિ બૃહત્ સામ। ક્ષત્રં વૈ ત્રિષ્ટુપ્। ક્ષત્રેણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। વૈષ્ણવીષુ સ્તુવન્તિ - વિષ્ણુર્ વૈ પરમો દેવતાનાં - પરમયા દેવતયાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। આજિં ધાવન્તિ, પ્રજાપતેર્ એવાપ્ત્યૈ સ્વર્ગસ્ય ચ લોકસ્યોજ્જિત્યૈ। સપ્તદશ પ્રવ્યાધાન ધાવન્તિ। સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્ય એષ યજ્ઞઃ પ્રજાપતેર્ એવાપ્ત્યૈ

તદ્ આહુસ્ તિસૃષ્વ્ એવાસ્તુતાસુ ધાવેયુઃ। ત્રયો વૈ પ્રાણાપાનવ્યાનાઃ। તેષાં સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાયેતિ। અથો આહુર્ એકસ્યામ્ એવાસ્તુતાયાં ધાવેયુઃ। કો હ્ય્ એવૈષ યત્ પ્રાણો ઽપાનો વ્યાન ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ સર્વાસ્વ્ એવાસ્તુતાસુ ધાવેયુર્ એતયોર્ આજ્યોર્ અસંસર્ગાયેતિ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે યજ્ઞાદ્ યે બહિર્વેદિ પ્રસુતે ધાવયન્તિ। એતાવાન્ વાવ યજ્ઞો યાવાન્ અન્તર્વેદિ। ઐવ વેદ્યન્તાદ્ ધાવેયુર્ ઇતિ। અથો આહૂ રથોપસ્થ એવ પાદમ્ આધાય તં પુનર્ એવ હરેત્। તદ્ એવ સૃતં ચાસૃતં ચેતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ ધાવયેયુર્ એવ। રથન્તરેણ વૈ દૈવ્યમ્ આજિમ્ ઉજ્જયતિ, રથેન માનુષમ્। તસ્માદ્ ધાવયેયુર્ એવૈતયોર્ આજ્યોર્ ઉજ્જિત્યા ઇતિ। બ્રહ્મા રથચક્ર આસીનસ્ સામભિર્ ગાયત્ય્ અગ્મ વાજં વાજિન ઇતિ. ત આ વાજં વાજિનો ઽગ્મન્ન્ ઇતિ। અમૃતો ઽન્નં વૈ વાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। વર્તમાને ગાયતિ। વર્તમાનો હિ તત્ર ગચ્છતિ યત્ર જિગમિષતિ। વયશ્વો દદાતિ। વયશ્વો વા ઇદં વિહિતમ્। પ્રજાપતેર્ વા ઇદં સર્વમ્। પ્રાજાપત્ય એષ યજ્ઞઃ, પ્રજાપતેર્ એવાપ્ત્યૈ। વયસો વયસસ્ સપ્તદશ સપ્તદશ દદાતિ। સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્ય એષ યજ્ઞઃ। પ્રજાપતેર્ એવાપ્ત્યૈ। તસ્યાનિરુક્તં પ્રાતસ્સવનં ભવતિ। અનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્ય એષ યજ્ઞઃ। પ્રાજપતેર્ એવાપ્ત્યૈ। વાજવન્ માધ્યંદિનં સવનમ્। વાજપેયો હ્ય્ એષઃ। ચિત્રવત્ તૃતીયસવનમ્। ચિત્રતમો હ્ય્ એષ યજ્ઞઃ। ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસેતિ માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય અન્ધસ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। અન્નં વા અન્ધઃ। તદ્ એનં તત્ સુષ્વાણમ્ એવ પવમાનમુખે અન્નાદ્યેન સમૃદ્ધયન્તિ

તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથામહીયવમ્। પ્રજાપતેર્ વા આમહીયવમ્। પ્રાજાપત્ય એષ યજ્ઞઃ। પ્રજાપતેર્ એવાપ્ત્યૈ। અથ સૈન્ધુક્ષિતં ક્ષત્રસામ। ક્ષત્રેણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। અથાભીકમ્ અભિષિક્ત્યૈ રૂપમ્। પુનાનસ્ સોમ ધારયેત્ય્ ઉભયરૂપા બૃહતી ભવતિ। એષા ઉભયસામની ઉદ્યયામસ્ તસ્માદ્ એતામ્। કુર્વન્ત્ય્ એવ બૃહત્સામ્નઃ કુર્વન્તિ રથન્તરસામ્નઃ। તાસુ રૌરવં પ્રજ્ઞાતમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। પ્રજ્ઞાતમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ નેદ્ અન્તરયામેત્ય્ અથ વાજજિદ્ - અન્નં વૈ વાજો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ દૈર્ઘશ્રવસમ્ - અન્નં વૈ દૈર્ઘશ્રવસમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથાર્કપુષ્પમ્ - અન્નં વા અર્કો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ સમન્તમ્। સમન્તૈનં શ્રીર્ અસદ્ ઇતિ। અથ યૌધાજયં ત્રિણિધનં સવનાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ। અથૌશનમ્ અન્ત્યં સામ, અન્ત્યેન સામ્નાન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નવાતા ઇતિ। અથ રથન્તરમ્। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરમ્। બ્રહ્મસવ એષઃ। બ્રહ્મણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। અથ વામદેવ્યં શિવં શાન્તં સુષ્વાણમ્ અનુવર્તતા ઇતિ। અથો પશવો વૈ વામદેવ્યં, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ નૌધસં પ્રજ્ઞાતં બ્રહ્મસામ। પ્રજ્ઞાતં બ્રહ્મસામ નેદ્ અન્તરયામેતિ। અથ કાલેયં કં સુષ્વાણાયાસદ્ ઇત। અથો કાલં સુષ્વાણો ઽશ્નવાતા ઇત્ય્ અથો તં કાલયાતં યો ઽસ્ય કાલ્યો ઽસદ્ ઇતિ। યસ્ તે મદો વરેણ્ય ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્યાન્ધસ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। અન્નં વા અન્ધઃ। તદ્ એનં તત્ સુષ્વાણમ્ એવ પવમાનમુખે ઽન્નાદ્યેન સમૃદ્ધયન્તિ

તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથો સંહિતમ્। બ્રહ્મ વૈ સંહિતમ્। બ્રહ્મસવ એષઃ। બ્રહ્મણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। અથ વાજદાવર્ય્યઃ। અન્નં વાજઃ। અન્નદાવર્ય્ય એતા અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ વારવન્તીયં, વારિતૈનં શ્રીર્ ઉપતિષ્ઠાતા ઇતિ। અથો પશવો વૈ વારવન્તીયમ્। પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ સભમ્। સભમવિભં સુષ્વાણાયાસદ્ ઇતિ। અથો સભં સુષ્વાવો ઽશ્નવાતિ ઇતિ। અથ શ્રુધીયં કીર્તિમત્ સામ। પુણ્યૈનં કીર્તિર્ ઉત્તસ્થિવાંસમ્ અનૂત્તિષ્ઠાદ્ ઇતિ। પુરોજિતી વો અન્ધસ ઇત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ અનુષ્ટુભો ભવન્તિ। અન્નં વા અન્ધઃ। તદ્ એનં તત્ સુષ્વાણામ્ એવાન્નાદ્યેન સમૃદ્ધયન્તિ। તાસુ નાનદમ્। ષોડશી હ્ય્ અત્રાપિ ક્રિયતે। અથ વિશોવિશીયં ક્ષત્રસામ, ક્ષત્રેણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। અથો અયં સુષ્વાણો વિશઃ। વિશો રાજાસદ્ ઇતિ। અથ શ્યાવાશ્વં સ્વર્ગ્યં સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। અથાન્ધીગવમ્ - અન્નં વા આન્ધીગવમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ કાવં, કં સુષ્વાણાયાસદ્ ઇતિ। અથો કાવં સુષ્વાણો ઽશ્નવાતા ઇતિ। અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયં પ્રજ્ઞાતમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। પ્રજ્ઞાતમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ નેદ્ અન્તરાયેમેત્ય્ અથો જ્યૈષ્ઠ્યમ્। (જ્યૈષ્ઠયં) વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ । જ્યૈષ્ઠ્ય એવૈનં તત્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ। અથ સાકમશ્વં સ્વર્ગ્યં સામ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। અથ સૌભરં બૃહતસ્ તેજઃ। સતેજસ્કેન નો બૃહતા સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। અથ નાર્મેધમ્ અતિરાત્રસામાતિરાત્રસામ નેદ્ અન્તરયામેતિ। અથો પશવો વૈ નાર્મેધં, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ ષોડશી, યત્ ષોડશિનિ કામસ્ સ મ ઉપાપ્તો ઽસદ્ ઇતિ। અથ બૃહચ્ છિપિવિષ્ટવતીષુ ભવતિ। મનો વૈ બૃહત્। મનઃ પ્રજાપતિઃ। સપ્દશમ્ એતત્ સ્તોત્રાણાં ભવતિ। સપ્તદશ એષ સ્તોમઃ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિ સ્વર્ગો લોકઃ। શ્રીસ્તત્। એનં તત્ પ્રજાપતાવ્ એવ સ્વર્ગે લોકે શ્રિયામ્ અન્તતઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

અથૈષ રાજસૂયઃ। વરુણો વા અકામયત - સર્વેષાં દેવાનાં રાજ્યાય સૂયેયેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સર્વેષાં દેવાનાં રાજ્યાયાસૂયત। સૂયતે સ્વાનાં શ્રેષ્ઠતાયૈ ય એવં વેદ। તસ્ય ચતુસ્ત્રિંશાઃ પવમાના ભવન્તિ। સ્વરાડ્ વૈ દેવલોકઃ। સ્વારાજ્યમ્ ઉ ચતુસ્ત્રિંશી। તદ્ એનં તત્ સુષ્વાણમ્ એવ પવમાનમુખે સ્વારાજ્યેન લોકેન સમૃદ્ધયન્તિ। અનુષ્ટુપ્ પ્રતિપદ્ ભવતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। ક્ષત્રમ્ ઉ વૈ વાક્। ક્ષત્રેણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। અથૈતાઃ પંચ સંભાર્યા નાનાદેવત્યા ભવન્તિ। પઞ્ચાનાં હ વૈ પુરુષાણાં રાજ્યાયાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યતે - રાજ્ઞે રાજન્યાય સૂતાય ગ્રામણ્યે શૂદ્રાય દાસાય। ઉદ્ અતસ્ ત્રિવૃતં સ્તોમં હરન્ત્ય્ ઉદ્ આગ્નેયીં સંભાર્યાભ્યઃ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણ્યો રાજન્યસ્યાજ્યેયો ઽમાર્યો ઽદણ્ડ્યો ઽઘાત્યઃ। યદ્ અત્ર ત્રિવૃતં સ્તોમં કુર્યુર્ ઉદ્ આગ્નેયીં સંભાર્યાસ્વ્ અબ્રહ્મજ્ય એવ રાજન્યો બ્રાહ્મણાઞ્ જિનીયાદ્ અભ્રૂણહ્ત્યૈ મારયાત્

તદ્ આહુર્ નૈતદ્ રાજભ્યો વેદયેત। યથા વૈ શ્રેષ્ઠી કામયતે તથા કરોતિ। યસ્ સ બ્રૂયાત્ - ત્રિવૃતમ્ એવ સ્તોમં કુરુતાગ્નેયીં સંભાર્યાસ્વ્ ઇત્ય્ અબ્રહ્મજ્ય એવ રાજન્યો બ્રાહ્મણાઞ્ જિનીયાદ્ અભ્રૂણહ્ત્યૈ મારયાત્। તદ્ ઉ વા આહુર્ ય એવૈતદ્ રાજભ્યો વેદયેત તમ્ એવાબ્રહ્મજ્યો જિનીયાત્। તમ્ અભ્રૂણહ્ત્યૈ મારયાદ્ ઇતિ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે પ્રાણેભ્યો યે ત્રિવૃત સ્તોમાદ્ યન્તીતિ। ત્રિવૃતાગ્નિષ્ટોમેન પુરસ્તાદ્ યજેત। પ્રાણો વૈ ત્રિવૃતઃ। તેનૈવ પ્રાણેભ્યો ન યન્તિ। બ્રહ્મ પુરસ્તાદ્ ઉ ક્ષત્રં સૂયતે। અથો આહુર્ અપચિતિર્ ઇતિ યજ્ઞક્રતુઃ। તેનૈવ યજેતેતિ। તસ્ય યદ્ દ્વે ત્રિવૃતી સ્તોત્રે ભવતસ્ તેનૈવ પ્રાણેભ્યો ન યન્તિ। અપચિતિમ્ ઉ સુષ્વાણો ઽશ્નુતે। તદ્ ઉ વા આહુર્ યદ્ એવૈષા વાયવ્યા પ્રતિપદ્ ભવતિ - પ્રાણો વૈ વાયુઃ - પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। વાયો શુક્રો અયામિ ત ઇતિ શુક્રવતી ભવતિ। જ્યોતિર્ ઇવ હ વા એષો ઽન્યેષુ મનુષ્યેષ્વ્ અતિભાતિ યસ્ સૂયતે યં સુષ્વાણો જ્યોતિર્ ઇવાસદ્ ઇતિ। મધ્વો અગ્રં દિવિષ્ટિષ્વ્ ઇતિ તદ્ એતન્ મધવ્યમ્ એવાગ્ર્યં કુર્વન્તિ। આ યાહિ સોમપીતય ઇતિ સૌમી। તેન પાવમાની ક્રિયતે। સ્પાર્હો દેવ નિયુત્વતેતિ। ક્ષત્રં વૈ સ્પાર્હઃ। વિશો નિયુત્વતીઃ. ક્ષત્રાયૈવ તદ્ વિશમ્ અનુ વર્ત્માનં કુર્વન્તિ। તસ્માત્ ક્ષત્રસ્ય વિડ્ અનુ વર્ત્મા

અથૈતે સરસ્વતશ્ ચ સરસ્વત્યાશ્ ચ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યત્ સરસ્વાંશ્ ચ સરસ્વતી ચ। દૈવ્યેન મિથુને પ્રજાયા ઇતિ। તદ્ આહુઃ પુંસઃ પૂર્વા કાર્યા સ્ત્રિય ઉત્તરાઃ। તથા સુષ્વાણસ્યાનપગદ્ભ્યો રાજપુત્ર આજાયત ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ વાયુર્ વૈ રેતોધાઃ , પ્રજનનં સરસ્વતી। તૌ સરસ્વન્તં મિથુનાત્ પ્રજનયતઃ। અથો વાશિતા વૈ પૂર્વા ધાવત્ય્ અન્વમ્ ઋષભઃ। સરસ્વત્યા એવ પૂર્વા કાર્યેતિ। એતદ્ ઉ હૈતત્ સરસ્વતસ્ ત્વ્ એવ પૂર્વા કાર્યા। અથ બ્રાહ્મણસ્પત્યા, બ્રહ્મણ્ય ક્ષત્રં સૂયાતા ઇતિ। અથ સાવિત્રી, સવિતૃપ્રસૂત સૂયાતા ઇતિ। અથૈતે ઉભે પ્રતિપદૌ ભવતઃ। ઉભે હ્ય્ અત્ર સામની ક્રિયેતે। અભિવન્ નવર્ચ ભવત્ય્ અભિષિક્ત્યૈ રૂપમ્। અથો તેનૈવ ત્રિવૃત સ્તોમાન્ ન યન્તિ। સવત્ ષડૃચં ભવતિ। સામાનં વદન્તીભિસ્ સૂયાતા ઇતિ। વૃષણ્વદ્ ભવતિ। અયં વૃષાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ। ચતુરૃચં ભવતિ - ચતુષ્પદાં પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। પરોક્ષં દ્વિપદા ભવન્તિ, દ્વિપદાં પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। પર્યાસો ભવતિ - યઃ પર્યાસે કામસ્ સ મા ઉપાપ્તો ઽસદ્ ઇતિ

અધ ક્ષપા પરિષ્કૃત ઇત્ય્ અનુષ્ટુબ્ અન્ત્યા ભવતિ। સ હ વા ઉદ્ગાતા રાજાનં રાજસૂયેન યાજયેદ્ ય એનં બહિષ્પવમાન એવ દેવાનાં દેવાસન્દીમ્ આરોહયેત્। અનુષ્ટુપ્ પ્રતિપદ્ ભવતિ અનુષ્ટુબ્ અન્ત્યા। તયોશ્ ચતુષ્ષષ્ટિર્ અક્ષરાણિ। તતો યાનિ ષષ્ટિર્ આસન્દી સા। અથ યાનિ ચત્વાર્ય્ આસન્દીપાદાસ્ તે। એતદ્ વૈ રાજાનમ્ ઉદ્ગાતા બહિષ્પવમાન એવ દેવાનાં દેવાસન્દીમ્ આરોહયતિ। ઉભયાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। ઉભે હ્ય્ અત્ર સામની ક્રિયેતે। તદ્ આહુર્ અન્યતરાણ્ય્ એવ કાર્યાણિ યાન્ય્ એવ બાર્હતાનિ। વિડ્ - ભાજનાનિ વા આજાન્ય્ અપિ વાજિન્યા વિશઃ ક્ષત્રં સૂયાતા ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ ઉભયાન્ય્ એવ કાર્યાણિ। સર્વેષાં વૈ રાજ્યાયાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યતે। તસ્માદ્ ઉભયાન્ય્ એવ કાર્યાણીતિ। તાનિ પઞ્ચદશાનિ ભવન્તિ - ક્ષત્રં વૈ પઞ્ચદશઃ - ક્ષત્રેણાભિષિચ્યમાનો ઽભિષિચ્યાતા ઇતિ

અવભૃથાદ્ ઉદેયુષે દ્વાદશપુષ્કરાં સ્રજં પ્રતિમુઞ્ચતિ। આપો વૈ દૈવાનાં પત્નય આસન્। તા મિથુનમ્ ઐચ્છન્ત। તા દેવા ઉપાયન્। તા ગર્ભમ્ અદધત। તતઃ પુષ્કરાણ્ય્ અજાયન્ત। સત્યં વા આપઃ। સત્યં દીક્ષા। સત્યસ્યૈવ તત્ સત્યં યત્ પુષ્કરાણિ। સત્યસ્યૈવાસ્મૈ તત્ સત્યેન તપો દીક્ષાં પ્રતિમુઞ્ચતિ। સા દ્વાદશપુષ્કરા ભવતિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો યજ્ઞઃ। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિમુઞ્ચતિ। અથો આહુસ્ સપ્તપુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ। સપ્ત વૈ છન્દાંસિ। છન્દોભિર્ યજ્ઞસ્ તાયતે। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિમુઞ્ચતિ। અથો આહુષ્ ષટ્પુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ। ષડ્ વા ઋતવસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો યજ્ઞઃ। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિમુઞ્ચતિ। અથો આહુઃ પઞ્ચપુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ। પાંક્તો યજ્ઞઃ। પાંક્તાઃ પશવઃ। પશવો યજ્ઞઃ। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિમુઞ્ચતિ। અથો આહુશ્ ચતુષ્પુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ। ચતસ્રો દિશઃ। ચતુષ્પદાઃ પશવઃ। પશવો યજ્ઞઃ। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિમુઞ્ચતિ। અથો આહુસ્ ત્રિપુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ. ત્રિષવણો યજ્ઞઃ। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિમુઞ્ચતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ દ્વાદશપુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ। દ્વાદશસુ વાવૈતાનિ સર્વાણિ। તસ્માદ્ દ્વાદશપુષ્કરૈવ સ્યાદ્ ઇતિ

અથૈતાસ્ સંસૃપ ઇષ્ટયો ભવન્તિ। વરુણસ્ય હ વૈ સુષ્વાણસ્ય ષોડશતયૈર્ આપો ભર્ગં નિરઘ્નન્। તદ્ ઇમાં દશમ્ અપતત્। તચ્ ચતુર્ધાભવદ્ - ભૃગુસ્ તુરીયં સરસ્વતી તુરીયં દશપેયસ્ તુરીયં શ્રાયન્તીયં તુરીયમ્। તસ્માદ્ એતસ્ય યજ્ઞસ્ય ભાર્ગવો હોતા ભવતિ, સરસ્વતીર્ આપો ઽભિષેચનીયા, દશપેયો યજ્ઞ, શ્રાયન્તીયં બ્રહ્મસામ। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ એતેદં ભર્ગમ્ અનુવિન્દામેતિ। ત એતાસ્ સંસૃપ ઇષ્ટીર્ અપશ્યન્। તાભિર્ એનદ્ અનુ સમસર્પન્। યદ્ અનુ સમસર્પંસ્ તત્ સંસૃપાં સંસૃપ્ત્વમ્। તદ્ વિષ્ણુનૈવ દેવતયા દશમ્યામ્ અન્વવિન્દન્। તસ્માદ્ એતસ્ય યજ્ઞસ્ય વૈષ્ણવં દશમં હવિર્ નિરૂપ્યતે। દશમ્યાં હ્ય્ અન્વવિન્દન્। દશમીં પ્રસૃતો ભવતિ। દશમ્યાં હ્ય્ અન્વવિન્દન્। દશ ચમસા ભવન્તિ। દશમ્યાં હ્ય્ અન્વવિન્દન્। દશ દશ ચમસમ્ અનુ પ્રસૃપ્તા ભવન્તિ। દશમ્યાં હ્ય્ અન્વવિન્દન્। યો દશપુરુષં સોમપીથાદ્ અવ્યવચ્છિન્નસ્ સ ભક્ષસ્ય કર્તા। દશમ્યાં હ્ય્ અન્વવિન્દન્। તદ્ અનુવિદ્યાગ્નિના પર્યૈન્ધત। મરુતો યં શ્રાયન્તીયેનૈનદ્ અશ્રીણંસ્, તચ્ છ્રાયન્તીયસ્ય શ્રીયન્તીયત્વમ્। તસ્ય યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યર્ક્ષુ બહિષ્પવમાનં ભવતિ। અગ્નિર્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યર્ચઃ। અગ્નિનૈવૈનત્ તત્ પરીન્ધતે

શ્રાયન્તીયં બ્રહ્મસામ। સમ્ એવૈનત્ તચ્ છ્રીણન્તિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અનુષ્ટુપ્સુ પ્રોહન્તિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। વાગ્ અનુષ્ટુપ્। વાચૈવૈનત્ તત્ સમૃદ્ધયન્તિ। વારવન્તીયમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં વારવન્તીયમ્। ઇન્દ્રિયેણૈવૈનત્ તદ્ વીર્યેણ સમૃદ્ધયન્તિ। સપ્તદશસ્તોમો ભવતિ - પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિર્ નષ્ટસ્યાનુવેત્તા - સ યો નષ્ટસ્યાનુવેત્તા તેનેદં ભર્ગમ્ અનુવિન્દામેતિ। અગ્નિષ્ટોમો યજ્ઞસ્ - સંવત્સરો વા એષ યદ્ અગ્નિષ્ટોમસ્ - સંવત્સરેણૈવૈનાંસ્ તત્ પરિગૃહ્યાત્મસ્વ્ અદધત। તસ્મિન્ન્ એતા યથારૂપં દક્ષિણા નીયન્તે - સ્રગ્ ઉદ્ગાતૂ, રુક્મો હોતુઃ, પ્રાકાશાવ્ અધ્વર્યોર્, દ્વાદશ પષ્ઠૌહીર્ બ્રહ્મણે, ધેનુર્ મૈત્રાવરુણાય, ઋષભો બ્રાહ્મણાચ્છંસિને, વાસસી નેષ્ટાપોત્રો, સ્થૂર યવાચિતમ્ અચ્છાવાકાય, અનડ્વાન્ અગ્નીધઃ। તદ્ યત્ સ્રગ્ ઉદ્ગાતુર્ ભવતિ - સૌર્યા વૈ સ્રક્ - સૌર્ય ઉદ્ગાતા તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે

સા પટરણી ભવતિ। પટરીવ હ્ય્ અસાવ્ આદિત્યઃ। અથ યદ્ રુક્મો હોતુર્ ભવતિ, ત્રીણિ વા એતાનિ સમ્યઞ્ચિ સન્ધીયન્તે। રુક્મ આહવનીયો ઽસાવ્ આદિત્યઃ। તદ્ યદ્ એતાનિ સમ્યઞ્ચિ સન્ધીયન્તે સમૃદ્ધ્યા એવ। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। અથ યત્ પ્રાકાશાવ્ અધ્વર્યોર્ ભવતો રૂપેણેન્તતામ્ આહ્વયન્તીતિ વા આહુઃ। અથો યદ્ એવ તૌ પ્રકાશૈવ ચરતસ્ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। અથ યદ્ દ્વાદશ પષ્ઠૌહીર્ બ્રહ્મણે ભવન્તિ - પ્રજનનં વૈ પષ્ઠૌહીઃ - પ્રજનનં બ્રહ્મા તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। અથ યદ્ ધેનુર્ મૈત્રાવરુણાય ભવતિ - પયસ્યા વૈ ધેનુઃ - પયસ્યાભાજસૌ મિત્રાવરુણૌ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। અથ યદ્ ઋષભો બ્રાહ્મણાચ્છંસિને ભવત્ય્ - ઐન્દ્રો વૈ બ્રાહ્મણાચ્છંસ્ય્ - ઐન્દ્ર ઋષભસ્ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। અથ યદ્ વાસસી નેષ્ટાપોત્રોર્ ભવતો - મારુતે વૈ વાસસી - મારુતૌ નેષ્ટાપોતારૌ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। અથો ભૂમા વૈ મરુતો, ભૂમા તન્તુભિર્ વાસઃ। અથ યત્ સ્થૂર્ યવાચિતમ્ અચ્છાવાકાય ભવતિ, ધીતેવ હ વા એષા હોત્રાયાતયામ્ની યદ્ અચ્છાવાકીયા। તામ્ એતૈર્ એવ યવૈર્ આપ્યાયયન્તિ। તત્ સ્થૂરિ ભવતિ ક્ષેમસ્ય રૂપમ્। હોત્રા અનુવિમુચ્યાન્તા ઇતિ। અથ યદ્ અનડ્વાન્ અગ્નીધે ભવતિ - વહતિ વા અનડ્વાન્, વહ્ત્ય અગ્નિર્ દેવેભ્યો હવિસ્ - તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। તદ્ યદ્ એતા યથારૂપં દક્ષિણા નીયન્તે સમૃદ્ધ્યા એવ। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ

અવભૃથાદ્ ઉદેત્ય શ્મશ્રૂણ્ય્ એવ વપતે ન કેશાન્। શ્રીર્ વૈ શિરઃ। શિર ઉ હ વૈ સુષ્વાણસ્ય શ્રીર્ ગચ્છતિ। સ યત્ પુરા સંવત્સરાત્ કેશાન્ વપેત શ્રિયમ્ એવ વપેત ન કેશાન્। અથ યદ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય કેશાન્ વપતે સંવત્સરેણૈવ તદ્ આત્મન્ શ્રિયં પરિગૃહ્ય કેશાન્ એવ વપતે, ન શ્રિયમ્। તસ્માદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ વપેત। સો ઽતિરાત્રો ભવતિ। એતદ્ વૈ કેશાનાં રૂપં યદ્ અતિરાત્રઃ। યે શુક્લા અહ્નસ્ તે રૂપં, યે કૃષ્ણા રાત્ર્યે તે। તસ્માદ્ અતિરાત્રો ભવતિ। તસ્યૈતે પ્રતિલોમા ભવન્તિ। તદા શ્રેયાંસં વા એષો ઽભ્યારોહતિ યસ્ સૂયત ઇતિ। તસ્યૈકવિંશં પ્રાતસ્સવનં ભતિ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એષ વૈ વરુણઃ। વરુણસવ એષ એતર્હ્ય્ અભ્યારોહતિ યો વૈ શ્રેયાંસમ્ અભ્યારુહ્યાથાસ્મૈ ન નિહ્નુતે। યયા વૈ સ તમ્ આર્ત્યા કામયતે તયૈનં નિહ્નોતિ। તદ્ યદ્ એતે પ્રતિલોમા સ્તોમા ભવન્તિ નિહ્નવાના એવૈતદ્ અપવિજાનાનાઃ પુનર્ અર્વાઞ્ચ સ્તોમા આયન્તિ। યો વૈ શ્રેયાંસમ્ અભ્યારુહ્યાથાસ્મૈ નિહ્નુતે વ્યેહિ માપક્રમીર્ ઇતિ વૈ સ તમ્ આહ તદ્ યદ્ આશ્વિનાઃ ક્રતવઃ પુનર્ ઊર્ધ્વા ઉદ્યન્તિ યથા નિહ્નવાનં બ્રૂયાદ્ વ્યેહિ માપક્રમીર્ ઇતિ તાદૃક્ તત્। તસ્ય રથન્તરં માધ્યંદિને ભવતિ। ઇયં વૈ રથન્તરમ્। અસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

અથૈષ દ્વિરાત્રઃ। પ્રજાકામો હૈતેન યજેત। તસ્યોભયે સ્તોમા ભવન્ત્ય્, અયુજશ્ ચ યુગ્મન્તશ્ ચ - એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભયે સ્તોમાસ્ - તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવત - એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે - તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રનયતાદ્ ઇતિ। તસ્ય પઞ્ચવિંશં બ્રહ્મસામ ભવતિ। પુરુષો વૈ પઞ્ચવિંશઃ। યજમાનકામો વા એષ યદ્ બ્રહ્મસામ। પ્રજામ્ એવ તત્ પુરુષતાં ગમયતિ। તસ્ય સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ ચ સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ। તાવન્તસ્ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાઃ। અહોરાત્રા વા ઇદં સર્વં પ્રજનયન્તિ। તે ય ઇદં સર્વં પ્રજનયન્તિ તે ય ઇદં સર્વં પ્રજનયન્તિ તે મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

અથૈષ ત્રિષ્ટોમો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। પ્રતિષ્ઠાકામો હૈતમ્ આહરેત। તદ્ આહુઃ પ્રેવ વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે યસ્ સૂયત ઇતિ। તદ્ યત્ ત્રિષ્ટોમો ભવતિ - ત્રયો વા ઇમે લોકા - એષ્વ્ એવ તલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો હૈષ ધૃતિર્ એવ નામ યજ્ઞક્રતુઃ। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। તેન હૈતેનાભિપ્રતારણો રાજા નેજે। દ્વિરાત્રાન્તં હૈવ ચક્રે। તમ્ ઉ હ બ્રાહ્મણ ઉવાચ પરા કુરવઃ કુરુક્ષેત્રં જેષ્યન્તે। પ્રજામ્ એવાહરત, ન ક્ષેત્રાણીતિ। ત એતે કુરવઃ કુરુક્ષેત્રં પરાજિત્ય ચરન્તિ, સલ્વા એતે કુરુક્ષેત્રે। સ વા એષ ક્ષેત્રાણામ્ એવ ધૃત્વા હ્રિયતે યત્ ત્રિષ્ટોમો ઽગ્નિષ્ટોમઃ

અથૈતે નાકસદઃ। સ્વર્ગં હ વૈ લોકં દેવા અભ્યારુરુહુઃ। તે સ્વર્ગં લોકં ગત્વા સાર્ધમ્ એવાવ્યવસિતા આસન્। તે ઽકામયન્ત નાકે સ્વર્ગે લોકે વ્યવસ્યેમેતિ। ત એતાન્ નાકસદ સ્તોમાન્ અપશ્યન્। તાન્ આહરન્ત। તૈર્ અયજન્ત। તતો વૈ તે નાકે સ્વર્ગે લોકે વ્યવાસ્યન્। યન્ નાકે સ્વર્ગે લોકે વ્યવાસ્યંસ્ તન્ નાકસદાં નાકસત્ત્વમ્। વિ હ વૈ નાકે સ્વર્ગે લોકે વસ્યતિ ય એવં વેદેતિ હ સ્માહ જાનશ્રુતેયઃ। અથ હ સ્માહ વૈતસવ્યો(?) ઽસ્મિન્ન્ એવાગ્રે લોકે પ્રજાપતિર્ દેવાન્ અસૃજતેતિ। અથ હેમ ઊર્ધ્વા લોકાઃ કૃન્તત્રાણ્ય્ અવાસુર્ અરથયાના યથા વનાકક્ષા એવમ્ અપ્રૈતાઃ। તે દેવા અકામયન્ત સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયામેતિ

તે વસવઃ પ્રથમ આયન્। તે ત્રિભિર્ એવ ત્રિવૃદ્ભિર્ ઇમં લોકં પ્રાયુવન્ન્, એકેન પંચદશેનાન્વવાસ્યન્। ત્રિભિર્ એવ ત્રિવૃદ્ભિર્ ઇમમ્ અન્તરિક્ષં લોકં પ્રાયુવન્। એકેન સપ્તદશેનાન્વવાસ્યન્। ત્રિભિર્ એવ ત્રિવૃદ્ભિર્ અમું લોકં પ્રાયુવન્। એકેનૈકવિંશેનાન્વવાસ્યન્। તદ્ યથા હ વૈ પરશોસ્ તિગ્મ યથાગ્નિર્ દેવતાનામ્ એવમ્ એષ યત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। તદ્ યથા પરશુના પુરસ્તાત્ સંવૃચ્યન્ન્ ઇયાદ્ અગ્નિના પશ્ચાત્ સમં કુર્વન્ન્, એવમ્ એવ તદ્ વસવસ્ ત્રિવૃતા સ્તોમેનેમાન્ લોકાન્ પ્રાયુવન્। તદ્ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ પ્રાયુવંસ્ તસ્માદ્ ઉ હૈતે પ્રયુતો નામાપિ સ્તોમાઃ। તદ્ યથાગ્નિદગ્ધેષુ ગેવસ્યન્ન્ ઇયાદ્ એવમ્ એવ તદ્ વસવ આયન્। તસ્માત્ તે પરાર્ધ્યા દેવાનામ્। તે હિ પ્રથમ આયન્

અથ રુદ્રાઃ કૃતતરં પન્થાનમ્ અપશ્યન્। ત એકેનૈવ ત્રિવૃતેમં લોકં પ્રાયુવન્। ત્રિભિઃ પઞ્ચદશૈર્ અન્વવાસ્યન્। એકેનૈવ ત્રિવૃતેમમ્ અન્તરિક્ષં લોકં પ્રાયુવન્। ત્રિભિસ્ સપ્તદશૈર્ અન્વવાસ્યન્। એકેનૈવ ત્રિવૃતામું લોકં પ્રાયુવન્। ત્રિભિર્ એકવિંશૈર્ અન્વવાસ્યન્। તદ્ યથા હ વૈ કૃતસ્ય પથો યત્ તત્ ત્રિવિષમમ્। તત્ પશ્ચાત્ સમં કુર્વન્ન્ એવમ્ એવ તદ્ રુદ્રા આયન્। અથાદિત્યાશ્ ચતુર્ભિર્ એવ ત્રિવૃદ્ભિશ્ ચતુર્ભિઃ પઞ્ચદશૈસ્ ત્રિભિસ્ સપ્તદશૈસ્ ત્રિભિર્ એકવિંશૈર્ વિરાટ્ સ્વરાજેન પૃથગ્ એવાયન્। ત્રિણવેનૈવ મરુત આયન્। ઓજો વૈ વીર્યમ્। મરુત ઓજો વીર્યમ્। ત્રિણવસ્ તે ઽત ઓજસૈવ વીર્યેણાયન્। ત્રયસ્ત્રિંશેનૈવ વિશ્વે દેવા આયન્। તે સ્વર્ગં લોકં ગત્વા સાર્ધમ્ એવાવ્યવસિતા આસન્। તે ઽકામયન્ત વયમ્ અપિ નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદેમેતિ

ત એતં વિશ્વે દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્ત। તદ્ આહુઃ કતમે વિશ્વે દેવા ઇતિ। એતા એવ પઞ્ચ દેવતાસ્ સંપદ્ય એવ વિશ્વે દેવા ભવન્તીતિ હ બ્રૂયાત્। ત એતેન વિશ્વે દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશેન સ્તોમેન સમયજન્ત। તત્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાસ્, ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવલોકાઃ. તતો વૈ તે નાકે સ્વર્ગે લોકે ઽસીદન્। તે ઽબ્રુવન્ ન સદામ વૈ સ્વર્ગે લોકે નાક ઇતિ। યદ્ અબ્રુવન્ ન સદામ વૈ સ્વર્ગે લોકે નાક ઇતિ તન્ નાકસદાં નાકસત્ત્વમ્। વિ હ વૈ નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદતિ ય એવં વેદ। તેષૂભે ઉભેસામની ભવત, ઉભાભ્યાં હિ તત્ર ગચ્છતિ યત્ર જિગમિષતિ। તેષુ યાનિ સુવર્નિધનાનિ યાનિ જ્યોતિર્નિધનાનિ સામાનિ તાન્ય્ અવકલ્પયન્તિ સ્વર્ગ્યાણિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા, અહોરૂપાણાં ચ સમૃદ્ધ્યૈ

અથૈત ઋતુષ્ટોમાઃ। ઋતવો વા અકામયન્ત સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયામાવાન્નાદ્યં રુન્ધીમહિ, પુનર્નવાઃ પુનર્નવા સ્યામેતિ। ત એતાન્ યજ્ઞાન્ અપશ્યન્। તાન્ આહરન્ત। તૈર્ અયજન્ત। સ વસન્તઃ પ્રથમો ઽયજત। સ એતેનાયજત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ આર્ધ્નોદ્ એતદ્ અન્નાદ્યમ્ અવારુન્દ્ધૈતાં પુનર્નવતાં યૈષા વસન્તસ્ય। અથ શિશિર ઐક્ષત - યેનૈવેમે પૂર્વા ઇષ્ટ્વારાત્સુસ્ તેનો એવાહં યજા ઇતિ। સ એતેનૈવાયજત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ આર્ધ્નોદ્ એતદ્ અન્નાદ્યમ્ અવારુન્દ્ધૈતાં પુનર્નવતાં યૈષા શિશિરસ્ય

શશ્વદ્ ધૈષામ્ એષ એવર્દ્ધતમઃ। એતં હ્ય્ એવ પ્રાપ્ય ગોર્ અશ્વસ્ય પુરુષસ્યૈતમ્ એવ રૂપમ્ અભ્યવૈતિ। તદ્ એતદ્ અનન્તં દેવચક્રમ્ અક્ષિતં પુનર્નવમ્ આ ચ પરા ચ પરિવર્તતે। સ ય એતદ્ એવં વેદૈતામ્ એવાનન્તતામ્ એતામ્ અક્ષિતિમ્ એતાં પુનર્નવતાં જયતિ। સ યઃ કામયેત સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયામાવાન્નાદ્યં રુન્ધીય પુનર્નવઃ પુનર્નવ સ્યામ્ ઇતિ સ એતૈર્ યજેત। સ વસન્તે પ્રથમેન યજેત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ ઋધ્નોતિ એતદ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધ એતાં પુનર્નવતાં યૈષા વસન્તસ્ય। ગ્રીષ્મે દ્વિતીયેન યજેત। વર્ષાસુ તૃતીયેન યજેત। શરદિ ચતુર્થેન યજેત। હેમન્ પઞ્ચમેન યજેત। શિશિરે ષષ્ઠેન યજેત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ ઋધ્નોત્ય્ એતદ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધ એતાં પુનર્નવતાં યૈષા શિશિરસ્ય

સ હર્તૂનામ્ એવૈકો ભવતિ। ઋતૂન્ એવાપ્યેત્ય્ અક્ષય્યં હાસ્યાવ્યવચ્છિન્નં સુકૃતં ભવતિ। પુનર્નવો હૈવ સુકૃતેનાપ્યાયમાન એતિ। તે પઞ્ચ સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ। યઃ પાંક્તો યજ્ઞો, યે પાંક્તાઃ પશવો, યત્ પાંક્તમ્ અન્નાદ્યં, યે પંચર્તવો, યત્ કિં ચ પઞ્ચ પઞ્ચ તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ। તેષામ્ ઉ એકૈકસ્ય ષષ્ટિ ષષ્ટિ સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ। તાવતીર્ ઋતો રાત્રયઃ। તેનર્તૂન્ નાતિષ્ટુવન્તિ। તેષામ્ ઉ સર્વેષાં ત્રીણિ ષષ્ટિશતાનિ સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ। તાવતીસ્ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ। રાત્રિશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। તદ્ આહુઃ - પૃષ્ઠાન્ય્ એવોપેત્યાનીતિ। પૃષ્ઠાદ્ વાવ પૃષ્ઠમ્ ઉપેયાત્। પૃષ્ઠાનિ હ્ય્ ઋતવ ઇતિ। સ રથન્તરસામૈવ પ્રથમ સ્યાદ્ અથ બૃહત્સામાથ વૈરૂપસામાથ વૈરાજસામાથ શક્વરીસામાથ રેવતીસામોત્તમ સ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ દીક્ષોપસદ્ભિસ્સુત્યાયૈ પૃષ્ઠાનિ વ્યવચ્છિદ્યેરન્। યદ્ એવં કુર્યુર્ દૂરે દૂર ઇવ વૈ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપયન્તિ। પૃષ્ઠં વાવ પૃષ્ઠમ્ અભિવોઢુમ્ અર્હતિ। ઉપજો વા એષા બૃહદ્રથન્તરયોર્ યદ્ એતાનિ સામાનિ। બૃહદ્રથન્તરે વૈ વિચ્છિન્નસ્ય યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૌ। તસ્માદ્ બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ એવ સ્યુર્ ઇતિ। સ રથન્તરસામૈવ પ્રથમ સ્યાદ્ અથ બૃહત્સામાથ રથન્તરસામાથ બૃહત્સામાથ રથન્તરસામાથ બૃહત્સામોત્તમ સ્યાદ્ ઇતિ। તેષુ યાન્ય્ ઋતુનિધનાનિ યાન્ય્ ઋતુનિધનાનિ સામાનિ તાન્ય્ અવકલ્પયન્તિ સ્વર્ગ્યાણિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અહોરૂપાણાં ચ સમૃદ્ધ્યૈ

અથૈતે દિશાં સ્તોમાઃ। દિશો વા અકામયન્ત - સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયામ પ્રતિતિષ્ઠેમાનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયેમેતિ। તા એતાન્ યજ્ઞાન્ અપશ્યન્। તાન્ આહરન્ત। તૈર્ અયજન્ત। સેયં પ્રાચી દિક્ પ્રથમાયજત। સૈતેનાયજત। સૈતામ્ એવર્દ્ધિમ્ આર્ધ્નોદ્, એતાં પ્રતિષ્ઠામ્ એતમ્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકમ્ અજયત્। સ એષ એતસ્યાનન્ત સ્વર્ગો લોકો જિતઃ। સ યો હ વા અપિ બહૂન્ય્ એવાહાનિ પ્રાઙ્ ઇયાન્ નૈવૈતસ્યા અન્તં વિન્દેત્। અથેયમ્ ઊર્ધ્વા દિગ્ ઐક્ષત યેનૈવેમાઃ પૂર્વા ઇષ્ટ્વારાત્સુસ્ તેનો એવાહં યજા ઇતિ। સૈતેનૈવાયજત। સૈતામ્ એવર્દ્ધિમ્ આર્ધ્નોદ્ એતાં પ્રતિષ્ઠામ્ એતમ્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકમ્ અજયત્। સ એષ એતસ્યાનન્ત સ્વર્ગો લોકો જિતઃ। સ યો હ વા અપિ બહૂન્ય્ એવાહાન્ય્ ઊર્ધ્વ ઇયાન્ નૈવૈતસ્યા અન્તં વિન્દેત્

તદ્ આહુઃ પૃષ્ઠાન્ય્ એવોપેત્યાનીતિ। પૃષ્ઠાદ્ વાવ પૃષ્ઠમ્ ઉપેયાત્। પૃષ્ઠાનિ હિ દિશ ઇતિ। સ રથન્તરસામૈવ પ્રથમ સ્યાદ્ અથ બૃહત્સામાથ વૈરૂપસામાથ વૈરાજસામાથ શક્વરીસામા ચ રેવતીસામા ચોત્તમ સ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ દીક્ષોપસદ્ભિસ્ સુત્યાયૈ પૃષ્ઠાનિ વ્યવચ્છિદ્યેરન્। યદ્ એવં કુર્યુર્ દૂરે દૂર ઇવ વૈ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપયન્તિ। પૃષ્ઠં વાવ પૃષ્ઠમ્ અભિવોઢુમ્ અર્હતિ। ઉપજો વા એષા બૃહદ્રથન્તરયોર્ યદ્ એતાનિ સામાનિ। બૃહદ્રથન્તરે વૈ વિચ્છિન્નસ્ય યજ્ઞસ્ય સન્તત્યૌ તસ્માદ્ બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ એવ સ્યુર્ ઇતિ। સ રથન્તરસામૈવ પ્રથમ સ્યાદ્ અથ બૃહત્સામાથ રથન્તરસામાથ બૃહત્સામાથ રથન્તરસામા ચ બૃહત્સામા ચોત્તમ સ્યાદ્ ઇતિ

ત ઉ વૈ પંચ પંચવિંશા ભવન્તિ। તતો યા વિંશતિર્ વિરાટ્ સા। અથ યાશ્ ચતસ્ર ઇમા એવ તાશ્ ચતસ્રો દિશઃ। અથ યા પઞ્ચ પંચવિંશીયમ્ એવ સોર્ધ્વા દિક્। દિશો હ વૈ દિવં દુહ્રે, દ્યૌર્ વા દિશો દુહે। પ્ર હ વૈ દિશાં ચ દિવશ્ ચ દોહમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ। સ યઃ કામયેત સમાનેન યજ્ઞેન સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયાં પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયેયમ્ ઇતિ સ એતૈર્ યજેત। સ હ મહદ્ એવાભિ દેવયજનં જોષયેત। તત્ પંચ શાલાઃ કર્તવૈ બ્રૂયાદ્ ઇહૈકામ્ ઇહૈકામ્ ઇહૈકામ્ ઇહૈકાં મધ્ય એકામ્। સો ઽનેન રથન્તરસામ્ના યજેત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ ઋધ્નોત્ય્ એતાં પ્રતિષ્ઠામ્ એતમ્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયતિ। અથાનેન બૃહત્સામ્ના યજેતાથાનેન રથન્તરસામ્ના યજેતાથાનેન બૃહત્સામ્ના યજેતાથાનેનોભયસામ્ના યજેત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ ઋધ્નોત્ય્ એતાં પ્રતિષ્ષ્ઠામ્ એતમ્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયતિ। અથાનેન બૃહત્સામ્ના યજેતાથાનેન રથન્તરસામ્ના યજેતાથાનેન બૃહત્સામ્ના યજેતાથાનેનોભયસામ્ના યજેત। સ એતામ્ એવર્દ્ધિમ્ ઋધ્નોત્ય્ એતામ પ્રતિષ્ઠામ્ એતમ્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયતિ એતામ્ એવ દિશમ્ અપ્યેતિ। સ હ દિશામ્ એવૈકો ભવતિ દિશ એવાપ્યેતિ। તસ્યૈષો ઽનન્ત સ્વર્ગો લોકો જિતો ભવતિ । ય એષ દિશાં તેષુ યાનિ દિઙ્નિધનાનિ યાનિ વિણ્ણિધનાનિ સામાનિ તાન્ય્ અવકલ્પયન્તિ સ્વર્ગ્યાણિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અહોરૂપાણાં ચ સમૃદ્ધ્યૈ

અથૈત ઋષિષ્ટોમાઃ। ઋષયો હ વૈ સ્વર્ગં લોકં જિગ્યુઃ શ્રમેણ તપસા વ્રતચર્યેણ. તે ઽકામયન્ત - પ્રજા અસ્મિન્ લોકે વિદાય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છેમેતિ। સ વસિષ્ઠો ઽકામયત અગ્ર્યા મે મુખ્યા પ્રજા સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતં ત્રિવૃતં સ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। અગ્રં વૈ મુખં ત્રિવૃત્ સ્તોમાનામ્। તતો વૈ તસ્યાગ્ર્યા મુખ્યા પ્રજાભવત્। ત એતે અપ્ય્ એતર્હિ વસિષ્ઠાઃ કુરુષ્વ અગ્ર્યાશ્ ચૈવ મુખ્યાશ્ ચ મન્યન્તે। અગ્ર્યો મુખ્યો ભવતિ ય એવં વેદ। અથાકામયત ભરદ્વાજ - ઓજિષ્ઠા મે બલિષ્ઠા પ્રજા સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતં પઞ્ચદશં સ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। ઓજો વૈ બલં પઞ્ચદશ સ્તોમાનામ્। તતો વૈ તસ્યૌજિષ્ઠા બલિષ્ઠા પ્રજાભવત્। અપિ હ સ્મ તેન પથા પુરા કુરવો ન યન્તિ યેન ભરદ્વાજા યયુઃ। અથો હ સ્મોત્ક્રોશન્તિ ભારદ્વાજબલમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ ભારદ્વાજ એવાનુજ્ઞાતઃ સભાયાં દણ્ડ્યં પ્રહરેત્। ઓજિષ્ઠો બલિષ્ઠો ભવતિ ય એવં વેદ

અથાકામયત જમદગ્નિર્ ભૂમાનં પ્રજયા પશુભિર્ ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં સપ્તદશં સ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। ભૂમા વૈ પ્રજાપતિઃ સપ્તદશ સ્તોમાનામ્। તતો વૈ સ ભૂમાનં પ્રજયા પશુભિર્ અગચ્છત્। ભૂમાનમ્ એવ પ્રજયા પશુભિર્ ગચ્છતિ ય એવં વેદ। અથાકામયત ગૌતમ - શ્રદ્ધાનીયા મે પ્રજા બ્રહ્મવર્ચસિની સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતમ્ એકવિંશંસ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। શ્રદ્ધા વૈ બ્રહ્મવર્ચસમ્ એકવિંશ સ્તોમાનામ્। અસૌ હિ સ આદિત્યઃ। તતો વૈ તસ્ય શ્રદ્ધાનીયા બ્રહ્મવર્ચસિની પ્રજાભવત્। ત ઇમે ઽપ્ય્ એતર્હિ ગૌતમા શ્રદ્ધાનીયાશ્ ચૈવ બ્રહ્મવર્ચસિનશ્ ચ । શ્રદ્ધાનીયો બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ ય એવં વેદ

અથાકામયતાત્રિર્ ભૂયિષ્ઠા મ ઋષયઃ પ્રજાયામ્ આજાયેરન્ન્ ઇતિ। સ એતં ત્રિણવં સ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તેજો વૈ ત્રિણવ સ્તોમાનામ્। તતો વૈ તસ્ય ભૂયિષ્ઠા ઋષયઃ પ્રજાયામ્ આજાયન્ત - પરસ્સહસ્રા હાસ્ય પ્રજાયાં મન્ત્રકૃત આસુર્, અપિ હાસ્ય સ્ત્રિયો મન્ત્રકૃત આસુઃ। તસ્માદ્ યો ઽપ્ય્ આત્રેયીં સ્ત્રિયં હન્તિ, તં પર્ય્ એવ ચક્ષતે। તેજસ્વી ભવતિ ય એવં વેદ। અથાકામયત વિશ્વામિત્રો - રાજ્યં મે પ્રજા ગચ્છેદ્ ઇતિ। સ એતં ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। ક્ષત્રં વૈ ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમાનામ્. તતો વૈ તસ્ય રાજ્યં પ્રજાગચ્છત્। અષ્ટકો હાસ્ય પ્રજાયામ્ અભિષિષિચે। ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। તતો વૈ તે પ્રજા અસ્મિન્ લોકે વિદાય સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્। પ્રજામ્ એવાસ્મિન્ લોકે વિધાય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ ય એવં વેદ

તદ્ ઉ વાવાગસ્ત્યઃ પશ્ચેવાનુબુબુધ - ઋષયો હ વા ઇમે પ્રજા અસ્મિન્ લોકે વિધાય સ્વર્ગં લોકમ્ અગ્મન્ન્ ઇતિ। સો ઽકામયતાહમ્ અપિ પ્રજા અસ્મિન્ લોકે વિધાય સ્વર્ગં લોકમ્ અનુગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં ષોડશં સ્તોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। સ્વર્ગો લોકષ્ ષોડશ સ્તોમાનામ્। તતો વૈ સ પ્રજા અસ્મિન્ લોકે વિધાય સ્વર્ગં લોકમ્ અન્વગચ્છત્। પ્રજામ્ એવાસ્મિન્ લોકે વિધાય સ્વર્ગં લોકમ્ અનુગચ્છતિ ય એવં વેદ। તસ્માદ્ યદ્ આગસ્ત્યો બ્રાહ્મણાન્ પ્રાપ્નોત્ય્ અનુચર ઇવૈવ ભવતિ। અનુચર ઇવ હ્ય્ એષ સ્તોમાનાં યત્ ષોડશઃ। તસ્માદ્ વ્ અગસ્તયો બહિર્ધેવ કુરુપાઞ્ચાલેભ્યઃ। બહિર્ધેવ હ્ય્ એષ સ્તોમેભ્યો યત્ ષોડશઃ

અથૈતે વ્રાત્યસ્તોમાઃ। દિવ્યા વૈ વ્રાત્યા વ્રાત્યામ્ અધાવયન્ બુધેન સ્થપતિના। ત એતે વ્રાત્યા આર્છન્ન્ ઇમં વૈવ યો ઽયં પવત ઈશાનં વા દેવમ્। તાન્ યજ્ઞસ્યાર્ત્યાવિધ્યત્। તે સ્વર્ગં લોકં ન પ્રાજાનન્। તે ઽકામયન્ત - પ્ર સ્વર્ગં લોકં જાનીયામેતિ। તે પ્રજાપતિમ્ એવોપાધાવન્। તેભ્ય એતં વ્રાત્યસ્તોમં યજ્ઞં વ્યદધાત્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ તે સ્વર્ગં લોકં પ્રાજાનન્। મુહ્યન્તીવ વા એતે યે વ્રાત્યાં ધાવયન્તિ। તદ્ યદ્ વ્રાત્યસ્તોમેન યજન્તે સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ। તસ્ય દ્વાત્રિંશાઃ પવમાના ભવન્તિ। દ્વાત્રિશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। વાગ્ અનુષ્ટુપ્। વાચો વા એતે વ્યૃધ્યન્તે યે વ્રાત્યાં ધાવયન્તિ। તદ્ યદ્ દ્વાત્રિંશાઃ પવમાનાઃ ભવન્તિ, વાચૈવ તત્ સમૃધ્યન્તે। અનુષ્ટુપ્ પ્રતિપદ્ ભવતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। વાચો વા એતે વ્યૃધ્યન્તે, યે વ્રાત્યાં ધાવયન્તિ

વાચા હ્ય્ અપૂતમ્ અમેધ્યં વદન્તિ। તેષામ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં વાચો ઽપક્રામતિ। તદ્ યદ્ અનુષ્ટુપ્ પ્રતિપદ્ ભવતિ, અભિપૂર્વમ્ એવ તદ્ વાચા સમૃધ્યન્તે। સો વા અર્બુદસ્યર્ક્ષુ ભવતિ। અર્બુદો વૈ સર્પ એતાભિર્ મૃતાં ત્વચમ્ અપાહત। મ્રિયન્ત ઇવ વા એતે યે વ્રાત્યાં ધાવયન્તિ। ઉત હિ સ્થવિરતરસ્યાન્ત આહનસ્યં વદન્તિ। મૃતામ્ એવૈતાભિસ્ ત્વચમ્ અપઘ્નતે

સો વા આગ્નેયી ભવતિ। અગ્નિર્ વૈ લોકાનાં પ્રજ્ઞપયિતા। સ યો લોકાનાં પ્રજ્ઞપયિતા સ નો લોકાન્ પ્રજ્ઞપયાદ્ ઇતિ। ન હિ તે અગ્ને તન્વૈ ક્રૂરં વિવેદ મર્ત્ય ઇતિ યદ્ ઇહ ક્રૂરમ્ અશાન્તમ્ અચારિષ્મ તદ્ એતયાપહનામહા ઇતિ। કપિર્ બભસ્તિ તેજનં પુનર્ જરાયુ ગૌર્ ઇવેતિ પુનર્ એવૈતયાપિયન્તિ। અગ્ને વિશ્વેભિર્ અગ્નિભિર્ ઇતિ વૈશ્વાગ્નમ્ આજ્યં ભવતિ। અગ્નયો વૈ વિશ્વે દેવાઃ। વિશ્વાન્ એવ તેન દેવાન્ અપિયન્તિ। તદ્ આનુષ્ટુભં ભવતિ સવનમુખે - સવનમુખે વાચા સમૃધ્યામહા ઇતિ। તત્ ત્રિવૃદ્ ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મણો વા એતે વ્યૃધ્યન્તે યે વ્રાત્યાં ધાવયન્તિ। રાજપુત્રા ઇતિ હ્ય્ એનાન્ આચક્ષતે। તદ્ યત્ ત્રિવૃદ્ ભવતિ બ્રહ્મણૈવ તત્ સમૃદ્ધ્યન્તે। પઞ્ચદશં મૈત્રાવરુણસ્ય। ક્ષત્રં વૈ પઞ્ચદશઃ। અપભ્રંશો હ વૈ બ્રહ્મણઃ ક્ષત્રમ્। ક્ષત્રેણૈવ તત્ સમૃધ્યન્તે। ષોડશમ્ અચ્છાવાકસ્ય। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ષોડશી। ઇન્દ્રિયેણૈવ તદ્ વીર્યેણ સમદ્ધ્યન્તે

અથૈતે ઉષ્ણિક્કકુભૌ માધ્યંદિનં સવનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્તિ। પ્રજા વૈ છન્દસાં ઉષ્ણિક્કકુભૌ। તયોર્ બૃહતો મારુતસ્ય સામની ભવતઃ। દ્યૌતાને વા દેવસામે। છન્દાંસિ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ યથા પ્રિયં પુત્રમ્ આરભ્ય યાચેત્, સખા વા સખાયમ્ અનુસંવિદમ્, એવમ્ એવૈતત્ સર્વાણિ છન્દાંસ્ય આરભ્ય મધ્યતો વિયન્તિ। તયોર્ અન્યતરસ્યાં બ્રહ્મસામ। બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મસામ। યજમાનકામો વા એષ યદ્ બ્રહ્મસામ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનં કામૈસ્ સમૃદ્ધયન્તિ। સપ્તદશં હોતુઃ પૃષ્ઠં ભવતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિમ્ એવૈતન્ મધ્યતો વિયન્તિ। એકવિંશં મૈત્રાવરુણસ્ય। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતમ્ એવૈતન્ મધ્યતો વિયન્તિ। ત્રિણવં બ્રાહ્મણાચ્છંસિનઃ। ત્રિણવા ઇમે લોકાઃ। ઇમાન્ એવૈતલ્ લોકાન્ મધ્યતો વિયન્તિ। ષોડશમ્ અચ્છાવાકસ્ય। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ષોડશી। ઇન્દ્રિયેણૈવ તદ્ વીર્યેણ સમૃધ્યન્તે। ષોડશમ્ ઉ એવાદો ઽચ્છાવાકસ્ય। તદ્ દ્વાત્રિંશત્। દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। યો ઽનુષ્ટુભિ કામસ્ સ ન ઉપાપ્તો ઽસદ્ ઇતિ

અથૈતા નદં વ ઓદતીનામ્ ઇત્ય્ ઉષ્ણિહાભાજનમ્ આર્ભવે પવમાને ક્રિયન્તે। તાસ્ સપ્તાક્ષરપદા ભવન્તિ। સપ્ત પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યમાના યન્તિ। પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। ઉત હ્ય્ અહિંસ્યં બ્રાહ્મણં હિંસન્તિ શ્રોત્રિયં વા ગૃહમેધિનં વા । તદ્ યત્ સપ્તાક્ષરપદા ભવન્તિ પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। તાશ્ ચતુષ્પદા ભવન્તિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। ચતુષ્પદીવ પ્રત્યષ્ઠાદ્ ઇતિ વા આહુઃ। સુપ્રતિષ્ઠિતં તાસ્વ્ અભીવર્તઃ। વાગ્ વા અભીવર્તઃ। વાચો વા એતે વ્યૃધ્યન્તે યે વ્રાત્યાં ધાવયન્તિ। તદ્ યદ્ અભીવર્તો ભવતિ વાચૈવ તત્ સમૃધ્યન્તે। અગ્ન આ યાહ્ય્ અગ્નિભિર્ ઇત્ય્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ। અગ્નયો વૈ સર્વે દેવાઃ। સર્વાન્ એવ તેન દેવાન્ અપિયન્તિ। તત્ ત્રયસ્ત્રિંશં ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

તાઃ કેશિનીર્ ભવન્તિ। ઊર્જો નપાતં ઘૃતકેશમ્ ઈમહે ઽગ્નિં યજ્ઞેષુ પૂર્વ્યમ્ ઇતિ કેશૈર્ ઇવ હ્ય્ એતે ચરન્તિ। અથૈષ કુષીતગૃહપતીનામ્ એષીકપાવાનાં ષોડશપવમાનઃ। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ષોડશી। આરભમાણા એવેન્દ્રિયેણ વીર્યેણ સમૃધ્યામહા ઇતિ। ત્રીણિ પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। ક્ષત્રં વૈ પંચદશઃ। ક્ષત્રેણૈવ તત્ સમૃધ્યન્તે। ષોડશમ્ અચ્છાવાકસ્ય। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ષોડશી। ઇન્દ્રિયેણૈવ તદ્ વીર્યેણ સમૃધ્યન્તે। ષોડશો માધ્યંદિનઃ। દ્વાત્રિંશદ્ દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। યો ઽનુષ્ટુભિ કામસ્ સ ન ઉપાપ્તો ઽસદ્ ઇતિ। ત્રીણિ સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનિ ભવન્તિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિનૈવ તત્ સમૃધ્યન્તે। ષોડશમ્ અચ્છાવાકસ્ય। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ષોડશી। ઇન્દ્રિયેણૈવ તદ્ વીર્યેણ સમૃધ્યન્તે। ષોડશ આર્ભવઃ। તદ્ દ્વાત્રિંશદ્ દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। યો ઽનુષ્ટુભિ કામસ્ સ ન ઉપાપ્તો ઽસદ્ ઇતિ। એકવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતસ્ય વા એતે સલોકતાં ગચછન્તિ એતમ્ અભ્યારોહન્તિ

અથૈષ કનિષ્ઠાનામ્ અગ્રકામાણામ્। તસ્ય ત્રિવૃતસ્ સતશ્ ચતુર્વિંશં બહિષ્પવમાનમ્। તે યે કનિષ્ઠા અગ્રકામા સ્યુસ્ ત એતેન યજેરન્। તદ્ યત્ ત્રિવૃતસ્ સતશ્ ચતુર્વિંશં બહિષ્પવમાનં ભવતિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં - સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ નો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। સ ત્રિવૃદ્ ભવતિ। ત્રિવૃદ્ વૈ સ્તોમાનામ્ અગ્રં જ્યૈષ્ઠયમ્। સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ નો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। સ ગાયત્રીષુ ભવતિ। ગાયત્રી વૈ છન્દસામ્ અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સા યાગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સા નો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। રથન્તરં વૈ પૃષ્ઠાનામ્ અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। તદ્ યદ્ અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં તન્ નો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ નો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો વા અગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સ યો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં સ નો ઽગ્રં જ્યૈષ્ઠ્યં ગમયાદ્ ઇતિ। ગચ્છન્તિ હ કનિષ્ઠાસ્ સન્તો જ્યેષ્ઠતામ્

અથૈતે ચાતુર્માસ્યાઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અસ્ય સૃષ્ટાઃ પરાભવન્। તદ્ ઇદં સરીસૃપમ્ અભવદ્ યદ્ અન્યત્ સર્પેભ્યઃ। સ દ્વિતીયા અસૃજત। તા અસ્ય પરૈવાભવન્। તે મત્સ્યા અભવન્। સ તૃતીયા અસૃજત। તા અસ્ય પરૈવાભવન્। તાનિ વયાંસ્ય્ અભવન્। સ ઐક્ષત યા ઇમાસ્ ત્રયીઃ પ્રજા અસૃક્ષ્ય્ ઋતે બ્રહ્મણ ઋતે ઽન્નાદ્યાદ્ ઋતે યજ્ઞાત્ પરા તા અભૂવન્। હન્તો ન્વૈવ બ્રહ્મણો ઽન્નાદ્યાદ્ યજ્ઞાત્ પ્રજાસ્ સૃજા ઇતિ। સો ઽન્નાદ્યમ્ આત્મન્ન્ અધત્ત્। તદ્ અભ્યસ્તનયત્। તત્ પ્રાક્ પ્રૈષત્। તૌ સ્તનાવ્ અભવતામ્। યદ્ અભ્યસ્તનયત્ તત્ સ્તનયો સ્તનત્વમ્। તદ્ અત્યક્ષરત્। તત્ ક્ષીરમ્ અભવત્। યદ્ અત્યક્ષરત્ તત્ ક્ષીરસ્ય ક્ષીરત્વમ્। વ્રીહિયવૌ હ વાવ સ તદ્ આત્મન્ દધે। તદ્ એતદ્ વ્રીહિયવયોઃ ક્ષીરમ્। સ ઐક્ષતાલં વૈ તસ્મા અસ્મિ, સૃજેયેત્, તદ્ અન્નં લભેત યત્ સૃજેય, હન્ત સૃજા ઇતિ

સ એતાંશ્ ચાતુર્માસ્યાન્ યજ્ઞાન્ અપશ્યત્। તાન્ આહરત। તૈર્ અયજત। તૈર્ ઇમાઃ પ્રજા અસૃજત। યા ઇમા સ્તનવતીસ્ તાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્। તા અસ્યાન્નવતીઃ પ્રજા અભવન્। સ યઃ કામયેત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયાન્નવતીર્ મ ઇમાઃ પ્રજા સ્યુર્ ઇતિ સ એતૈર્ યજેત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે, ઽન્નવતીર્ અસ્ય પ્રજા ભવન્તિ। તદ્ એષાભ્યનૂચ્યતે --
તિસ્રો હ પ્રજા અત્યાયમ્ ઈયુર્
ન્ય્ અન્યા અર્કમ્ અભિતો વિવિશ્યુઃ।
બૃહદ્ ધ તસ્થૌ રજસો વિમાને
પવમાનો હરિત આ વિવેશ॥
ઇતિ। તદ્ યદ્ આહ તિસ્રો હ પ્રજા અત્યાયમ્ ઈયુર્ ઇતિ યા એવ તાઃ પ્રજા અત્યાયમ્ આયંસ્ તા એવ તાઃ। ન્ય્ અન્યા અર્કમ્ અભિતો વિવિશ્યુર્ ઇતિ - અગ્નિર્ વા અર્કસ્ - તમ્ ઇમાઃ પ્રજા અભિતો વિષ્ટાઃ। બૃહદ્ ધ તસ્થૌ રજસો વિમાને પવમાનો હરિત આ વિવેશેતિ। દિશો વૈ હરિતઃ। તા અયં વાયુઃ પવમાન આવિષ્ટ ઇતિ વાજસનેયઃ। અથૈકાદશાક્ષી। તિસ્રો હ પ્રજા અત્યાયમ્ ઈયુર્ ઇતિ। યા એવ તાઃ પ્રજા અત્યાયમ્ આયંસ્ તા એતાઃ। ન્ય્ અન્યા અર્કમ્ અભિતો વિવિશ્યુર્ ઇત્ય્ - અન્નં વા અર્કસ્ - તદ્ ઇમાઃ પ્રજા અભિતો વિષ્ટાઃ। બૃહદ્ ધ તસ્થૌ રજસો વિમાન ઇતિ। મનો વૈ બૃહત્। તદ્ ઇદં રજસો વિમાને મધ્ય આત્મનો હૃદયં તત્। પવમાનો હરિત આ વિવિશેતિ। પ્રજા વૈ હરિતઃ। તા અયં પ્રાણઃ પવમાન આવિષ્ટ ઇતિ

સો ઽકામયત વૈશ્વદેવીઃ પ્રજાસ્ સૃજેયેતિ। સ એતં વૈશ્વદેવં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તેન વૈશ્વદેવીઃ પ્રજા અસૃજત। સ યઃ કામયેત વૈશ્વદેવીઃ પ્રજાસ્ સૃજેયેતિ સ એતેન યજેત। વૈશ્વદેવીર્ એવ પ્રજાસ્ સૃજતે। સ ત્રિવૃદ્ રથન્તરસામા ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મ રથન્તરમ્। બ્રહ્મણા વા એનાસ્ તદ્ અસૃજત। બ્રહ્મણૈવ પ્રજાસ્ સૃજતે ય એવં વેદ। તસ્યાગ્નેયશ્ ચ બાર્હસ્પત્યશ્ ચ પશૂ ભવતઃ। બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ। બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ। બ્રહ્મણા વા એનાસ્ તદ્ અભિપૂર્વમ્ અસૃજત। બ્રહ્મણૈવાભિપૂર્વં પ્રજાસ્ સૃજતે ય એવં વેદ। તસ્ય મૈત્રાવરુણ્ય્ અનૂબન્ધ્યા ભવતિ। મિત્રો વૈ યજ્ઞસ્ય સ્વિષ્ટં ગૃહ્ણાતિ વરુણો દુરિષ્ટમ્। તદ્ યન્ મૈત્રાવરુણ્ય્ અનૂબન્ધ્યા ભવતિ પુનર્ એવાસ્મૈ મિત્રો દદાતિ। સ્વિષ્ટમ્ અસ્મૈ વરુણઃ કરોતિ। દ્યાવાપૃથિવ્યોપાલંભ્યા ભવતિ। દ્યાવાપથિવી વા ઐક્ષેતાં યદ્ વા અયમ્ ઇદં સૃજત આવં વા અયમ્ ઇદં પ્રતિષ્ઠે પશ્યન્ સૃજતે હન્તાસ્મિન્ ભાગધેયમ્ ઇચ્છાવહા ઇતિ। તે ઽસ્મિન્ ભાગધેયમ્ ઐચ્છેતામ્। તાભ્યામ્ એતાં દ્યાવાપૃથિવ્યામ્ ઉપાલંભ્યામ્ અકલ્પયત્। તદ્ યદ્ એતા દ્યાવાપૃથિવ્યોપાલંભ્યા ભવતિ દ્યાવાપૃથિવી એવૈતેન ભાગધેયેન નિરવદયન્ત। આગ્નેયઃ પશુર્ - યજ્ઞો વા અગ્નિર્ - નેદ્ યજ્ઞાદ્ અગ્નેર્ અયામેતિ

તા અસ્ય પ્રજાસ્ સૃષ્ટા વરુણસ્ય યવમ્ આદન્। તા વરુણો વરુણપાશેનાગૃહ્ણાત્ સ ઐક્ષત - યા અમૂઃ પૂર્વાઃ પ્રજા અસૃક્ષિ પરા તા અભૂવન્। યદીમાઃ પરાભવન્તિ ક્વ તતો ભવાનિ, હન્તૈના અભિતો ઽભિષજ્યાનીતિ। સ એતૌ દ્વિદિવૌ વરુણપ્રઘાસાવ્ અપશ્યત્। તાવ્ આહરત। તાભ્યામ્ અયજત। તાભ્યામ્ એના વરુણીયાદ્ એનસો વિમુઞ્ચત્। તદ્ યદ્ એતૌ દ્વિદિવૌ વરુણપ્રઘાસૌ ભવતો વરુણીયાદ્ એવૈતાભ્યામ્ એનસઃ પ્રજા મુઞ્ચતિ। મરુત્વતી પૂર્વસ્યાહ્નઃ પ્રતિપદ્ ભવતિ। આગ્નેયશ્ ચ મારુતશ્ ચ પશૂ। તા અસ્ય પ્રજા વરુણગૃહીતા મરુતો રન્ધ્ર્યા અન્વપાતિનો વ્યમિમથિષત। તદ્ યન્ મરુત્વતી પ્રતિપદ્ ભવતિ મરુત એવૈતેન ભાગધેયેન નિરવદયન્ત। આગ્નેયઃ પશુર્ - યજ્ઞો વા અગ્નિર્ - નેદ્ યજ્ઞાદ્ અગ્નેર્ અયામેતિ। કવત્ય્ ઉત્તરસ્યાહ્નઃ પ્રતિપદ્ ભવતિ કાયોપાલંભ્યા, આગ્નેયશ્ ચ વારુણશ્ચ પશૂ। તદ્ યત્ કવતી પ્રતિપદ્ ભવતિ કાયોપાલંભ્યા - પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ - પ્રજાપતિમ્ એવ તદ્ અન્તતઃ પ્રીણન્તિ। પ્રજાપતિર્ વા ઐક્ષત - કં વૈ પ્રજાભ્યો ઽભૂવમ્ કમ્ આત્મને ઽસાનીતિ। સ એતામ્ કવતીં પ્રતિપદમ્ અપશ્યત્ કાયામ્ ઉપાલંભ્યામ્। તતો વૈ સ કં પ્રજાભ્યો ઽભવત્ કમ્ આત્મને । કં હૈવ પ્રજાભ્યો ભવતિ કમ્ આત્મને ય એવં વેદ। આગ્નેયઃ પશુર્ - યજ્ઞો વા અગ્નિર્ - નેદ્ યજ્ઞાદ્ અગ્નેર્ અયામેતિ

અથ યદ્ વારુણો ઽગ્નિર્ વરુણતાયા એવ। તા અસ્ય પ્રજા વરુણાન્મુમુચાના વૃત્રઃ પાપ્મા ઽગૃહ્ણાત્। સ ઐક્ષત - હન્તો ન્વેવૈના અતો ઽભિષજ્યાનીતિ। સ એતાંસ્ ત્રિદિવાન્ સાકમેધાન્ અપશ્યત્। તાન્ આહરત। તૈર્ અયજત। તૈર્ એના વૃત્રાત્ પાપ્મનો ઽભિમુઞ્ચત્। તદ્ યદ્ એતે ત્રિદિવાસ્ સાકમેધા ભવન્તિ વૃત્રાદ્ એવૈતૈઃ પાપ્મનઃ પ્રજા મુઞ્ચતિ। તા અસ્ય પ્રજા વૃત્રાત્ પાપ્મનો મુમુચાનાસ્ સર્વાસ્ સાકં સમૈધયન્ત। યત્ સાકં સમૈધયન્ત તત્ સાકમેધાનાં સાકમેધત્વમ્। સાકં હ વૈ પ્રજયા પશુભિર્ એધતે ય એવં વેદ। અનીકવતી પ્રથમસ્યાહ્નઃ પ્રતિપદ્ ભવતિ। આગ્નેયઃ પશુઃ। અગ્નિના વા અનીકેનેન્દ્રો વૃત્રં પાપ્માનમ્ અહન્। તદ્ યદ્ અનીકવતી પ્રતિપદ્ ભવત્ય્ અગ્નિનાનીકેન વૃત્રં પાપ્માનં હનાનીતિ। અગ્નિનૈવાનીકેન દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ। ક્રીડની પ્રતિપદ્ ભવતિ યદ્ એવ પ્રજા વૃત્રાત્ પાપ્મનો મુમુચાના આક્રીડન્ત તસ્માત્ ક્રીડની। અથો હેન્દ્રો વૃત્રં હનિષ્યન્ મરુત ઉવાચ - પરશુવધહસ્તા મામ્ અભિતઃ પરિક્રીડત, સ વીતભીર્ વૃત્રં પાપ્માનં હનાનીતિ। તમ્ ઉ હ મરુતઃ પરશુવધહસ્તા અભિતઃ પરિચિક્રીડુઃ। સ હ વીતભીર્ વૃત્રં પાપ્માનમ્ અહન્। વીતભીર્ હ વૈ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ। આગ્નેયઃ પશુર્ - યજ્ઞો વા અગ્નિર્ - નેદ્ યજ્ઞાદ્ અગ્નેર્ અયામેતિ

અથ યદ્ ઐન્દ્રાગ્નો - બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ। ક્ષત્રમ ઇન્દ્રો - બ્રહ્મણા ચ હ વાવ સ તત્ ક્ષત્રેણ ચ સયુગ્ભ્યાં વૃત્રં પાપ્માનં હનાનીતિ। બ્રહ્મણા ચ હૈવ ક્ષત્રેણ ચ સયુગ્ભ્યાં દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ। વૈશ્વકર્મણી તૃતીયસ્યાહ્નઃ પ્રતિપદ્ ભવતિ। વૈશ્વકર્મણ્ય્ ઉપાલંભ્યાગ્નેયશ્ ચ માહેન્દ્રશ્ ચ પશૂ। તદ્ યદ્ વૈશ્વકર્મણી તૃતીયસ્યાહ્નઃ પ્રતિપદ્ ભવતિ, વૈશ્વકર્મણ્ય્ ઉપાલંભ્યા - પ્રજાપતિર્ વૈ વિશ્વકર્મા - પ્રજાપતિમ્ એવ તદ્ અન્તતઃ પ્રીણન્તિ। અથો યદ્ એવ પ્રજા વૃત્રાત્ પાપ્મનો મુમુચાના વિશ્વં કર્મોપાક્રમન્ત તસ્માદ્ વૈશ્વકર્મણી। આગ્નેયઃ પશુર્ - યજ્ઞો વા અગ્નિર્ - નેદ્ યજ્ઞાદ્ અગ્નેર્ અયામેતિ

અથ યન્ માહેન્દ્રઃ। ઇન્દ્રો હ વા એષ પુરા વૃત્રસ્ય વધાદ્ આસ। સ વૃત્રં હત્વા મહેન્દ્રો ઽભવત્। ભૂયો હ્ય્ એવ જ્યાયસા કર્મણા ઽભ્યશ્નુતે। તસ્માદ્ ઉ રાજાનં વિજિતિનમ્ આચક્ષતે મહારાજ ઇતિ। અથૈષ શુનાસીર્યો, યદ્ વા ઇન્દ્રસ્ય વૃત્રં જઘ્નુષ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ આસીત્ તચ્ છુનમ્। યત્ સંવત્સરસ્ય પ્રજિતસ્ય પયસ્ તત્ સીરમ્। તદ્ યદ્ ઇન્દ્રસ્ય વૃત્રં જઘ્નુષ ઇન્દ્રિયં વીર્યં, યત્ સંવત્સરસ્ય પ્રજિતસ્ય પયસ્, તદ્ ઉભયમ્ અવરુન્ધામહા ઇતિ। સંવત્સરસદ્ ધ ખલુ વા એષ યશ્ ચાતુર્માસ્યયાજી। તસ્ય શુનાસીર્યં મે મહાવ્રતં ભાજનમ્। સ યાવત્ સંવત્સરેણ મહાવ્રતવતાવરુન્દ્ધે તાવદ્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। તસ્ય સૌરી પ્રતિપદ્ ભવતિ, સૌર્ય્ ઉપાલંભ્યા। અસૌ વા આદિત્યઃ। સૂર્ય એષ ઇન્દ્રઃ। ઐન્દ્રં મહાવ્રતં તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। ઋતુષુ હ ખલુ વા એષ સંવત્સરં સ્વર્ગં લોકમ્ અપ્યેતિ યશ્ ચાતુર્માસ્યયાજી। સ વસન્તમ્ એવ પ્રથમેનાહ્નાપ્યેતિ, ગ્રીષ્મં દ્વિતીયેન, વર્ષાસ્ તૃતીયેન, શરદં ચતુર્થે, હેમન્તં પઞ્ચમેન, શિશિરં ષષ્ઠેન। સંવત્સરમ્ એવ શુનાસીર્યેણાપ્યેતિ। સ સર્વસ્તોમો ભવતિ। સર્વં હિ તદ્ યત્ સર્વસ્તોમઃ। સર્વમ્ એવૈતેનાપ્યેતિ। તસ્ય ત્ર્યેણી શલલી ભવતિ, લૌહાયસઃ ક્ષુરઃ। સ ચતુર્ષુ ચતુર્ષુ માસ્સુ કેશાન્ પરિવર્તયતે ઽનન્તતાયૈ - અસૌ વા આદિત્યો ઽનન્તઃ। અનન્તો વા અસૌ ભૂત્વેદં સર્વમ્ અભ્યશ્નુતે - ઽનન્તો ભૂત્વેદં સર્વમ્ અભ્યશ્નવા ઇતિ। અનન્તો ભૂત્વેદં સર્વમ્ અભ્યશ્નવા ઇતિ

॥ઇત્ય્ એકાહં સમાપ્તમ્॥
અહીનમ્
અથૈતે દ્વિરાત્રાઃ। હવિષ્માંશ્ ચ વૈ હવિષ્કૃચ્ ચાઙ્ગિરસાવ્ આસ્તામ્। તાવ્ અસ્મિન્ લોકે સ્ત્રીચર્યમ્ પ્રમત્તૌ ચરન્તાવ્ ઋષયો ઽઙ્ગિરસઃ પિતરશ્ ચ પિતામહાશ્ ચ સુકૃતો હિત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તૌ યદા સા ચર્યા પરૈદ્, અથાકામયેતાં - કથં ન્વ્ ઇદ્ યત્ર નાવ્ ઋષયો ઽઙ્ગિરસઃ પિતરશ્ચ પિતામહાશ્ ચ સુકૃત સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતાસ્ - તદ્ અનુગચ્છેવેતિ। તૌ તપો ઽતપ્યેતામ્। તાવ્ એતદ્ દ્વિરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યતામ્। તમ્ આહરેતામ્। તેનાયજેતામ્। તતો વૈ તૌ યત્રૈનયોર્ ઋષયો ઽઙ્ગિરસઃ પિતરશ્ ચ પિતામહાશ્ ચ સુકૃત સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતા આસંસ્, તમ્ અન્વગચ્છતામ્। સ યઃ કામયેત - યત્ર મે પિતરશ્ ચ પિતામહાસ્ ચ સુકૃત સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતા ભવન્તિ તમ્ એવાનુગચ્છતિ। અથો આહુર્ યસ્માદ્ એવ શ્રેયાન્ ભ્રાતૃવ્ય સ્યાત્ સ એનેન યજેતેતિ। પૂર્વપ્રેત ઇવ હ વા એષ ય શ્રેયાન્। પૂર્વપ્રેતાન્ ઇવ વા એતેન તૌ તાન્ આપ્નુતામ્। આપ્ત્વા શ્રેયાંસં વસીયાન્ આત્મના ભવતિ। અથો આહુઃ પ્રજાકામ એવૈનેન યજેતેતિ। આત્મા વૈ પૂર્વમ્ અહઃ પ્રજોત્તરમ્। આત્માનમ્ એવ પૂર્વેણાહ્ના સંસ્કુરુતે, પ્રજામ્ ઉત્તરેણ

સ દુષ્ષજ ઇવ હ ખલુ વા એષ યજ્ઞક્રતુર્ યદ્ દ્વિરાત્રઃ। યદિ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ પૂર્વમ્ અહર્ ભવતિ સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્ર ઉત્તરં સ્તોત્રાણિ વિચ્છિન્દન્તિ। અથ યદિ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ પૂર્વમ્ અહર્ ભવતિ સર્વસ્તોમ ઉ એવાતિરાત્ર ઉત્તરં સ્તોત્રાણિ વિચ્છિન્દન્તિ। અથ યદિ જ્યોતિર્ ઉક્થ્યઃ પૂર્વમ્ અહર્ ભવતિ સર્વસ્તોમ ઉ એવાતિરાત્ર ઉત્તરં યજ્ઞમુખં છમ્બટ્કુર્વન્તિ। તદ્ યજ્ જ્યોતિર્ ભવતિ તેન યજ્ઞમુખં ન છમ્બટ્કુર્વન્તિ। અથ યદ્ ઉક્થ્યસ્ તેન સ્તોત્રાણિ ન વિચ્છિન્દન્તિ। આપ્ત ઇવ હ ખલુ વા એષ યજ્ઞક્રતુર્ યો વિરાજમ્ અભિસંપન્નઃ। સ પુનર્ આરંભ્યો ભવતિ। તદ્ યદ્ ઉત્તરસ્યાહ્નશ્ ચતુર્વિંશં બહિષ્પવમાનં ભવતિ - ચતુર્વિશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો યજ્ઞો - યજ્ઞમ્ એવૈતદ્ યજ્ઞમુખ આરભન્તે। અથો ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી। ગાયત્ર્યો વા આપ્તં યજ્ઞક્રતું પુનસ્ તન્વતે। નો હ્ય્ અન્યા ગાયત્ર્યા આપ્તં યજ્ઞક્રતુમ્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હતિ। તદ્ આહુઃ કથં ન ચતુશ્ચત્વારિંશો નાષ્ટાચત્વારિંશો મુખં યુગ્મતાં સ્તોમાનાં ભવિતુમ્ અર્હતિ। કથં ચતુર્વિંશ એવેતિ। સ બ્રૂયાત્ ત્રિપદા વૈ ગાયત્રી। તત્ ત્રિપદા પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા એષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

વિચ્છિન્ન ઇવ હ ખલુ વા એષ યજ્ઞક્રતુર્ યદ્ દ્વિરાત્રઃ। ગાયત્રીં પૂર્વમ્ અહસ્ સંપદ્યતે ત્રિષ્ટુભમ્ ઉત્તરમ્। અથ ક્વ જગતી ચાનુષ્ટુપ્ ચેત્ય્ આહુઃ। ગાયત્રીં ચૈવ પૂર્વમ્ અહસ્ સંપાદયેત્ ત્રિષ્ટુભં ચ જગતીં ચાનુષ્ટુભં ચોત્તરં છન્દસાં સન્તત્યા અવ્યવચ્છેદાય। ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસેત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ ભવત્ય્ અન્ધસ્વદ્ વૈ જગત્યૈ રૂપં - તેન જગત્યૈ રૂપાન્ ન યન્તિ। વૈખાનસં ભવતિ જાગતં સામ। તેનૈવ જગત્યૈ રૂપાન્ ન યન્તિ। દ્વૈગતં ભવતિ। દ્વિહિંકારં ભવતિ। દ્વિરાત્રરૂપં સામની દ્વિરાત્રરૂપાદ્ એવ તન્ ન યન્તિ। યે દ્વે સામની તયોર્ અન્યતરદ્ ભવતિ - યથોભયાપદી પ્રતિતિષ્ઠેત્ તાદૃક્ તત્। સુવર્ જ્યોતિર્ ભવતિ। સુવર્ વૈ પૂર્વમ્ અહર્, જ્યોતિર્ ઉત્તરમ્, અહ્નોર એવ સન્તત્યા અહ્નોસ્ સમારંભાય। હાવિષ્મત - હાવિષ્કૃતે સ્વર્ગ્યે સામની, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટયૈ। તદ્ આહુઃ ક્ષિપ્રે સામની યદ્ ઉભે કુર્યુર્ ઈશ્વરો યજમાનં પુરાયુષઃ પ્રમથિતોર્ અનાદૃત્ય હિ તાવ્ ઇમં લોકમ્ અમુમ્ એવ લોકમ્ અભિસંપ્રૈતામ્ ઇતિ। હાવિષ્મતમ્ એવોત્તરસ્યાહ્ન ઉક્થેષુ બ્રહ્મસામ કુર્યુઃ। તથા સર્વમ્ આયુર્ એતિ, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકમ્

અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ઉક્થ્યઃ પૂર્વમ્ અહર્ ભવત્ય્ આયુર્ અતિરાત્ર ઉત્તરમ્, એતેનો હાભિપ્રતારણ ઈજે રાજા પ્રજાકામશ્ ચ ખલતી ચ દૈવોવાતી અવચિચ્છિત્સમાનઃ। તતો વૈ સો ઽવ ખલતીદૈવોવાતી અચ્છિંત્ત। ઇમામ્ ઇયતીં પ્રજામ્ અધ્યગચ્છત્। ત્રીણ્ય્ અન્યસ્યાતિરિચ્યન્તે, દ્વાભ્યામ્ અન્ય ઊનઃ। ત્રીણિ તાનિ પુંસો ઽતિરિક્તાનિ યૈસ્ સ મિથુનેન પ્રજનેન પ્રજાયતે ય એવં વેદ। તા ઉભે સ્તોત્ર્યાસ્ સંપદ્યન્તે સપ્ત ચ શતાન્ય્ એકવિંશતિશ્ ચ - તાવન્તિ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણિ। અહોરાત્રે વૈ કૃત્સ્નઃ પ્રજાપતિઃ - કૃત્સ્નં પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નવામ કૃત્સ્નો નઃ પ્રજાપતિર્ ઉપેતો ઽસદ્ ઇતિ। અથ યૈકા સ્તોત્ર્યાતિરિચ્યતે, યજમાનલોકો હૈવ સઃ। શશ્વદ્ ધૈનં બ્રાહ્મણ ઉવાચ - નાસ્યાપરઃ પ્રજાયામ્ એતાદૃઙ્ વીરો નાનાજનિતોઃ। આત્મન એવ લોકમ્ અકૃત ન પ્રજાયા, એકમ્ ઇમં હ્ય્ એવ લોકમ્ અભ્યુપાગાદ્ ઇતિ

તદ્ ધાનુબુધ્યોવાચ - યથાદૈવં ત્યસ્ય પ્રજાયા અસ્તુ। ખલતી દેવેદેવો ઽહં દૈવોવાતી અવાચ્છૈત્સીતિ। તથા હૈનં તાવ્ અભિતેપતુસ્ તથાપિ શુશુચતુઃ। તદ્ ઇદં તદ્ એવ। ઇમે હાભિપ્રતારણા ઇયન્તો, નો અપરસ્ તાદૃઙ્ વીર આજાયતે। અથ યસ્યૈતસ્ય ત્રિવૃત્પઞ્ચદશાભ્યાં વિપર્યાસમ્। પૂર્વમ્ અહર્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્ર ઉત્તરમ્। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। ત્રિવૃત્પઞ્ચદશૌ સ્તોમૌ ભવત ઊનાતિરિક્તૌ મિથુનૌ પ્રજની। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। તત્ તત્પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ। પ્રજનનં વૈ રથન્તરમ્। તત્ તત્પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। તત્ તત્પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્ય ચતુર્વિંશતિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। તત્ તદ્ અભિપૂર્વં પ્રજનનં ક્રિયતે। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ સર્વેષાં લોકાનામ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય ત્રિવૃત્ પઞ્ચચદશઃ સપ્તદશ ઇતિ પૂર્વમ્ અહર્ ભવત્ય્, એકવિંશસ્ ત્રિણવસ્ ત્રયસ્ત્રિંશ ઇત્ય્ ઉત્તરં, સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત। ઊર્ધ્વા એતે સ્તોમા ભવન્તિ। ઊર્ધ્વો વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। અભિક્રાન્તસ્તોમા ભવન્તિ। અભિક્રાન્તેન હ વૈ યજ્ઞસ્ય ભુઞ્જતે। એતેન હ વૈ તદ્ ધવિષ્માંશ્ ચ હવિષ્કૃચ્ ચ સદ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયતુઃ। તસ્ય પરાંચ્ય્ એવ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, પરાઞ્ચિ શસ્ત્રાણિ ભવન્તિ, પરાઞ્ચિ પૃષ્ઠાનિ, પરાચીર્ વિષ્ટુતયઃ, પરાઙ્ એવ સર્વો ભવતિ। તેન હૈતેનોત્તરવયસ્ય્ એવ યજેત યદ્ એમં લોકં ન પ્રત્યવકાંક્ષેદ્, યદાસ્મિન્ લોકે ન નિધિત્સેદ્, યદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ અમુમ્ એવ લોકમ્ અભિ સંપ્રજિગાંસેત્। સ હૈનેન યજેત। ઇષ્ટ્વા હૈવ સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। તસ્મિન્ન્ ઉ હ તર્હ્ય ઉભે હાવિષ્મત - હાવિષ્કૃતે કુર્યુ સ્વર્ગ્યે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટયૈ। તસ્યાહુસ્ સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ ચ સ્તોત્ર્યાસ્ સંપાદયેયુર્ ઇતિ। તાવન્તિ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણિ। સંવત્સરાદ્ એવ તન્ ન યન્તિ। અથો આહુર્ યાવતીર્ એવૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહસ્ય સ્તોત્ર્યાસ્ તાવતીર્ અસ્ય સ્તોત્ર્યાસ્ સંપાદ્યેયુર્ ઇતિ। તેન ત્ર્યહરૂપાન્ ન યન્તિ। અથો આહુસ્ સહસ્રમ્ એવાસ્ય સ્તોત્ર્યાસ્ સંપાદયેયુર્ ઇતિ। સહસ્રં વૈ ત્રિરાત્રસ્ય સ્તોત્ર્યાઃ। ત્રિરાત્રરૂપાદ્ એવ તન્ ન યન્તિ। એષ હ વૈ સમૃદ્ધો દ્વિરાત્રો યસ્ ત્રિરાત્રસ્ય સંપદા તાયતે યો વા ત્રિરાત્રશ્ ચતૂરાત્રસ્ય

અથૈતે ત્રિરાત્રાઃ। ત્રિરાત્રેણ વૈ દેવા એષુ લોકેષ્વ્ આર્ધ્નુવંસ્ ત્રિરાત્રેણ સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। વાગ્ વૈ ત્રિરાત્રઃ। વાચો રૂપેણાજ્યાનિ ચાહાનિ વિભજ્યન્તે। એકાક્ષરા વૈ વાક્, ત્ર્યક્ષરમ્ અક્ષરમ્। અક્ષરસ્ય રૂપેણ વિભજ્યન્તે। ત્રયો ગન્ધર્વાઃ। તેષામ્ એષા ભક્તિર્ - અગ્નેઃ પૃથિવી, વાયોર્ અન્તરિક્ષમ્, અસાવ્ આદિત્યસ્ય દ્યૌઃ। તદ્ એષાભ્યનૂચ્યતે -
રયઃ કૃણ્વન્તિ ભુવનેષુ રેતસ્ તિસ્રઃ પ્રજા આર્યા જ્યોતિર્ અગ્રાઃ।
ત્રયો ઘર્માસ ઉષસં સચન્તે સર્વા ઇત્ તાઁ અનુ વિદુર્ વસિષ્ઠાઃ॥
ઇતિ। તદ્ યદ્ આહ ત્રયઃ કૃણ્વન્તિ ભુવનેષુ રેત ઇત્ય્ અગ્નિઃ પૃથિવ્યાં રેતઃ કૃણોતિ, વાયુર્ અન્તરિક્ષ, આદિત્યો દિવિ। તિસ્રઃ પ્રજા આર્યા જ્યોતિર્ અગ્રા ઇતિ -

- વસવો રુદ્રા આદિત્યાઃ। તેષામ્ એતજ્ જ્યોતિર્ અગ્રં યદ્ અસાવ્ આદિત્યઃ। ત્રયો ઘર્માસ ઉષસં સચન્ત ઇત્ય્ અગ્નિર્ ઉષસં સચતે, વાયુર્ ઉષસં સચત, આદિત્ય ઉષસં સચતે। સર્વાઁઁ ઇત્ તાઁ અનુ વિદુર્ વસિષ્ઠા ઇતિ યે વૈ બ્રાહ્મણાશ્ શુશ્રુવાંસસ્ તે વસિષ્ઠાસ્, તે હ્ય્ એતત્ સર્વં અનુ વિદુઃ। એતાવાન્ વાવ ત્રિરાત્રઃ। ગાયત્રઃ પ્રાણસ્, ત્રૈષ્ટુભં ચક્ષુર્, જાગતં શ્રોત્રમ્। ત્રીણિ મિથુનાનિ તાન્ય્ એષુ મિથુનં દ્વે સમ્ભવતો યન્ મિથુનાત્ પ્રજાયતે તત્ તૃતીયમ્। ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ ઉદયચ્છત્। તં વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત્। સો ઽબ્રવીદ્ અસ્તિ વા ઇદં ત્યસ્મિંસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્। તત્ ત આહરાણિ। મા મે પ્રહાર્ષીર્ ઇતિ। તથેતિ। તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્। તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્। તસ્મૈ દ્વિતીયમ્ ઉદયચ્છત્। તં વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત્। સો ઽબ્રવીદ્ અસ્તિ વા ઇદં ત્યસ્મિંસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્। તત્ ત આહરાણિ। મા મે પ્રહાર્ષીર્ ઇતિ। તથેતિ। તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્। તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્। તસ્મૈ તૃતીયમ્ ઉદયચ્છત્। તં વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત્। સો ઽબ્રવીદ્ - અસ્તિ વા ઇદં ત્યસ્મિંસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્। તત્ ત આહરાણિ। મા મે પ્રહાર્ષીર્ ઇતિ। તથેતિ। તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્। તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્। તસ્મિન્ હોદાતે - સર્વં મમેતીન્દ્રસ્, તૃતીયં મમેતિ વિષ્ણુઃ

તૌ વૈ પૃચ્છાવહા ઇતિ। તૌ હ પ્રજાપતાવ્ અપૃચ્છેતામ્। તાભ્યાં હૈતયા વ્યુવાચ -
ઉભા જિગ્યથુર્ ન પરા જયેથે ન પરા જિગ્યે કતરશ્ ચનૈનોઃ।
ઇન્દ્રશ્ ચ વિષ્ણો યદ્ અપસ્પૃધેથાં ત્રેધા સહસ્રં વિ તદ્ ઐરયેથામ્॥
ઇતિ। દ્વૌ તવ ભાગાવ્ ઇતીન્દ્રમ્ અબ્રવીત્, તૃતીયં તવેતિ વિષ્ણુમ્। એતદ્ આભ્યાં તત્ સહસ્રં પ્રાયચ્છત્। તસ્યૈષાપ્તિર્ યો બન્ધુમાન્ અનૂચાન સ્યાત્ તસ્મૈ પ્રથમે ઽહનિ દદ્યાત્। યથા ઇયં પૃથિવ્ય્ એવં સઃ। પ્રતિષ્ઠિતા વા ઇયં, પ્રતિષ્ઠિતસ્ સઃ। એવં સઃ। અન્તરિક્ષમ્ ઇતિ વા ઇદં વિદુર્ વેદં તસ્ય વિદુઃ। અથ યો બન્ધુમાન્ અનૂચાન સ્યાત્ તસ્મૈ તૃતીયે ઽહનિ દદ્યાત્। યથા વા અસૌ દ્યૌર્ એવં સઃ। દ્યૌર્ ઇતિ વા અમું વિદુર્ બન્ધું તસ્ય વિદુઃ। અન્વહં દશતો દીયન્તે। દશાક્ષરા વિરાટ્। વૈરાજો યજ્ઞઃ। સૈવ સા વ્યવચ્છિન્ના દીયતે। અન્વહં શતાનિ દીયન્તે। એષા વૈ યજ્ઞસ્ય માત્રા યચ્ છતમ્। સૈવ સા વ્યવચ્છિન્ના દીયતે। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પ્રથમે ઽહનિ દદ્યાત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ દ્વિતીયે ઽહનિ દદ્યાત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ તૃતીયે ઽહનિ દદ્યાત્। અથૈષા સહસ્રતમી ત્રિરૂપા દ્વિદેવત્યા। તસ્યૈ દ્વૌ ભાગૌ બ્રહ્મણ એકો ઽગ્નીધઃ

પ્રજાપતિર્ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્। નાન્યં દ્વિતીયં પશ્યમાનસ્ - તસ્ય વાગ્ એવ સ્વમ્ આસીદ્, વાગ્ દ્વિતીયા - સ ઐક્ષત હન્તેમાં વાચં વિસૃજે। ઇયં વાવેદં વિસૃષ્ટા સર્વં વિભવન્ત્ય્ એષ્યતીતિ। તાં વાગ્ ઇત્ય્ એવ વ્યસૃજત। સોર્ધ્વાદ્ આતનોદ્ યથાપાં ધારા સન્તતૈવમ્। તસ્યા એત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ અચ્છિનત્। તદ્ ઇદમ્ અભવત્। અભૂદ્ વા ઇદમ્ ઇતિ। તદ્ ભૂમેર્ ભૂમિત્વમ્। કેતિ દ્વિતીયમ્। તદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્ અભવત્। અન્તરેવ વા ઇદમ્ ઉભયમ્ અભૂદ્ ઇતિ। તદ્ અન્તરિક્ષસ્યાન્તરિક્ષત્વમ્। હો ઇતિ તૃતીયમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદસ્યત્। તદ્ અદો ઽભવત્। અદ્યુતદ્ ઇવ વા અદ ઇતિ। તદ્ દિવો દિવત્વમ્। પ્રજાપતિર્ વા ઇદમ્ અગ્ર એકાક્ષરાં વાચં ત્રેધા વ્યભજત્। ત ઇમે લોકા અભવન્ ઋક્ષા અનુપજીવનીયાઃ। સો ઽશોચત્, સો ઽતપ્યત। સ ઐક્ષત કથમ્ ઇમે લોકા લોમ ગૃહ્ણીયુઃ, કથમ્ ઉપજીવનવન્ત સ્યુર્ ઇતિ। સ એતં ત્રિરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તમ્ એષુ લોકેષ્વ્ અન્વાયાતયત્। તતો વા ઇમે લોકા લોમા - ગૃહ્ણંસ્, તત ઉપજીવનવન્તો ઽભવન્। ત્રિરાત્રસ્ય હ ખલુ વા ઇદં પુષ્ટં, ત્રિરાત્રસ્યોદરણં યદ્ એષુ લોકેષ્વ્ અધિ। ગચ્છતિ પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં ભૂમાનં ય એવં વેદ

યથો હ વૈ મણૌ મણિસૂત્રમ્ ઓતં સ્યાદ્ એવમ્ એષુ લોકેષુ ત્રિરાત્ર ઓતઃ। શોભતે ઽસ્ય મુખં ય એવં વેદ। એષા હ ખલુ વૈ પ્રત્યક્ષં વાગ્ યજ્ જિહ્વાગ્રેણૈતદ્ વાચો વદતિ યદ્ એતિ। મધ્યેનૈતદ્ વાચો વદતિ યત્ કેતિ। સર્વયૈતદ્ વાચો રસો ઽધ્ય્ ઊર્ધ્વ ઉદ્વદતિ યદ્ ધો ઇતિ। હો ઇતિ હિ સર્વા વાક્। તદ્ યદ્ એતાનિ રૂપાણ્ય્ આજ્યેષુ ચાહસ્સુ ચ નિયુજ્યન્તે। મુખત એવૈતદ્ વાચં વિસૃજન્તે, મુખતો યાજ્ઞિયં કર્મ। પ્રજાપતિર્ યદ્ વાચં વ્યસૃજત સાક્ષરદ્ એવ। તસ્યા એત્ય્ એવ પ્રથમમ્ અક્ષરં, ક્ષેતિ દ્વિતીયં, રદ્ ઇતિ તૃતીયમ્। તદ્ યેન યેન વૈ રૂપેણ પ્રજાપતિર્ વાચં વ્યસૃજત તેન તેન રૂપેણાજ્યાન્ય્ આરભ્યન્તે, તેન તેનાહાન્ય્ આપ્યન્તે। અક્ષરેષ્ઠા હ ખલુ વા એષ યજ્ઞો યસ્ ત્રિરાત્રઃ। અક્ષરં ત્ર્યક્ષરમ્। ત્ર્યક્ષરસ્ ત્રિરાત્રઃ। અક્ષરં ત્રિરાત્રઃ। સ હ વા એનં વેદ ય એનં પુરુષસમ્મિતં વેદ - પુરુષસ્ ત્રિરાત્રઃ

ઇદમ્ એવ પ્રથમેનાહ્ના વ્યકરોદ્ યદ્ અસ્યામ્ આયત્તમૂલમ્, ઇદં દ્વિતીયેન યત્ પ્રાણાદ એજત્ય્, અદસ્ તૃતીયેન યદ્ વર્ષતિ, યન્ નક્ષત્રાણિ યદ્ અમું લોકં ભેજે। મહાવ્રતં વા એતદ્ યદ્ એષ ત્રિરાત્રસ્ય। યાન્ય્ એતેષામ્ અહ્નાં બહિષ્પવમાનાનિ તચ્ છિરઃ। યે ઽભિતો ઽહની તૌ પક્ષૌ। યન્ મધ્યમમ્ અહસ્ સ આત્મા। અગ્નિષ્ટોમસામાન્ય્ એવ પુચ્છમ્। અથો આહુર્ યદ્ એવાસાવ્ ઉદેતિ તચ્ છિરઃ। યે ઽભિતો ઽહની તૌ પક્ષૌ। યન્ મધ્યમમ્ અહસ્ સ આત્મા। અગ્નિર્ એવ પુચ્છમ્। અથો આહુર્ ય એવાસાવ્ ઉદેતિ તચ્ છિરઃ। યે ઽભિતો ઽહની તૌ પક્ષૌ। યન્ મધ્યમમ્ અહસ્ સ આત્મા। યદ્ એવાસ્તમ્ એતિ તત્ પુચ્છમ્ ઇતિ

વાગ્દેવત્યં વૈ ત્રિરાત્રસ્ય પ્રથમમ્ અહઃ, પ્રાણદેવત્યં દ્વિતીયં, ચક્ષુર્દેવત્યં તૃતીયમ્। તદ્ આહુઃ કિયાંસ્ ત્રિરાત્ર ઇતિ। ઇયાન્ ઇતિ બ્રૂયાત્। ઇયદ્ ધ્ય્ એવૈતદ્ ઇતિ। અથો ઇયાન્ ઇતિ બ્રૂયાત્। ઇયદ્ ધ્ય્ એવૈતદ્ ઇતિ। તદ્ યાહુર્ અર્વાઙ્ પ્રાણિતિ, પરાઙ્ ત્રિરાત્રઃ પરાઙ્ ઇતિ। પરાઙ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। પરાઙ્ હિ વદતિ, પરાઙ્ પ્રાણિતિ, પરાઙ્ પશ્યતિ, પરાઙ્ છૃણોતિ। અથો હ બ્રૂયાદ્ અર્વાઞ્ચ ચ પરાઞ્ચ ચેતિ। અર્વાસ્ ચ હિ પરાઞ્ ચ વદત્ય્, અર્વાઞ્ ચ પરાઞ્ ચ પ્રાણિત્ય્, અર્વાઞ્ ચ પરાઞ્ ચ પશ્યત્ય્, અર્વાઞ્ ચ પરાઞ્ ચ શૃણોતિ। તદ્ આહુર્ એકસ્ ત્રિરાત્રા3 ઉ દ્વા3 ઉ ત્રયા3 ઉ ઇતિ। એક ઇતિ બ્રૂયાદ્। એકો હ્ય્ એવૈષ યત્ પ્રાણો ઽપાનો વ્યાન ઇતિ। તદ્ આહુર્ એકં ભૂયાસ્ સહસ્રા3મ્ ઇતિ। એકમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। એકં હ્ય્ એવ ભૂયસ્ સહસ્રાત્ સંખ્યાનેવ ભવતિ

વાગ્ એવેતિ। ગાયત્રં વૈ ત્રિરાત્રસ્ય પ્રથમમ્ અહસ્, ત્રૈષ્ટુભં દ્વિતીયે, જાગતં તૃતીયમ્। યદ્ વા અન્યસ્ય ત્રિરાત્રસ્ય વિલોમ તદ્ અસ્ય સલોમ, યદ્ અસ્ય સલોમ તદ્ અન્યસ્ય વિલોમ। તદ્ યદ્ એતત્ પરં સદ્ અહર્ અવરં ક્રિયતે, યજમાનાયૈવ તત્ પશૂન્ પ્રજનયન્તિ, ન હ્ય્ અમુષ્મિંલ્ લોકે પશવઃ પ્રજાયન્તે। એતે હ ખલુ વૈ છન્દસાં વીર્યવત્તમે યદ્ ગાયત્રી ચ ત્રિષ્ટુપ્ ચ। તદ્ યદ્ ગાયત્રી ચ ત્રિષ્ટુપ્ ચાભિતો ભવતો, મધ્યે પશવો જગતી, વીર્યવદ્ભ્યામ્ એવૈતચ્ છન્દોભ્યાં યજમાનાયોભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણન્ત્ય્ અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। અસાવ્ એવ ત્રિરાત્રો યો ઽસૌ તપતિ। સ યથોદેત્ય્ એવમ્ અસ્ય પ્રથમમ્ અહર્, યથા માધ્યન્દિન એવં દ્વિતીયમ્, યથાસ્તમ્ એત્ય્ એવં તૃતીયમ્। સ ય એતદ્ એવં વેદ ગચ્છત્ય્ એતસ્ય સાયુજ્યં સાંવેશ્યમ્

ઇન્દ્રો વૈ મરુતસ્ સમજિનોત્ સ્વાં વિશં સોમાય રાજ્ઞે પ્રતિપ્રોચ્ય। તદનુકૃતીદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ રાજ્ઞે પ્રતિપ્રોચ્ય વિશં જિન્વન્તિ। તદ્ યમો ઽન્વબુધ્યત સહસ્રમ્ અજ્યાસિષ્ટામ્ ઇતિ। સ આગચ્છત્। સ એત્યાબ્રવીત્ ઉપ માસ્મિન્ સહસ્રે હ્વયેથામ્ ઇતિ। તથેતિ। તમ્ ઉપાહ્વયેતામ્। સ યમો ઽસ્મિન્ સહસ્રે ઽપિ ગામ્ અપશ્યત્ સહસ્રસ્ય ગવાં પયો બિભ્રતીમ્। તાવ્ અબ્રવીત્ ઇયમ્ એવ મમ યુવયોર્ એતદ્ ઇતરદ્ ઇતિ। તાવ્ ઇતરાવ્ અબ્રૂતાં યદ્ વાવ ત્વમ્ એતસ્યાં પશ્યસિ તદ્ આવં પશ્યાવ ઇતિ। સો ઽબ્રવીત્ તયા વા એતા એવ વિકરવામહા ઇતિ। તે તયૈવ વ્યકુર્વત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અંશાન્ હરામહૈ યસ્મૈ નઃ પ્રથમૈષ્યતીતિ। તે ઽંશાન્ આહરન્ત। સોમસ્ય પ્રથમૈત્। અથૈન્દ્રસ્યાથ યમસ્ય। તામ્ અપ્સુ પ્રાવેશયન્

તામ્ અબ્રુવન્ - સોમાયોદેહિ તૃતીયેન ચાત્મનસ્ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્યેતિ। સા બભ્રુઃ પિંગાક્ષ્ય્ ઉદૈત્, તૃતીયેન ચાત્મનસ્ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્ય। સૈષા સોમક્રયણી। તૃતીયેન ચ હ વૈ તસ્યૈ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્ય સહ સોમો રાજા ક્રીતો ભવતિ। તાં પુનર્ એવાપ્સુ પ્રાવેશયન્। તામ્ અબ્રુવન્ન્ - ઇન્દ્રાયોદેહિ તૃતીયેન ચાત્મનસ્ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્યેતિ। સા શબલી પષ્ઠૌહ્ય્ ઉદૈત્ તૃતીયેન ચાત્મનસ્ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્ય। સૈષેન્દ્રેષ્યા દીયતે। તૃતીયેન ચ હ વૈ તસ્યૈ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્ય સહ સા દત્તા ભવતિ। તાં પુનર્ એવાપ્સુ પ્રાવેશયન્। તામ્ અબ્રુવન્ - યમાયોદેહિ તૃતીયેન ચાત્મનસ્ તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્યૈતિ। સા ધૂમ્રા દિત્યૌહ્ય્ ઉદૈદ્ ઈર્મતો હ્રસીયસી પશ્ચાદ્ વર્ષીયસી જરતીવ કુષ્ઠાઽશૃંગી તૃતીયેન ચ સહસ્રસ્ય સહ સાનુસ્તરણી કૃતા ભવતિ, નો હાચક્રુર્ ઇવ મન્યેત

તદ્ આહુર્ નામુષ્મિન્ લોકે સહસ્રસ્યાવકાશો ઽસ્તિ। આત્મન્ એવૈવ ન વાત્મને ચ। નેતિ। તદ્ આહુઃ કિયદ્ ઇત સ્વર્ગો લોક ઇતિ। યાવત્ સહસ્રં ગૌર્ ગવ્ય્ અધિ પ્રતિષ્ઠિતા તાવદ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। અથો યાવત્ સહસ્રં પ્રાણૈસ્ સં પ્રાણન્તીત્ય્, અથો યાવત્ સહસ્રમ્ આશ્વીનાનીત્ય્, અથો યાવત્ સહસ્રં પ્રાણૈસ્ સં પ્રાણન્તીત્ય્, અથો યાવત્ સહસ્રમ્ આશ્વીનાનીત્ય્, અથો યાવત્ સહસ્રં યોજનાનીત્ય્, અથો યાવત્ સહસ્રમ્ અહ્નયાનીતિ। તદ્ ગવા ગવૈવાપ્નોતિ। સા યૈષા શબલી પષ્ઠૌહ્ય્ ઉપન્નમ્ એષામુષ્મિન્ લોકે કામદુઘા ભૂત્વા તિષ્ઠતે। ય એવં વેદ તાર્પ્યમ્ પ્રત્યસ્ય દક્ષિણા નયતિ, સહસ્રસ્ય સયોનિતાયૈ। સહસ્રં વૈ યદ્ અસૃજ્યત। તસ્ય તાર્પ્યમ્ એવ યોનિર્ આસીત્। તદ્ યત્ તાર્પ્યં પ્રત્યસ્ય સ દક્ષિણા નયતિ સયોન્ય્ એવ તત્ સહસ્રં કરોતિ। ઉપ હૈનં સહસ્રં દદિવાંસં યોનિસહસ્રં તિષ્ઠતે ય એવં વેદ। સા યા સહસ્રતમી સ્યાત્ તસ્યૈ કર્ણમ્ આજપેદ્ ઇળે રન્તે મહિ વિશ્રુતિ શુક્રે ચન્દ્રે હવ્યે કામ્યે ઽદિતે સરસ્વત્ય્ એતાનિ તે ઽઘ્ન્યે નામાનિ, દેવેષુ નસ્ સુકૃતો બ્રૂતાદ્ ઇતિ। સુકૃતં હ વા એનં દેવેષ્વ્ આહ। તામ્ કલશમ્ અપઘ્રાપયત્ય્ અપજિઘ્ર કલશં, મહ્યા ત્વા વિશન્ત્વ્ ઇન્દવસ્, સા નો ધુક્ષસ્ સહસ્રમ્ ઉરુધારા પયસ્વતીતિ। ઉપ હૈનં સહસ્રં દદિવાંસં સહસ્રં તિષ્ઠતે ય એવં વેદ

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽકામયત - બહુ સ્યાં, પ્રજાયેય, ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ તપો ઽતપ્યત। સ વાચમ્ અસૃજત્। વાચો ગાં નિરમિમીત। સ ઐક્ષતાલં વૈ તસ્મા અસ્મિ યત્ સૃજેયેત્। તદ્ અન્નં લભેત યત્ સૃજેય, હન્ત સૃજા ઇતિ। સ વસૂન્ અસૃજત, સ રુદ્રાન્, સ આદિત્યાન્। તં વસવ ઉપાસીદન્ન્ અસ્તુ ન સ્વમ્ ઇતિ। તેભ્ય એતાં ગાં પ્રાયચ્છત્। તાં સંવત્સરમ્ અરક્ષન્ત। સૈભ્યસ્ સંવત્સરે ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પ્રાજનયત્। તાં પુનર્ આજાયત્। તં રુદ્રા ઉપાસીદન્ન્ અસ્તુ ન સ્વમ્ ઇતિ। તેભ્ય એતાં ગાં પ્રાયચ્છત્। તાં સંવત્સરમ્ અરક્ષન્ત। સૈભ્યસ્ સંવત્સરે ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પ્રાજનયત્। તાં પુનર્ આજાયત। તમ્ આદિત્યા ઉપાસીદન્ન્ અસ્તુ ન સ્વમ્ ઇતિ। તેભ્ય એતાં ગાં પ્રાયચ્છત્। તાં સંવત્સરમ્ અરક્ષન્ત। સૈભ્યસ્ સંવત્સરે ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પ્રાજનયત્। તત્ સહસ્રમ્ અભવત્। સૈવ સહસ્રતમી। તાં પુનર્ આજાયત। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ ગા રક્ષતે પ્ર હૈવાસ્ય સહસ્રમ્ આપ્નુવન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હૈવંવિદા રક્ષિતવ્યા એવ। ગાવસ્ તે ઽબ્રુવન્ન્ - અલં વૈ તસ્મૈ સ્મો યત્ સહસ્રેણ યજેમહિ। એત સહસ્રેણ યજામહા ઇતિ

તત્ સાર્ધે સહસ્રસામાકુર્વન્। તદ્ એષાં સહસ્રં સંખ્યાન એકૈકસ્યૈ ગોર્ નોદભવત્। તે ઽબ્રુવન્ પ્રજાપતિમ્ એવેમાં સહસ્રતમીં યાચામહા ઇતિ। તે પ્રજાપતિમ્ એવ તાં સહસ્રતમીમ્ અયાચન્ત। સ પ્રજાપતિર્ ઐક્ષત યદ્ય્ એભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ રેક્ષ્યે, યદ્ય્ એભ્યો ન પ્રદાસ્યામ્ય્ ઊનમ્ એષાં સહસ્રં ભવિષ્યતિ। હન્તૈનાન્ સહૈવાનયાભ્યુપયાનીતિ। તાન્ અબ્રવીત્ સહૈવ વો ઽહમ્ અનયાભ્યુપયાનીતિ। તથેતિ। તાંસ્ તયૈવ સહાભ્યુપૈત્। ત એતં ત્રિરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્ત। સો ઽબ્રવીત્ - સમેનાનેન યજ્ઞેન યક્ષામહા3 અસમેના3 ઇતિ। સમેનેત્ય્ અબ્રુવન્। યત્ સમેનેત્ય્ અબ્રુવન્ સમ એવ તદ્ વર્ષમ્ અકુર્વત સમે રાષ્ટ્રં સંજ્ઞામ્ એવ તદ્ અકુર્વત। અથ યદ્ અવક્ષ્યન્ન્ અસમેનેત્ય્ અસમ એવ વર્ષમ્ અભવિષ્યદ્ અસમૈ રાષ્ટ્રમ્ અસંજ્ઞાભવિષ્યત્। તે કેન સમેષ્યામ ઇતિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયેનેતિ। તસ્માદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયેનૈવ સંયન્તિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। વાગ્ ઇમે લોકાઃ। વાચૈવ તદ્ વાચમ્ અરોહન્। તે ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પ્રથમે ઽહન્ ન દદુઃ। તેનાસ્મિન્ લોકે વસુભિર્ અરાધ્નોત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ દ્વિતીયે ઽહન્ ન દદુઃ। તેનાસ્મિન્ન્ અન્તરિક્ષે લોકે રુદ્રૈર્ અરાધ્નુઃ। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ તૃતીયે ઽહન્ ન દદુઃ। તેનામુષ્મિન્ લોક આદિત્યૈર્ અરાધ્નોત્। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ એતેન યજ્ઞક્રતુના યજત, એતાસુ ચૈવ દેવતાસ્વ્ ઋધ્નોત્ય્ એતાંશ્ ચ લોકાન્ આપ્નોતિ

પ્રજાપતિર્ યદ્ અગ્રે સહસ્રમ્ અસૃજત તત્ પ્રજાભ્યઃ પ્રાયચ્છદ્ - એતદ્ વસ્ સહેતિ। યત્ સહેત્ય્ અબ્રવીત્ તત્ સહસ્રસ્ય સહસ્રત્વમ્। તસ્માદ્ ઉ હ સહસ્રીવ સતિર્ એવ સ્યાત્। સહેતિ હ્ય્ અબ્રવીત્। સા યો હૈનસ્ તત્રાવાસ્યમાનો બ્રૂયાદ્ આ તે સહસ્રસ્ય પયો દદ ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્। તે દેવા ઈશાનં દેવમ્ અબ્રુવંસ્ ત્વં વૈ ન શ્રેષ્ઠો ઽસિ। તમ્ ઉદ્ધારમ્ ઉદ્ધરસ્વેતિ। સ એતાનિ ત્રીણિ સામાનિ સહસ્રસ્ય રસં પ્રાવહતર્ત્તનિધનમ્ ઈનિધનં ત્રિણિધનમ્ ઇતિ। તાનિ વા એતાનિ સામાનિ સહસ્રત્રિરાત્રેણ કાર્યાણીશાનસ્ય દેવસ્યોદ્ધાર ઉદ્ધૃતાનિ। ઉદ્ ઉદ્ધારં હરત્ ઉદ્ધાર્યો ભવતિ ય એવં વેદ। તસ્માદ્ એતાનિ સામાનિ સહસ્રત્રિરાત્રેણ કાર્યાણીશાનસ્ય દેવસ્યાખલસ્ય સામાનીશ્વરો યજમાનસ્ય પશૂન્ અભિમન્તોર્ ઇતિ। અપરસમ્ ઇવ તુ હાસ્ય સહસ્રં દત્તં સ્યાત્। કાર્યાણ્ય્ એવ સહસ્રસ્ય ધરતાયૈ। પ્રજાપતિર્ યદ્ દેવેભ્યસ્ સહસ્રં દત્તં સ્યાત્। કાર્યાણ્ય્ એવ સહસ્રસ્ય ધરતાયૈ। પ્રજાપતિર્ યદ્ દેવેભ્યસ્ સહસ્રં પ્રાયચ્છત્ તદ્ અપ્રતીક્ષમાણા એવાદન્। તદ્ એભ્યો ઽદ્યમાનં તિરો ઽભવત્। તં ન્વ્ અમન્ત્રયન્ત। તદ્ અબ્રવીત્ - ક્ષયાદ્ વૈ બિભેમીતિ। નેત્ય્ અબ્રુવન્। તથા વૈ ત્વાત્સ્યામો યથા નો ઽદ્યમાનં પીયમાનં ન ક્ષેષ્યસ ઇતિ। તસ્મૈ વૈ મ ઋતં કુરુતેતિ। તસ્યા ઋતનિધનેનૈવર્તમ્ અકુર્વન્, ઈનિધનેનાપાયન્, પ્ર ચૈવૈનં ત્રિણિધનેનાજાયન્ન્, અક્ષિતિં ચાસ્મા અકુર્વન્। અદ્યમાનમ્ અસ્ય પીયમાનં સહસ્રં ન ક્ષીયતે ય એવં વેદ

અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્તિ। પ્રાણા વા આજિદોહાનિ। યદ્ અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્તિ પ્રાણેષ્વ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્તિ। પશવો વા આજિદોહાનિ। યદ્ અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્તિ પશુષ્વ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્તિ। ઇમે વૈ લોકા આજિદોહાનિ। યદ્ અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્ત્ય્ એષ્વ્ એવ તલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અગ્નિર્ આજિદોહં વાયુર્ આજિદોહમ્ અસાવ્ આદિત્ય આજિદોહમ્। યદ્ અન્વહમ્ આજિદોહાનિ ભવન્ત્ય્ એતાસ્વ્ એવ તદ્ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। ઇમે વૈ લોકા આજયો નામ। એતેષામ્ એતે દોહાઃ। દુહ ઇમાન્ લોકાન્ ય એવં વેદ। અન્વહમ્ અર્કા ભવન્ત્ય્ - અન્નં વા અર્કો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધયૈ। સ્વાશિરામ્ અર્કઃ પ્રથમે ઽહનિ ભવતિ। આપો વૈ સ્વાશિરઃ। અન્નમ્ ઉ વા આપઃ। નો વા અનવસો ઽધ્વાનં સમશ્નુતે। અગ્નેર્ અર્કો દ્વિતીયે ઽહનિ ભવતિ। અન્તરિક્ષાયતનં વૈ દ્વિતીયમ્ અહઃ। અસ્તમ્ એવાન્તરિક્ષં તમસ્સહચયાનિ રક્ષાંસિ - અગ્નિર્ વૈ રક્ષસામ્ અપહન્તા - રક્ષસામ્ એવાપહત્યૈ। દીર્ઘતમસો ઽર્કસ્ તૃતીયે ઽહનિ ભવતિ। જાગતો વૈ દીર્ઘતમસો ઽર્કઃ। જાગતં તૃતીયમ્ અહઃ। અહર્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ

અન્વહં સૌપર્ણાનિ ભવન્તિ સ્વર્ગ્યાણિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટયૈ। તદ્ આહુઃ - ક્ષિપ્રાણિ સામાનીશ્વરો યજમાનં પુરાયુષઃ પ્રમથિતોઃ। દ્વે એવ કાર્યે પતનાયૈવેતિ। સં વા એનં તત્ સાધયન્તીત્ય્ આહુઃ। એકમ્ એવ કાર્યં, સમષ્ટયા એવેતિ। કિમ્ ઉ ય એનં પ્રથમધ્નુર્ અપિ સર્વાણ્ય્ એવ કાર્યાણિ। ત્રિરાત્રેણ વૈ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। સ એષામ્ અસંગૃહીતો વીવાવૃહ્યત। તં ગાયત્રપાર્શ્વેનૈવોદસ્તભ્નુવન્, સંતનિના સમતન્વન્, સંકૃતિના સમકુર્વંસ્, ત્રિષન્ધિના સમદધુ, શ્રાયન્તીયેન સમશ્રીણન્ન્, અરિષ્ટેનારિષ્ટતામ્ અગમયન્। તદ્ યદ્ એતાનિ સામાનિ ભવન્તિ ત્રિરાત્રસ્યૈવોત્તબ્ધ્યૈ, ત્રિરાત્રસ્ય સન્તત્યૈ, ત્રિરાત્રસ્ય સંકૃત્યૈ, ત્રિરાત્રસ્ય સંહિત્યૈ, ત્રિરાત્રસ્ય સંશ્રિત્યૈ, ત્રિરાત્રસ્યારિષ્ટાયૈ। ઐળં કકુભિ, સ્વારમ્ ઉષ્ણિહિ। ત્રિરાત્રમ્ એવૈતન્ મધ્યતો વ્યતિષજન્ત્ય્ અવસ્રંસાય

ષટ્ ચ વૈ ગાયત્રીઃ પ્રથમમ્ અહસ્ સંપદ્યતે દશ ચ સ્તોત્ર્યાઃ। ષટ્ ચ વૈ ત્રિષ્ટુભો દ્વિતીયમ્ અહસ્ સંપદ્યત એકાં ચ સ્તોત્ર્યામ્। અથ યત્ તૃતીયમ્ અહસ્ તસ્ય દ્વે સવને જગતીસ્ સંપદ્યતે ઽનુષ્ટુભઃ। તૃતીયસવનમ્ એકવિંશષ્ ષોડશી। ષોડશી વૈ પૂર્વયોર્ અહ્નોર્ અપિત્વમ્ ઐચ્છત। ષોડશિનિ પૂર્વે ઽહની અપિત્વમ્ ઐચ્છેતામ્। તમ્ એતાભિર્ એકાદશભિ સ્તોત્ર્યાભિર્ ઉસંપરૈતામ્। સ આનુષ્ટુભષ્ ષોડશી સમપદ્યત। સ યો વૈ ષોડશિનં પૂર્વયોર્ અહ્નોર અપિત્વિનં વેદ ષોડશિનિ પૂર્વે ઽહની અપિત્વિની, અપિત્વી હ તત્ર ભવતિ યત્ર કામયતે ઽપિત્વી હ સ્યામ્ ઇતિ। તદ્ આહુ - સ્તોમૈર્ એવ પૃષ્ઠયં ષડહમ્ આપ્નોતિ, સંપદા છન્દોમાન્, રાત્ર્યા દશમમ્ અહર્ ઇતિ। સ યવદ્વાદશાહેન દક્ષિણાવતાવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। અથૈષા સહસ્રતમી, તાં યદ્ દદ્યાદ્ રિચ્યેતાનુ ગર્ભાશ્ શુષ્યેયુર્, યન્ ન દદ્યાદ્ ઊનમ્ અસ્ય સહસ્રં દત્તં સ્યાત્। કલાં ચાદેયં ચ ન દદ્યાત્। તન્ મિથુનમ્। તદ્ અનુ પ્રજાયતે। તદ્ આહુર્ અદત્તં વૈ તથા ભવત્ય્, ઉત વૈ કલામ્ એવાન્વ્ અવજયતિ। તત્ તત્ કલાં વાનુ સહસ્રમ્ ઇયાત્। કલાવાનુ સહસ્રં તત્ તદ્ અવિજ્ઞાનં દત્વૈવૈનામ્ અદ્યયા ગવા નિષ્ક્રીણીયાદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ દત્તં વૈ તથા ભવતિ। ગૌર્ ઇતરા ગૌર્ ઇતરોર્ણાસ્ ત્રયસ્યૈવૈનામ્ આવિકસ્ય યાવદ્ અર્હન્તીમ્ મન્યેત તાવતા નિષ્ક્રીણીયાદ્ ઇતિ। ઊર્ણાસૂત્રમ્ ઉ વૈ ગોઃ કિઞ્ચચિદ્ ઇવ દત્તમ્ અસ્ય સહસ્રં ભવતિ, નાત્મના રિચ્યતે। સ યથા વાગરયા વા રજ્જ્વા વા વજ્રં પરિતનુયાદ્ એવમ્ એવૈતત્ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

શબલિ સમુદ્રો ઽસ્ય્ અક્ષિતિર્ બ્રહ્મદેવી પ્રથમજા ઋતસ્યૈકમ્ અક્ષરં ક્ષરસિ વિભાવર્ય્ અભીમાન્ લોકાન્ અમૃતં દુહાના તાં ત્વા વિદ્મ સરમે દીદ્યનામ્ અક્ષિતિં દેવેભ્યો ભાસા તપન્તીમ્। તેજો ઽસિ, શુક્રમ્ અસ્ય, અમૃતમ્ અસ્ય્, અન્નમ્ અસિ, મહદ્ અસ્ય્ એષાસિ મહિ, તાં ત્વા તથા વેદ। તસ્યાં ત્વય્ય્ એતાં દક્ષિણાં નિદધે ઽક્ષિતિમ્ અક્ષીયમાણાં શ્રિયં દેવાનાં બૃહજ્ જ્યોતિર્ વસાનાં પ્રજાનાં શચિષ્ઠામ્ આ વ્રતમ્ અનુગેષમ્ ઇતિ। એષા હ વૈ શચિષ્ઠાવૃદ્ યદ્ અસાવ્ આદિત્યઃ। તસ્યા એતે દ્વે પદે અહશ્ ચૈવ રાત્રિશ્ ચ, સત્યં ચાનૃતં ચ। તદ્ ધાસ્યા એતત્ સત્યં પદં યદ્ અહઃ। તદ્ એતદ્ અત્યાયુ નામ। સ યો હાસ્ય એતદ્ અત્યાયુ નામ પદં વેદાત્ય્ એવાન્યાન્ પ્રજયા પશુભિ શ્રિયા કીર્ત્યાયુષા ભવતિ

અથાસ્યા એતત્ પૃશ્નિ શબલં પદં યદ્ રાત્રિઃ। સ યો હાસ્યા એતત્ પૃશ્નિ શબલં પદં વેદ પૃશ્નિર્ એવ પ્રજયા પશુભિ શ્રિયા કીર્ત્યાયુષા ભવતિ। તદ્ યથાગ્નિં દીપ્યમાનમ્ ઉપવાજિનેનોપવાજયેદ્ એવમ્ એવૈતદ્ બ્રાહ્મણ આત્માનં સંશ્યતે સત્યં વદન્। સ સત્યમ્ એવ વદેત્, સત્યં ચરેત્, સત્યં ચિકિર્ષેત્, સત્યમ્ એવ ભવતિ। ઉત ત્વૈનમ્ અમૃતસ્ય કામો વિન્દેજ્, જીવનકામ્યા વા, સ્ત્રીકામ્યા વા, નર્મકામ્યા વા, સખ્યકામ્યા વા। રાત્ર્યાં વા હૈનં છાયાયાં વા વદેત્। તથા હૈનં તન્ ન દૃણોતે। સ્વે હ્ય્ એનદ્ આયતને વદતિ પૃથ્વી બેકુર ઇતિ। હેતિ હેસિની પરિમન્થાદિત્યે મનસ્ તે ભુવો યુવસ્ તે યજ્ઞસ્યાજ્યમ્ અસિ ધીષ્ણસ્ ત્વ્ ઋતુસ્થા મનસ્થા મનસો ગ્રામસ્યામાવિશનાભૃત્ તે ઽસ્મિ રન્તિર્ અસિ રમતિર્ અસીમે સ્વર્ગસ્ય ઊર્જસ્વતી પયસ્વતી શબલ્ય્ એહ્ય્ અરાભુર્ અસ્મિ સિકતાઃ પુરોમિ વત્સા બિભર્મિ સહસ્રમાતરં વિદ્મ ત્વા પુરુષ તલ્લક સ ન ઇદં બ્રૂહિ યથેદં ભવિષ્યતિ

અગ્ને દેવાનાં હોતસ્ ત્વં, દેવાનાં હોતાસ્ય્, અહં મનુષ્યાણાં, સ ન ઇદં બ્રૂહિ યથેદં ભવિષ્યતિ - ન સામ સમેતિ, ન સ્તોત્ર્યા, નો મે લોકાસ્ સંક્રામન્તિ, વરીયાન્ યજમાનસ્ય લોકો ભવતિ। યત્ સામ સમેયાદ્, યત્ સ્તોત્ર્યો, યદ્ ઇમે લોકાસ્ સંક્રામેયુર્ અંહીયાદ્ યજમાનસ્ય લોક સ્યાત્। ગાયત્રં સમેતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રમ્। સર્વત્ર હ્ય્ એવ પ્રાણઃ સમેતિ॥ યજ્ઞાયજ્ઞીયં સમેતિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। સર્વમ્ હ્ય્ એવ વાક્ ચ પ્રાણશ્ ચ સમેતઃ। દ્વે સામની સમેતઃ - દ્વિપાદ્ યજમાનઃ - પ્રતિષ્ઠિત્યૈ। પ્રતિતિષ્ઠતિ। ય એવં વેદ

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽક્રામયત - બહુ સ્યાં, પ્રજાયેય, ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સો ઽશોચત્। સો ઽતપ્યત। તં શોચન્તં તપ્યમાનં પ્રાણા અભ્યવદન્ - વયં વા ઇમં યજ્ઞમ્ અદૃશમ્ તેન ત્વા યાજયામેતિ। સો ઽબ્રવીત્ - તં કથમ્ અદ્રાષ્ટ, કતમમ્ અદ્રાષ્ટેતિ। તે ઽબ્રુવન્ન્ - આશ્રાવયાસ્તુ શ્રૌષટ્। યજ યે યજામહે। વૌષડ્ ઇત્ય્ એતમ્ અદૃશ્મેતિ। સો ઽવેદ્ - અદૃશન્ વા ઇતિ। યત્ પઞ્ચાસન્, પાંક્તો યજ્ઞઃ। તેનાવેદ - અદૃશન્ વા ઇતિ। તેષામ્ ઉ યત્ પઞ્ચાનાં સતાં સપ્તદશાક્ષરાણ્ય્ આસન્ - સપ્ત - દશઃ પ્રજાપતિઃ - પ્રાજાપત્યો યજ્ઞઃ। તેનો એવાવેદ્ અદૃશન્ વાવેતિ। સો ઽબ્રવીત્ - તે કેન હોષ્યામઃ, કસ્મિન્ હોષ્યામ ઇતિ। તે ઽબ્રુવંસ્ - તવૈવ વપામ્ ઉત્ખિદ્ય તાં તવૈવ હૃદયે ઽગ્નૌ સર્વહુતાં હોષ્યામ ઇતિ। તે પ્રજાપતેર્ એવ વપામ્ ઉદખિદન્। વાચમ્ એવ તેષાં પ્રાણ એવાશ્રાવયદ્, અપાનઃ પ્રત્યાશ્રાવયત્। મન એવ હોતાસીત્। પ્રજાપતિર્ એવ ચતુર્થો બ્રહ્મા દક્ષિણત આસ્ત। તાં પ્રજાપતેર્ એવ હૃદયે ઽગ્નૌ સર્વહુતામ્ અજુહવુઃ। તાં યદ્ અવપંસ્ તદ્ વપાયૈ વપાત્વમ્। યદ્ વો એનાં તદ્ અજુહવુસ્ તદ્ એનામ્ અવપન્। તસ્માદ્ ઉ હ વપ્તવ્યમ્ એવ। ઉપ્તાદ્ ધ્ય્ એવેદં સર્વં જાયતે। તસ્યૈ હુતાયા અજઃ -

- શ્વેતો લોમશસ્તૂપરો લપ્સુદ્ય્ અન્યતોદંશ્ ચતુષ્પાદ્ અજાયત્ તસ્મિન્ સર્વાંણિ રૂપાણિ પર્યપશ્યન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ - ઇમાનિ વા અસ્મિન્ સર્વાણિ રૂપાણિ। એતેમમ્ એવાલભામહા ઇતિ। તે તમ્ આલભન્ત। તેષાં પ્રાણ એવાશ્રાવયદ્ અપાનઃ પ્રત્યાશ્રાવયત્। મન એવ હોતાસીત્। પ્રજાપતિર્ એવ ચતુર્થો બ્રહ્મા દક્ષિણત આસ્ત। તં પ્રજાપતેર્ એવ હૃદયે ઽગ્નૌ સર્વહુતમ્ અજુહવુઃ। તસ્માદ્ ધુતાદ્ અગ્નિર્ દેવતાજાયત। તદ્ ઋચો વેદઃ। અનુ વાયુર્ દેવતાજાયત। તદ્ યજૂંષિ વેદઃ। અન્વ્ આદિત્યો દેવતાજાયત્। તત્ સામાનિ વેદઃ। અન્વ્ એતે ચ ત્રયો દેવાનાં શ્રેષ્ઠા અજાયન્તૈતાશ્ ચ તિસ્રો વિદ્યાઃ। શશ્વદ્ ધૈતાવદ્ એવ પ્રજાપતિના સૃષ્ટમ્। અથૈતાભિર્ એવ દેવતાભિર્ ઇદમ્ ઇતરત્ સર્વમ્। તે ઽબ્રુવન્ - યેન નઃ પિતા પ્રજાપતિર્ યજ્ઞેનેષ્ટ્વારાત્સીત્ તેન યજામહા ઇતિ। તે તમ્ આહરન્ત। તેષાં વાયુર્ એવાશ્રાવયદ્, આદિત્યઃ પ્રત્યાશ્રાવયત્। અગ્નિર્ એવ હોતાસીત્। પ્રજાપતિર્ એવ ચન્દ્રમાશ્ ચતુર્થો બ્રહ્મા દક્ષિણત આસ્ત

ત એવ ચતુર્હોતારમ્ આસત। એતે હ વાવ ચતુર્હોતારો યાન્ ઇમાન્ આહુશ્ ચતુર્હોતૄન્। તેષાં સહસ્રતમ્યામ્ આહુત્યાં ગૌર્ આજાયત। તસ્યાં સર્વાન્ ભોગાન્ પર્યપશ્યન્, યે કે ચ ગવિ ભોગાસ્ તાન્। તે ઽબુવન્ન્ - ઇમે વા અસ્યાં સર્વે ભોગાઃ। એતેમામ્ એવ પ્રાણો જનયતિ બ્રવામેતિ। તામ્ અબ્રુવન્ - પ્રાણો જનયતિ। સા ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અગ્નયે પ્રાજનયત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ વાયવે પ્રાજનયત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ આદિત્યાય પ્રાજનયત્। તત્ સહસ્રમ્ અભવત્। સૈવ સહસ્રતમી। તાં પુનરાજત। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ ગા રક્ષતે, પ્ર હૈવાસ્ય સહસ્રમ્ આપ્નુવન્તિ। તસ્માદ્ ઉ વૈવંવિદા રક્ષિતવ્યા એવ ગાવઃ। તે ઽબ્રુવન્ન્ - અલં વૈ તસ્મૈ સ્મો યન્ નાનાશો વિપરેત્ય યજમાના આસીમં હ્ય્ એત, નાનાશો વિપરેત્ય યજમાના આસામહા ઇતિ। તે નાનાશો વિપરેત્ય યજમાના આસત। તેનૈવ શ્રેયાંસો ઽભવન્ન્ અપાપીયાંસઃ। તે ઽબ્રુવન્ - ન વૈ શ્રેયાંસો ઽભૂમ ન પાપીયાંસઃ। એત, સહસ્રેણ યજામહા ઇતિ

તત્ સાર્ધં સહસ્રં સામાકુર્વન્। તદ્ એષાં સહસ્રસંખ્યાનઃ। એકસ્યૈ ગોર્ નોદભવત્। તે ઽબ્રુવન્ - પ્રજાપતિમ્ એવેમાં સહસ્રતમીં યાચામહા ઇતિ। તે પ્રજાપતિમ્ એવ તાં સહસ્રતમીમ્ અયાચન્ત। સ પ્રજાપતિર્ ઐક્ષત યદ્ય્ એભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ રેક્ષ્યે, એભ્યો ન પ્રદાસ્યામ્ય્ ઊનમ્ એષાં સહસ્રં ભવિષ્યતિ હન્તૈનાન્ સહૈવાનયાભ્યુપયાનીતિ। તાન્ અબ્રવીત્ - સહૈવ વો ઽહમ્ અનયાભ્યુપયાનીતિ। તથેતિ। તાંસ્ તયૈવ સહાભ્યુપૈત્। ત એતત્ ત્રિરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્ત। સો ઽબ્રવીત્ - સમેના3નેન યજ્ઞેન યક્ષ્યામહા અસમેના3 ઇતિ। સમેનેત્ય્ અબ્રુવન્। યત્ સમેનેત્ય્ અબ્રુવન્ સમ એવ તદ્ વર્ષમ્ અકુર્વત, સમૈ રાષ્ટ્રં સંજ્ઞામ્ એવ તદ્ અકુર્વત। અથ યદ્ અવક્ષ્યન્ન્ અસમેનેત્ય્ અસમ એવ વર્ષમ્ અભવિષ્યદ્ અસમૈ રાષ્ટ્રમ્ અસંજ્ઞાભવિષ્યત્। તે કેન સમેષ્યામ ઇતિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયેનેતિ। તસ્માદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયેનૈવ સંયન્તિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। વાગ્ ઇમે લોકાઃ। વાચૈવ તદ્ વાચમ્ આરોહન્। તે ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પ્રથમે ઽહન્ન્ અદદુઃ। તેનાસ્મિન્ લોકે ઽગ્નિર્ અરાર્ધ્નોત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ દ્વિતીયે ઽહન્ન્ અદદુઃ। તેનાસ્મિન્ન્ અન્તરિક્ષલોકે વાયુર્ અરાર્ધ્નોત્। ત્રયસ્ત્રિંશતં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ તૃતીયે ઽહન્ન્ અદદુઃ। તેનામુષ્મિન્ લોકે આદિત્યો ઽરાર્ધ્નોત। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ એતેન યજ્ઞક્રતુના યજત એતાસુ ચૈવ દેવતાસ્વ્ ઋધ્નોત્ય્ એતાંશ્ ચ લોકાન્ આપ્નોતિ

સા યા સહસ્રતમ્ય આસ વિદ્યુદ્ ધૈવ સા ભૂત્વા પ્રજાપતિં વિવેશ। તદ્ એષાભ્યનૂચ્યતે -
અયં સ શિંક્તે યેન ગૌર્ અભીવૃતા મિમાતિ માયું ધ્વસનાવ્ અધિ શ્રિતા।
સા ચિત્તિભિર્ નિ હિ ચકાર મર્ત્યં વિદ્યુદ્ ભવન્તી પ્રતિ વવ્રિમ્ ઔહત॥
ઇતિ। ઇમાં હૈવ ગાં રૂપં પ્રત્યુહ્ય વિદ્યુદ્ એવ ભૂત્વા પુનઃ પ્રજાપતિં પ્રવિવેશ। સૈષા વિદ્યુત્ સા યદ્ એતત્ સ્તનયતિ દદદદદદેતિ। દદાનિ દદાનીતિ હૈવ તત્ પ્રજાભ્યો વૃષ્ટિમ્ અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ। પ્રાસ્મા એષા દેવતા વૃષ્ટિમ્ અન્નાદ્યં યચ્છતિ ય એવં વેદ

અથૈષો ઽશ્વમેધઃ। પ્રજનનકામો હેતેન યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, વીમાન્ લોકાન્ આપ્નુયામ્, અવેન્દ્રિયં વીર્યં રુન્ધીયેતિ। સ એતં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત, વીમાન્ લોકાન્ આપ્નોદ્, અવેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અરુન્ધ। સ યઃ કામયેત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, વીમાન્ લોકાન્ આપ્નુયામ્, અવેન્દ્રિયં વીર્યં રુન્ધીયેતિ સ એતેન યજેત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે, વીમાન્ લોકાન્ આપ્નોત્ય્, અવેન્દ્રિયં વીર્યં રુન્ધે। સ વા એષ વીર્યમ્ એવ યજ્ઞઃ। યર્હિ વા એતેન પુરેજિરે, સર્વમ્ એવ વીર્યવદ્ આસ - ઋષિર્ હ સ્મ મન્ત્રકૃદ્ બ્રાહ્મણ આજાયતે, ઽતિવ્યાધી રાજન્યશ્ શૂરઃ, પોષયિષ્ણુર્ વૈશ્યો રયિમાન્, ઉત્થાતા શૂદ્રો દક્ષઃ કર્મકર્તા, કલ્યાણ્ય સ્ત્રિયઃ પતિવ્રતાઃ। અકૃષ્ટપચ્યં હ સ્મ ધાન્યં પચ્યેત। અપિ હ સ્મૈકો વ્રીહિપાત્રઃ પક્કઃ કુલાયાલં ભવતિ। તથા પયસ્વદ્ ધ તર્હિ સર્વમ્ એવાસ। અપિ હ સ્મારણ્યે વીર્યાણ્ય્ ઉપાજાયન્તે - અઘલાસ્ સિંહા, અઘલાશ્ શાર્દૂલા, અઘલા ઋક્ષા ઋક્ષીકા, અઘલા અહયો ઽજગરાઃ। પુરુષવ્યાઘ્રા હ સ્મારણ્યેષ્વ્ આદદાનાસ્ તિષ્ઠન્તિ। અપિ હ સ્મૈકઃ શિંશુમારો બહૂનિ તીર્થાનિ ગોપાયતિ। વીર્યેણ હ વાવ તે તત્ તથાસુઃ

તસ્ય વા એતસ્ય લલાટાદ્ એવ સિંહો ઽજાયતોરસો ઽધિ શાર્દૂલ, ઉદરાદ્ દ્વીપી, અક્ષિભ્યામ્ અપાષ્ઠિહૌ, કર્ણાભ્યામ્ અશ્વકર્ણૌ, કેસરેભ્ય ઋક્ષા ઋક્ષીકા, લોમભ્યો દૂર્વા, અનૂકાચ્ છિંશુમારો, વાલેભ્યો ઽશ્વવાલાઃ, સક્થિભ્યાં ક્રૌઞ્ચાવ્, આણ્ડાભ્યાં વરાહૌ, વક્ત્રાભ્યાં ચક્રવાકૌ, વનિષ્ઠોર્ ઉદ્રો, ગુદાભ્યો ઽહયો ઽજગરાઃ, કુષ્ઠિકાભ્યો વર્તકાઃ, શફેભ્યઃ શલ્યકાઃ, શકૃત્પિણ્ડેભ્યઃ કૂશ્મા, ઊવધ્યાદ્ ઉર્વારુ તંતિસન્તદૂલઃ શ્યામાકો લોહિતકમ્ ઇત્ય્ એતત્ ક્ષુદ્રમ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપજજ્ઞે

તદ્ આહુર્ યઃ કથં સ આલભ્ય ઇતિ। ય એવ દૂરે શ્રુતસ્ સ આલભ્ય ઇત્ય્ આહુઃ। વીર્યેણ વૈ સ શ્રુતઃ। વીર્યમ્ એષ યજ્ઞ ઇતિ। અથો આહુર્ ય એવ યુગ્યોર્ વહીયાન્ સ આલભ્ય ઇતિ। વીર્યેણ હ વૈ સ તયોર્ વહીયાન્। વીર્યમ્ એષ યજ્ઞ ઇતિ। તસ્મિન્ હ શૌનકશ્ ચ કાપેયો ઽભિપ્રતારણશ્ ચ સમૂદાતે - યઃકથંરૂપસ્ સ આલભ્ય ઇતિ। તૌ હ કૃષ્ણપિશંગે સંપાદયાંચક્રતુઃ। યસ્ય શ્વેતસ્ય સતઃ કૃષ્ણમ્ અસ્તિ, કૃષ્ણસ્ય વા સત શ્વેતં, સ એવ સઃ પ્રજાપતિન્યંગઃ। પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્ તસ્માદ્ અશ્વઃ। યચ્ છ્વેથો (સ્) સમભવત્ તસ્માત્ પૂતિર્, યદ્ અપઃ પ્રાવિશત્ તસ્માચ્ છ્વેતનઃ। શ્વેતસ્ય વા વૈ સતો ઽક્ષ્ણઃ કૃષ્ણમ્ અસ્તિ, કૃષ્ણસ્ય વા સત શ્વેતમ્। સ એવ સ પ્રજાપતિન્યંગઃ। તમ્ એતદ્ આલભન્તે

તેન હૈતેન મૌણ્ડિભ ઉદન્યુર્ ઈજ ઉદન્યૂનાં રાજા। તદ્ ધ યવક્રીઃ સૌમસ્તમ્બિર્ આસ્તાવં પ્રતિ નિષસાદ। તસ્ય હાયં પૂષા રયિર્ ભગ ઇત્ય્ એતાઃ પ્રતિપદશ્ ચક્રુઃ। સ હોવાચ - છંવટ્ માસા મૌણ્ડિભાપ પ્રાણાન્ અરાત્સીર્ ઇતિ। એષ હ તર્હ્ય્ અનુવ્યાહાર આસ। અથ હ મૌણ્ડિભ ઉદન્યુસ્ ત્રય્યૈ વિદ્યાયૈ કસ્સવિત આસ। સ હોવાચ - સંવૃહત મે સદોહવિર્ધાને, મૃદા મે ગ્રહાન્ સંદિહ્ય નિધત્ત। યર્હ્ય અયં બ્રાહ્મણો ઽનુવ્યાહારી મર્તા, તર્હિ યષ્ટાસ ઇતિ। તસ્ય હ મૃદા ગ્રહાન્ સંદિહ્ય નિદધુઃ। અથ હ યવક્રીઃ સૌમસ્તંબિસ્ તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ આસ। સ હ સ્મ યામ્ અચ્છાબ્રૂતે યા હ સ્મૈનં કામયતે, મ્રિયતે હ સ્મ। યો હ સ્મૈનં ન કામયતે, મ્રિયત ઉ એવ। સ હ યજ્ઞવચસો રાજસ્તંબાયનસ્ય જાયામ્ અચ્છોચે। સા હેક્ષાંચક્રે - યદિ વા એનં કામયિષ્યે યદિ ચ ન, મરિષ્યત્ય્ એવ સ્યા। હન્તૈનં કામયૈ। બ્રાહ્મણસ્ય ચિત્ સ્યા પ્રિયં કૃત્વા મ્રિયતાદ્ ઇતિ। તં હોવાચાદસ્ તિષ્ઠ। અથ ત્વાભ્યેષ્યામ ઇતિ

તાં હાલંકુર્વાણાં રુદતીં પતિર્ આજગામ। તાં હોવાચ - કિમ્ અલંકુરુષે કિં રોદિષીતિ। સા હોવાચ - મરિષ્યસિ હીત્ય્ આત્માનમ્ એવતૈત્ કૃપયે। યવક્રીર્ ચેત્યામ્ અચ્છાવોચતેતિ। સ હોવાચાજ્યમ્ અત આહરતેતિ। તદ્ ધ પવિત્રાભ્યામ્ ઉત્પૂય જુહવાંચકાર -
યા નો અદ્ય ત્રાયાતિ ભારદ્વાજસ્ય સંસ્કૃતા
પ્રેણીમ્ અગ્નિપ્રિયામ્ અગ્ને તાં મહ્યમ્ આ વહ॥ સ્વાહા।
ઇતિ। તસ્યૈ હ તદ્રૂપામ્ એવાપ્સરસમ્ ઉત્થાપયાંચકાર। તાં હોવાચાસૌ યવક્રીસ્, તદ્ ઇહીતિ। દ્વિતીયં હ જુહવાંચકાર -
ગન્ધર્વમ્ ઉગ્રં બલિનમ્ અશ્મઘાતિનમ્ અંસલમ્
ભારદ્વાજસ્ય હન્તારં વિશ્વજ્યોતિષમ્ આ વહ॥ સ્વાહા।
ઇતિ। તસ્યૈ હાયઃ કૂટહસ્તં ગન્ધર્વમ્ ઈર્ષ્યુમ્ ઉત્થાપયાંચકાર। તં હોવાચાસૌ તે જાયા યવક્રીયમ્ અભ્યગાત્। તદ્ ઇહીતિ। તસ્યૈ હાયત્યા ઉપતસ્તાર। સા હ સિષ્મિયે। સ હોવાચ - નાહ કિલ તે સ્ત્રિકે રમેતવ્યમ્। અથ સ્મયસ ઇતિ। કથા હેતિ। મરિષ્યસિ હીતિ। સા હ પાદં પ્રગૃહ્ણત્ય્ ઉવાચ - ન ખલુ ત્વં પુરુષેત્થંપદીં સ્ત્રિયં પેચિષ ઇતિ। લોમશૌ હાસ્યા અધસ્તાત્ પાદાવ્ આસતુઃ। સંનિપન્નૌ વા હાસંનિપન્નૌ વાસતુઃ। અથ હેદમ્ એવાયઃ કૂટહસ્તો ગન્ધર્વો ઽભિવિચક્રમે। સ હોવાચ - નમસ્ તે ઽસ્તુ। કાસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ

અસ્તિ વા ન વેતિ હોવાચ। યદ્ એવ તે કિં ચ પિતુ સ્વં, તસ્ય સર્વસ્ય પુરા સૂર્યસ્યોદેતોશ્ શિરશ્ છિન્દ્ધિ। સા વૈવ સા વા નેતિ। સ હ તથા છેત્તુમ્ ઉપચક્રમે। તે હોચુર્ - અદૃપદ્ યવક્રીર્, વિબધ્નામેતિ। નેતિ હ પિતોવાચ। દેવેષિતો વૈ મે પુત્રઃ કરોતિ। એષ એવ તદ્ વેદ યદ્ અત્ર શ્રેય ઇતિ। તદ્ ધ બધિરો ગ્રામે તક્ષા પ્રતિષિધ્યમાનં ન શુશ્રાવ। તસ્ય હ ઘ્નન્ પરેયાય। સ હ - કો નુ નો જનસ્ તૃણેઢીતિ। સ એવાસ્ય પ્રજઘાનેત્ય્ એકે। ઘ્નન્તમ્ એવૈનં સૂર્યો ઽભ્યુદિયાય। તસ્યોદિતે સ એવ ગન્ધર્વઃ પ્રજઘાનેત્ય્ એકે। યથા હ તુ મમાર તથાસ। શશ્વદ્ ધાસ્ય સ એવ ગન્ધર્વઃ પ્રજઘાન

તદ્ ઉ હ મૌણ્ડિભો ઽનુબુધ્યોવાચ - સંમિનુત મે સદોહવિર્ધાને, યાજયત મા બ્રાહ્મણાઃ। અમૃત હ વૈ સ બ્રાહ્મણો ઽઅનુવ્યાહારીતિ। તસ્ય હ તથા ચક્રુઃ। તદ્ ઉ હ સૌમસ્તંબિર્ અનુબુધ્યાજગામ। સ હ તથૈવાસ્તાવં પ્રતિનિષસાદ। તસ્ય હાયં પૂષા રયિર્ ભગ ઇત્ય્ એતા એવ પ્રતિપદશ્ ચક્રુઃ। સ હોવાચ - ન વૈ કિલાયં રાજન્યબન્ધુર્ ઇમં યજ્ઞક્રતું વિદાંચકાર। ન વૈ કિલ મે ઽનેનોક્તેન પુત્રમ્ અવધીત્। એતાવદ્ વાવ કિલ ત્યસ્ય પુત્રસ્યાયુર્ અભૂદ્ ઇતિ। તં હ તચ્ છશાપ - મરિષ્યત્ય્ અહાયં રાજન્યબન્ધુઃ, પરો ઇમે મૌણ્ડિભા ભવિષ્યન્તીતિ। ત એતે પરાભૂતા ગોતમા બ્રુવાણાશ્ ચરન્તિ। તસ્ય વા એતસ્ય તરત્ સ મન્દી ધાવતીત્ય્ એવ પ્રતિપદો ભવન્તિ તરદ્વતીઃ। તસ્માદ્ અશ્વો ઽધ્વાનં તરિષ્ટઃ। ધાવદ્વતીર્ ભવન્તિ। તસ્માદ્ અશ્વો ઽધ્વાનં ધાવન્ સમુશ્નતે। સમય્ય્ એકં પદં ભવતિ। તસ્માદ્ અશ્વ એકૈકં પાદમ્ ઉદંકન્ તિષ્ઠતિ

તસ્ય ચતસૃષુ બહિષ્પવમાનં ભવતિ। ચતુષ્પાદા વા અશ્વા સન્તશ્ ચતુશ્શફાઃ। તે યે ચતુષ્પાદાઃ પશવશ્ ચતુશ્શફાસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। અષ્ટાસ્વ્ - અષ્ટાસ્વ્ આજ્યાનિ। અષ્ટાશફા વૈ પશવઃ। તે ઽષ્ટાશફાઃ પશવશ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। દ્વાદશો માધ્યંદિનઃ। દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। યત્ ક્ષુદ્રં પશૂનાં તજ્ જાગતમ્। તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। સવિંશ આર્ભવઃ પવમાનઃ। દ્વે વા એતે દશદશિન્યૌ વિરાજૌ યદ્ વિંશતિઃ। વિંશતિપ્રતિષ્ઠાના વૈ પશવો વૈરાજાઃ। તે યે વિંશતિપ્રતિષ્ઠાનાઃ પશવો વૈરાજાસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। ચતુર્વિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। ચતુષ્પાદા વૈ પશવો વૈરાજાઃ। તે યે ચતુષ્પાદાઃ પશવો વૈરાજાસ્ તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। અથો ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરેણૈવૈનત્ -

- તત્ પરિગૃહ્યૈતસ્મિન્ દ્વિતીયે ઽહન્ન્ આલભન્તે। તદ્ એતદ્ એકવિંશં દ્વિતીયમ્ અહર્ ભવત્ય્ એકસ્તોમમ્। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। યથા હ વૈ દૃઢા મેધી નિહતૈવમ્ એકવિંશ સ્તોમાનામ્। તસ્મિન્ન્ એતાન્ પશૂન્ આલભન્તે - હસ્તિનં પરમં પ્લુષિમ્ અવમમ્। તાન્ પર્યગ્નિકૃત્વૈકાન્ લભન્ત, ઉદ્ એકાન્ સૃજન્તે। બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ। બ્રહ્મણૈવૈનાંસ્ તત્ પર્યગ્નિકૃત્વૈકાન્ લભન્ત, ઉદ્ એકાન્ સૃજન્તે। તસ્ય મહાનામ્ન્યઃ પૃષ્ઠં ભવન્તિ। નો હ્ય્ એતાન્ અન્યન્ મહાનામ્નીભ્યઃ પૃષ્ઠં પશૂન્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હતિ। તાસ્ સપ્તપદા ભવન્તિ - સપ્ત વૈ ગ્રામ્યાઃ પશવો - ગ્રામ્યાણામ્ એવં પશૂનામ્ અવરુદ્ધયૈ। અતિ સપ્તમં પદં ભવત્ય્ આરણ્યાનામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધયૈ। તસ્ય પાર્થુરશ્મં બ્રહ્મસામ ભવત્ય્ અથકારેણ સમૃદ્ધમ્। અથગ્ અથગ્ ઇતીવ હ્ય અશ્વો ધાવતિ। અથો પુથુર્ વાવ રશ્મિર્ અશ્વં યન્તુમ્ અર્હતિ। તદ્ ઉ પાંક્તં ભવતિ। પાંક્તં હિ મહાનામ્નીનાં બ્રહ્મસામ। તસ્યૈકવિંશતિર્ યૂપા ભવન્ય્ એકવિંશત્યરત્નયઃ। નો હ્ય્ એતાન્ અનેકવિંશતિર્ યૂપાઃ પશૂન્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હન્તિ। ષડ્ બૈલ્વા દ્વાદશ ખાદિરાઃ પૌતુદ્રવાવ્ અભિતો - ઽગ્નેર્ વા એતચ્ છરીરં યત્ પૂતુદ્રુ - રાજ્જુદાલ એકવિંશતિઃ। સો ઽગ્નિષ્ઠઃ। પ્રજાપતિર્ વા એષ વૃક્ષાણાં યદ્ રાજ્જુદાલઃ। તસ્ય યાનિ ફલાનિ શિશ્નાન્ય્ એવ તાનિ। અથ ય શ્લેષ્મા રેત એવ તત્। પ્રજાપતિર્ વૈ પિતા, આદિત્યઃ પુત્રઃ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ નાનેકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

અથૈષ ગોવિનતશ્ છન્દોમપવમાનઃ। પશુકામો હૈતેન યજેત। તસ્યોભયે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ અયુજશ્ ચ યુગ્મન્તશ્ ચ। તદ્ યે હ વા અયુજ સ્તોમાસ્ તાન્ ગ્રામ્યાઃ પશવો ઽન્વ્, અથ યે યુગ્મન્તસ્ તાન્ આરણ્યાઃ। પશવો વૈ છન્દોમાઃ। સ યો હૈવં વિદ્વાઞ્ છન્દોમપવમાનેન યજેત ઉભયાન્ એવ પશૂન્ અવરુન્દ્ધે યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યાઃ। અથૈતદ્ એકવિંશપૃષ્ઠં દ્વિતીયમ્ અહર્ ભવતિ। યૈવાસાવ્ એકવિંશસ્ય પ્રશંસા ન ઉપાપ્તાસદ્ ઇતિ। તદ્ એવૈતસ્ય બ્રાહ્મણમ્। તસ્મિન્ન્ એતમ્ અશ્વં મેધ્યમ્ આલભન્તે। યદ્ વ્ એવૈતદ્ એકવિંશપૃષ્ઠં તસ્માદ્ ગોવિનતઃ। ત્રયસ્ત્રિંશં પુનરભ્યાવર્તિ તૃતીયસ્યાહ્નો ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાસ્, ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવલોકાઃ। તાન્ એવૈતદ્ અન્તત આપ્ત્વાભ્યારોહન્તિ। અથ યસ્યૈતસ્ય પઞ્ચદશો ઽગ્નિષ્ટોમઃ, પઞ્ચદશ ઉક્થ્યઃ, પઞ્ચદશો ઽતિરાત્ર ઇતિ। ક્ષત્રકામો હૈતેન યજેત। ક્ષત્રમ્ અશ્વઃ, ક્ષત્રં પઞ્ચદશઃ, ક્ષત્રં યજ્ઞઃ। એષ તત્ તત્સલક્ષ્મ ક્રિયતે। તેન હૈતેનર્ષભો યાજ્ઞતુર ઈજે શ્વૈત્નો રાજૈકરાટ્કામઃ। સ હેષ્ટ્વૈકરાડ્ આસ શ્વિત્નાનામ્। સ ય શ્રીકામ સ્યાત્ સ એતેન યજેત। ક્ષત્રં શ્રીઃ। ક્ષત્રયજ્ઞ એષઃ। અશ્નુતે શ્રિયમ્

અથ યસ્યૈતસ્ય ત્રિવૃદ્ અહઃ પઞ્ચદશી રાત્રિસ્, ત્રિવૃદ્ અહઃ પઞ્ચદશી રાત્રિસ્, ત્રિવૃદ્ અહઃ પઞ્ચદશી રાત્રિ, સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત। દત્વશ્ ચ હ સૌતેમનસો મિત્રવિચ્ ચ દંષ્ટ્રદ્યુમ્નસ્, તૌ હ પ્રતિદર્શસ્ય વૈભાવતસ્ય શ્વૈત્નસ્ય રાજ્ઞો બ્રહ્મચારિણાવ્ આસતુઃ। તયોર્ હ મિત્રવિદ્ દંષ્ટ્રદ્યુમ્ન આચાર્યકર્મ ચકાર। ગા હ સ્મ રક્ષતિ। અથ હેતરો ઽધ્યાયમ્ એવ ચચાર। તૌ હ સ્મ સાયં સમાગત્યાન્યોન્યમ્ આહતુર્ - આહર સોમ્યાનૂક્તે હસ્તં નિધાસ્યાવ; આહર સોમ્ય સુચરિતે હસ્તં નિધાસ્યાવ ઇતિ। અથ હ દત્વં સૌતેમનસમ્ આચાર્યો ઽનુશશાસ। તૌ હ સાયં સમાગત્યાન્યોન્યમ્ આહતુર્ - આહર સોમ્યાનૂક્તે હસ્તં નિધારયાવ; આહર સોમ્ય સુચરિતે હસ્તં નિધાસ્યાવ ઇતિ। નેતિ હોવાચ। અતિ વા અહં ત્વદ્ અમુખ્ય, આચાર્યપ્રશિષ્ટો વા અહમ્ અસ્મીતિ। સ હ તાં રાત્રિમ્ અપ્રિયવિદ્ધ ઉવાસ। શ્વોહ ભૂતે ગા અન્વિયાય। તં હ ગૌર્ ઈક્ષિત્વૈવ વિજજ્ઞાવ્ - અપ્રિયં વા અસ્યેતિ

સા હોવાચ - વેદ વૈ યત્ તે ઽપ્રિયમ્। મા તે ઽપ્રિયં ભૂત્। એહ્ય્ અહં તુભ્યં દેવયાનં પન્થાનં વક્ષ્યામીતિ। તથેતિ। તં હાસ્મા ઉવાચ। તૌ હ સાયં સમાજગ્મતુઃ। સ હોવાચ - દત્વેહીદમ્, આચાર્યપ્રશિષ્ટો બ્રૂષે। પશ્યસિ ત્વં દેવયાનં પન્થાનમ્ ઇતિ। નેતિ હોવાચ। અથ વા અહં પશ્યામીતિ। તં વૈ મે બ્રૂહીતિ। તથેતિ। તં હાસ્મા ઉવાચ। તસ્માદ્ ઉ હ રાજન્યબન્ધુર્ એવ બ્રાહ્મણાત્ સુહૃદયતરઃ। સ હ દત્વઃ સૌતેમનસ ઉવાચ - પશ્યસિ વૈ ત્વં દેવયાનં પન્થાનમ્, એહિ સ્વર્ગં લોકમ્ અયાવેતિ

નેતિ હોવાચ। દાનેન વા વૈ શ્રમેણ વૈતં પ્રજાનન્ન્ એતિ। હન્ત નુ દદાવ વા શ્રામ્યાવ વેતિ। સ હ મિત્રવિદ્ દંષ્ટ્રદ્યુમ્નો ગોઆયુર્ભ્યામ્ એવ સંવત્સરમ્ ઇયાય। સ હોપરિષ્ટાદ્ એવ સંવત્સરસ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયાય। અથ હ દત્વસ્ સૌતેમનસ એતેનૈવ ત્રિરાત્રેણેષ્ટ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયાય। તેન હૈતેનેષ્ટ્વૈવ સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। એતેનો એવ હિરણ્યદન્ વેદ ઈજે દ્વન્દ્વકામઃ। યદ્ ઇદમ્ ગો અશ્વં હસ્તિહિરણ્યમ્ અજાવિકં વ્રીહિયવાસ્ તિલમાષા ઇતિ, તદ્ ધાસ્ય બહ્વ આસ। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ એતેન દ્વન્દ્વકામો યજતે, બહુ હૈવાસ્યૈતદ્ ભવતિ

અથૈષો ઽન્તર્વસુઃ। ખણ્ડિકશ્ ચ હૌદ્ભારિઃ કેશી ચ દાર્ભ્યઃ પાઞ્ચાલેષુ પસ્પૃધાતે। સ હ ખણ્ડિકઃ કેશિનમ્ અભિબભૂવ। સ હ કેશી ખણ્ડિકેન નિબાઢ ઉચ્ચૈઃશ્રવસં કૌવયેયં જગામ કૌરવ્યં રાજાનાં માતુર્ ભ્રાતરમ્। તં હોવાચ - યજ્ઞં મે વિધેહીતિ। તથેતિ હોવાચ। કથં તે વિધાસ્યામિ। યથાસ્મિન્ લોક ઋધ્નોતી3, યથા હો અમુષ્મી3ન્ ઇતિ। યથાસ્મિન્ન્ ઇતિ હોવાચ। સ હોવાચોત નુ સ યજ્ઞં પૃચ્છતિ યો યજ્ઞસ્સહયં ન વેદેતિ। કથા હેતિ। અમુષ્મૈ હ્ય્ એવ લોકાય યજ્ઞો નાસ્મા ઇતિ। નેતિ હોવાચ। ખણ્ડિકો વૈ ત્યમ્ ઔદ્ભારિર્ અભ્યભૂત્। સ યથા તમ્ અભિભવામ્ય્ એવં મે વિધેહીતિ। તસ્મા એતમ્ અન્તર્વસું વિદધૌ। સર્વસ્તોમો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। ઇત - ઊર્ધ્વ - છન્દોમવિધં મધ્યમમ્ અહશ્ - ચતુર્વિંશં પ્રાતસ્સવનં, ચતુશ્ચત્વારિંશં માધ્યંદિનં સવનમ્, અષ્ટાચત્વારિંશં તૃતીયસવનમ્। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રઃ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્। બ્રહ્મ વૈ ચતુર્વિંશ, ક્ષત્રં ચતુશ્ચત્વારિંશો, વિડ્ અષ્ટાચત્વારિંશઃ। સંવત્સરો વૈ સર્વસ્તોમઃ। તમ્ એતાભ્યામ્ એવ સર્વસ્તોમાભ્યામ્ એતાં ત્રયીં વિશં પરિગૃહ્યાત્મન્ દધે। તસ્યૈ હ શ્રિયં જગામ

તતો વૈ સ ખણ્ડિકં નિસ્સારયાંચકાર। તતો વૈ કેશી દાર્ભ્યો ઽભવત્, પરા ખણ્ડિકઃ। ભવત્ય્ આત્મના, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, ય એવં વેદ। સ ય શ્રીકામ સ્યાત્, સ એતેન યજેત। એતાભ્યામ્ એવ સર્વસ્તોમાભ્યામ્ એતાં ત્રયીં વિશં પરિગૃહ્યાત્મન્ ધત્તે। તસ્યૈ હ શ્રિયં ગચ્છતિ।
અથૈષ પરાકઃ। સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત। તસ્ય પરાઞ્ચ્ય્ એવ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, પરાઞ્ચિ શસ્ત્રાણિ, પરાઞ્ચિ પૃષ્ઠાનિ, પરાચીર્ વિષ્ટુતયઃ, પરાઙ્ એવ સર્વો ભવતિ। તેન હૈતેનોચ્ચૈઃશ્રવાઃ કૌવેયાય ઈજે સ્થવિરો રાજા કૌરવ્યઃ। સ હેષ્ટ્વૈવ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયાય। તેન હૈતેનેષ્ટ્વૈવ સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો જ્યોતિર્ ઉક્થ્યો જ્યોતિર્ અતિરાત્ર ઇતિ બ્રહ્મવર્ચસકામો હૈતેન યજેત। જ્યોતિર્ ઇવ હ વૈ સ ભાતિ યો બ્રહ્મવર્ચસમ્ ઋધ્નોતિ। ઋધ્નોતિ હૈનેન બ્રહ્મવર્ચસં, બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ। અથ યસ્યૈતસ્ય સપ્તદશો ઽગ્નિષ્ટોમસ્, સપ્તદશ ઉક્થ્યસ્, સપ્તદશો ઽતિરાત્ર ઇતિ પ્રજાપતેર્ અશ્વમેધઃ। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। અથ યસ્યૈતસ્યૈકવિંશો ઽગ્નિષ્ટોમ, એકવિંશ ઉક્થ્ય, એકવિંશો ઽતિરાત્ર ઇત્ય્ આદિત્યસ્યાશ્વમેધઃ। સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત

અથૈતે ચતૂરાત્રાઃ। અત્રિર્ વા અકામયત - ચત્વારો મે વીરા આજાયેરન્ન્ ઇતિ। સ એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ તસ્ય ચત્વારો વીરા આજાયન્ત। અસ્ય ચત્વારો વીરા આજાયન્તે ય એવં વેદ। અત્રિરૃષયો વા અકામયન્ત - ચત્વારશ્ ચત્વારો નો વીરા આજાયેરન્ન્ ઇતિ। ત એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્। તતો વૈ તેષાં ચત્વારશ્ ચત્વારો વીરા આજાયન્ત। અસ્ય ચત્વારશ્ ચત્વારો વીરા આજાયન્તે ય એવં વેદ। આ ચતુરં હ ખલુ વૈ મિથુનં પ્રજનનં મિથુનં પરાચીનમ્। એકશ્ ચ વા એકા ચ, દ્વૌ ચ દ્વે ચ, ત્રયશ્ ચ તિસ્રશ્ ચ, ચત્વારશ્ ચ ચતસ્રશ્ ચ, એતદ્ વા આ ચતુરં મિથુનં પ્રજનનમ્। ન હ વૈ પઞ્ચ ચ પઞ્ચ ચેતિ નામ સન્તિ। તદ્ યન્ મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્ય ચતુર્વિંશાઃ પવમાના ભવન્તિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજનનં - સ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યોભે બૃહદ્રથન્તરે। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તસ્યોભયે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ અયુજશ્ ચ યુગ્મન્તશ્ ચ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં યદ્ ઉભયે સ્તોમાઃ। તદ્ યદ્ દૈવ્યં મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ

અયુજશ્ ચ ઉત્તરે સ્તોમા ભવન્તિ। ઋતવો વા અયુજઃ। ઋતવો વા ઇદં સર્વં પ્રજનયન્તિ। તે ય ઇદં સર્વં પ્રજનયન્તિ તે મા પ્રજનયાન્ ઇતિ। અહ્નો ઽહ્ન સ્તોમમ્ ઉત્સૃજમાના યન્તિ। અહ્નો ઽહ્ન સ્તોમમ્ અભ્યુપાહરન્તે। વીરો વા એષ યત્ સ્તોમઃ। અહ્નો ઽહ્ન એવ તદ્ વીર્યં પ્રજનયન્તો યન્ત્ય્, અહ્નો ઽહ્નો વીર્યમ્ અભ્યુપાહરન્તે, ઽક્ષરેણાક્ષરેણોત્ક્રામન્તો યન્તિ। એકાક્ષરણિધનં પ્રથમે ઽહનિ ભવતિ, દ્વ્યક્ષરણિધનં દ્વિતીયં, ત્ર્યક્ષરણિધનં તૃતીયે, ચતુરક્ષરણિધનં ચતુર્થે - ઽક્ષરેષ્ઠા વીરો ઽસદ્, અક્ષરેષ્ઠા વીરો ઽસદ્ ઇતિ। નાનાગ્નિષ્ટોમસામાનિ ભવન્તિ - વીરાણામ્ એવ નાનાવીર્યતાયૈ। ન હ વૈ સ વીરો યો ઽન્યસ્ય વીર્યમ્ અનુ વીરઃ। સ હ વાવ વીરો ય આત્મન એવં વીર્યમ્ અનુ વીરઃ। તદ્ યન્ નાનાગ્નિષ્ટોમસામાનિ ભવન્તિ વીરાણામ્ એવ નાનાવીર્યતાયૈ

તદ્ આહુર્ - યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ એવાહ્નો ઽહ્નો ઽગ્નિષ્ટોમસામ કુર્યુઃ। જ્યૈષ્ઠયં વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ। જ્યૈષ્ઠ્યાદ્ વીરો ન ચ્યવાતા ઇતિ। તદ્ યત્ સમાનિ સ્તોત્રાણિ સ્યુસ્ સમાવચ્છ એવ વીર્યમ્ અશ્નુવીરન્। યદ્ વિષમાણિ જ્યેષ્ઠેષ્વ્ એવૈકધા વીર્યં દધ્યુઃ। તદ્ યત્ સમાઃ પવમાના ભવન્તિ સમાવચ્છ એવ તદ્ વીર્યમ્ અશ્નુવતે। અથ યદ્ ઉત્તરૈ સ્તોત્રૈર્ ઉત્ક્રામન્તો યન્તિ જ્યેષ્ઠેષ્વ્ એવ તદ્ ભૂયો ભૂયો વીર્યં દધતો યન્તિ। દ્વિરાત્રો હ ખલુ વા એષ તાયતે। યો બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ અભિ ત્વા વૃષભા સુત ઇત્ય્ એતાસુ તૃતીયે ઽહનિ રથન્તરં પૃષ્ઠં કુર્યુઃ। તદ્ યદ્ અભિ ત્વેતિ તેન રથન્તરસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ। ગાયત્ર્યાયાતયામ્ન્યા તૃતીયમ્ અહસ્ તાયતે। કસ્ તમ્ ઇન્દ્ર ત્વાવસવ્ ઇતિ મૈત્રાવરુણસામ। તાસામ્ ઇહાક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે। યા ગાયત્ર્યો ગાયત્ર્યસ્તા, યાઃ કકુભઃ કકુભસ્ તા, યા બૃહત્યો બૃહત્યસ્ તાઃ। યથાયતનં છન્દાંસિ યુજ્યન્તે। ગાયત્ર્યા વૈ પ્રથમમ્ અહસ્ તાયતે, ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયં, જગત્યા તૃતીયમ્, અનુષ્ટુભા ચતુર્થમ્। તં ત્વા યજ્ઞેભિર્ ઈમહ ઇત્ય્ એતાસુ ચતુર્થે ઽહનિ બૃહત્ પૃષ્ઠં કુર્યુઃ। તદ્ યત્ તં ત્વેતિ તેન બૃહતો રૂપાન્ ન યન્તિ। અનુષ્ટુભાયાતયામ્ન્યા ચતુર્થમ્ અહસ્ તાયતે। વયમ્ ઉ ત્વામ્ અપૂર્વ્યેતિ મૈત્રાવરુણસામ। તાસામ્ ઇહાક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે। યા ગાયત્ર્યો ગાયત્ર્યસ્ તા, યાઃ કકુભઃ કકુભસ્ તા, યા બૃહત્યો બૃહત્યસ્ તાઃ। યથાયતનં છન્દાંસિ યુજ્યન્તે

અગ્નિષ્ટોમો વૈ પ્રથમમ્ અહર્, ઉક્થ્યો દ્વિતીયં, ષોડશિમાંસ્ તૃતીયમ્, અતિરાત્રશ્ ચતુર્થમ્। નાનાવીર્યાણ્ય્ અહાનિ ભવન્તિ, વીરાણામ્ એવ નાનાવીર્યતાયૈ। અથ હ સ્માહ તક્ષકો ભાગેરથિર્ માત્સ્યો રાજાનુ ચતૂરાત્રઃ પૃષ્ઠાનિ વ્યાપ્નોતિ। દ્વિરાત્રો વૈ બૃહદ્રથન્તરાભ્યાં તાયત ઇતિ। વૈરૂપં ચ મહાનામ્નયશ્ ચ તૃતીયે ઽહનિ કુર્યુઃ। રાથન્તરે વૈતે। રાથન્તરં તૃતીયમ્ અહર્ ઇતિ। વૈરાજં ચ રેવત્યશ્ ચ ચતુર્થે ઽહનિ કુર્યુઃ। બાર્હતે વૈતે। બાર્હતં ચતુર્થમ્ અહર્ ઇતિ। એવં વૈ ચતૂરાત્રઃ પૃષ્ઠાનિ વ્યાપ્નોતીતિ હ સ્મ સ આહ। તદ્ આહુઃ - કો યજ્ઞાનાં વર્ષિષ્ઠઃ, કો વરિષ્ઠ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ - ત્રિરાત્ર એવ યજ્ઞાનાં વર્ષિષ્ઠ ઇતિ। ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્રિરાત્રો દિશ એવ ચતૂરાત્રઃ

અથૈષ જામદગ્ન્યઃ। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। જમદગ્નિર્ વા અકામયત -- બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। અપિ હાસ્ય દ્વાવ્ ઔર્વૌ પ્રજાયાં ન સંજજ્ઞાતે - કયસ્ ત્વમ્ ઇસિ, કયસ્ ત્વમ્ અસીતિ। તથા બહુર્ ઇહ પ્રજજ્ઞે। તસ્માદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ દ્વાવ્ ઔર્વૌ પલિતૌ સમાગત્ય ન સંજાનાતે। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। તસ્યાહુસ્ સંવત્સરમ્ એવ દીક્ષા સ્યુર્ ઇતિ। પ્રજનનં વૈ સંવત્સરઃ। પ્રજનનમ્ એષ યજ્ઞઃ। તત્ તત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન પ્રજનનકામો યજેત। અથો આહુર્ - અષ્ટાચત્વારિંશદ્ એવ સ્યુર્ ઇતિ। અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। જાગત એષ યજ્ઞઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન પશુકામો યજેત। અથો આહુષ્ - ષટ્ત્રિંશદ્ એવ (સ્યુઃ)। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી વૈ સ્વર્ગં લોકમ્ આનશે। તદ્વા અસ્ય સ્વર્ગ્યમ્। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન સ્વર્ગકામો યજેત। તાનિ ત્રીણિ જાગતાનિ। ત્રીણિ જાગતાનિ પદાનિ ભવન્તિ। તેન જગત્યૈ રૂપાન્ ન યન્તિ। અથો આહુશ્ ચતુર્વિંશતિર્ એવ સ્યુર્ ઇતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ પ્રજનનમ્। પ્રજનનમ્ એષ યજ્ઞઃ। તત્ તત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન પ્રજનનકામો યજેત। તદ્ એકં જાગતં પદં ભવતિ। તેનૈવ જગત્યૈ રૂપાન્ ન યન્તિ

તદ્ આહુર્ - યદ્ ગાયત્ર્યા પ્રથમમ્ અહસ્ તાયતે, ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયં, જગત્યા તૃતીયમ્, અનુષ્ટુભા ચતુર્થમ્, અથ કસ્માજ્ જાગત એવૈષ યજ્ઞ આખ્યાયત ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ - યદા વૈ બહ્વશ્વો વા બહ્વશ્વતરીકો વાન્યાન્ અન્યાન્ આયુંજાન એત્ય્, એવમ્ એવૈતજ્ જગત્ય્ અન્યદ્ અન્યચ્ છન્દો ઽભ્યારોહન્ત્ય્ એતીતિ। અથો યદ્ એવૈતાનિ સ્તોત્રાણિ સંસ્તુતાનિ જગતીમ્ અભિ સંપદ્યન્તે, તેનો એવ જાગત ઇતિ। અથો જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ જગતી છન્દસામ્। તસ્માજ્ જ્યૈષ્ઠ્યેન ગૃહ્યાન્ આચક્ષતૈનેન ગૃહ્યાંશ્ ચક્ષતે ય એવં વેદ। દ્વિરાત્રો હ ખલુ વૈ એષ તાયતે યો બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ અભિ ત્વા વૃષભા સુત ઇત્ય્ એતાસુ તૃતીયે ઽહનિ રથન્તરં પૃષ્ઠં કુર્યુઃ। તદ્ યદ્ અભિ ત્વેતિ તેન રથન્તરસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ। ગાયત્ર્યાયાતયામ્ન્યા તૃતીયમ્ અહસ્ તાયતે। કસ્ તમ્ ઇન્દ્ર ત્વાવસવ્ ઇતિ મૈત્રાવરુણસામ। તાસામ્ ઇહાક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે। તં ત્વા યજ્ઞેભિર્ ઈમહ ઇત્ય્ એતાસુ ચતુર્થે ઽહનિ બહત્ પૃષ્ઠં કુર્યુઃ। તદ્ યત્ તં ત્વેતિ તેન બૃહતો રૂપાન્ ન યન્તિ। અનુષ્ટુભાયાતયામ્ન્યા ચતુર્થમ્ અહસ્ તાયતે। વયમ્ ઉ ત્વામ્ અપૂર્વ્યૈતિ મૈત્રાવરુણસામ। તાસામ્ ઇહાક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે

વ્યૂઢચ્છન્દા હ ખલુ વા એષ ચતૂરાત્રઃ। પૂર્વો વૈ બૃહત્યૈ પૃષ્ઠેષુ યોગ ઉત્તરો ગાયત્ર્યૈ પૂર્વો વા ઉષ્ણિક્ કકુભોર્ આર્ભવે યોગ ઉત્તરો અનુષ્ટુભઃ। તદ્ યદ્ એતાનિ વ્યતિષક્તાનિ છન્દાંસિ ક્રિયન્તે - વ્યતિષક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે - પ્રજાત્યા એવ। અથો વ્યતિષક્તો વૈ પુરુષઃ। પાપ્મભિર્ વ્યતિષક્તૈર્ એવ તચ્ છન્દોભિર્ વ્યતિષક્તાન્ પાપ્મનો ઽપહતે। તદ્ આહુઃ - કિમ્ અનુ ચતૂરાત્ર ઇતિ। અહોરાત્રે ઇતિ બ્રૂયાત્। અહોરાત્રે હ વા અનુ ચતૂરાત્રઃ। અહર્ એવ પ્રથમેનાહ્ના સ્તૃણુતે, ઽહ્નઃ કેતું દ્વિતીયેન, રાત્રિમ્ એવ તૃતીયેનાહ્ના સ્તૃણુતે, યઃ પ્રાતરહ્નઃ કેતુસ્ તં ચતુર્થેન। અહોરાત્રે વા ઇદં સર્વં પ્રજનયતઃ। તે ય ઇદં સર્વં પ્રજનયતસ્ તે મા પ્રજનયતામ્ ઇતિ। અથો હ બ્રૂયાદ્ - દિશ એવાનુ ચતૂરાત્ર ઇતિ। ચતસ્રો દિશઃ। ઊર્ધ્વા દિક્ પઞ્ચમી। ચત્વાર્ય્ એતાન્ય અહાનિ ભવન્તિ। રાત્રિઃ પઞ્ચમી। દિશ એવૈતેનર્ધ્નોતિ। દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાય સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। તસ્યૈતાઃ પુરોડાશિનીર્ ઉપસદો ભવન્તિ। યોનિર્ વૈ પુરોડાશો રેત આજ્યમ્। તદ્ યત્ પુરોડાશં હુત્વાજ્યેનાભિજુહોતિ, યોન્યામ્ એવ તદ્ રેતઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અનુષ્ઠ્યાસ્ય રેતસ્ સિક્તં પ્રજાયતે, ય એવં વેદ। અથો યાભ્ય એવૈતદ્ દેવતાભ્યો હવીંષિ નિર્વપતિ, તાસ્વ્ એવૈતદ્ ઋધ્નોતિ। તાસુ પ્રતિષ્ઠાય સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ

અથૈષ પ્રાજાપત્યઃ। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતં ચતૂરાત્રમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તસ્યૈતે ત્રિવૃત્પઞ્ચદશા સ્તોમા ભવન્તિ સપ્તદશૈકવિંશાઃ। ઊનાતિરિક્તા મિથુનાઃ પ્રજનયઃ। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। ત્રિવૃચ્ ચ પઞ્ચદશશ્ ચ તન્ મિથુનં પ્રજનનમ્। સપ્તદશશ્ ચૈકવિંશશ્ ચ તન્ મિથુનં પ્રજનનમ્ - તદ્ યન્ મિથુનં પ્રજનનં તન્ મા પ્રજનયાદ્ ઇતિ। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। અથો આહુસ્ તાસામ્ એવ પ્રજાનાં સૃષ્ટાનાં પરાવાપાદ્ અબિભેદ્ ઇતિ। સ એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તસ્યાગ્નિષ્ટોમાવ્ અભિતો ભવત, ઉક્થ્યૌ મધ્યે। બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ, પ્રજાઃ પશવ ઉક્થ્યાનિ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પ્રજાઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે પરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

અથૈષ વસિષ્ઠસ્ય સંસર્પઃ। વસિષ્ઠો વા અકામયત - સમ્ ઇમાન્ લોકાન્ સર્પેયમ્ ઇતિ। સ એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ ઇમાન્ લોકાન્ સમસર્પત્। યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ સમસર્પત્ તત્ સંસર્પસ્ય સંસર્પત્વમ્। સમ્ ઇમાન્ લોકાન્ સર્પતિ ય એવં વેદ। તસ્ય ત્રયસ્ત્રય સ્તોમા યુક્તા અહર્ વહન્તિ। ત્રયસ્ત્રયો વૈ યુક્તાનાં વહિષ્ઠૌ। યુક્તેન તત્ર ગચ્છતિ યત્ર જિગમિષતિ। અથો આહુઃ પ્રજાકામ એવૈનેન યજેતેતિ - સ્તોમો વા એતત્, સ્તોમેન સંસક્તો ભવતિ। સંસક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે - પ્રજાત્યા એવ। અહ્નો ઽહ્ન સ્તોમમ્ ઉત્સૃજમાના યન્ત્ય્, અહ્નો ઽહ્ન સ્તોમમ્ અભ્યુપાહરન્તે

અથૈષ ગૌતમસ્ય ચતુષ્ટોમઃ। ગૌતમાય વૈ ન શ્રદ્દધત। અશ્રદ્ધાનીયો રાજન્ય ઋષિર્ ઇતિ। સો ઽકામયત શ્રન્ મે દધીરન્, શ્રદ્ધાનીય સ્યામ્ ઇતિ। સ એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ તસ્મૈ શ્રદ્દધત, શ્રદ્ધાનીયો ઽભવત્। શ્રદ્ધાનીયો ભવતિ ય એવં વેદ। સ વા એષ કૃતસ્તોમઃ। શ્રદ્ધા વૈ કૃતમ્। યદ્ ધ વા ઇદં કૃતેન જિત્વા હરન્તિ, શ્રદ્ધયા હૈવ તદ્ ધરન્તિ। તસ્માત્ કૃતસ્તોમઃ। સ વા એષ ચતુરુત્તર્ય્ય્ અઙ્ગિરસામ્। દ્વ્યુત્તરેણ વા આદિત્યા સ્વર્ગં લોકમ્ આયંશ્, ચતુરુત્તરેણાંગિરસઃ। ચતુરુત્તરેણ સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ ય એવં વેદ। તદ્ આહુર્ અપભ્રંશી યજ્ઞક્રતુર્ ઈશ્વરઃ પુરાયુષો ઽમું લોકમ્ એતોર્ ઇતિ। તદ્ યત્ પ્રત્યવરોહીણિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ તેનાનપભ્રંશી, તેનો આયુષ્યઃ।
અથૈષ વિશ્વજ્યોતિઃ। દેવા વા અકામયન્ત - સર્વ એવ જ્યોતિર્ ઇવ સ્યામેતિ। ત એતં ચતૂરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ તે સર્વ એવ જ્યોતિર્ ઇવાસન્। તસ્માદ્ યમ્ અપ્ય્ એતર્હિ દેવાનાં પશ્યન્તિ જ્યોતિર્ ઇવાદૃશ્મેત્ય્ એવાહુઃ। સ યો બ્રહ્મવર્ચસકામ સ્યાત્ સ એતેન યજેત। જ્યોતિર્ ઇવ હ વૈ સ ભાતિ યો બ્રહ્મવર્ચસમ્ ઋધ્નોતિ। ઋધ્નોતિ હૈનેન બ્રહ્મવર્ચસં, બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ

અથૈતે પઞ્ચરાત્રાઃ। પઞ્ચ વૈ જયાઃ। પઞ્ચભિર્ વૈ વ્યાહૃતિભિર્ ઇદં દેવા અજયન્। તદ્ યાવતેદં દેવા અજયંસ્ તાવતા જયાનીતિ। પાંક્તો યજ્ઞઃ। યાવતી યજ્ઞસ્ય માત્રા તામ્ આપ્નવાનીતિ। પાંક્તાઃ પશવઃ। યાવતી પશૂનાં માત્રા તાવતા મા પશવો ઽવરુદ્ધા ઉપતિષ્ઠાન્તા ઇતિ। પાંક્તમ્ અન્નાદ્યમ્। યાવત્ય્ અન્નાદ્યસ્ય માત્રા તાવતા માન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધમ્ ઉપતિષ્ઠાતા ઇતિ। પઞ્ચૈતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ। પઞ્ચર્તવસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ। સંવત્સરમ્ એવૈતેન પ્રજાપતિં યજ્ઞમ્ આપ્નોતિ। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે નૈવ દણ્ડૈર્ નેષુભિર્ વ્યજયન્ત। તે ઽબ્રુવન્ - ન વૈ દણ્ડૈર્ નેષુભિર્ વિજયામહે। વાચ્ય્ એવ વાવ નો બ્રહ્મન્ વિજયો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ। ત ઐક્ષન્ત - યતરે નો યતરાન્ પૂર્વે ઽભિવ્યાહરિષ્યન્તિ, તેષાં ક્ષેષ્યત ઇતિ। તે દેવા અસુરાન્ અબ્રુવન્ - યૂયં પૂર્વે બ્રૂધ્વમ્ ઇતિ। યૂયમ્ ઇદ્ વા ઇત્ય્ અસુરા દેવાન્। તે દેવા એતદ્ વાચો મિથુનમ્ અપશ્યન્

એકો ઽસ્માકમ્ ઇતિ દેવા અબ્રુવત, એકાસ્માકમ્ ઇત્ય્ અસુરાઃ। મન એવ દેવા અબ્રુવત, વાચમ્ અસુરાઃ। તે દેવા મનસૈવ વાચમ્ અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તસ્માદ્ યન્ મનસાધિગચ્છતિ, તદ્ વાચા વદતિ। દ્વાવ્ અસ્માકમ્ ઇતિ દેવા અબ્રુવત, દ્વે અસ્માકમ્ ઇત્ય્ અસુરાઃ। પ્રાણાપાનાવ્ એવ દેવા અબ્રુવત, અહોરાત્રે અસુરાઃ। તે દેવાઃ પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવાહોરાત્રે અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તસ્માજ્ જ્યોગ્ જીવન્ બહૂન્ય્ અહોરાત્રાણ્ય્ અવનયતિ। ત્રયો ઽસ્માકમ્ ઇતિ દેવા અબ્રુવત, તિસ્રો ઽસ્માકમ્ ઇત્ય્ અસુરાઃ। ઇમાન્ એવ ત્રીન્ લોકાન્ દેવા અબ્રુવત, તિસ્રો વિદ્યા અસુરાઃ। તે દેવા એભિર્ એવ લોકૈસ્ તિસ્રો વિદ્યા અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તસ્માદ્ એતા વિદ્યા એષ્વ્ એવ લોકેષુ પ્રોચ્યન્તે। ચત્વારો ઽસ્માકમ્ ઇતિ દેવા અબ્રુવન્, ચતસ્રો ઽસ્માકમ્ ઇત્ય્ અસુરાઃ। ચતુષ્પદ એવ પશૂન્ દેવા અબ્રુવત, ચતસ્રો દિશો ઽસુરાઃ। તે દેવા ચતુષ્પાદ્ભિર્ એવ પશુભિશ્ ચતસ્રો દિશો ઽસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તસ્માદ્ યાં કાં ચન દિશં પશુમાન્ અયતિ, સર્વામ્ એવ જિતાં ક્લૃપ્તાં પ્રતિષ્ઠિતામ્ અન્વેતિ। પઞ્ચાસ્માકમ્ ઇતિ દેવા ઋતૂન્ એવાબ્રુવન્। અથાસુરા ન પ્રાવિન્દન્। ન હિ પઞ્ચિ કિં ચનાસ્તિ। તે ઽસુરા આરમ્ભમ્ અવિન્દન્તઃ પઞ્ચ પઞ્ચેત્ય્ એવ વદન્તઃ પરાજયન્। તતો વૈ દેવા અભવન્, પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના , પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, ય એવં વેદ

જિતિર્ વા એતા વ્યાહૃતયઃ। જિતિઃ પઞ્ચરાત્રઃ। જયતિ જયતિ ય એવં વેદ। સા વા એષા સર્વસ્યાન્યા જિતિસ્ સર્વસ્યાન્યા પરાજિતિઃ। સર્વં વા એતેન દેવા અસુરાન્ અજયન્। સર્વમ્ અસુરાઃ પરાજયન્ત। સર્વમ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં જયતિ, સર્વમ્ અસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યઃ પરાજયતે, ય એવં વેદ। અથૈતે સન્તતા ભવન્તિ। યથા હ વૈ દારૂણિ વધ્રેણ સન્તતાનિ રથસ્ય વાનસો વૈવં સ્તોમૈઃ પઞ્ચરાત્રસ્ સન્તતઃ। પ્રાણા હ ખલુ વૈ સ્તોમાઃ। પ્રાણૈઃ પુરુષસ્ સન્તતઃ। સં હ તાયતે ય એવં વેદ। તસ્ય દ્વૌ -દ્વૌ સ્તોમૌ યુક્તાવ્ અહર્ વહતઃ। દ્વૌ - દ્વૌ વૈ યુક્તાનાં વહિષ્ઠૌ। યુક્તેન તત્ર ગચ્છતિ યત્ર જિગમિષતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહઃ પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો, ઽન્નાદ્યકામો હૈતેન યજેત। તદ્ આહુર્ - ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યજ્ જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહો ભવત્ય્ - અયં વૈ લોકો જ્યોતિર્, અયં ગૌર્, અસાવ્ આયુઃ। ઇમે વૈ લોકા ઋતવસ્ સંવત્સરઃ। ઋતવસ્ સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ - સંવત્સરરાભિજિતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ।
અથ યસ્યૈતસ્ય ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશસ્ સપ્તદશ ઇતિ ત્ર્યહઃ પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો, ઽન્નાદ્યકામ ઉ એવૈતેન યજેત। તદ્ આહુર્ ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશશ્ સપ્તદશ ઇતિ ત્ર્યહો ભવત્ય્ - અયં વૈ લોકસ્ ત્રિવૃદ્, અયં પઞ્ચદશો, ઽસૌ સપ્તદશઃ। ઇમે વૈ લોકા ઋતવસ્ સંવત્સરઃ। ઋતવસ્ સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ - સંવત્સરાભિજિતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્યા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહશ ચતુર્વિંશમ્ અહસ્ સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો, યઃ કામયેત પરોક્ષોપેતં મે મહાવ્રતં સ્યાદ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યચ્ ચતુર્વિંશમ્ અહર્ ભવતિ, તેનૈવાસ્ય પરોક્ષોપેતં મહાવ્રતં ભવતિ। યદ્ વ્ એવ તત્ર હિંકારો વા પ્રસ્તાવો વા પ્રતિહારો વા કિઞ્ચિદ્ ભવતિ તેનૈવાસ્ય પઞ્ચવિંશ્ય્ ઉપાપ્તા ભવતિ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશસ્ સપ્તદશ ઇતિ ત્ર્યહશ્, ચતુર્વિંશમ્ અહર્, જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, ય ઉ એવ કામયેત પરોક્ષોપેતં મે મહાવ્રતં સ્યાદ્ ઇતિ, સ એતન યજેત। તદ્ યચ્ ચતુર્વિંશમ્ અહર્ ભવતિ, તેનૈવાસ્ય પરોક્ષોપેતં મહાવ્રતં ભવતિ। યદ્ વ્ એવ તત્ર હિંકારો વા પ્રસ્તાવો વા પ્રતિહારો વા કિઞ્ચિદ્ ભવતિ, તેનૈવાસ્ય પઞ્ચવિંશ્ય્ ઉપાપ્તા ભવતિ। જ્યોતિર્ અતિરાત્ર - એતદ્ વૈ પ્રજ્ઞાતં દેવતીર્થં યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ - પ્રજ્ઞાતેન દેવતીર્થેનારિષ્ટ ઉદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિષી અગ્નિષ્ટોમાવ્ અભિતો ભવતો, ગોઆયુષી ઉક્થ્યાવ્ અન્તરૌ, જ્યોતિર્ અતિરાત્રો મધ્યે, પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। એતદ્ વૈ કૃત્સ્નં પ્રજનનં યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ। મધ્યત ઉ વા આત્મનઃ પ્રજનનમ્। તદ્ યન્ મધ્યે જ્યોતિર્ અતિરાત્રો ભવતિ, મધ્ય એવૈતદ્ આત્મનઃ પ્રજનનં ધત્તે, બહુર્ ભવતિ, પ્રજાયતે। ગોઆયુષી ઉક્થ્યાવ્ અન્તરૌ ભવતઃ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તયોઃ પઞ્ચશતાનિ સ્તોત્રિયાઃ। પશુભિર્ એવ તદ્ ઉભયતઃ પ્રજાં પરિગૃહ્ણીતે। જ્યોતિષી અગ્નિષ્ટોમાવ્ અભિતો ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પ્રજાં પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિષી અતિરાત્રાવ્ અભિતો ભવતો, ગોઆયુષી ઉક્થ્યાવ્ અન્તરૌ, જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો મધ્યે, યઃ કામયેતા મે બ્રહમવર્ચસી પ્રજાયાં જાયેતેતિ, સ એતેન યજેત। તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસો જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। મધ્યત ઉ વા આત્મનઃ પ્રજનનમ્। તદ્ યન્ મધ્યે જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ, મધ્યત એવૈતદ્ આત્મનો જ્યોતિર્ ધત્તે, આ હાસ્ય બ્રહ્મવર્ચસી પ્રજાયાં જાયતે। ગોઆયુષી ઉક્થ્યાવ્ અન્તરૌ ભવતઃ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તયોઃ પઞ્ચશતાનિ સ્તોત્રિયાઃ। પશુભિર્ એવ તદ્ ઉભયતો બ્રહ્મવર્ચસિનીં પ્રજાં પરિગૃહ્ણીતે। જ્યોતિષી અતિરાત્રાવ્ અભિતો ભવતઃ। ઇમૌ વૈ લોકાવ્ અતિરાત્રૌ। આભ્યામ્ એવૈતલ્ લોકાભ્યામ્ ઉભયતઃ પ્રજાં પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

અથૈતે ષડ્રાત્રાઃ। મરુતો વા અકામયન્તૌજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમા દેવાનાં સ્યામ, જયેમ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। ત એતં ષડ્રાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તતો વૈ ત ઓજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમા દેવાનામ્ આસન્ન્, અજયન્ સ્વર્ગં લોકમ્। ઓજિષ્ઠો બલિષ્ઠો ભૂયિષ્ઠો વીર્યવત્તમ સ્વાનાં ભવતિ, જયતિ સ્વર્ગં લોકં, ય એવં વેદ। પૃષ્ઠ્યેન ષડહેન યન્તિ। શ્રીર્ વૈ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ। ઓજસૈવ તદ્ વીર્યેણ યન્તિ। સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પૃષ્ઠાનિ। સ્વર્ગમ્ એવ તલ્ લોકં રોહન્તો યન્તિ। તેષાં સરસ્વત્યા ઉપમજ્જને દીક્ષા। દક્ષિણે તીરે દીક્ષન્તે

ચક્રવતી સદોહવિર્ધાને ભવત, ઉલૂખલબુધ્નો યૂપ, ઉત્ક્રાન્ત્યા અનપભ્રંશાય। યદ્ ધિ તે તત્ર કુર્વાણા ઇવાસીરન્ન્, અપભ્રંશો હૈષાં સઃ। શમ્યાપરાસં યન્તિ। એતે હ વ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય વિક્રમા યચ્ છમ્યાપરાસાઃ। સ્વર્ગસ્યૈવ તલ્ લોકસ્ય વિક્રમાન્ ક્રમમાણા યન્તિ। ઘ્નન્ત આક્રોશન્તો યન્તિ। એતદ્ વૈ બલસ્ય રૂપમં યદ્ ધતમ્ આક્રુષ્ટમ્। સરસ્વત્યા યન્તિ। વાગ્ વૈ સરસ્વતી। વાગ્ ઉ દેવયાનઃ પન્થાઃ। દેવયાનેનૈવ તત્ પથા યન્તિ। પ્રતીપં યન્તિ। પ્રતીપમ્ ઇવ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગમ્ એવ તલ્ લોકં પ્રતિપદ્યન્તે। પ્રાઞ્ ચ ઉદઞ્ ચ યન્તિ। પ્રાઙ્ ઇવ હ વા ઇદં સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગમ્ એવ તલ્ લોકં રોહન્તો યન્તિ। આ પ્રક્ષાત્ પ્રાસ્રવણાદ્ યન્તિ। એષ ઉ હ વૈ વાચો ઽન્તો યત્ પ્રક્ષઃ પ્રાસ્રવણઃ। યત્રો હ વૈ વાચો ઽન્તસ્, તત્ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગમ્ એવૈતલ્ લોકં ગચ્છન્તિ

તેન હૈતેન મરુતો યત ઇન્દ્રાગ્ની ઈક્ષાંચક્રાતે ઇમે ચેદ્ વા ઇદં સમાપયન્તિ, મરુત એવેદં સર્વં ભવન્તીતિ। તાન્ હ સત્રપરિવેષણં સહસ્રં જિગ્યતુઃ। તદ્ ધૈષાં વિમાથીચક્રિરે। પાપ્માનં હ વા એષાં તદ્ વિમેથિરે। તસ્માદ્ ઉ હ વિમાથ્યસ્ય ન લિપ્સેત, નેત્ પાપ્મનો ઽપભજા ઇતિ। તયોર્ હ વૈ તે ઽદ્યાન્યાન્ અરાથુઃ। તે હોત્તસ્થુર્ - અરાત્સ્મેતિ। તેષામ્ એતા ઉદૃચો - યત્ સમાપયન્તિ, સૈકા। યદ્ એષામ્ મ્રિયતે સૈકા। યદ્ દશ ગાવશ્ શતં ભવન્તિ, સૈકા। યચ્ છતં ગાવસ્ સહસ્રં ભવન્તિ, સૈકા। તેન હૈતેન પુરાયુ સ્થૂરગૃહપતયઃ। તાન હ ત્રિકર્તાનાં વા સલ્વાનાં વા વ્યાધિનીઃ પર્યુત્થાય જિગ્યુઃ। તદ્ ધૈષાં ગૃહપતિં જઘ્નુઃ। તં હેમં ગૃહપતિં હતમ્ અભિતઃ કૃપયમાણા નિષેદુઃ। તમ્ ઉ હ ધ્રુવગોપઃ સાંકાશિનેનૈવ દ્રવન્તં નિજજ્ઞૌ। સ આહવનીયાદ્ એવોર્ધ્વ સ્વર્ગં લોકમ્ આચક્રમે। સ હોવાચ - મા કૃપયધ્વૈ। યં વા ઇમં કૃપયધ્વે, ઽયં વૈ સ આહવનીયાદ્ એવોર્ધ્વં સ્વર્ગં લોકમ્ આક્રાંસ્તેતિ। તેષાં યાંસ્ તત્ર જઘ્નુસ્, તે સ્વર્ગં લોકમ્ ઈયુઃ। અથ યે પરિશિશિષિરે, ત ઇમ એતર્હિ પણાય્યતરા ઇવ સ્થૂરાણામ્। પાપગ્રામતરા ઇવ હિ તતઃ પુરાસુઃ। તસ્માદ્ ઉ સ્થૌર્યં શમ્યાપરાસિનેત્ય આખ્યાપયન્તિ

અથ યસ્યૈતસ્ય વિશ્વજિદ્ અભિજિતાવ્ અતિરાત્રાવ્ અભિતો ભવતો, ગૌર્ આયુર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ચત્વાર ઉક્થ્યા મધ્યે, પશુકામા હૈતદ્ ઉપેયુઃ। અયં વૈ લોકો ઽભિજિદ્, અસૌ વિશ્વજિત્। અથૈતે ચત્વારો મધ્ય ઉક્થ્યા ભવન્તિ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તેષાં સહસ્રં સ્તોત્રિયાઃ। અનેન ચૈવ તલ્ લોકેનામુના ચોભયત એતાન્ પશૂન પરિગૃહ્ણીતે, ઽવ પશૂન્ રુન્ધતે। બહુપશવો હ ભવન્તિ। એતેન હ વૈ તદ્ એનેનેન્દ્રાગ્ની મરુતઃ સહસ્રં જિગ્યતુઃ। અગ્નિર્ અભિજિદ્, ઇન્દ્રો વિશ્વજિત્। અથૈતે ચત્વારો મધ્ય ઉક્થ્યા ભવન્તિ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તેષાં સહસ્ર સ્તોત્રિયા। એતદ્ ધ વૈ તદ્ ઇન્દ્રાગ્ની ઉભયતસ્ સહસ્રં પરિગૃહ્યાજહ્રતુઃ। આભ્યાં ચ હ વા એનં તલ્ લોકાભ્યામ્ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં ચોભયતઃ પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠન્તે, ય એવં વેદ। તેષામ્ ઉ તેષાં પરીણદ્ ઇતિ કુરુક્ષેત્રસ્ય જઘનાર્ધે સરસ્કન્દન્તં દીક્ષાયૈ। તે પ્રાઞ્ચો યન્તિ સમયા કુરુક્ષેત્રમ્। એતદ્ વૈ દેવાનાં દેવયજનં યત્ ક્ષેત્રં। દેવાનામ્ એવ તદ્ દેવયજનેન યન્તિ। તેષાં યમુનાવભૃથઃ। એષ વૈ સ્વર્ગો લોકો યદ્ યમુના। સ્વર્ગમ્ એવ તલ્ લોકં ગચ્છન્તિ॥
અથ યસ્યૈતસ્યોર્ધ્વસ્ ત્રિયહઃ પ્રત્યઙ્ ત્ર્યહો, યઃ કામયેત ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। ત્ર્યહેણૈવેત ઊર્ધ્વ સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ, પ્રત્ય્ એવામુતસ્ ત્ર્યહેણાવરોહતિ। ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠતિ। અથો હ વેદ યો ઽસાવ્ આસં સો ઽયમ્ અસ્મીતિ, પુનર્ હૈવાસ્મિન્ લોક આજાયતે

અથૈતે સપ્તરાત્રાઃ। સપ્ત વૈ છન્દાંસિ। છન્દાંસિ વૈ સર્વા વાક્। વાચસ્ સ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છતિ ય શ્રિયમ્ અશ્નુતે। વાચ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છાનીતિ। તસ્માત્ સપ્તરાત્રેણ યજતે। સપ્ત વૈ પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠન્તે। તદ્ યૈઃ પ્રાણૈઃ પ્રજાઃ પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠન્તે, તૈર્ મા પ્રાણૈઃ પ્રજા પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠાન્તા ઇતિ। પ્રાણૈર્ વૈ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તદ્ યૈઃ પ્રાણૈર્ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તૈઃ પ્રાણૈ સ્વર્ગં લોકમ્ અયાનીતિ। સપ્ત વૈ મુખ્યાઃ પ્રાણાઃ। એતે વા અપહતપાપ્માનઃ પ્રાણા યન્ મુખ્યાઃ। તે યે ઽપહતપાપ્માનઃ પ્રાણાસ્ તેષાં માત્રયા યજ્ઞં તનવા ઇતિ। સપ્તર્ષયો વા ઋદ્ધિકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતં સપ્તરાત્રમ્ યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત

તે ઽહર્ભાજ આસન્। તતો વૈ તેષામ્ અહ્નૈવૈક આર્ધ્નોદ્ અહ્નૈકો ઽહ્નૈકઃ। સા હ ખલુ વૈ શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં સ લોકાનાં પુષ્યતમો યમ્ એતેન સપ્તર્ષય આર્ધ્નુવન્। સા યા શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં યો લોકાનાં પુષ્યતમો યમ્ એતેન સપ્તર્ષય આર્ધ્નુવંસ્ તમ્ ઋધ્નવાનીતિ। તસ્માત્ સપ્તરાત્રેણ યજતે। સપ્તૈતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ સપ્ત સ્તોમાઃ। અહર્ એવ સ્તોમો વહત્ય્ અહ સ્તોમો ઽહ સ્તોમઃ। સા હ ખલુ વા અહ્નાં સમૃદ્ધિર્ યદ્ એનાનિ નાના સ્તોમા વહન્તિ। સા યૈવાહ્નાં સમૃદ્ધિસ્ સૈવૈષા ક્રિયતે। ત ઉ સર્વે સપ્ત સંપદ્યૈકવિંશમ્ એવાભિસંપદ્યન્તે - ત્રિવૃચ્ ચ ત્રયસ્ત્રિંશશ્ ચ તૌ દ્વાવ્ એકવિંશૌ, પઞ્ચદશશ્ ચ ત્રિણવશ્ચ તૌ દ્વાવ્ એકવિંશૌ, સપ્તદશશ્ ચ પઞચવિંશશ્ ચ તૌ દ્વાવ્ એકવિંશાવ્, એકવિંશ એવૈકવિશઃ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતસ્ય વા એતે સલોકતાં ગચ્છન્તિ ય સપ્તરાત્રયાજિનઃ। એતમ્ અભિસંપન્ન એષાં લોક ઋધ્નોતિ। એતં ગચ્છત્ય્, એતસ્ય સલોકતાં, ય એવં વેદ

તેન હૈતેન જનકો વૈદેહ ઇયક્ષાંચક્રે। તં હ સ્મ યદ્ બ્રાહ્મણાઃ કુરુપાઞ્ચાલા આહુર્ - અનેન ત્વા યજ્ઞેન યાજયામાનેન ત્વા યજ્ઞેન યાજયામેતિ। નેતિ હ સ્માહ। ન સ યુષ્મદ્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મીયાન્ આસીદ્, યો મહ્યમ્ એતં યજ્ઞક્રતું વ્યદધાત્। એતેનૈવ મા યાજયતેતિ। તથેતિ। તેન હૈનં યાજયાંચક્રુઃ। સ વા એષ પૃષ્ઠ્ય એવ ષડહઃ, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્। તત એવ રાત્રિમ્ ઉપયન્તિ। શ્રીર્ વૈ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ। શ્રિયમ્ એવ તદ્ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાન્ય્ અભ્યારોહતિ। અન્નં વૈ મહાવ્રતમ્, અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ - ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ - સંવત્સરાભિજિતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ

તદ્ આહુસ્ - તત્સ્થાનં વા એદ્ અરોહાત્ર્યા અગ્નિષ્ટોમો વા એતદ્ અહર્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ - સંવત્સરો વા એષ યદ્ અગ્નિષ્ટોમઃ। સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યં મહાવ્રતમ્ એવાગ્નિષ્ટોમસામ્નઃ પઞ્ચવિંશાનિ સ્તોત્રાણિ સ્યુઃ। અથૈકવિંશૈર્ ઉક્થ્યૈ રાત્રિમ્ ઉપાવરોહેયુર્ ઇતિ। તથા હૈતૌ યજ્ઞક્રતૂ વ્યાક્રિયેતે॥
અથ યસ્યૈતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમાઃ પઞ્ચમે ઽહનિ મહાવ્રતં, વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્ર, એતેનો હ્ ક્રતુઃ કારીરાદિર્ ઈજે શ્રીકામો ઽન્નાદ્યકામઃ। આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ઽન્નં મહાવ્રતમ્। સ મધ્યત એવાત્મનો ઽન્નાદ્યં ધાસ્યે, સો ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવિષ્યામીતિ। અથો સંવત્સરો વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। તન્ મા સંવત્સરેણાન્નાદ્યં પરિગૃહીતમ્ ઉપસ્થાસ્યત ઇતિ। વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્રો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ। તદ્ ઉ શ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાન્ય્ અભ્યુત્ક્રમિષ્યામીતિ। તમ્ ઉ હ બ્રાહ્મણ ઉવાચ - યાવજ્ જીવિષ્યત્ય અન્નાદ એવ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવિષ્યતિ, વિશીર્ષાસ્ ત્વ્ એવ મર્તેતિ। શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યન્ મહાવ્રતમ્। તદ્ યથા શિરશ્ છિત્વા તદ્ ઉપપક્ષયોર્ ઉપગૃહેત્ તદ્ વૈ ન શ્લિષ્યતિ તાદૃગ્ અકૃદ્ ઇતિ હોવાચ। જાનન્ત એવાસ્ય શિરશ્ છેત્તાર ઇતિ। તદ્ ધ તથૈવાસ। યાવદ્ ધ ક્રતુઃ કારીરાદિર્ જિજીવાન્નાદ એવ શ્રેષ્ઠ સ્વાનામ્ આસ। વિશીર્ષાસ્ ત્વ્ એવ મમાર। જાનન્તો હ ત્વ્ એવાસ્ય શિરશ્ ચિચ્છિદુર્ ભાયકાઃ। સ હૈષ કલ્યાણ એવ યજ્ઞક્રતુર્ યસ્ ત્વૈનેનાનુપદ્રષ્ટ્રે યજેત

અથૈષ બબરસપ્તરાત્રઃ। તસ્ય સપ્તદશમ્ એવ પ્રથમમ્ અહર્, અથ ત્રિવૃદ્, અથ પઞ્ચદશમ્, અથૈકવિંશમ્, અથ ત્રિણવમ્, અથ ત્રયસ્ત્રિંશં, જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ। એતેનો હ સ ઈજે શ્રીકામ ઉ વાન્નાદ્યકામઃ। આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ ઇતિ। મુખં ત્રિવૃદ્, અન્નં સપ્તદશઃ। સ પ્રથમત એવ મુખતો ઽન્નાદ્યં ધાસ્યે, સો ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવિષ્યામીતિ । અથો સંવત્સરો વૈ પૃષ્ઠ્ય્ ષડહસ્, તં મા સંવત્સરસ્ય પુરસ્તાદ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધમ્ ઉપ સ્થાસ્યત ઇતિ। જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ। એતદ્ વૈ પ્રજ્ઞાતં દેવતીર્થં યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ। સ ઉ પ્રજ્ઞાતેન દેવતીર્થેનારિષ્ટેનારિષ્ટ ઉદૃચં ગમિષ્યામીતિ। તમ્ ઉ હ સ્વ એવાન્તેવાસ્ય્ અનુવ્યાજહાર -

- ગોવર્ણઃ ખાલતેયઃ - પાપીયાન્ ભવિષ્યતિ। પ્રથમત એવ મુખતો ઽન્નાદ્યમ્ અધિત। યદા વૈ મુખમ્ અન્નં પ્રાપ્નોતિ તતો વાવ તત્ પૂયતિ, યદિ પ્રગિરતિ પૂયતિ, યદિ ષ્ઠીવતિ પૂયત્ય્, અપૂયીદ્ અન્નાદ્યં, પાપીયન્ ભવિષ્યતીતિ। તદ્ ધ તથૈવાસ। સ હ પાપીયાન્ આસ। તસ્મૈ હોચુર્ - યો વૈ તે ઽયં સ્વ એવાન્તેવાસી ગોવર્ણઃ ખાલતેયસ્, સ વૈ ત્વાનુ વ્યાહાર્ષીદ્ ઇતિ। તં હોવાચ - સ વૈ મા ત્વમ્ અનેન યજ્ઞેન યાજયેતિ। તથેતિ હોવાચ। તં વૈ ત્વા યથા રથં વા રિષ્ટં સંસ્કુર્યાદ્ અનો વા, એવં ત્વા સંસ્કરિષ્યામીતિ। તસ્ય હ ત્રિવૃદ્ એવ પ્રથમમ્ અહશ્ ચકાર, અથ પઞ્ચદશમ્, અથૈકવિંશમ્, અથ ત્રિણવમ્, અથ ત્રયસ્ત્રિંશમ્, અથ સપ્તદશમ્, અથ સપ્તદશમ્। દ્વે સપ્તદશે અનૂચી। એતેનો હ ગોવર્ણઃ ખાલતેય આચાર્યં યાજયાંચકાર। આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, ઽન્નં સપ્તદશઃ। સ આત્મન્ એવાધ્ય્ ઊર્ધ્વો ઽન્નાદ્યમ્ અભ્યુત્ક્રમિષ્યતે। તત્ ત્વોપરિષ્ટાદ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધમ્ ઉપસ્થાસ્યતે - સપ્તદશાત્ સપ્તદશમ્, અન્નાદ્ અન્નમ્। અભિ તે પ્રજાન્નાદી ભવિતેતિ હોવાચ

એતે બાબરયઃ કુરુષ પણાય્યા એવ। સ હ સ્મ તદ્ દેવયજને પરિચરતીદમ્ અયજ ઇદમ્ ઉ નાયજ ઇતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહો, વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠ્ય ઉક્થ્યષ્, ષોડશિમાઞ્ છન્દોમપવમાનઃ સર્વસ્તોમ ઉક્થ્યઃ, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં, જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, યઃ કામયેતોપેત્યાભિપ્લવમ્, ઉપેત્ય પૃષ્ઠાન્ય્, ઉપેત્ય છન્દોમાન્, મહાવ્રતં મ ઉપેતં સ્યાદ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। ઉપેત્ય હૈવાભિપ્લવમ્, ઉપેત્ય પૃષ્ઠાન્ય્, ઉપેત્ય છન્દોમાન્, મહાવ્રતમ્ અસ્યોપેતં ભવત્ય્ - અન્નં વૈ મહાવ્રતમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ - ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ - સંવત્સરાભિજિતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ। એતદ્ વૈ પ્રજ્ઞાતં દેવતીર્થં યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ। પ્રજ્ઞાતેન દેવતીર્થેનારિષ્ટેનારિષ્ટ ઉદૃચમ્ અશ્નવા ઇતિ

પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, ઽથ યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ તસ્ય ચતુર્વિંશં બહિષ્પવમાનં ત્રયસ્ત્રિંશાન્ય્ ઉત્તરાણિ સ્તોત્રાણિ પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં ચતુસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। આપ્યત ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞો, યદ્ એષ પૃષ્ઠ્યષ ષડહ આપ્યત ઇતિ। તદ્ યત્ સપ્તમસ્યાહ્નશ્ ચતુર્વિંશં બહિષ્પવમાનં ભવતિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો યજ્ઞો - યજ્ઞમ્ એવૈતદ્ યજ્ઞમુખ આરભન્તે। અથો ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી। ગાયત્ર્યો વા આપ્તં યજ્ઞક્રતું પુનસ્ તન્વતે। તેનો હ્ય્ અન્યા ગાયત્ર્યા આપ્તં યજ્ઞક્રતુમ્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હતિ। ત્રયસ્ત્રિંશાન્ય્ ઉત્તરાણિ સ્તોત્રાણિ - ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતા - દેવતાનામ્ એવાપ્ત્યૈ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। ચતુસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। પ્રજાપતિશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। સપ્રજાપતિકાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
પૃષ્ઠ્ય એવ ષડહો, ઽથ યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ તસ્ય ચતુર્વિંશાઃ પવમાનાસ્, ત્રયસ્ત્રિંશં પુનરભ્યાવર્તિ, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં, ચતુસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। આપ્યત ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞો યદ્ એષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ આપ્યત ઇતિ। તદ્ યત્ સપ્તમસ્યાહ્નશ્ ચતુર્વિંશાઃ પવમાના ભવન્તિ સવનમુખે, સવનમુખે નો યજ્ઞ આરબ્ધો ઽસદ્ ઇતિ। ત્રયસ્ત્રિંશં પુનરભ્યાવર્તિ - ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતા - દેવતાનામ્ એવાપ્ત્યૈ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। ચતુસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોસામ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। પ્રજાપતિશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। સપ્રજાપતિકાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ

પૃષ્ઠ્ય એવ ષડહો, ઽથ યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ તત્ સર્વમ્ એવ ચતુર્વિંશં, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં, ચતુસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોસામ। આપ્યત ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞો યદ્ એષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ આપ્યત ઇતિ। તદ્ યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ સર્વમ્ એવ ચતુર્વિંશં ભવતિ, સર્વેણૈવાહ્ના યજ્ઞ આરબ્ધો ઽસદ્ ઇતિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। ચતુસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। પ્રજાપતિશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। સપ્રજાપતિકાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
પૃષ્ઠ્ય એવ ષડહો, ઽથ યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ તસ્ય છન્દોમાઃ પવમાનાશ્, ચતુસ્ત્રિશં પુનરભ્યાવર્તિ, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં, ત્રયસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। યઃ કામયેતોપેત્ય પૃષ્ઠાન્ય્, ઉપેત્ય છન્દોમાન્, મહાવ્રતં મ ઉપેતં સ્યાદ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। ઉપેત્ય હૈવ પૃષ્ઠાન્ય્, ઉપેત્ય છન્દોમાન્, મહાવ્રતમ્ અસ્યોપેતં ભવત્ય્ - અન્નં વૈ મહાવ્રતમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। ચતુસ્ત્રિંશં પુનરભ્યાવર્તિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। પ્રજાપતિશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। સપ્રજાપતિકાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। ત્રયસ્ત્રિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ - ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતા - દેવતાનામ્ એવાપ્ત્યૈ

અથૈતૌ સંસંગ્યૌ। જમદગ્નિર્ હ વૈ માહેનાનાં પુરોહિત આસ। તાન્ હ વિત્તેનાત્યાદધૌ। ત ઉ હૈનમ્ ઉપજિહિંસુઃ। સ હેક્ષાંચક્રે - કથં ન્વ્ અહમ્ એષાં સપ્તસપ્તૈકાહનિ ગ્રામ્યાણાં પશૂનાં હન્યામ્ ઇતિ। સ એતૌ યજ્ઞાવ્ અપશ્યત્। તાવ્ આહરત। તાભ્યામ્ અયજત। તતો વૈ સ તેષાં સપ્ત સપ્તૈકાહનિ ગ્રામ્યાણાં પશૂનામ્ અહન્। સ વા એષો ઽછિદ્રો વજ્રઃ। તાન્ હ સ્મૈતેનૈવાછિદ્રેણ વજ્રેણોપપ્રવર્તયતિ। તદ્ યથા મત્યેન તિલાન્ સ્તૃંહ્યાદ્ એવં હ સ્મૈવૈનાંસ્ તત્ સૃદાનપોપ્તાન્ અભિવ્યુચ્છતિ। સ યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ સ્યાદ્ યો ઽભિચરેદ્ ય સ્પર્ધેત, સ એતાભ્યાં યજેત। એતેનૈવાછિદ્રેણ વજ્રેણ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં સ્તૃણુતે। અથો આહુઃ - પ્રજાકામ એવાભ્યાં યજેતેતિ। સ્તોમો વા એતત્ સ્તોમેન સંસક્તો ભવતિ - સંસક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે - પ્રજાત્યા એવ। અથૈતત્ સપ્તદશં સપ્તમમ્ અહર્ ભવતિ। તસ્મિન્ મહાવ્રતમ્ ઉપયન્તિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। અન્નં મહાવ્રતમ્। સ્વ એવ તદ્ આયતને પ્રજાપતિમ્ અન્નાદ્યેન સમૃદ્ધયન્તિ

તાસુ વાત્સપ્રમ્। વત્સપ્રિયં વૈ ભાલન્દનં પ્રતિસત્રિણો ઽબાધન્ત્ - સ્તેનસ્ તે પિતેતિ। સો ઽકામયત શ્રદ્ધાં વિન્દેયોપ માં હ્વયેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ શ્રદ્ધામ્ ઉપહવમ્ અવિન્દત। શ્રદ્ધાં વિન્દામહા ઇતિ સત્રમ્ આસતે। શ્રદ્ધામ્ એવ વિન્દન્તે। વૈરાજસ્ય હ ખલુ વા એતદ્ અનુરૂપં સામ। યથા હ વૈ વૈરાજસ્ય સ્તોભાઃ પદવૃત્તય એવં હ વૈ વાત્સપ્રસ્ય સ્તોભાઃ પદવૃત્તયઃ। પ્રજા હ વા એષા વૈરાજસ્ય। આ હાસ્યાનુરૂપઃ પ્રજાયાં જાયતે ય એવં વેદ। એતદ્ ધ વા એનં તદ્ ઉપજુહુવિરે - ઽનુરૂપં વૈરાજસ્યાસૃષ્ટેતિ। તદ્ અનુતુન્નં ભવતિ। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। અનુતુન્નમ્ એતસ્ય વૈરાજસ્યાહ્નો રૂપમ્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ વત્સપ્રીર્ ભાલન્દનો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાત્સપ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અગ્નિં વો વૃધન્તમ્ ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્

તાસુ સૈન્ધુક્ષિતમ્। સિન્ધુક્ષિદ્ વા અન્તં વાચો ઽપશ્યત્। વાચમ્ એતેનાહ્ના સમિચ્છન્તિ તામ્ એવૈતત્ સંવિન્દન્તિ। સિન્ધુક્ષિદ્ વૈ ભારતો રાજા જ્યોગ્ અપરુદ્ધશ્ચરન્ સો ઽકામયતાવ સ્વ ઓકસિ ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સિન્ધું હૈવ ચચાર। સાસ્ય સિન્ધુક્ષિત્તા। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽવ સ્વ ઓકસ્ય્ અગચ્છત્। તદ્ એતત્ સામસનિ સામ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। તદ્ ઉ શ્રીર્ એવ રાજ્યમ્। રાજ્યં વૈ સ તદ્ અગચ્છત્। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સિન્ધુક્ષિદ્ ભારતો રાજાપશ્યત્ તસ્માત્ સૈન્ધુક્ષિતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। વયમ્ ઉ ત્વામ્ અપૂર્વ્યેત્ય્ અપૂર્વામ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ તન્વમ્ અગચ્છન્। તાસુ સૌભરં બૃહતસ્ તેજઃ। વ્યવપ્લીનાતીવ વૈ વૈરાજં યજ્ઞમ્। તત્ સૌભરેણોત્તભ્નુવન્તિ બૃહતસ્ તેજસા। તદ્ ઊકારણિધનં ભવતિ। એતદ્ વૈ પ્રત્યક્ષં બૃહતો રૂપં યદ્ ઊકારો યદ્ ઈકારઃ। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। ઇમમ્ ઇન્દ્ર સુતં પિબ જ્યેષ્ઠમ્ અમર્ત્યં મદમ્ ઇતિ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અગચ્છન્। અથો તૃતીયસવન એવૈતદ્ રસં મદં દધતિ

તાસુ વાસિષ્ઠમ્। વસિષ્ઠો વા અકામયત વિરાજં પશ્યેયં, તામ્ અવરુન્ધીયેતિ। સ પ્રસ્તુવન્ન્ એવૈતાં દક્ષાક્ષરાં વિરાજમ્ અપશ્યત્। તામ્ ઉપૈત્, તામ્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતદ્ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવ વિરાજમ્ અન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાસિષ્ઠમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વસિષ્ઠસ્યપ્રિયમ્ ઇતિ। વસિષ્ઠો વૈ જીતો હતપુત્રો ઽકામયત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજાયત। સો ઽબ્રવીત્ પ્રિયં વાવેદં મમાભૂદ્ યેન પ્રિયાં પ્રજામ્ અવારુત્સીતિ। તદ્ એવ પ્રિયસ્ય પ્રિયત્વમ્। તદ્ એતત્ પ્રજનનં સામ। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વસિષ્ઠસ્યપ્રિયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અથ ષોડશી। પ્રાતસ્સવનભાજનં પ્રથમમ્ અહર્, માધ્યન્દિનભાજનં દ્વિતીયં, તૃતીયસવનભાજનં તૃતીયમ્। અથૈતદ્ ઉક્થભાજનમ્। ઉક્થાનાં વા એષ એકો યત્ ષોડશી। તદ્ યદ્ અત્ર ષોડશી ક્રિયતે સ્વેનૈવૈનં તદ્ આયતનેન સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ ઋદ્ધુકં ભવતિ

ગોવિત્ પવસ્વ વસુવિદ્ ધિરણ્યવિદ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। કરિષ્યદ્ ધરિવત્ ત્રૈષ્ટુભં રૂપમ્। તસ્માદ્ એતાસ્ ત્રૈષ્ટુભે ઽહન્ ક્રિયન્તે। રેતોધા ઇન્દો ભુવનેષ્વ્ અર્પિત ઇત્ય્ ઋષભમ્ એવૈતદ્ રેતોધાં પ્રાતસ્સવને મહાનામ્નીષ્વ્ અપિસૃજન્તિ પ્રજનનાય। ત્વં સુવીરો અસિ સોમ વિશ્વવિદ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। તં ત્વા વિપ્રા ઉપ ગિરેમ આસત ઇતિ બ્રાહ્મણા હ વૈ વિપ્રાસ્, ત એવૈનં તદ્ ગિરોપાસતે। ત્વં નૃચક્ષા અસિ સોમ વિશ્વત ઇતિ વિશ્વત ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। પવમાન વૃષભ તા વિ ધાવસીત્ય્ ઋષભમ્ એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને મહાનામ્નીષ્વ્ અપિસૃજન્તિ પ્રજનનાય। સ નઃ પવસ્ય વસુમદ્ ધિરણ્યવદ્ ઇતિ પશવો વૈ વસુ સુવર્ણમ્। અસુવર્ણમ્ ઇતિ વા આહુર્ અપશુમ્। પશવશ્ શક્વર્યઃ। વયં સ્યામ ભુવનેષુ જીવસ ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે। ઈશાન ઇમા ભુવનાનિ વીયસ ઇતિ વીતિ સિમાનાં રૂપમ્। યુજાન ઇન્દો હરિતસ્ સુપર્ણ્ય ઇતિ શક્વર્યો વૈ હરિતસ્ સુપર્ણ્યઃ। તા એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને યુજ્યન્તે। તા યુક્તા માધ્યન્દિન સવને ઽભ્યારોહન્તિ। તાસ્ તે ક્ષરન્તુ મધુમદ્ ઘૃતં પય ઇતિ પશવો વૈ મધુ ક્ષીરં દધિ સર્પિર્ એતત્ ક્ષરન્તિ પશવશ્ શક્વર્યઃ। તવ વ્રતે સોમ તિષ્ઠન્તુ કૃષ્ટય ઇતિ સોમસ્ય હ વા ઇદં વ્રતં સર્વમ્ અનૂપતિષ્ઠતે

તા એતા ભવન્તિ જગત્યસ્ ત્રિષ્ટુબ્વર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। પવમાનસ્ય વિશ્વવિદ્ ઇત્ય્ અનુરૂપો ભવતિ। વિશ્વવિદ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। તદ્ આહુસ્ સામ્ન એવ રૂપં સ્તોત્રિયેણારભન્તે ઽનુરૂપેણાહ્ન ઇતિ। સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ ભવતઃ। પ્રાણો વૈ સ્તોત્રિયો, ઽપાનો ઽનુરૂપઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃધ્ય પ્રયન્તિ। પ્ર તે સર્ગા અસૃક્ષત સૂર્યસ્યેવ ન રશ્મય ઇતિ સર્ગશ ઇવ વૈ પશવસ્ સૃજ્યન્તે। પશવશ્ શક્વર્યઃ। કેતું કૃણ્વન્ દિવસ્ પરિ વિશ્વા રૂપાભ્ય્ અર્ષસીત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। સમુદ્સ્ સોમ પિન્વસ ઇતિ સમુદ્રવતીર્ ભવન્ત્ય્ આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। જજ્ઞાનો વાચમ્ ઇષ્યસીતિ જાયતે વૈ પૂર્વેણાહ્ના। જજ્ઞાન એવૈતેન તસ્માજ્ જજ્ઞાનો વાચમ્ ઇષ્યસીતિ ભવતિ।
પવમાન વિધર્મણિ।
ક્રન્દં દેવો ન સૂર્યઃ॥
ઇતિ સૌર્યં રૂપં મહાનામ્નીનામ્ ઉપગચ્છન્તિ। સૌર્યા હિ મહાનામ્નયઃ

પ્ર સોમાસો અધન્વિષુઃ પવમાનાસ ઇન્દવઃ।
શ્રીણાના અપ્સુ વૃઞ્જતે॥
અભિ ગાવો અધન્વિષુર્ આપો ન પ્રવતા યતીઃ।
પુનાના ઇન્દ્રમ્ આશત॥
ઇત્ય્ આપ આપ ઇતિ ભવત્ય આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
પ્ર પવમાન ધન્વસિ સોમેન્દ્રાય માદનઃ।
નૃભિર્ યતો વિ નીયસે॥
ઇતિ સપ્તર્ચં ભવતિ। સપ્ત વૈ પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ એવૈતત્ સમૃધ્યમાના યન્તિ, પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તઃ। તદ્ આહુર્ યત્ સપ્તર્ચં સપ્તમસ્યાહ્નો રૂપમ્ અથ કસ્માત્ પઞ્ચમે ઽહન્ ક્રિયત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ સપ્તપદા વૈ શક્વર્યાસ્, સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવસ્, સપ્ત ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસિ, સપ્ત મુખ્યાઃ પ્રાણાસ્, સપ્તવિંશતિર્ દિવ્યાનિ નક્ષત્રાણિ, સપ્તવિંશમ્ એતદ્ અહર્, એતસ્યૈવ સર્વસ્યાવરુદ્ધ્યા એતસ્યોપાપ્ત્યા ઇતિ। ઉત્તરં સપ્તર્ચં ભવતિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ પ્રાણૈસ્ સમૃધ્યમાના યન્તિ। ચતુરૃચં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। ત્રિણવ સ્તોમો ભવતિ। ત્રિણવા ઇમે લોકાઃ। એષ્વ્ એવૈતલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

ભૂર્ ઇતિ વ્યાહૃતિઃ। તદ્ અયં લોકો ઽગ્નિર્ દેવતા ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિવૃત્ સ્તોમો રથન્તરં સામ વસવો દેવતા વનસ્પતયશ્ ચૌષધયશ્ ચ। ભુવ ઇતિ વ્યાહૃતિઃ। તદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષં વાયુર્ દેવતા જગતી છન્દસ્ સપ્તદશ સ્તોમો વામદેવ્યં સામ રુદ્રા દેવતાપશ્ ચ પ્રાણભૃચ્ ચ। સ્વર્ ઇતિ વ્યાહૃતિઃ। તદ્ અસૌ લોક આદિત્યો દેવતા ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ પઞ્ચદશ સ્તોમો બૃહત્ સામાદિત્યા દેવતા ચન્દ્રમાશ્ ચ નક્ષત્રાણિ ચ। એતદ્ ઇમે લોકાસ્ ત્રિણવા ભવન્તિ। તદ્ આહુર્ મિથુનાનિ ચત્વાર્ય્ અહાન્ય્, અમિથુનં પઞ્ચમમ્ અહઃ। આચતુરં વાવ મિથુનં પ્રજનનમ્। તદ્ યત્ તવ શ્રિયો વર્ષસ્યેવ વિદ્યુત ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ। તેનૈવ મિથુનં પઞ્ચમમ્ અહઃ ક્રિયતે। તવેતિ પુંસો રૂપં, શ્રિય ઇતિ સ્ત્રિયૈ। વર્ષસ્યેવેતિ પુંસો, વિદ્યુત ઇતિ સ્ત્રિયૈ। અગ્ન ઇતિ પુંસ, ઉષસામ્ ઇવેતિ સ્ત્રિયૈ। યદ્ ઓષધીર્ ઇતિ સ્ત્રિયા, અભિસૃષ્ટ ઇતિ પુંસઃ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતન્ મિથુનં પ્રજનનં દધતિ યજમાનસ્ય પ્રજાત્યૈ

વાતોપજૂત ઇષિતો વશં અનુ તૃષુ યદ્ અન્ના વેવિશદ્ વિતિષ્ઠસે।
આ તે યતન્તે રથ્યો યથા પૃથક્ શર્ધાંસ્ય્ અગ્ને અજરસ્ય ધક્ષતઃ॥
ઇતિ। યદા વા અગ્નિં વાત ઉપવાજયત્ય્ અથ સ મહદ્ દીપ્યતે। તદ્ એતદ્ દીપ્તિર્ એવ બ્રહ્મવર્ચસસ્ય રૂપમ્।
મેધાકારં વિદથસ્ય પ્રસાધનમ્ અગ્નિં હોતારં પરિભૂતમં મતિમ્।
ત્વામ્ અર્ભસ્ય હવિષસ્ સમાનમ્ ઇત્ ત્વાં મહો વૃણતે નાન્યં ત્વત્॥
ઇતિ યચ્ ચ હ વા અર્ભકં હવિર્ યચ્ ચ મહસ્ તસ્ય સર્વસ્યાગ્નિમ્ એવ હોતૃત્વાય વૃણુતે।
પુરૂરુણા ચિદ્ ધ્ય્ અસ્ત્ય્ અવો નૂનં વાં વરુણ।
મિત્ર વંસિ વાં સુમતિમ્॥
ઇતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ દુરિષ્ટસ્યૈવાવેષ્ટ્યૈ। યદ્ ધ વૈ કિં ચ યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્તં વિધુરં તસ્ય હ વા એતદ્ અવેષ્ટ્યૈ।
તા વાં સમ્યગ્ અદ્રુહ્વાણેષમ્ અશ્યામ ધામ ચ।
વયં વાં મિત્રા સ્યામ॥
પાતં નો મિત્રા પાયુભિર્ ઉત ત્રાયેથાં સુત્રાત્રા।
સાહ્યામ દસ્યૂંસ્ તનૂભિઃ॥
ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે

ઉત્તિષ્ઠન્ન્ ઓજસા સહેત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। ત્રિણવો વૈ સ્તોમ ઓજો વીર્યમ્। તમ્ એવૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્ અનુવદન્તિ। અનુ ત્વા રોદસી ઉભે ઇતીમે હ વાવ રોદસી। એતે એવૈતદ્ અભિવદતિ। સ્પર્ધમાનમ્ અદદાતામ્ ઇત્ય્ એતે વા એનં તત્ સ્પર્ધમાનમ્ અન્વદદાતામ્। ઇન્દ્ર યદ્ દસ્યુહાભવ ઇતિ ઘ્નદ્વત્। એતદ્ વૈ યજમાનસ્ય સ્વં સ્તોત્રં યદ્ બ્રહ્મણઃ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનસ્ય સર્વં પાપ્માનં ઘ્નન્તિ।
વાચમ્ અષ્ટાપદીમ્ અહં નવસ્રક્તિમ્ ઋતાવૃધમ્।
ઇન્દ્રાત્ પરિ તન્વં મમે॥
ઇતિ ગાયત્રી વૈ વાગ્ અષ્ટાપદી। તસ્યૈ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમ સ્રક્તયઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં પરમં મિથુનં પ્રજનનં યત્ ત્રિવૃચ્ ચ સ્તોમો ગાયત્રી ચ છન્દઃ। દૈવ્યમ્ એવ તત્ પરમં મિથુનં પ્રજનનં દધતિ યજમાનસ્ય પ્રજાત્યૈ

તામ્ આહુર્ આરમ્ભણતસ્ તૃચસ્ય કાર્યા। મુખતો વૈ રેતસ્ સિક્તં, તદ્ ઇતઃ પ્રજાયતે। તદ્ વૈ રેતો યદ્ ઇતસ્ સિચ્યતે। અન્નાદ્ ધિ રેતસ્ સિચ્યત ઇતિ। તદા આહુર્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ કાર્યા - ઇદં વૈ પ્રજનનમ્, ઇતઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે - યતઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તતઃ પ્રજાયામહા ઇતિ। તસ્માદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ કાર્યા। ઇન્દ્રાગ્ની યુવામ્ ઇમ ઇત્ય્ ઐન્દ્રાગ્નં ભવતિ। અભિસ્તોમા અનૂષતેતિ બહૂન્ સ્તોમાન્ અભિવદતિ। એકસ્તોમાન્ય્ અન્યાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ। અથૈતત્ ત્રિષ્ટોમમ્। તસ્માદ્ અભિ સ્તોમા અનૂષતેતિ બહૂન્ સ્તોમાન્ અભિવદતિ।
પિબતં શંભુવા સુતમ્॥
યા વાં સન્તિ પુરુસ્પૃહો નિયુતો દાશુષે નરા।
ઇન્દ્રાગ્ની તાભિર્ આ ગતમ્॥
તાભિર્ આ ગચ્છતં નરોપેદં સવનં સુતમ્।
ઇન્દ્રાગ્ની સોમપીતયે॥
ઇત્ય્ એકદેવત્યાન્ય્ અન્યાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્ત્ય્, અથૈતદ્ દ્વિદેવત્યમ્। યથોભયાપદી પ્રતિતિષ્ઠેત્ તાદૃક્ તત્। ત્રિણવ સ્તોમો ભવતિ। ત્રિણવા ઇમે લોકાઃ। એષ્વ્ એવૈતલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અથૈતે ઽષ્ટરાત્રાઃ। બૃહસ્પતિર્ વા અકામયત - તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી સ્યાં, યશો દેવેષુ ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતમ્ અષ્ટરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અભવદ્, યશો દેવેષ્વ અગચ્છત્। યશો હ્ય્ એષ તદ્ અગચ્છદ્ યદ્ એષાં પુરોધામ્ આશ્નુત। તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ યશો દેવેષુ ગચ્છતિ, ય એવં વેદ। અથો આહુર્ - આયુષ્કામ એવૈનેન યજેતેતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। ગાયત્રીમ્ એષ યજ્ઞો ઽભિસંપન્નઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈનેનાયુષ્કામો યજેત। અથો આહુઃ પશુકામ એવૈનેન યજેતેતિ। અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી। અષ્ટાશફાઃ પશવઃ। પશવો ગાયત્રી। ગાયત્રીમ્ એષ યજ્ઞો ઽભિ સંપન્નઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન પશુકામો યજેત। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત - અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતમ્ અષ્ટરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સો ઽસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ આષ્ટ। યદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ આષ્ટ, તદ્ અષ્ટરાત્રાણામ્ અષ્ટરાત્રત્વમ્। અષ્ટે હાસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકં, ય એવં વેદ। તદ્ આહુઃ - કિમ્ અન્વ્ અષ્ટરાત્ર ઇતિ। દિશ ઇતિ બ્રૂયાત્। દિશો હ વા અન્વ અષ્ટરાત્રઃ। ચતસ્રો દિશશ્ ચત્વારો ઽવાન્તરદેશાઃ। ઊર્ધ્વા દિઙ્ નવમી। અષ્ટાવ્ એતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ, રાત્રિર્ નવમી। દિશ એવૈતેનર્ધ્નોતિ, દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાય સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ, પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો, યઃ કામયેત તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અસ્મિન્ લોકે સ્યાં, ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય અમુષ્મિન્ લોકે સ્યામ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યત્ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ - તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમસ્ - તેનૈવાસ્મિન્ લોકે તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ। પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ - સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ - સ્વર્ગમ્ એવૈતેન લોકં ગચ્છતિ। જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમ ઉપરિષ્ટાદ્ ભવતિ - તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમસ્ - તેનૈવામુષ્મિન્ લોકે તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ, પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, યઃ કામયેત પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયં, ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અમુષ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યત્ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રો ભવત્ય્ - એષા વૈ કૃત્સ્ના પ્રતિષ્ઠા યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રસ્ - તેનૈવાસ્મિન્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ। પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ - સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ - સ્વર્ગમ્ એવૈતેન લોકં ગચ્છતિ। જ્યોતિર્ અતિરાત્ર ઉપરિષ્ટાદ્ ભવત્ય્ - એષા વૈ કૃત્સ્ના પ્રતિષ્ઠા યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રસ્ - તેનૈવામુષ્મિન્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ

અત યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ, પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, ય- કામયેત તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અસ્મિન્ લોકે સ્યાં, ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અમુષ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યત્ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ - તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમસ્ - તેનૈવાસ્મિન્ લોકે તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ। પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ - સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ - સ્વર્ગમ્ એવૈતેન લોકં ગચ્છતિ। જ્યોતિર્ અતિરાત્ર ઉપરિષ્ટાદ્ ભવત્ય્ - એષા વૈ કૃત્સ્ના પ્રતિષ્ઠા યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રસ્ - તેનૈવામુષ્મિન્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ, પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો, યઃ કામયેત પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયં, ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અમુષ્મિન્ લોકે સ્યામ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યત્ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રો ભવત્ય્ - એષા વૈ કૃત્સ્ના પ્રતિષ્ઠા યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રસ્ - તેનૈવાસ્મિન્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ। પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ - સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ - સ્વર્ગમ્ એવૈતેન લોકં ગચ્છતિ। જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમ ઉપરિષ્ટાદ્ ભવતિ - તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમસ્ - તેનૈવામુષ્મિન્ લોકે તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ

અથૈષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં, સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રઃ। અન્નાદ્યકામો હૈતેન યજેત। તદ્ આહુર્ - ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ - સંવત્સરાભિજિતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ, તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમાશ્, ચતુર્વિંશમ્ અહર્, વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્રો, યઃ કામયેત પરોક્ષોપેતં મે મહાવ્રતં સ્યાદ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યચ્ ચતુર્વિંશમ્ અહર્ ભવતિ, તેનૈવાસ્ય પરોક્ષોપેતં મહાવ્રતં ભવતિ। યદ્ વ્ એવ તત્ર હિંકારો વા પ્રસ્તાવો વા પ્રતિહારો વા કિં ચિદ્ ભવતિ, તેનૈવાસ્ય પઞ્ચવિંશ્ય્ ઉપાપ્તા ભવતિ। વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્રો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ। શ્રિયમ્ એવ તદ્ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાન્ય્ અભ્યારોહન્તિ

અથ યસ્યૈતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો મધ્યે ભવતિ, જ્યોતિર્ અતિરાત્ર ઉપરિષ્ટાદ્, યઃ કામયેત આ મે બ્રહ્મવર્ચસી પ્રજાયાં જાયેતેતિ, સ એતેન યજેત। આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। તેજો બ્રહ્મવર્ચસં જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। મધ્યત ઉ વા આત્મનઃ પ્રજનનમ્। પ્રજનનં તદ્ યન્ મધ્યે જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ। મધ્યત એવૈતદ્ આત્મનો જ્યોતિર્ ધત્તે। આ હાસ્ય બ્રહ્મવર્ચસી પ્રજાયાં જાયતે। જ્યોતિર્ અતિરાત્ર ઉપરિષ્ટાદ્ - એતદ્ વૈ પ્રજ્ઞાતં દેવતીર્થં યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ - પ્રજ્ઞાતેન દેવતીર્થેનારિષ્ટેનારિષ્ટ ઉદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય વિશ્વજિદભિજિતાવ્ અગ્નિષ્ટોમાવ્ અભિતો ભવત ઉભયતો જ્યોતિષ્ ષડહો મધ્યે, પશુકામો હૈતેન યજેત। ચત્વાર એતે મધ્ય ઉક્થ્યા ભવન્તિ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તેષાં સહસ્રં સ્તોત્ર્યાઃ। ચત્વાર ઉ વૈતે ઽગ્નિષ્ટોમા અભિતો ભવન્તિ। બ્રહ્મ વૈ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। ઈશ્વરો હ તુ યાદૃશ એવ સન્ યજતે તાદૃઙ્ ભવિતોઃ। સ યદૈવાન્તગત ઇવ શ્રિયૈ મન્યેતાથ હૈનેન યજેત। ઇષ્ટ્વા હૈવ સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ

અથૈતે નવરાત્રાઃ। તેજસ્કામો હૈતેન યજેત યન્ નવરાત્રઃ। તેજો વૈ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। ત્રિવૃતમ્ એષ સ્તોમં યજ્ઞો ઽભિસંપન્નઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન તેજસ્કામો યજેત। અથો આહુર્ - બ્રહ્મવર્ચસકામ એવૈનેન યજેતેતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। ત્રિવૃતમ્ એષ સ્તોમં યજ્ઞો ઽભિસંપન્નઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈનેન બ્રહ્મવર્ચસકામો યજેત। અથો આહુર્ - આયુષ્કામ એવૈનેન યજેતેતિ। પ્રાણો વૈ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। નવૈતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ, રાત્રિર્ દશમી। નવ પુરુષે પ્રાણા, નાભિર્ દશમી। પ્રાણાન્ એવૈતેનાભિજયતિ, પ્રાણાન્ આપ્નોતિ। તદ્ આહુઃ - કિમ્ અનુ નવરાત્ર ઇતિ। દિશ ઇતિ બ્રૂયાત્। દિશો હ વા અનુ નવરાત્રઃ। ચતસ્રો દિશશ્ ચત્વારો ઽવાન્તરદેશા, ઊર્ધ્વા દિઙ્ નવમ્ય્, અર્વાચી દશમી। દિશ એવૈતેનર્ધ્નોતિ। દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાય સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહો, જ્યોતિર્ ગૌર આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહો, જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ અતિરાત્રો, યઃ કામયેત અનન્તર્હિતાન્ ઇમાન્ લોકાન્ અભ્યારોહેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તદ્ યજ્ જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહો ભવત્ય્ - અયં વૈ લોકો જ્યોતિર્, અયં ગૌર્, અસાવ્ આયુર્ - અનન્તર્હિતાન્ એવૈતેનેમાન્ લોકાન્ અભ્યારોહતિ। અતિરાત્રાવ્ અનુત્તમસ્ ત્ર્યહો ભવતિ। એવંવિધા ઇવ વા ઇમે લોકા - અગ્નિષ્ટોમ ઇવાયં લોક, ઉક્થ્ય ઇવાયમ્, અતિરાત્ર ઇવાસૌ। તદ્ યથાવિધા ઇમે લોકા એવમ્ એવૈનાન્ એતદ્ અભ્યારોહન્ન્ એતિ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ અતિરાત્રો જ્યોતિર્ ગૌર આયુર્ અતિરાત્રો જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ અતિરાત્રો, ય ઉ એવ કામયેત અનન્તર્હિતાન્ ઇમાન્ લોકાન્ અભ્યારોહેયમ્ ઇતિ સ એતેન યજેત। તદ્ યજ્ જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ અતિરાત્રો ભવત્ય્ - અયં વૈ લોકો જ્યોતિર્, અયં ગૌર્, અસાવ્ આયુર્ - અન્તર્હિતાન્ એવૈતેનેમાન્ લોકાન્ અભ્યારોહતિ। અતિરાત્રવન્તસ્ ત્ર્યહા ભવન્તિ। અથો એવંવિધા ઇવ વા ઇમે લોકા - અગ્નિષ્ટોમ ઇવાયં લોક, ઉક્થ્ય ઇવાયમ્, અતિરાત્ર ઇવાસૌ। તદ્ યથાવિધા ઇમે લોકા, એવમ્ એવૈનાન્ એતદ્ અભ્યારોહન્ન્ એતિ

ત્રયો હ વા એષાં લોકાનાં વિષુવન્તો - અગ્નિર્ વા અસ્ય લોકસ્ય વિષુવાન્, વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્ય, આદિત્યો દિવઃ। તાન્ એવૈતેનાતિતરતિ। ત્ર્યનીકો ભવત્ય્ ઐન્દ્રો વિજિત્યૈ। ત્ર્યનીકેન વૈ દેવસદનેન દેવા અસુરાન્ અજયન્। તસ્માદ્ યા અપ્ય્ એતર્હિ ત્ર્યનીકા સેના ભવતિ જયત્ય્ એવ। તદ્ તથા ત્ર્યનીકયા સેનયા જેષ્યન્ત્યોપપ્રેયાદ્, એવમ્ એવૈતેન જેષ્યન્ સ્વર્ગં લોકમ્ ઉપપ્રૈતિ, જયતિ સ્વર્ગં લોકં, ય એવં વેદ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ, પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ, પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતં, જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, ઽન્નાદ્યકામો હૈતેન યજેત। તદ્ આહુર્ - ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવત્ય્ - ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ - સંવત્સરાભિજિતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચવિંશં મહાવ્રતમ્ - અન્નં વૈ પઞ્ચવિંશમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। જ્યોતિર્ અતિરાત્ર - એતદ્ વૈ પ્રજ્ઞાતં દેવતીર્થં યજ્ જ્યોતિર્ અતિરાત્રઃ - પ્રજ્ઞાતેન દેવતીર્થેનારિષ્ટ ઉદૃચમ્ અશ્નવા ઇતિ

તદ્ વ્ એતસ્ય પરિચક્ષતે - યદ્ એનત્ સત્રમ્ એવ મન્યન્તે, સત્રં હ સ્મૈતત્ પુરોપયન્તિ। અનેન હ ત્વાવ સત્રિયાશ્ ચ દક્ષિણાવન્તશ્ ચ સ્તોમા વિજ્ઞાયન્તે। ઉભયતો ઽતિરાત્રા એવ સત્રિયા, અન્યતરતો ઽતિરાત્રા દક્ષિણાવન્તઃ। સ ય એનેન દક્ષિણાવતા યજેત પુરસ્તાદ્ અગ્નિષ્ટોમં કૃત્વા યજેત॥
અથ યસ્યૈતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમાઃ પઞ્ચમે ઽહનિ મહાવ્રતં, વિશ્વજિત્સ્તોમો ઽતિરાત્રઃ। ઇહેવ ચ હ ખલુ વા એત ઇહેવ ચ વાચં વિપ્રયુઞ્જતે યે યજન્તે યે સત્રમ્ આસતે। તાન્ દશમેનૈવાહ્ના સંપાદયન્તિ સંપન્નાયૈ વાચો વિકૃષ્ટાયૈ પ્રતિષ્ઠિતાયૈ મહાવ્રતમ્ ઉપેતમ્ અસદ્ ઇતિ। અન્નં વૈ મહાવ્રતમ્। અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। વિશ્વજિત્સ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ। પરાઙ્ ઇવ હ વા એષ સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અભિનિર્મૃષ્ટો યદ્ વિશ્વજિત્સ્તોમો અતિરાત્રઃ। પરાઙ્ એવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। તદ્ યચ્ ચતુર્થસ્તોમ એકવિંશો ભવતિ - પ્રતિષ્ઠા વા એકવિંશસ્ - તેનૈવાસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ

અથ યસ્યૈતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ મધ્યે ત્ર્યહો ભવતિ, પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। પ્રજનનમ્ એતે સ્તોમાઃ। તદ્ યન્ મધ્યે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ ત્ર્યહો ભવતિ, મધ્યત એવૈતદ્ આત્મનઃ પ્રજનનં ધત્તે, બહુર્ ભવતિ, પ્રજાયતે॥
અથ યસ્યૈતસ્યોર્ધ્વષ્ ષડહઃ પ્રત્યઙ્ ત્ર્યહો, યઃ કામયેત ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત।
ષડહેનૈવેત ઊર્ધ્વં સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ, પ્રત્ય્ એવામુતસ્ ત્ર્યહેણાવરોહતિ। ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠતિ। અથો હ વેદ યો અસાવ્ આસં સો ઽયમ્ અસ્મીતિ પુનર્ હૈવાસ્મિન્ લોક આજાયતે॥
અથ યસ્યૈતસ્યોર્ધ્વસ્ ત્ર્યહઃ, પ્રત્યઙ્ ષડહો, ય ઉ એવ કામયેત ગચ્છેયં સ્વર્ગં લોકં, પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। ત્ર્યહેણૈવેત ઊર્ધ્વં સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ, પ્રત્ય્ એવામુતષ્ ષડહેનાવરોહતિ। ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં પ્રત્ય્ અસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠતિ। અથો હ વેદ યો ઽસાવ્ આસં સો ઽયમ્ અસ્મીતિ। પુનર્ હૈવાસ્મિન્ લોક આજાયતે॥
અથ યસ્યૈતસ્યોર્ધ્વષ્ ષડહ ઊર્ધ્વસ્ ત્ર્યહ, સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત। ઊર્ધ્વા એતે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઊર્ધ્વો વૈ સ્વર્ગો લોક - સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

અથૈષ વિવિધઃ। તસ્ય જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ગૌર્ ઉક્થ્ય આયુર્ ઉક્થ્યો જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમ આયુર્ અતિરાત્રો જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ગૌર્ ઉક્થ્ય આયુર્ ઉક્થ્યો જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। પશુકામો હૈતેન યજેત। તસ્યૈષો ઽન્યતસ્સંગો ગોઆયુષી ઉક્થ્યાવ્ અન્તરૌ ભવતઃ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તયોઃ પઞ્ચ શતાનિ સ્તોત્ર્યાઃ। જ્યોતિષી અગ્નિષ્ટોમાવ્ અભિતો ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। આયુર્ અતિરાત્રો મધ્યે ભવતિ।તદ્ યથા હ વૈ વિવિધસ્, તસ્ય મધ્યે પૃથ્વી વાનવવર્દાય, તાદૃક્ તદ્ એષ ઉ એવાન્યતસ્સંગઃ। ગોઆયુષી ઉક્થ્યાવ્ અન્તરૌ ભવતઃ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તયોઃ પઞ્ચ શતાનિ સ્તોત્રિયાઃ। જ્યોતિષી અગ્નિષ્ટોમાવ્ અભિતો ભવતઃ। બ્રહ્મ વૈ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

અથૈતે દશરાત્રાઃ। અભિચર્યમાણો હૈતેન યજેત યદ્ દશરાત્રઃ। દશૈતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ। દશ પુરુષે પ્રાણાઃ। અહ્નેવ પ્રાણં પરિગૃહ્ણીતે, ઽહ્ના પ્રાણમ્, અહ્ના પ્રાણં, ન તતસ્ તસ્ય સ પ્રાણો ઽતિશયેયમ્। અસ્યાભિચરંસ્ સ્તૃણ્વીત। અથો આહુર્ - અભિચરન્ન્ એવૈનેન યજેતેતિ। દશૈતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ। દશ પુરુષે પ્રાણાઃ। અહ્નૈવ પરસ્ય પ્રાણં સ્તૃણુતે, ઽહ્ના પ્રાણમ્, અહ્ના પ્રાણમ્। ન તતઃ પરસ્ય સ પ્રાણઃ પરિશિષ્યતે। યેનાભિચર્યમાણો જીવેત્। એતદ્ ધ વૈ જ્યૈષ્ઠ્યં કર્મણાં યદ્ એષ સૌમ્યો ઽધ્વરો દશરાત્રો વિધયા વિધીયતે। તદ્ યજ્ જ્યૈષ્ઠ્યં કર્મણાં તેન નો યજ્ઞો વિહિતો ઽસદ્ ઇતિ

એતદ્ ધ વૈ પરમં વાચઃ ક્રાન્તં યદ્ દશેતિ। એતાવદ્ ધ પરમં વાક્ ચક્રમે। તદ્ યત્ પરમં વાચઃ ક્રાન્તં તત્ સર્વમ્ આપ્નવાનીતિ। અથો આહુર્ - અન્નાદ્યકામ એવૈનેન યજેતેતિ। સર્વો હ વા અન્યો વિરાજમ્ અતિષ્ટૌતિ। એષ હ વાવ વિરાજં નાતિષ્ટૌતિ યો દશભિ સ્તુતે। દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાટ્। અહ્નૈવ વિરાજમ્ અવરુન્દ્ધે, ઽહ્ના વિરાજમ્, અહ્ના વિરાજમ્। સ દશમેનૈવાહ્ના સર્વાં વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધ્યાન્તત ઉત્તિષ્ઠતિ। પુરુષો હ વાવ વિરાજમ્ અતિશયે। દશૈતાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ, રાત્રિર્ એકાદશી। દશ પુરુષે પ્રાણા, આત્મૈકાદશઃ। પુરુષો હ વા એષ વિરાજ્ય્ અધ્યૂઢો ઽનિષ્પાદાય। ન હ વૈ ગૌર્ નાશ્વો નાશ્વતરો વિરાજમ્ અધિતિષ્ઠતિ। પુરુષો હ વાવ વિરાજમ્ અધિતિષ્ઠતિ। તસ્માત્ પુરુષઃ પશૂનામ્ અત્તા। અત્તા પશૂનાં ભવત્ય્ અધિ વિરાજં તિષ્ઠતિ, ય એવં વેદ

ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનસ્ સ વ્યસ્મયત। સ હરિતો વિસ્મિતો ઽજરત્। સ ઐક્ષત - કથં ન્વ્ અહમ્ અસ્ય હરિમ્ણઃ પાપ્મનો દશમીં નિર્દશ્યં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતં દશરાત્રં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તતો વૈ સ તસ્ય હરિમ્ણઃ પાપ્મનો દશમીં નિર્દશ્યમ્ અગચ્છત્। ગચ્છતિ હ હરિમ્ણઃ પાપ્મનો દશમીં નિર્દશ્યં , ય એવં વેદ। તસ્માદ્ ઉત વિદ્ધં વા વિજાતં વાવતીર્ણિનં વા પૃચ્છન્તિ નિર્દશ્યો ઽભૂદ્ ઇતિ। તસ્ય હ વાવ તે તદ્ ધરિમ્ણઃ પાપ્મનો દશમીં નિર્દશ્યં ગચ્છન્તિ। ગચ્છતિ હ હરિમ્ણઃ પાપ્મનો દશમીં નિર્દશ્યં ય એવં વેદ

અથૈષ ત્રિકકુપ્। પ્રજનનકામો હૈતેન યજેત। ત્રિવૃત્પઞ્ચદશૌ સ્તોમૌ ભવતઃ। ઊનાતિરિક્તૌ મિથુનૌ પ્રજની। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। તાભ્યાં ત્રિવૃતં સ્તોમં પર્યૂહન્તિ। તમ્ એવ તૌ પ્રજનયતઃ। સપ્તદશૈકવિંશૌ સ્તોમૌ ભવતઃ। ઊનાતિરિક્તૌ મિથુનૌ પ્રજની। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિતુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। તાભ્યાં સપ્તદશં સ્તોમં પર્યૂહન્તિ। તમ્ એવ તૌ પ્રજનયતઃ। ત્રિણવસ્ત્રયસ્ત્રિંશૌ સ્તોમૌ ભવતઃ। ઊનાતિરિક્તૌ મિથુનૌ પ્રજની। ઊનમ્ અન્યસ્યાતિરિક્તમ્ અન્યસ્ય। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। તાભ્યાં ત્રિણવં સ્તોમં પર્યૂહન્તિ। તમ્ એવ તૌ પ્રજનયતઃ। તદ્ આહુર્ - આપ્યન્તે વા એતત્ સ્તોમા, આપ્યન્તે છન્દાંસ્ય્, આપ્યન્તે દેવતા, આપ્યન્ત ઋતવો ગૃહા(?), યદ્ એષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ આપ્યન્ત (?) ઇતિ। આગ્નેયીષ્વ અયાતયામ્નીષુ સપ્તે ઽહનિ સ્તુવીરન્। અગ્ર્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અયાતયામા। અગ્નિમ્ એવ તદ્ દેવાનામ્ અયાતયામાનં પશ્યન્તો યજન્તે। ઐન્દ્રીષ્વ અયાતયામ્નીષુ અષ્ટમે ઽહનિ સ્તુવીરન્। ઇન્દ્રો વૈ દેવાનામ્ અયાતયામા। ઇન્દ્રમ્ એવ તદ્ દેવાનામ્ અયાતયામાનં પશ્યન્તો યજન્તે। વૈશ્વદેવીષ્વ્ અયાતયામ્નીષુ નવમે ઽહનિ સ્તુવીરન્। વિશ્વે વૈ દેવા દેવાનામ્ અયાતયામાનઃ। વિશ્વાન્ એવ દેવાંસ્ તદ્ દેવાનામ્ અયાતયામનઃ પશ્યન્તો યજન્તે। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ, તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા, તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

અથૈષ પઞ્ચયજ્ઞક્રતુઃ। યાઃ પઞ્ચ દૈવીર્ આચ્છદસ્ તાસામ્ એષર્દ્ધિઃ। યઃ પાંક્તો યજ્ઞો યે પાંક્તાઃ પશવો યત્ પાંક્તમ્ અન્નાદ્યં યે પઞ્ચર્તવો યત્ કિં ચ પઞ્ચ પઞ્ચ તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ। તસ્યો એતસ્ય ન રાત્રિમ્ ઉપયન્તિ નેદ્ વિરાજમ્ અતિષુવામેતિ। તદ્ આહુર્ - અતિ વૈ દશરાત્રો યજ્ઞસ્ય માત્રામ્ એતિ। તદ્ યદ્ એષ પઞ્ચયજ્ઞક્રતુર્ ભવતિ પઞ્ચાહે શ્રુતસ્ તં કામમ્ ઋધ્નવાનિ યો દશરાત્ર ઇતિ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ, સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ॥
અથૈષ સપ્તયજ્ઞક્રતુઃ। યાસ્ સપ્ત દૈવીર્ આચ્છદસ્ તાસામ્ એષર્દ્ધિઃ। યાસ્ સપ્તપદાશ્ શક્વર્યો, યે સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવો, યાનિ સપ્ત ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસિ, યે સપ્ત મુખ્યાઃ પ્રાણા, યાનિ સપ્તવિંશતિર્ દિવ્યાનિ નક્ષત્રાણિ, યસ્ સપ્તવિંશ સ્તોમો યત્ કિં ચ સપ્ત સપ્ત, તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ। તદ્ આહુર્ - અતિ વૈ દશરાત્રો યજ્ઞસ્ય માત્રામ્ એતિ। તદ્ યદ્ એષ સપ્તયજ્ઞક્રતુર્ ભવતિ સપ્તાહે શ્રુતસ્ તં કામમ્ ઋધ્નવાનિ યો દશરાત્ર ઇતિ। સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્રો ભવતિ સર્વેષાં લોકાનામ્ અભિજિત્યા અભિક્રાન્ત્યૈ। સર્વં હીદં સ્તોમા એવ। અથો યાન્ ઇમાન્ એકૈકાન્ સ્તોમાન્ ઉપાગામ તાન્ સાર્ધમ્ ઋદ્ધ્વા તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ

અથૈષ મહાત્રિકકુપ્। ય શ્રીકામઃ પુરોધાકામ સ્યાત્ સ એતેન યજેત। ત્રીણિ વર્ષ્માણિ તિસ્ર શ્રિયસ્ ત્રય ઇમે લોકાઃ। તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। ત્રિવૃતા પઞ્ચદશં પરિષ્ટુબન્તિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્, ક્ષત્રં પઞ્ચદશઃ। બ્રહ્મણૈવ તત્ ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણન્તિ। સપ્તદશેનૈકવિંશં પરિષ્ટુબન્તિ। બ્રહ્મ વૈ સપ્તદશઃ ક્ષત્રમ્ એકવિંશઃ। બ્રહ્મણૈવ તત્ ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણન્તિ। ત્રિણવેન ત્રયસ્ત્રિંશં પરિષ્ટુબન્તિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિણવઃ, ક્ષત્રં ત્રયસ્ત્રિંશઃ। બ્રહ્મણૈવ તત્ ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણન્તિ। યદો વૈ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં પરિગૃહ્ણાત્ય્ અથ સ તસ્ય પુરોધાં ગચ્છતિ, ગચ્છતિ પુરોધાં , પુર એનં દધતે

સ વા એષ મહાત્રિકકુબ્ ભવતિ। ત્રયો હ વા એષાં લોકાનાં કકુભઃ। અગ્નિર્ વા અસ્ય લોકસ્ય કકુબ્, વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્યાદિત્યો દિવઃ। કકુભામ્ એકો ભવતિ, ય એવં વેદ। વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠાતિરાત્રો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ। શ્રિયમ્ એવ તદ્ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાન્ય્ અભ્યારોહતિ। ઓજો વૈ વીર્યં પૃષ્ઠાનિ। ઓજસૈવ તદ્ વીર્યેણાન્તતઃ પુરોધાં પરિગૃહ્ણીતે। નાનાગ્નિષ્ટોમસામાનિ ભવન્ત્ય્ અન્યો ઽન્યસ્યાનનુયાનાય। શં નો દેવીર્ અભીષ્ટયે, તં ગૂર્ધયા સ્વર્ણરમ્ ઇતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં ચ સાકમશ્વં ચ। અગ્ને વાજસ્ય ગોમતો, વિશોવિશો વો ઽતિથિમ્ ઇતિ શ્રુધીયં ચ વિશોવિશીયં ચ। આ તે અગ્ન ઇધીમહિ, મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇતિ સંજયં ચ દૈર્ઘશ્રવસં ચ। અગ્નિં નરો દીધિતિભિર્ અરણ્યોસ્, ત્વમ્ અગ્ને ગૃહપતિર્ ઇતિ બૃહચ્ ચાગ્નેયં સમન્તં ચ। સમિદ્ધમ્ અગ્નિં સમિધા ગિરા ગૃણ, આ નો યજ્ઞં દિવિસ્પૃશમ્ ઇતિ રાજોવાજીયં ચ બૃહચ્ ચ

તેન હૈતેન જબાલમ્ આરુણિર્ યાજયાંચકાર। સહ ત્રયાણાં નિગૃધ્નાનાં પુરોધાં જગામ - કાશ્યસ્ય કૌસલ્યસ્યૈક્ષ્વાકસ્યેતિ। તસ્ય હ શ્રીર્ આસ કલ્યાણી। તસ્ય હ સ્મ તચ્ છ્રિયં દૃષ્ટ્વા શ્વેતકેતુઃ પિત્રા વદતે - પલિત યજ્ઞકામ અન્યાન્ એવ શ્રિયા યશસા સમઞ્જશ્ ચરસિ, નાત્માનમ્ ઇતિ। નેતિ હ સ્માહ। મા મા પુત્રક વોચઃ। યજ્ઞક્રતુર્ એવ મે વિજ્ઞાત આસ। તં પાપક ઇવ બ્રહ્મબન્ધુકે વ્યજિજ્ઞાસે। સ કિલ તથૈવાસ યથા મ એનમ્ અનૂચુઃ। તતો વા અતિતરામ્ ઇવ। સ વા એષ યજ્ઞો મૃત્યોર્ એવ નિકૃતિઃ। દેવા વૈ મૃત્યોર્ અબિભયુર્ યે સ્વર્ગે લોકે। તસ્માત્ તે પ્રજાપતિમ્ એવોપધાવન્। તેભ્ય એતં દશરાત્રં યજ્ઞં વ્યદધાત્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત

તે ત્રિવૃતાસ્તુવત। ત્રિવૃતા વૈ સ્તુવત ઇતિ મૃત્યુઃ પઞ્ચદશમ્ અભિપર્યેત્યાતિષ્ઠદ્ ઇદમ્ અત એષ્યન્તીતિ। તં પઞ્ચદશે ઽન્વાગચ્છન્। તં તત ઉદરુન્ધન્। સ સપ્તદશમ્ અભ્યુદક્રામત્। અથેતરે પઞ્ચદશેન સ્તુત્વા ત્રિવૃતૈવ પુનર્ અસ્તુવત। ત્રિવૃતા વૈ સ્તુવત ઇતિ મૃત્યુઃ પઞ્ચદશમ્ એવાભિપ્રત્યાદ્રવદ્ ઇદમ્ એવાત એષ્યન્તીતિ। અથેતરે સપ્તદશમ્ અભ્યત્યક્રામન્। તે સપ્તદશેનાસ્તુવત। સપ્તદશેન વૈ સ્તુવત ઇતિ મૃત્યુર્ એકવિંશમ્ અભિપર્યેત્યાતિષ્ઠદ્ ઇદમ્ અત એષ્યન્તીતિ। તમ્ એકવિંશે ઽન્વાગચ્છન્। તં તત ઉદરુન્ધન્। સ ત્રિણવમ્ અભ્યુદક્રામત્। અથેતર એકવિંશેન સ્તુત્વા સપ્તદશેનૈવ પુનર્ અસ્તુવત। સપ્તદશેન વૈ સ્તુવત ઇતિ મૃત્યુર્ એકવિંશમ્ એવાભિપ્રત્યાદ્રવદ્ ઇદમ્ એવાત એષ્યન્તીતિ। અથેતરે ત્રિણવમ્ અભ્યત્યક્રામન્। તે ત્રિણવેનાસ્તુવત। ત્રિણવેન વૈ સ્તુવત ઇતિ મૃત્યુસ્ ત્રયસ્ત્રિંશમ્ અભિપર્યેત્યાતિષ્ઠદ્ ઇદમ્ અત એષ્યન્તીતિ। તં ત્રયસ્ત્રિંશે ઽન્વાગચ્છન્। તં તત ઉદરુન્ધન્। સ છન્દોમાન્ અભ્યુદક્રામત્। અથેતરે ત્રયસ્ત્રિંશેન સ્તુત્વા ત્રિણવેનૈવ પુનર્ અસ્તુવત। ત્રિણવેન વૈ સ્તુવત ઇતિ મૃત્યુસ્ ત્રયસ્ત્રિંશમ્ એવાભિપ્રત્યાદ્રવદ્ ઇદમ્ એવાત એષ્યન્તીતિ

અથેતરે વિશ્વજિતમ્ એવ સર્વપૃષ્ઠં પિતરં પ્રજાપતિં પ્રાપદ્યન્ત। તતો વૈ તે નિકૃત્ય મૃત્યુમ્ અમૃતા અભવન્। નિકૃત્ય હૈવ મૃત્યુમ્ અમૃતો ભવતિ, ય એવં વેદ। અથૈતે ઽગ્નિષ્ટોમા એવ દશાહાનિ ભવન્તિ। એતેભ્યો હ વૈ સામભ્યઃ પ્રજાપતિસ્ સોમપીથં પ્રદદૌ। તાનિ વા એતાનિ પ્રત્તસોમપીથાન્ય્ અપહતપાપ્માનિ સામાનિ। અપહત્ય પાપ્માનં શ્રેયાન્ ભવતિ, ય એવં વેદ। એતાન્ય્ ઉ હ વૈ સામાનિ કામાનાં પૂર્ણાનિ। યથા દૃતિસ્વ્ આસિક્ત સ્યાદ્ દધ્નો વા ઘૃતસ્ય વા મધુનો વૈવમ્ એતાનિ સામાનિ કામાનાં પૂર્ણાનિ। એતાન્ય્ ઉ હ સ્મ વૈ તત્ કુંસ્થઃ કાલાશભિર્ ઉપગાયતિ --
અરુણાન્ સદમ્ ઉક્ષન્ન્ અશ્વાન્ કાષ્ઠાતો યથા।
પૂર્ણાન્ પરિસ્રુતઃ કુમ્ભાઞ્ જનમેજયસાદન॥
ઇતિ। યં હ વા એતૈસ્ સામભિઃ કામં કામયતે તમ્ એવાવરુન્દ્ધે। અથૈતાનિ દ્વાદશાહસ્ય દશાહાનિ ભવન્તિ। એતાન્ય્ ઉ હ વૈ વીર્યવન્ત્ય્ અહાનિ યાનિ દ્વાદશાહસ્ય। તદ્ યાનિ વીર્યવન્ત્ય્ અહાનિ તૈર્ ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। તાન્ય્ ઉ નાના સ્તોમા વહન્તિ। એષા હ વા અહ્નાં સમૃદ્ધિર્ યદ્ એનાનિ નાના સ્તોમા વહન્તિ। સા યૈવાહ્નાં સમૃદ્ધિસ્ સૈવૈષા ક્રિયતે

અથૈષ કુસુર્વિન્દદશરાત્રઃ। તસ્ય ત્રયસ્ ત્રિવૃતો ઽગ્નિષ્ટોમાસ્ ત્રયઃ પઞ્ચદશા ઉક્થ્યાસ્ ત્રયસ્ સપ્તદશા ઉક્થ્યા જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, યઃ કામયેત તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ ઓજસ્વી વીર્યાવાન્ અન્નાદઃ પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં ત્રિવૃત્ સ્તોમ, ઓજો વીર્યં પઞ્ચદશો, ઽન્નં સપ્તદશઃ, પ્રતિષ્ઠા જ્યોતિર્ અતિરાત્ર, ઋધ્નોતિ હૈનેનૈતાન્ કામાન્ ય એતસ્મિન્ કામાઃ। અતો જ્યોતિષ્ટોમે ઽતિરાત્રે શ્રુતસ્ તં કામમ્ ઋધ્નવાનિ યો દશરાત્ર ઇતિ। એતં હ સ્મ વૈ તત્ પ્રસૃપ્તૌ બ્રાહ્મણૌ સમૂદાતે - કં નુ સોમ્ય યજ્ઞક્રતું પ્રસૃપ્તૌ સ્વ ઇતિ। તયોર્ હાન્યતર ઉવાચ - યદિ ન્વા ઇદમ્ એવાપ્ય્ અહ શ્વો ભવિતાગ્નિષ્ટોમા એવ તર્હિ દશો એવ ત્વયિ નૂનમ્ અહાન્ય્ આસિષ્યાવહા ઇતિ। તં હૈતં તાવ્ અગ્નિષ્ટોમમ્ એવ મેનાતે ય હ્ય્ એવામી અગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોમાસ્ ત એવૈતે॥
અથૈષો ઽભ્રિર્ ઉભયતઃક્ષ્ણૂઃ --

--તસ્ય ત્રિવૃદ્ અગ્નિષ્ટોમઃ પુરસ્તાદ્ ભવતિ, ત્રિવૃદ્ અગ્નિષ્ટોમ ઉપરિષ્ટાદ્, અષ્ટાવ્ ઉક્થ્યાઃ સપ્તદશા મધ્યે। અન્નાદ્યકામો હૈતેન યજેત। અગ્નિર્ વૈ પૂર્વસ્ ત્રિવૃદ્, આદિત્ય ઉત્તરઃ। અગ્નિર્ વા અસ્ય લોકસ્યાભ્રિર્, આદિત્યો ઽમુષ્ય। અથૈતદ્ અન્નમ્ એવ યજેત। અષ્ટાવ્ ઉક્થ્યાસ્ સપ્તદશા મધ્યે। અયમ્ એવાસ્મા અગ્નિર્ ઇત એતદ્ અન્નાદ્યં રદ્ત્ય્ આદિત્યો ઽમુતો વૃષ્ટિં પ્રયચ્છતિ। તા અસ્મા એતદ્ ઉભયતો ઽન્નાદં રદતો ઽન્નાદો હ ભવતિ, ય એવં વેદ। અથો આહુઃ - પશુકામ એવૈનેન યજેતેતિ। તસ્યાગ્નિષ્ટોમાવ અભિતો ભવત, ઉક્થ્યા મધ્યે। બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ, પશવ ઉક્થાનિ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે, ય એવં વેદ॥
અથ યસ્યૈતસ્યોર્ધ્વષ્ ષડહ, ઊર્ધ્વસ્ ત્ર્યહો, જ્યોતિર્ અતિરાત્ર, સ્વર્ગકામો હૈતેન યજેત। ઊર્ધ્વા એતે સ્તોમા ભવન્ત્ય્ - ઊર્ધ્વો વૈ સ્વર્ગો લોક, સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ॥
અથ યસ્યૈતસ્ય જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ અતિરાત્રો જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ અતિરાત્રો જ્યોતિર્ અતિરાત્રો, યઃ કામયેત જ્યોતિષ્મતો લોકાન્ જયેયમ્ ઇતિ, સ એતેન યજેત। ચત્વાર્ય્ ઉ હ વૈ દેવાનામ્ આવિષ્ટમાનાવ્ અતિજ્યોતીંષ્ય્ - અગ્નિઃ પૃથિવ્યામ્, આદિત્યો દિવિ, ચન્દ્રમા નક્ષત્રેષુ, વિદ્યુદ્ અપ્સુ। એતાન્ એવ જ્યોતિષ્મતો લોકાન્ જયતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતેન યજ્ઞક્રતુના યજતે, ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ, ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ

સત્રમ્
અથૈષ ત્રયોદશરાત્રઃ। અસૌ વા આદિત્યસ્ સદૃઙ્ઙ્ એવાન્યૈર્ દેવૈર્ આસીદ્ અનેનાગ્નિના વાયુના ચન્દ્રમસાન્યૈર્ દેવૈઃ। સો ઽકામયત સર્વેષાં દેવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં ગચ્છેયં, ત્રયોદશો માસો ભૂત્વેદં સર્વમ્ અભ્યારોહેયમ્ ઇતિ। સ એતં ત્રયોદશરાત્રમ્ અપશ્યત્। તમ્ ઉપૈત્। તતો વૈ સ સર્વેષાં દેવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અગચ્છત્, ત્રયોદશો માસો ભૂત્વેદં સર્વમ્ અભ્યારોહત્। સંવત્સરો વા ઇદં સર્વમ્। ત એવ સર્વે સ્તોમાસ્, તાનિ સર્વાણિ પૃષ્ઠાનિ, તાનિ સર્વાણિ છન્દાંસિ, તાનિ સર્વાણિ સવનાનિ, તે સર્વે દેવાસ્, તે સર્વે લોકાસ્, તે સર્વે કામાઃ। સ દ્વાદશભિર્ એવાહોભિર્ દ્વાદશ માસાન્ આપ્ત્વા ત્રયોદશેનૈવાહ્ના ત્રયોદશો માસો ભૂત્વેદં સર્વમ્ અભ્યારોહત્। તે ય એવં વિદ્વાંસસ્ ત્રયોદશરાત્રમ્ ઉપયન્ત્ય્ એતમ્ એવર્ધ્નુવન્ત્ય્ એતસ્ય સલોકતાં ગચ્છન્તિ

માસ્યં વા એતત્ સત્રમ્। તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। માસો હ ખલુ વૈ પુનઃ પુનઃ પલ્યયમાનસ્ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ। સંવત્સરં વા એતત્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચન બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ। સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યચ્ ચતુર્દશ। સપ્ત પરસ્તાદ્ અહાનિ સપ્તાવસ્તાત્। અથ યો મધ્યે લોકસ્ સ સ્વરાટ્ સ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તત્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ। તદ્ અન્યસ્યાનનુયાના ભવન્તિ। તા વા એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે વિરાજં ચ ગાયત્રીં ચ। એતે હ ખલુ વૈ છન્દસાં વીર્યવત્તમે યદ્ વિરાટ્ ચ ગાયત્રી ચ। તે યે છન્દસાં વીર્યવત્તમે તયોર્ ઋધ્નવામ, તયોઃ પ્રતિતિષ્ઠામ, તાભ્યાં ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। ઉપો વિરાજં ગચ્છન્તિ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ। દ્વ્યૂના વિરાટ્, દ્વે તે સ્ત્રિયા ઊને યતસ્ સા પ્રજાયતે, તેનો પ્રજનનમ્। વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરપ્રાયણા હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠાનિ, વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠાનિ। તચ્ છ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ રોહન્તિ। તદ્ ઉ સત્રિણો ભવન્તિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ, ય એતં પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ, નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। તત્ ત્વ્ એતસ્ય પરિચક્ષતે યદ્ આરભમાણા એવં પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્ આરભન્તે વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ॥
અથૈતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ। એતે હ વૈ શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમા યે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ। તે યે શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમાસ્ તૈર્ ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। ત ઉ વિરાજં સંપન્નાઃ। તદ્ ઉ વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ આરભન્તે। યો વૈ શ્રેયાંસમ્ અસંવિદ્યોપાધિરોહત્ય્ ઉદ્ વૈ સ તં હિંસ્તે। યયા વૈ સ તમ્ આર્ત્યા કામયતે તયૈનં નિનયતિ। અથ ય એનમ્ અનુ સંવિદમ્ અનુ સમાત્ સદ્યો વાધિરોહતિ ન વૈ સ તમ્ ઉદ્ધિંસ્તે। તદ્ યદ્ એતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ, યથા શ્રેયાંસમ્ અનુ સંવિદમ્ અનુ સમાત્ સદ્યો વાધિરોહેત્ તાદૃક્ તત્

અથૈષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠાનિ। વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠાનિ। તચ્ છ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ રોહન્તિ, તદ્ ઉ સત્રિણો ભવન્તિ। તદ્ આહુર્ અગ્રમ્ ઇવ વા એતે રોહન્તિ ય એતં પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્ ઉપયન્તીતિ। યો વૈ મહાવૃક્ષસ્યાગ્રં રૂઢ્વા પ્રત્યવરોઢું ન વેદ ભંગં વૈ સ ન્યેત્ય અવ વા હિ પદ્યતે તદ્ વૈવોપરિ શુષ્યતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ ત્ર્યહો ભવતિ, નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। જ્યોતિષો ઽધ્ય્ અહ્ન ઉત્તિષ્ઠન્તિ, પ્રજ્ઞાતાજ્ જ્યૈષ્ઠ્યાત્ સ્તોમાત્ પ્રજ્ઞાતે જ્યૈષ્ઠ્યે સ્તોમે પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો જ્યૈષ્ઠ્યં , તસ્ય ભ્રાતૃવ્યો નાસ્ત્ય્ - અભ્રાતૃવ્યે જ્યૈષ્ઠ્યે સ્તોમે પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતા દ્વાદશાહવતીર્ ભવન્તિ - દેવસત્રં હ ખલુ વા એતત્ પ્રજાપતિસત્રં યદ્ દ્વાદશાહઃ। એતેન વૈ સત્રેણ પ્રજાપતિર્ આર્ધ્નોત્ - તદ્ યેન સત્રેણ પ્રજાપતિર્ આર્ધ્નોત્ તેનર્ધ્નવામેતિ। તદ્ આહુઃ - કિં વર્ષ્મ સત્રાણામ્ ઇતિ। દ્વાદશાહ ઇતિ બ્રૂયાત્। દ્વાદશાહો હ વૈ વર્ષ્મ સત્રાણાં, ન હ્ય્ અન્યસ્મિન્ સત્રે ચતુશ્ચત્વારિંશ સ્તોમો ઽસ્તિ, નાષ્ટાચત્વારિંશઃ। તદ્ યદ્ વર્ષ્મ સત્રાણાં તન્ ઉપેતમ્ અસદ્ ઇતિ। ઇહેવ ચ હ ખલુ વા એત ઇહેવ ચ વાચં વિપ્રયુઞ્જતે યે યજન્તે યે સત્રમ્ આસતે। તાન્ દશમેનૈવાહ્ના સંપાદયન્તિ સંપન્નાયૈ નો વાચો વિકૃષ્ટાયૈ પ્રતિષ્ઠિતાયા ઉદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। એકેનો ચ સત્રેણ દ્વે સત્રે ઉપયન્તિ દ્વાદશાહં ચ ચતુર્દશરાત્રે ચ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

માસ્યં વા એતત્ સત્રમ્ । તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। માસો હ ખલુ વૈ પુનઃ પુનઃ પલ્યયમાનસ્ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ। સંવત્સરં વા એતદ્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચન બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ। સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યત્ પઞ્ચદશ। સપ્ત પરસ્તાદ્ અહાનિ સપ્તાવસ્તાત્। અથ યન્ મધ્યે ઽહસ્ તદ્ સ્વરાટ્, સ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તત્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ, તદ્ અન્યસ્યાનનુયાના ભવન્તિ। વજ્રો હ ખલુ વા એષ યત્ પઞ્ચદશરાત્રઃ। પઞ્ચદશરાત્રેણ વૈ વજ્રેણ દેવા અસુરાન્ અભ્યભવન્। તે યે પાપ્મગૃહીતા ઇવ મન્યેરંસ્ ત એતમ્ એવ પઞ્ચદશરાત્રમ્ ઉપેયુઃ। પઞ્ચદશરાત્રેણૈવ વજ્રેણ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમ્ અભિભૂયોત્તિષ્ઠન્તિ। તદ્ ઉ હોવાચ યામનો ભ્રાતલાયનો યામ્ અહં સરસ્વતીં પઞ્ચદશરાત્રેણ વજ્રેણાજયં કસ્ તસ્યામ્ ઉદ્ અન્યો ઽવસાતુમ્ અર્હતિ। વજ્રેણ વા અહમ્ એતામ્ અજયમ્। દુરપજય્યં વૈ વજ્રજિતમ્ ઇતિ। તા વા એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે વિરાજં ચ ગાયત્રીં ચ। એતં હ ખલુ વૈ છન્દસાં વીર્યવત્તમે યદ્ વિરાટ્ ચ ગાયત્રી ચ। તે યે છન્દસાં વીર્યવત્તમે તયોર્ ઋધ્નવામ, તયોઃ પ્રતિતિષ્ઠામ, તાભ્યાં ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। ઉપો વિરાજં ગચ્છન્તિ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ। એકો વિરાડ્, ઊનં તત્ સ્ત્રિયૈ યતસ્ સા પ્રજાયતે, તેનો પ્રજનનમ્। વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરપ્રાયણા હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ। એતે હ વૈ શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમા યે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ। તે યે શિવાસ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમાસ્ તૈર્ ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। ત ઉ વિરાજં સંપન્નાઃ। તદ્ ઉ વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ આરભન્તે। યો વૈ શ્રેયાંસમ્ અસંવિદ્યોપાધિરોહત્ય્ ઉદ્ વૈ સ તં હિંસ્તે। યયા વૈ સ તમ્ આર્ત્યા કામયતે તયૈનં નિનયતિ। અથ ય એનમ્ અનુ સંવિદમ્ અનુ સમાત્ સદ્યો વાધિરોહતિ ન વૈ સ તમ્ ઉદ્ધિંસતે। તદ્ યદ્ એતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ યથા શ્રેયાંસમ્ અનુ સંવિદમ્ અનુ સમાત્ સદ્યો વાધિરોહેત્ તાદૃક્ તત્। અથૈષ ત્રિવૃદ્ અગ્નિષ્ટુદ્ અગ્નિષ્ટોમો ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। ક્ષત્રં પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। તદ્ યત્ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્યાગ્નિષ્ટુતમ્ ઉપયન્તિ બ્રહ્મૈવ તત્ ક્ષત્રસ્ય પુરસ્તાદ્ દધાતિ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયસ્ય પુરોહિતઃ। એકેનોપ સત્રેણ દ્વે સત્રે ઉપયન્તિ દ્વાદશાહં ચ દશરાત્રં ચ । વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

દ્વિમાસ્યં વા એતત્ સત્રમ્। તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। યૌ હ ખલુ વૈ દ્વૌ માસાવ્ ઋતોસ્ સર્દ્ધિઃ। ઋતુર્ ઉ પ્રત્યક્ષં સંવત્સરસ્યર્દ્ધિઃ। સંવત્સરં વા એતદ્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચન બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ। સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યદ્ એકવિંશતિર્ - દશ પરસ્તાદ્ અહાનિ દશાવસ્તાત્। અથ યન્ મધ્યે ઽહસ્ તત્ સ્વરાટ્। સ્ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તત્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ, તદ્ અન્યસ્યાનનુયાના ભવન્તિ। તા વૈ એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે વિરાજમ્ એવ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ પઞ્ચ ચ વિરાટ્ ચ। તા યાઃ પઞ્ચ દૈવીર્ આચ્છદસ્ તાસામ્ એષર્દ્ધિર્ યઃ પાંક્તો યજ્ઞો યે પાંક્તાઃ પશવો યત્ પાંક્તમ્ અન્નાદ્યં યે પઞ્ચર્તવઃ। યત્ કિં ચ પઞ્ચ પઞ્ચ તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ

દશૈતાનિ પરસ્તાદ્ અહાનિ ભવન્તિ દશાવસ્તાદ્ વિષુવાન્ એકવિંશઃ। દશ વૈ પુરુષસ્ય હસ્ત્યા અંગુલયો, દશ પદ્યા, આત્મૈકવિંશઃ। પુરુષો હ વા એષ વિરાજ્ય્ અધ્યૂઢો ઽનિષ્પાદાય। ન હ વૈ ગૌર્ નાશ્વો નાશ્વતરો વિરાજમ્ અધિતિષ્ઠતિ। પુરુષો હ વાવ વિરાજમ્ અધિતિષ્ઠતિ। તસ્માત્ પુરુષઃ પશૂનામ્ અત્તા। અત્તા પશૂનાં ભવત્ય્ અધિ વિરાજં તિષ્ઠતિ , ય એવં વેદ। તા હૈતા રાત્રીર્ નૈદાઘીયે માસ્ય્ ઉપેયુઃ। નૈદાઘીયે વૈ માસિ પ્રજાપતિર્ આદિત્યાય રુચં પ્રાયચ્છત્। તસ્માદ્ એષ નૈદાઘીયે માસિ બલિષ્ઠં તપત્ય્, અપિ દ્વિગુણાશ્ છાયા ઉપસર્પન્તિ। તા હોગ્રદેવો રાજનિર્ બ્રહ્મવર્ચસકામ ઉપેયાય। તમ્ ઉ હ બ્રાહ્મણમ્ ઉવાચ - યાવદ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અવારુધ્યાભિ શ્વેતો ભવિષ્યસીતિ। સ યથાશ્વ શ્વેત એવમ્ આસ। તાવત્ તેજસ્વિનીસ્ તાવદ્ બ્રહ્મવર્ચસિનીસ્ તાવદ્ વીર્યવતીર્ એતા રાત્રયઃ। તે ય એવં વિદ્વાંસ એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ સર્વ એવર્ધ્નુવતે, સર્વે બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। તાસુ વાયવ્યં પશુમ્ આલભેરન્ - વાયુર્ વૈ શાન્તિશ્, શાન્ત્યા એવાનિર્દાહાય। વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરપ્રાયણા હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠાનિ, વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠાનિ। તચ્ છ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ રોહન્તિ। તદ્ ઉ સત્રિણો ભવન્તિ। એતે સપ્તદશા સ્વરસામાનો ભવન્તિ પ્રાજાપત્યાન્ય્ અહાનિ - ત્રયઃ પરસ્તાત્ ત્રયો ઽવસ્તાત્। પ્રજાપતિર્ વા એષદ્વ ધા વ્યૂઢ આદિત્યાય રુચં પ્રયચ્છતિ। ત(દ્) યો રુચઃ પ્રદાતા યેન રુક્ પ્રત્તા સ નો રુચં પ્રયચ્છાદ્ ઇતિ। અથૈષ એકવિંશો વિષુવાન્ ભવતિ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતસ્ય વા એતે સલોકતાં ગચ્છન્ત્ય્, એતમ્ અભ્યારોહન્તિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતમ્ આદિત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથ યસ્યૈતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્યૈવ ષડહસ્ય યન્ મધ્યે સપ્તદશમ્ અહસ્ તદ્ ઉપરિષ્ટાત્ ત્રયસ્ત્રિંશસ્ય પર્યૂહન્તિ। પ્રજનનકામા હૈતદ્ ઉપેયુઃ। પ્રજનનં વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। ષડુત્તરેણ વૈ સ્તોમાઃ પ્રજનયન્તિ, ચતુરુત્તરેણ છન્દાંસિ। અથૈષ ષડુત્તરૈ સ્તોમસ્ સપ્તદશો મધ્યે વ્યવહિતઃ। પ્રજનનમ્ અન્તર્ધાયેવ તિષ્ઠતિ। તં યદ્ ઉપરિષ્ટાત્ ત્રયસ્ત્રિંશસ્ય પર્યૂહન્ત્ય્ અનન્તર્હિતાત્ પ્રજનનાત્ પ્રજાયામહા ઇતિ। દ્વયો રુચૈ સપ્તદશયોસ્ તૃતીયતાયૈ। અથૈતૌ વિશ્વજિદભિજિતાવ્ અભિત સ્તોમાનાં વીર્યમ્। વીર્યેણ હ વા એતૌ વિષુવન્તં દાધર્તુઃ। યજ્ઞસ્ય હ ખલુ વૈ એતે મેધ્યૌ યદ્ વિશ્વજિદભિજિતૌ। એતાભ્યાં વૈ યજ્ઞો ધૃતઃ। દેવતલ્પો હ ખલુ વા એષ યદ્ વિશ્વજિદભિજિતૌ, ક્ષત્રમ્ અસાવ્ આદિત્યઃ। દેવતલ્પ એવ તત્ ક્ષત્રમ્ અધ્યૂહન્તિ। તસ્માત્ ક્ષત્રિયો વિશ્ય્ અધ્યૂઢઃ। અથૈષ એકવિંશો વિષુવાન્ ભવતિ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતસ્ય વા એતે સલોકતાં ગચ્છન્ત્ય્ એતમ્ અધ્યારોહન્તિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતમ્ આદિત્યમ્ ઇતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ઙ્ એવંવિધષ્ ષડહો ભવતિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રઃ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતત્ પઞ્ચાહવિધં ભવતિ। ન હ ખલુ વૈ સ એકવિંશતિરાત્રયો વિષુવાન્। કો નુ સ વિષુવાન્ યસ્મિન્ ન વિશ્વજિદભિજિતૌ ભવતઃ। તદ્ યદ્ વિશ્વજિદભિજિતૌ ભવતઃ કૃત્સ્નં વિષુવન્તમ્ ઋધ્નવામ, કૃત્સ્નો નો વિષુવાન્ ઉપેતો ઽસદ્ ઇતિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ , ય એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ પઞ્ચાહો ભવતિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

દ્વિમાસ્યં વા એતત્ સત્રમ્। તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। યૌ હ ખલુ વૈ દ્વૌ માસાવ્ ઋતોસ્ સર્દ્ધિઃ। ઋતુર્ ઉ પ્રત્યક્ષં સંવત્સરસ્યર્દ્ધિઃ। સંવત્સરં વા એતદ્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચન બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ। સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યચ્ ચતુર્વિંશતિર્ - દ્વાદશ પરસ્તાદ્ અહાનિ દ્વાદશાવસ્તાત્। અથ યો મધ્યે લોકસ્ સ્ સ્વરાટ્, સ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તદ્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ, તદ્ અન્યસ્યાનનુયાના ભવન્તિ। તા વા એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે જગતીમ્ એવ। પશવો વૈ જગતી। તેનૈતત્ સત્રં પશવ્યમ્ ઉપો વિરાજં ગચ્છન્તિ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ। દ્વ્યૂના વિરાટ્, દ્વે તે સ્ત્રિયા ઊને યતસ્ સા પ્રજાયતે, તેનો પ્રજનનમ્। ગાયત્રીમ્ ઉ દીક્ષોપસદ્ભિશ્ ચ સુત્યાભિશ્ ચ સંપદ્યતે। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી, તેનૈતત્ સત્રમ્ આયુષ્યમ્। તેજો વૈ ગાયત્રી, તત્ તેજસ્વિનો બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ ગાયત્રી, તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યે જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ

અથૈતે સપ્તાહા ભવન્તિ - સપ્ત વૈ છન્દાંસિ। છન્દાંસિ વૈ સ્વારાજ્યો લોકસ્ - તદ્ યાવાન્ સ્વારાજ્યો લોકસ્ તાવન્તં સ્વારાજ્યં લોકમ્ ઋધ્નવામેતિ। સપ્ત વૈ પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠન્તે। તદ્ યૈઃ પ્રાણૈઃ પ્રજાઃ પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠન્તે તૈર્ નઃ પ્રાણૈઃ પ્રજાઃ પશવઃ પરિગૃહીતા ઉપતિષ્ઠન્તા ઇતિ। પ્રાણૈર્ વૈ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તદ્ યૈઃ પ્રાણૈર્ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તૈઃ પ્રાણૈ સ્વર્ગં લોકમ્ આયામેતિ। સપ્ત વૈ મુખ્યાઃ પ્રાણાઃ। એતે વા અપહતપાપ્માનઃ પ્રાણા યે મુખ્યાઃ। તે યે ઽપહતપાપ્માનઃ પ્રાણાસ્ તેષાં માત્રયા યજ્ઞં તનવામહા ઇતિ। અગ્નિષ્ટોમા ભૂયાંસ ઉક્થ્યેભ્યો ભવન્તિ। બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ। તદ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્ ઋધ્નુવન્તિ। તદ્ ઉ બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। અગ્નિષ્ટોમાઃ પરસ્તાદ્ ભવન્ત્ય્, અગ્નિષ્ટોમા અવસ્તાદ્, ઉક્થ્યા મધ્યે। બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ, પશવ ઉક્થ્યાનિ। બ્રહ્મણૈવ તદ્ ઉભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણન્ત્ય્ અપરાવાપાય, નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ, વૈશ્વાનરપ્રાયણા હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતે પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્તિ। શ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠાનિ, વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠાનિ। તચ્ છ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ રોહન્તિ, તદ્ ઉ સત્રિણો ભવન્તિ। અથૈતત્ ત્રયસ્ત્રિંશમ્ અહર્ ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશાદ્ એવાધિ ત્રયસ્ત્રિંશં સહ્યન્તઃ કુતો હ્ય્ અન્યદ્ આહરેયુઃ। તસ્ય ચતુસ્ત્રિંશં બહિષ્પવમાનં ભવતિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। પ્રજાપતિશ્ ચતુસ્ત્રિંશઃ। ષષ્ઠાયતનો વૈ પ્રજાપતિર્ દેવતાનામ્। અથ યસ્ સપ્તમમ્ અહ સ્વારાજ્યસ્ સ લોકઃ। સ્વારાજ્યમ્ ઉ ચતુસ્ત્રિંશી। તદ્ યત્ સપ્તમસ્યાહ્નશ્ ચતુસ્ત્રિંશં બહિષ્પવમાનં ભવતિ, યાવાન્ સ્વારાજ્યો લોકસ્ તદ્ યાવાન્ સ્વારાજ્યો લોકસ્ તાવન્તં સ્વારાજ્યં લોકમ્ ઋધ્નવામેતિ। ત્રયાણામ્ ઉ ચૈવ ત્રયસ્ત્રિંશાનામ્ અનનૂચીનતાયૈ । પ્રોષ્ઠસ્ય હ ખલુ વા એતા રૂપં રાત્રયઃ। ઊર્ધ્વો વા અયમ્ ઇતષ્ ષડહસ્ તિર્યઙ્ મધ્યે ઽર્વાઙ્ અસાવ્ અમુતઃ। ઉપરિષદ્યસ્યો વા એતા રૂપં રાત્રયઃ। ઉપરિષદ્યં વૈ સો ઽશ્નુતે ય શ્રિયમ્ અશ્નુતે। ઉપરિષદ્યં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં શ્રિયમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। તસ્માદ્ એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્તિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। જ્યોતિષો ઽધ્ય્ અહ્ન ઉત્તિષ્ઠન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાત્। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથ યસ્યૈતસ્ય સર્વમ્ એવ ચતુસ્ત્રિંશમ્ અહર્ ભવતિ સર્વેણૈવાહ્ના સ્વારાજ્યં લોકમ્ ઋધ્નવામેતિ। ત્રયાણામ્ ઉ ચૈવ ત્રયસ્ત્રિંશાનામ્ અનનૂચીનતાયૈ। અથ હ સ્માહ ભાલ્લવેયો - ન પુરા સંવત્સરાન્ મહાવ્રતમ્ ઉપેત્યમ્। ઉપો ચેદ્ ઈયુશ્ ચતુર્વિંશત્યામ્ એવૈનદ્ રાત્રીષૂપેયુર્ ઇતિ। સંવત્સરો વા એતા રાત્રયો યચ્ ચતુર્વિંશતિઃ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સર એવૈષ ઉભયતઃ પર્યૂઢઃ। તસ્ય યન્ મધ્યે સપ્તદશમ્ અહસ્ તસ્મિન્ન્ એવોપેત્યમ્ ઇતિ। સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યં મહાવ્રતમ્। મધ્યાયતનો વૈ પ્રજાપતિર્ દેવતાનામ્। તદ્ યત્રાયતનઃ પ્રજાપતિર્ દેવતાનાં તત્ પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નવામેતિ। મધ્યતો વા અન્નમ્ અશિતં ધુનોતિ। તદ્ યદ્ એવમ્ ઉપયન્તિ મધ્યત એવૈતદ્ અશનયામ્ અપહત્યોત્તિષ્ઠન્તિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ ચ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્તિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। જ્યોતિષો ઽધ્ય્ અહ્ન ઉત્તિષ્ઠન્ત્ય ઉક્તબ્રાહ્મણાદ્ યદ્ ઇતિ હ ખલુ વા એતચ્ છન્દો યદ્ ગાયત્રી। યદ્ ગાયત્ર્યા અધ્ય્ ઉત્તિષ્ઠેયુર્ ઈશ્વરા અપ્રતિષ્ઠિતાશ્ ચરિતોઃ। સવિતા યન્ત્રૈઃ પૃથિવીમ્ અરમ્ણાદ્ ઇતિ સાવિત્રં વૈશ્વદેવે હોતારમ્ અનુશંસ્તવૈ બ્રૂયાત્। તદ્ ઉદ્ધૃતાત્ પ્રતિષ્ઠિતાદ્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતાસ્ સંસદો ભવન્તિ। એતદ્ ધ વૈ સંસદાં સંસત્ત્વં યદ્ એતે સ્તોમાશ્ ચ છન્દાંસિ ચ મધ્યતઃ સંસન્નાઃ। સ્તોમાશ્ ચ હ ખલુ વૈ છન્દાંસિ ચ સર્વા દેવતાઃ। દેવા વૈ મૃત્યોર્ અબિભયુઃ। યત્ સ્વર્ગે લોકે તસ્માત્ તે પ્રજાપતિમ્ એવોપાધાવન્ । તાન્ પ્રજાપતિર્ અબ્રવીત્ - મા બિભીત। અહં વસ્ તં મત્યુમ્ અતિનેષ્યામિ યત્ સ્વર્ગે લોક ઇતિ। તાન્ પૃષ્ઠ્યે ષડહે સમસાદયત્। ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરો મૃત્યુઃ। મૃત્યોર્ વાવૈનાંસ્ તત્ પૃષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતસ્ સમસાદયત્। તાન્ એતેનાનિરુક્તેન ત્રયસ્ત્રિંશેનાત્યનયત્। સ ઐક્ષત - માનિરુક્તા ભૂવન્ન્ ઇતિ। તા નિરુક્તેન નિરબ્રવીત્। તે સ્તોમાંશ્ ચ છન્દાંસિ ચાક્રમમાણા આયન્। મૃત્યોર્ વાવ તે તત્ પદયોપનં કુર્વન્ત ઈયુસ્, તદ્ યદ્ એતે સ્તોમાશ્ ચ છન્દાંસિ ચ મધ્યતો વિષ્વઞ્ચો ભવન્તિ

યથા વિષૂચી પદે વિનિહિતે અનેનાગ્રા3દ્ અનેના3 ઇત્ય્ અપ્રજાનંસ્ તિષ્ઠેદ્, એવમ્ એવૈતન્ મૃત્યોઃ પદયોપનં કૃતં ભવતિ પાપ્મનો ઽનન્વવાયાય। ન હ વા એનં પુનર્ મૃત્યુર્ અન્વેત્ય્, અપ પાપ્માનં હતે, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકમ્। તે પરમં તમ્ ઇત્વા પુનર્ એવાબિભયુઃ। તાન્ એતેનૈવાનિરુક્તેન ત્રયસ્ત્રિંશેનાત્યનયન્ નિરુક્તેન નિરબ્રવીત્। તતો વૈ તે તં મૃત્યુમ્ અપાજયન્ યત્ સ્વર્ગે લોકે। અપ હ વૈ તં મૃત્યું જયતિ યત્ સ્વર્ગે લોકે, ય એવં વેદ। સંવત્સરો વા એતા રાત્રયસ્, સંવત્સરસ્ય ગર્ભઃ। સંવત્સરસ્ય વૈ ગર્ભં પ્રજાઃ પશવ ઉપજીવન્તિ। ગર્ભિણીર્ ઉ એતા રાત્રયઃ। યથા વા અજગરો ગીર્ણવાન્ એવમ્ એતા રાત્રયઃ। યદ્ય્ ઉ વા અજગરો ગીર્ણવાન્ ભવત્ય્ ઉભાવ્ અન્તાવ્ અર્ણા સ્થૂલં મધ્યમ્। સુહિત્યસ્યો વા એતા રૂપં રાત્રયઃ। સુહિત્યં વૈ સો ઽશ્નુતે ય શ્રિયમ્ અશ્નુતે। સુહિત્યં જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં શ્રિયમ્ અશ્નવામહા ઇતિ તસ્માદ્ એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ

અથ હ સ્માહાષાઢસ્ સાવયસો યાદોવશ્યં યસ્મિન્ન્ એવ મે સંવત્સરે સામાના દાસ્ય્ ઉદકં ચૌદનં ચાહરત્ તસ્મિન્ન્ એવ મે સંવત્સરે ચતુર્વિંશતિઃ પરિષ્કન્દા નિષ્કગ્રીવાઃ પરિવેષણમ્ અન્વાયન્। નો તાન્ સંપશ્યામો યે નિષ્કા આસન્ન્ ઇતિ। તાવત્ તેજસ્વિનીસ્ તાવદ્ બ્રહ્મવર્ચસિનીસ્ તાવદ્ વીર્યાવતીર્ એતા રાત્રયઃ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ ચ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમા ભવન્તિ, નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। ત્રિવૃતે ઽધ્ય્ અહ્ન ઉત્તિષ્ઠન્તિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નુવતે। ત્રિવૃત્ ત્રિવૃતો ઽનુચરો ભવતિ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણસ્યાનુચરો ભવતિ। વિન્દતે ઽનુચરિતૄન્ બહવો ઽસ્યાનુચરા ભવન્તિ। ન હ ખલુ વા એષાક્ષમારમતે યદ્ ગાયત્રી। ઊર્ધ્વા હ વા એષ સહ યજમાનેન સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। ઊર્ધ્વા હૈવાસ્ય કીર્તિર્ ઊર્ધ્વા શ્રીર્ ઊર્ધ્વં સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ ય એવં વેદ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

દ્વિમાસ્યં વા એતત્ સત્રમ્। તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। યૌ હ ખલુ વૈ દ્વૌ માસાવ્ ઋતોસ્ સર્દ્ધિઃ। ઋતુર્ ઉ પ્રત્યક્ષં સંવત્સરસ્યર્દ્ધિઃ। સંવત્સરં વા એતદ્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચન બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ। સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યત્ પઞ્ચવિંશતિર્ - દ્વાદશ પરસ્તાદ્ અહાનિ દ્વાદશાવસ્તાત્। અથ યન્ મધ્યે ઽહસ્ તત્ સ્વરાટ્। સ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તત્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ, તદ્ અન્યસ્યાનનુનિયાના ભવન્તિ। તા વા એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે જગતીમ્ એવ। પશવો વૈ જગતી। તેનૈવ તત્ સત્રં પશવ્યમ્ ઉપો વિરાજં ગચ્છન્તિ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ। એકોના વિરાડ્ - ઊનં તત્ સ્ત્રિયૈ યતસ્ સા પ્રજાયતે - તેનો પ્રજનનમ્। ગાયત્રીમ્ ઉ દીક્ષોપસદ્ભિશ્ ચ સુત્યાભિશ્ ચ સંપદ્યતે। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। તેનૈતત્ સત્રમ્ આયુષ્યમ્। તેજો વૈ ગાયત્રી। તત્ તેજસ્વિનો બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ ગાયત્રી। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યે જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

સંવત્સરસ્ય હ ખલુ વા એષ રસઃ પ્રવૃઢો યદ્ એષ પઞ્ચવિંશતિરાત્રઃ। એતદ્ ધિ સર્વં સંવત્સરરૂપં ક્રિયતે। એતાવ્ અતિરાત્રાવ્ એતે આરમ્ભણીયમહાવ્રતીયે અહની એતૌ પૃષ્ઠ્યાવ્ એતૌ વિશ્વજિદભિજિતાવ્ એતે સ્વરસામાન એષ વિષુવાન્ । તે યે કામકામસમારેફાણા ઇવ મન્યેરંસ્ ત એતમ્ એવ પઞ્ચવિંશતિરાત્રમ્ ઉપેયુઃ। આપ્ત્વા હૈવૈતત્ સત્રમ્ ઉત્તિષ્ઠ। પુરુષસંમિતં હ ખલુ વા એતત્ સત્રં યદ્ એષ પઞ્ચવિંશતિરાત્રઃ। દશ વૈ પુરુષસ્ય હસ્ત્યાંગુલયો, દશ પદ્યાશ્, ચત્વારિ પ્રાંગાણ્ય્, આત્મા પઞ્ચવિંશઃ। દ્વાદશેમાઃ પરિશવો, દ્વાદશેમા, આત્મૈવ પઞ્ચવિંશઃ। પુરુષં વાવૈતેન સંસ્કુર્વન્તિ, પુરુષ વા પ્રજનયન્તિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતં પઞ્ચવિંશતિરાત્રમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। મહાવ્રતીયાદ્ અધ્ય્ અહ્ન ઉત્તિષ્ઠન્ત્ય્ - અન્નં વૈ મહાવ્રતમ્ - અન્નાદ્ય એવૈતત્ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નુવતે। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

દ્વિમાસ્યં વા એતત્ સત્રમ્। તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। યૌ હ ખલુ વૈ દ્વૌ માસાવ્ ઋતોસ્ સર્દ્ધિઃ। ઋતુર્ ઉ પ્રત્યક્ષં સંવત્સરસ્યર્દ્ધિઃ। સંવત્સરં વા એતદ્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચ બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ । સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યત્ ત્રયસ્ત્રિંશત્, ષોડશ પરસ્તાદ્ અહાનિ, ષોડશાવસ્તાત્। અથ યન્ મધ્યે ઽહસ્ તત્ સ્વરાટ્, સ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તત્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ, તદ્ અન્યસ્યાનનુયાના ભવન્તિ। તદા વા એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે વિરાજમ્ એવ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ। તિસ્રશ્ ચ વિરાટ્ ચ। તા યાસ્ તિસ્રો દૈવીર્ આચ્છદસ્ તાસામ્ એષર્દ્ધિર્ યાનિ ત્રીણિ છન્દાંસિ, યાનિ ત્રીણિ સવનાનિ, યે ત્રયઃ પ્રાણાપાનવ્યાના, યે ત્રય ઇમે લોકાઃ। યત્ કિં ચ ત્રિસ્ત્રિસ્ , તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ। દેવસત્રં હ ખલુ વા એતદ્ યદ્ એષ ત્રયસ્ત્રિંશદ્રાત્રઃ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ દેવતાઃ। દેવતા વા ઋદ્ધિકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। તા એતદ્ અયનમ્ અપશ્યન્। તદ્ ઉપાયન્। તતો વૈ તાસામ્ અહ્નૈવૈકાર્ધ્નોદ્ અહ્નૈકાહ્નૈકા । સા હ ખલુ વૈ શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં, સ લોકાનાં પુણ્યતમો યમ્ એતેન દેવતા આર્ધ્નુવન્। સા યા શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં, યો લોકાનાં પુણ્યતમો, યમ્ એતેન દેવતા આર્ધ્નુવંસ્, તમ્ ઋધ્નવામેતિ। તસ્માદ્ એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ

અથૈતે પઞ્ચાહા ભવન્તિ - પઞ્ચ વૈ જયાઃ। પઞ્ચભિર્ વૈ વ્યાહૃતિભિર્ ઇદં દેવા અજયંસ્ - તદ્ યાવતેદં દેવા અજયંસ્ તાવતા જયામેતિ। પાંક્તો યજ્ઞઃ। યાવતી યજ્ઞસ્ય માત્રા તામ્ આપ્નવામેતિ। પાંક્તાઃ પશવઃ। યાવતી પશૂનાં માત્રા તાવતા નઃ પશવો ઽવરુદ્ધા ઉપતિષ્ઠાન્તા ઇતિ। પાંક્તમ્ અન્નાદ્યં, યાવત્ય્ અન્નાદ્યસ્ય માત્રા તાવતા નો ઽન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધમ્ ઉપતિષ્ઠાતા ઇતિ। અથ સ્માહુઃ કાપેયા - અનૃતૌ વા એષ પ્રતિષ્ઠિતો યત્ ષડહઃ। પઞ્ચાહો વા ઋતૌ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ। વસન્તો વૈ પ્રથમ ઋતૂનાં, ગ્રીષ્મો દ્વિતીયો, વર્ષાસ્ તૃતીયાશ, શરચ્ ચતુર્થી, હેમન્તઃ પઞ્ચમશ્, શિશિરષ્ ષષ્ઠઃ। સ એષ શ્રેષ્ઠ ઋતૂનાં યદ્ ધેમન્તઃ પીવગુઃ પીવત્સઃ। તમ્ અનુ પઞ્ચાહઃ પ્રતિતિષ્ઠન્ન્ એતિ। અથૈષ પરિચક્ષ્યૈવ યચ્ છિશિરઃ કૃશગુઃ કૃશપુરુષઃ। તમ્ અનુ ષડહઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ। સ ય શ્રેષ્ઠ ઋતૂનાં હેમન્તસ્ તસ્ય પ્રતિષ્ઠામ્ અનુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો ઽયામેતિ। તસ્માદ્ એતત્ પઞ્ચાહવિધમ્ ઉપયન્તિ। વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરપ્રાયણા હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ। એત હ વૈ શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમા યે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ। તે યે શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમાસ્ તૈર્ ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। ત ઉ વિરાજં સંપન્નાઃ। તદ્ ઉ વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ આરભન્તે। તામ્ આન્તં નાવસૃજેયુઃ। બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। સં હ્ય્ ઋદ્ધિસ્, સં પન્થાઃ। શ્યૈતનૌધસે બ્રહ્મસામની ભવતઃ પ્ર સ્પષ્ટમ્ આજિમ્ અનુશૂકરવામેતિ। તદ્ યત્ તૃતીયે ઽહનિ રથન્તરં સંપદ્યેત તદ્ વૈરૂપમ્ ઉપેયુઃ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્, અદો બૃહદ્, ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં વૈરૂપમ્। એતયોર્ એવ સામ્નો રસમ્ એતે। અથ હ વૈ નિષ્કરણીયા ઇતિ બ્રાહ્મણાઃ પૂર્વિણસ્ સત્રં નિષેદુઃ। તેષાં હ સ્મ વાસિષ્ઠસ્ સાત્યહવ્ય આસદ્ય સોમં ભક્ષયિત્વા પ્રધાવતિ। તે હાભિશસ્તિં ચક્રિરે - કથં નુ નો દીક્ષિતાનામ્ અદીક્ષિતાસ્ સોમં ભક્ષયેયુર્ ઇતિ। તે હૈતદ્ એકમ્ અહર્ વૈરૂપમ્ ઉપેયુઃ। સ હ પુનર્ આસદ્ય તૂષ્ણીમ્ એવેક્ષમાણો નિષસાદ। તં હોચુઃ કથં નુ સર્પસિ કથં નુ ભક્ષયસીતિ। સ હોવાચ સત્રિણો વા અભૂત દીર્ઘસોમો વાવ વઃ પુરાભૂદ્ ઇતિ। તદ્ યત્ તૃતીયે ઽહનિ વૈરૂપમ્ ઉપયન્તિ, સત્રિતાયા એવ। તે વા એતે સામની અન્યદન્યદ્ અહર્ ઉપપદ્યમાને ઇતઃ। યત્ર ગવિ રથન્તરં સંપદ્યેત --

-- તદ્ ધોતારં બ્રૂયાદ્ ઉભે રૂપે શંસ યચ્ ચ રાથન્તરં યચ્ ચ બાર્હતમ્ ઇતિ। યત્રાયુષિ બૃહત્ સંપદ્યત તદ્ ધોતારં બ્રૂયાદ્ ઉભે રૂપં શંસ યચ્ ચ બાર્હતં યચ્ ચ રાથન્તરમ્ ઇતિ। યદ્ ઉભે રાથન્તરે અહની સંપદ્યેયાતામ્। પૂર્વસ્યાહ્નસ્ સૌભરમ્ ઉક્થેષુ બ્રહ્મસામં કુર્યુર્ યદ્ય્ ઉભે બાર્હતે અહની સંપદ્યેયાતામ્। ઉત્તરસ્યાહ્નઃ કણ્વરથન્તરં માધ્યન્દિને પવમાને પ્રોહેયુઃ। પ્રજા વા એષા બૃહદ્રથન્તરયોર્ યદ્ એત સામની। તદ્ યદ્ એવમ્ ઉપયન્ત્ય્ અજામિતાયા એવ। અથૈષ વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્રો ભવતિ પ્રાજાપત્યમ્ અહર્ -- અહોરાત્રે વૈ કૃત્સ્નઃ પ્રજાપતિઃ - કૃત્સ્નં પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નવામ, કૃત્સ્નો નઃ પ્રજાપતિર્ ઉપેતો ઽસદ્ ઇતિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતં વિશ્વજિતમ્ અતિરાત્રમ્ ઉપયન્તિ। પ્રજાપતિં હ્ય્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચસ્ ત્રયઃ પઞ્ચાહા ભવન્તિ, નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતા દ્વાદશાહવતીર્ ભવન્તિ, યૈવાસૌ દ્વાદશાહવતીનાં પ્રશંસા સા ન ઉપાપ્તાસદ્ ઇતિ। ઇદમ્ ઇવ ત્વ્ અત્રોપાધીયતે। તા વા ત્વૈ પુરસ્તાદ્ ઉપેયુસ્ તા વોપરિષ્ટાત્। યદિ પુરસ્તાદ્ ઉપેયુઃ પ્રાયણીયસ્યૈવાહ્નો ઽછંબટ્કારાય। તદ્ ઇવ ત્વ્ અત્ર પરિચક્ષતે યદ્ વાચમ્ ઓહિષીં દશમેનાહ્ના સંપાદ્ય તસ્યૈ વિકૃષ્ટાયૈ વાચો ઽપ્રતિષ્ઠિતાયા ઉદૃચમ્ અશ્નુવતે। યદ્ એવ તત્ર પ્રાયણીયરૂપં મન્યેરંસ્ તદ્ એવ તત્ર કુર્યુઃ। પ્રત્નવત્ પ્રેતિવત્ સંપન્નાયૈ વાચો વિકૃષ્ટાયૈ પ્રતિષ્ઠાયા ઉદૃચમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। અથૈષ વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્રો ભવતિ પ્રાજાપત્યમ્ અહર્ - અહોરાત્રે વૈ કૃત્સ્નઃ પ્રજાપતિઃ - કૃત્સ્નં પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નવામ કૃત્સ્નો નઃ પ્રજાપતિર્ ઉપેતો ઽસદ્ ઇતિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતં વિશ્વજિતમ્ અતિરાત્રમ્ ઉપયન્તિ, પ્રજાપતિં હ્ય્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ પઞ્ચાહો ભવતિ, નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતત્ ત્ર્યહવિધં ભવતિ। ત્રયો હ વા ઋતવો ઽનૃતવો ઽન્યે। ગ્રીષ્મો વર્ષા હેમન્ત એતે હ વા ઋદ્ધા ઋતવ, ઉપાશ્લેષગા ઇવાન્યે। તે ય ઋદ્ધા ઋતવસ્ તે ન ઉપાપ્તા અસન્ન્ ઇતિ। ત્રીણિ વાવ છન્દાંસિ, ત્રીણિ સવનાનિ, ત્રયઃ પ્રાણાપાનવ્યાનાસ્, ત્રય ઇમે લોકાઃ। યત્ કિં ચ ત્રિસ્ત્રિસ્ તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ। પઞ્ચૈતે પરસ્તાત્ ત્ર્યહા ભવન્તિ, પઞ્ચાવસ્તાત્। તેનો એવ પઞ્ચાહવિધતાયૈ ન યન્તિ। અથૈષ વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ઽતિરાત્રો ભવતિ પ્રાજાપત્યમ્ અહર્ - અહોરાત્રે વૈ કૃત્સ્નઃ પ્રજાપતિઃ - કૃત્સ્નં પ્રજાપતિમ્ ઋધ્નવામ, કૃત્સ્નો નઃ પ્રજાપતિર્ ઉપેતો ઽસદ્ ઇતિ। તદ્ આહુ - શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ ય એતં વિશ્વજિતમ્ અતિરાત્રમ્ ઉપયન્તિ, પ્રજાપતિં હ્ય્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પઞ્ચ ત્ર્યહા ભવન્તિ નિહ્નવાયૈવાનાર્ત્યૈ શિવત્વાય શાન્ત્યૈ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

ત્રિમાત્રં વા એતત્ સત્રં, તેન યર્દ્ધિસ્ સૈવર્દ્ધિઃ। યૌ હ ખલુ વૈ દ્વૌ માસાવ્ ઋતોસ્ સર્દ્ધિઃ। ઋતુર્ ઉ પ્રત્યક્ષં સંવત્સરસ્યર્દ્ધિઃ। અથ યસ્ તૃતીયો માસસ્ ત્રયોદશસ્ય સ માસ ઋદ્ધિઃ। સંવત્સરં વા એતદ્ ઈત્સન્તિ સંવત્સરમ્ ઈપ્સન્તિ યદ્ યજન્તે યત્ સત્રમ્ આસતે। ન હિ કિં ચન બહિસ્ સંવત્સરાદ્ અસ્તિ। સ્વારાજ્યં વા એતા રાત્રયો યદ્ એકોનપઞ્ચાશચ્, ચતુર્વિંશતિઃ પરસ્તાદ્ અહાનિ ચતુર્વિંશતિર્ અવસ્તાત્। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સર એવૈષ ઉભયતઃ પર્યૂઢઃ। તસ્ય યન્ મધ્યે ઽહસ્ તત્ સ્વારાટ્, સ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ, તત્ સ્વારાજ્યં ગચ્છન્તિ, તદ્ અન્યસ્યાનનુયાના ભવન્તિ। તા વા એતા રાત્રયસ્ સંપદ્યન્તે જગતીમ્ એવ । પશવો વૈ જગતી। તેનૈતત્ સત્રં પશવ્યમ્, ઉપો વિરાજં ગચ્છન્તિ। તદ્ ઉ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છન્તિ। એકોના વિરાડ્, ઊનં તત્ સ્ત્રિયૈ યતસ્ સા પ્રજાયતે, તેનો પ્રજનનમ્। ગાયત્રીમ્ ઉ દીક્ષોપસદ્ભિશ્ચ સુત્યાભિશ્ ચ સંપદ્યતે। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। તેનૈતત્ સત્રમ્ આયુષ્યમ્। તેજો વૈ ગાયત્રી। તત્ તેજસ્વિનો બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ ગાયત્રી। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યે જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

આદિત્યાશ્ ચ વા અઙ્ગિરસશ્ ચ સ્વર્ગે લોકે ઽસ્પર્ધન્ત। ત આદિત્યા અકામયન્ત - વયં પૂર્વે સ્વર્ગં લોકં ગચ્છેમેતિ। ત એતદ્ અયનમ્ અપશ્યંસ્ તદ્ ઉપાયન્। તતો વા આદિત્યાઃ પૂર્વે સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્ન્, અહીયન્તાંગિરસઃ। સા હ ખલુ વૈ શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં સ લોકાનાં પુણ્યતમો યમ્ એતેનાદિત્યા અગચ્છન્। સા યા શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં યો લોકાનાં પુણ્યતમો યમ્ એતેનાદિત્યા અગચ્છંસ્ તં ગચ્છામેતિ, તસ્માદ્ એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ। વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરપ્રાયણા હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

અથૈતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ। એતે હ વૈ શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમા યે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ। તે યે શિવાશ્ શાન્તાઃ પથ્યા સ્તોમાસ્ તૈર્ ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇદિ। ત ઉ વિરાજં સંપન્નાઃ। તદ્ ઉ વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ આરભન્તે। બૃહદ્રથન્તરે સામની ભવતઃ। સા હ્ય્ ઋદ્ધિસ્ સ પન્થાઃ। શ્યૈતનૌધસે બ્રહ્મસામની ભવતઃ, પ્ર સ્પષ્ટમ્ આજિમ્ અનુશૂકરવામેતિ। અથૈતે ષડ્ અતિરાત્રા ભવન્તિ। ષડ્ વૈ પુરુષે પાપ્માનસ્ ષડ્ વિષુવન્ત સ્વપ્નશ્ ચ તન્દ્રી ચ મન્યુશ્ ચાનશનયા ચાક્ષકામ્યા ચ સ્ત્રીકામ્યા ચ। તાન્ એવૈતૈર્ અપઘ્નતે તાન્ અતિતરન્તિ। અથૈતે ત્રયસ્ ત્ર્યહા ભવન્તિ। નવાહાનિ। નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ। પ્રાણાનામ્ એવૈષા સં મા પ્રાણાનામ્ ઋદ્ધિઃ। અથૈતદ્ વૈરાજપૃષ્ઠં દશમમ્ અહર્ ભવતિ। નાભિર્ હ સા, તદ્ વા અતદ્ આક્ષિત્સદ્ અહર્ એતેષ્વ્ અહસ્સુ નિયુક્તમ્। યસ્માદ્ એતદ્ આક્ષિત્સદ્ અહર્ એતેષ્વ્ અહસ્સુ નિયુક્તં, તસ્માદ્ આક્ષિત્સતી નાભિઃ પ્રાણેષુ નિયુક્તા। પ્રાણતો હ્ય્ એનામ્ અનૂદનિત્ય્ અપાનતો ઽન્વપાનિતિ। તદ્ એતેષામ્ અહ્નાં દશમં ભવતિ - દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

તદ્ વૈરાજપૃષ્ઠં ભવત્ય્ - અન્નં વૈ વૈરાજમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ ઉક્થ્યં ભવતિ - પશવો વા ઉક્થ્યાન્ય્ અન્નં પશવો - ઽભિપૂર્વસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તત્ ષોડશિમદ્ ભવતિ - વજ્રો વૈ ષોડશ્ય્, અન્નં વિરાડ્ - વજ્રેણૈવાન્નાદ્યં પરિગૃહ્ણન્તિ। તદ્ એકવિંશં ભવતિ - દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં ક્ષત્રમ્। ક્ષત્રિય ઉ વા અન્નાદ્યસ્ય પ્રદાતા। સ યો ઽન્નાદ્યસ્ય પ્રદાતા સ નો ઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છાદ્ ઇતિ। અથૈતે ચત્વારસ્ ત્રિયહા ભવન્તિ દ્વાદશાહાનિ। દ્વાદશ વૈ સંવત્સરસ્ય પૌર્ણમાસ્યઃ। પૌર્ણમાસીનામ્ એવૈષા સંમા પૌર્ણમાસીનામ્ ઋદ્ધિઃ। અથૈષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠાનિ। વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠાનિ। તચ્ છ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ રોહન્તિ, તદ્ ઉ સત્રિણો ભવન્તિ। અથૈતે ચત્વાર ઉત્તરે ત્ર્યહા ભવન્તિ દ્વાદશો એવાહાનિ। દ્વાદશ વૈ સંવત્સરસ્યામાવાસ્યાઃ। અમાવાસ્યાનામ્ એવૈષા સંમામાવાસ્યાનામ્ ઋદ્ધિઃ। દ્વાદશૈતાનિ પરસ્તાત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્યાહાનિ ભવન્તિ, દ્વાદશાવસ્તાત્। તસ્માત્ સમાવતીસ્ સંવત્સરસ્ય પૌર્ણમાસ્યશ્ ચામાવાસ્યાશ્ ચ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

આદિત્યાશ્ ચ વા અઙ્ગિરસશ્ ચ સ્વર્ગે લોકે ઽસ્પર્ધન્ત। તે આદિત્યાઃ પૂર્વે સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્। તે ઽઙ્ગિરસો ઽકામયન્ત - વયમ્ અપિ તં લોકં ગચ્છેમ યમ્ આદિત્યા અગ્મન્ન્ ઇતિ । તે યેન યેનૈવાયનેનાયંસ્ તતસ્તત એનાન્ પ્રત્ય્ અપાનુદન્ત। તાન્ હ પરશ્ ચત્વારિંશાનિ વર્ષાણિ પ્રત્ય્ એવ નુનુદિરે। ત એતદ્ અયનમ્ અપશ્યન્। તદ્ એવ સદન્ યથાવિધમ્ ઇવ તદ્ ઉપાયન્। તતો વા અંગિરસસ્ તં લોકમ્ અગચ્છન્ યમ્ આદિત્યાઃ। સા હ ખલુ વૈ શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં સ લોકાનાં પુણ્યતમો યમ્ એતેનાંગિરસો ઽગચ્છન્। સ યો શ્રેષ્ઠર્દ્ધીનાં યો લોકાનાં પુણ્યતમો યમ્ એતેનાંગિરસો ઽગચ્છંસ્ તં ગચ્છામેતિ

તદ્ યે હ વા એત આદિત્યસ્યોદઞ્ચો રશ્મયસ્ ત આદિત્યા, યે દક્ષિણાસ્ તે ઽઙ્ગિરસઃ। તે હૈત આદિત્યાશ્ ચાંગિરસશ્ ચ સલોકાઃ। સલોકો હ વા આદિત્યૈશ્ ચાંગિરોભિશ્ ચ ભવતિ, ય એવં વેદ। અથૈતૌ દ્વૌ ત્ર્યહૌ ભવતષ્ - ષડ્ અહાનિ। ષડ્ વા ઋતવઃ। ઋતુષ્વ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અથૈતૌ દ્વાવ્ ઉત્તરૌ ત્ર્યહૌ ભવતષ્ - ષડ્ ઉ એવાહાનિ। અભિપૂર્વમ્ એવ તદ્ ઋતુષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અથૈતે ષડ્ અતિરાત્રા ભવન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાઃ। અથૈતે ત્રયસ્ ત્ર્યહા ભવન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાઃ। અથૈતે ચત્વારસ્ ત્ર્યહા ભવન્તિ દ્વાદશાહાનિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। માસા એવ તદ્ ભૂત્વા મધ્યતસ્ સંવત્સરમ્ અતીત્ય સ્વર્ગં લોકં રુરુહુઃ

અથૈતા દ્વાદશાહવતીર્ ભવન્તિ, યૈવાસૌ દ્વાદશાહવતીનાં પ્રશંસા સા ન ઉપાપ્તાસદ્ ઇતિ। અથૈતાનિ ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસ્ય્ ઉપયન્તિ। ચતુરુત્તરા વૈ વાચો રોહાઃ। વાચમ્ એવૈતે રોહન્તિ। અથો ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। તદ્ યદ્ એતાનિ ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસ્ય ઉપયન્તિ, ચતુષ્પદામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। અથૈતાનિ દ્વિયન્તરાણ્ય્ ઉપાહરન્તિ। ચતુરુત્તરાણિ દ્વિયન્તરાણિ। ન હ વૈ તાવચ્ છ્રિયમ્ અશ્નુતે યાવદ્ દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ન ગચ્છતિ। તદ્ યદ્ એતાનિ દ્વિયન્તરાણ્ય્ ઉપાહરન્તિ ચતુરુત્તરદ્વિયન્તરાણિ દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છામેતિ। અથૈતાન્ય્ અષ્ટાન્તરાણ્ય્ ઉપાહરન્તિ ચતુરુત્તરદ્વિયન્તરાણિ સર્વાણિ, ચતસ્રો દિશશ્ ચત્વારો ઽવાન્તરદેશા, દિશાં સ ઉપરિષ્ટાલ્ લોકો યઃ પુણ્યસ્, સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાય સ્વર્ગં લોકં ગચ્છામેતિ। અતૈતાનિ પઞ્ચ સન્ધિષામાનિ ભવન્તિ - રથન્તરં જરાબોધીયં શ્રુધીયં નાનદગૌરિવીતે ઇતિ। એતદ્ ધ વા એકં પ્રજ્ઞાતં સન્ધિષામ યદ્ રથન્તરમ્। તદ્ યદ્ એકં પ્રજ્ઞાતમ્ --

--સન્ધિષામ તેન ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। અથો વાગ્ વૈ રથન્તરં, વાગ્ આશ્વિનં, વાગ્ વૈ વાચં પ્રતિ વિભવિતુમ્ અર્હતિ, ઇયં વાગ્ વાચં પ્રતિ વિભાદ્ ઇતિ। એતદ્ ઉ હ વૈ દ્વિતીયં પ્રજ્ઞાતં સન્ધિષામ યજ્ જરાબોધીયમ્। તદ્ યદ્ દ્વિતીયં પ્રજ્ઞાતં સન્ધિષામ તેન ન સ્તુતમ્ અસદ્ ઇતિ। અથ શ્રુધીયં કીર્તિમત્। સામવૃક્તિર્ ઉ સન્ધિષામની। તદ્ યદ્ આભ્યાં સન્ધિષામભ્યામ્ અવૃક્ષ્મહિ તન્ નો ઽસ્ય લોકવતસ્ સામ્નઃ પશવો લોકમ્ અનૂપતિષ્ઠાન્તા ઇતિ। અથ નાનદગૌરિવીતે લોકવતી સામની ભૂયાસં નો લોકમ્ અનૂપતિષ્ઠાતા ઇતિ। તદ્ આહુસ્ ત્રિર્ એવાશ્વિનં શસ્તવ્યં, ત્રિષત્યા વૈ વાક્। ત્રય ઇમે લોકાઃ। યદ્ અતિરાત્રે ઽતિરાત્ર આશ્વિનં શંસેદ્ વિકર્ષસ્ સ વાચઃ। હોતારં બ્રૂયાદ્ આશ્વિનક્રતૂન્ એવાન્યેષ્વ્ અતિરાત્રેષુ શંસસ્ ત્રિર્ એવાશ્વિનં શસ્તવ્યમ્ ઇતિ, પ્રાયણતો મધ્યત ઉદયનતઃ। એતદ્ ધ વૈ સમૃદ્ધમ્ આશ્વિનં યદ્ રથન્તરેણ સંપદ્યતે। યદ્ય્ એકેન સંપદ્યેત રથન્તરમ્ એવ પ્રાયણતો મધ્યત ઉદયનતો, યદિ દ્વાભ્યાં રથન્તરમ્ એવ પ્રાયણતો મધ્યત ઉદયનતો, યદિ ત્રિભી રથન્તરમ્ એવ પ્રાયણતો મધ્યત ઉદયનતો, ન ચતુર્ભિસ્ સંપદ્યતે, નો એવ પઞ્ચભિઃ

અથૈતા એણ્ય એકકૃષ્ણાઃ। એણ્યો હ વૈ નામૈતા રાત્રયઃ। તાસુ કૃષ્ણો ઽપિ મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। તં વા ત્વૈ પુરસ્તાદ્ ઉપેયુસ્ તં વોપરિષ્ટાત્। યદિ પુરસ્તાદ્ ઉપેયુઃ, પુંસ્પૃણેત્રા અસન્ન્ ઇતિ, યદ્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ - પશ્ચાદ્ વૈ પુમાન્ યોષાયાં રેતો દધાતિ - રેતોધેયાય। પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર એકો ઽસૃજ્યત નાન્યં દ્વિતીયં પશ્યમાનઃ। સ ઐક્ષતાહં વાવ પ્રથમો ઽજનિષ્ય, અહં શ્રેષ્ઠો ઽસ્મ્ય્, અસ્તિ સ્વિન્ મદ્ ઇહાન્યા3 ઇતિ। સ વ્યૈક્ષત। સો ઽન્યદ્ આત્મનો ઽધ્ય્ ઉત્તરતો જ્યાયસ્ તિષ્ઠદ્ અપશ્યત્। તદ્ અપૃચ્છત્ કિમ્ ઇદમ્ અસિ, યદ્ ઇદમ્ અસીતિ। બ્રહ્મ વા અસ્મીત્ય્ અબ્રવીત્। તદ્ અબ્રવીદ્ - આવં વાવ પ્રથમાવ્ અજનિષ્વહ્ય્ , આવં શ્રેષ્ઠૌ સ્વસ્, સંસૃજ્યાવહૈ, સહાસાવેતિ। નેત્ય્ અબ્રવીત્। પાપ્મગૃહીતો વા અસીતિ। સ મે ક્વ સ પાપ્મેતિ। એષ તે શીર્ષન્ન્ ઇતિ। તં વૈ મે ઽવજહીતિ। તથેતિ। તમ્ અવાહન્। તં ગ્રીવાસ્વ્ અસિનાત્। તં સમપીડયત્। તદ્ એતત્ પરિગૃહીતકમ્ ઇવાવજહીતિ। તમ્ અવાહન્। તં નીવ્યામ્ અસિનાત્। તં સમપીડયત્। તદ્ એતત્ પરિગૃહીતકમ્ ઇવાવજહીતિ। તમ્ અવાહન્। તં કુલ્ફયોર્ અસિનાત્। તં સમપીડયત્। તદ્ એતત્ પરિગૃહીતકમ્ ઇવાવૈવ જહીતિ। તમ્ અવાહન્ - પદાભિતિષ્ઠેતિ। તં પદાભ્યતિષ્ઠત્

સ એવૈષ પદોર્ ઉચ્છંખઃ। ત્રેધા વિચ્છિંદ્ધીતિ। તં ત્રેધા વ્યચ્છિનત્। સૈવાસ્ય શ્રીર્ અભવદ્ - ગૌસ્ તૃતીયં સ્વપ્નસ્ તૃતીયં છાયા તૃતીયમ્। તસ્માદ્ એતાનિ શ્રેષ્ઠસ્ય ભૂયિષ્ઠાનિ। ભૂયિષ્ઠાઃ પશવો, જ્યેષ્ઠા છાયા, સ્વપિતિ। સ ઐક્ષત -- યં મ ઇમં પાપ્માનમ્ અવોચદ્ ધન્તેમમ્ અપૈવ છિનદા ઇતિ। સ એતદ્ એવ બ્રહ્માષ્ટધા વ્યૌહત્। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। બ્રહ્મ ગાયત્રી। બ્રહ્મૈવ તદ્ અષ્ટધા વ્યૌહત્। તમ્ અષ્ટાભિસ્ ત્રિવૃદ્ભિઃ પરાઞ્ચમ્ અપૌહત્। તમ્ અષ્ટાભિઃ પઞ્ચદશૈઃ પરાઞ્ચમ્ અપૌહત્। તમ્ અષ્ટાભિઃ સપ્તદશૈઃ પરાઞ્ચમ્ અપૌહત્। તમ્ અષ્ટાભિર્ એકવિંશૈઃ પરાઞ્ચમ્ અપૌહત્। તમ્ અષ્ટાભિસ્ ત્રિણવૈઃ પરાર્ધમ્ અગમયત્। તમ્ અષ્ટાભિસ્ ત્રયસ્ત્રિંશૈર્ અપૈવાછિન્દત્। સ એવૈષ ઉપરિષ્ટાદ્ અતિરાત્રઃ। પાપ્મા હાસ્યૈષો ઽપોઢઃ। અથો એષ વૈ પ્રજાપતિર્ યો ઽસૌ તપતિ। સ એષો ઽપહતપાપ્મા તપતિ। તસ્ય છાયા નાસ્તિ। તસ્માદ્ ઉ છાયામ્ અભિ ચ ષ્ઠીવેદ્ અભિ ચ મેહેત્। પાપ્માનમ્ એવ તદ્ ધતે। સુપ્ત્વોદકમ્ આચામેત્। પાપ્માનમ્ એવ તદ્ ધતે। ગામ્ ઉપાષ્ટાં હનીત। પાપ્માનમ્ એવ તદ્ ધતે। તે ય એવં વિદ્વાંસ એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ, સર્વમ્ એવ પાપ્માનમ્ અપહત્યોત્તિષ્ઠન્તિ। ઈશ્વરા હ ત્વ્ અપશવો ભવિતોઃ - પશવો વા ઉક્થાનિ - પશૂન્ હિ સ તત્રાપ્ય્ અપૌહત્। તે યે શ્રીકામા સ્યુસ્ ત એતા રાત્રીર્ ઉપેયુઃ। એતા હ સ્મ વૈ તત્ પુરા કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મણા શ્રીકામા ઉપયન્તિ। તે હાગાવો ઽભદ્રા આસુઃ। સજાતેષુ હૈવૈષાં પશવ આસુઃ। તતો હ સ્મૈવ ગોરુહાયાગતાય ગામ્ ઉપાઞ્જન્તિ। તતો દેયાય દદુઃ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ ન તાં વદેદ્ યા પરિચક્ષા। યદાકામીના વૈ શ્રિયાં પશવો, યદાકામીનં વિત્તં , પશુમન્તશ્ ચ ભવિષ્યામ, શ્રેષ્ઠાશ્ ચ રાત્સ્યામશ્ ચેત્ય્ એવં મન્યમાના એતા રાત્રીર્ ઉપેયુર્ ઇતિ। તથા હૈવ ભવતિ। વૈશ્વાનર ઉદયનીયો ઽતિરાત્રો ભવતિ। વૈશ્વાનરોદયના હ્ય્ અહીનાસ્ સોમાઃ

ગવામયનશેષઃ
સાવિત્રં પૂર્વેદ્યુઃ પશુમ્ આલભન્તે। સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા। સવિતૃપ્રસૂતા એવૈતત્ સંવત્સરમ્ આરભન્તે। કો હ્ય્ એતમ્ અર્હત્ય્ અપ્રસૂત આરભમ્। પ્રાજાપત્યં શ્વો ભૂત આલભન્તે। પ્રજાપતિશ્રેષ્ઠા વૈ દેવાઃ। શ્રેષ્ઠત એવૈતદ્ દેવતાઃ પ્રીણન્તિ। યો વૈ શ્રેષ્ઠમ્ અરાધયિત્વાથાન્યાન્ ઈપ્સતિ, સર્વે વાવ સ્ય તે ઽરાધિતા ભવન્તિ। અથ ય શ્રેષ્ઠં રાધયિત્વાથાપ્ય્ અન્યાન્ નાદ્રિયતે, સર્વે વાવ તસ્ય ત ઇષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ। પ્રજાપતિશ્રેષ્ઠા વૈ દેવાઃ। શ્રેષ્ઠત એવૈતત્ સર્વા દેવતાઃ પ્રીણન્તિ। શ્વેતો લોમશસ્ તૂપરો લપ્સુગ્ય્ અન્યતોદઞ્ ચતુષ્પાદ। યચ્ શ્વેતો લોમશસ્, તદ્ અવીનાં રૂપમ્। યત્ તૂપરસ્ તદ્ અશ્વાનામ્। યલ્ લપ્સુગી, તત્ પુરુષાણામ્। યદ્ અન્યતોદંસ્, તદ્ ગવામ્। યદ્ અજસ, તદ્ અજાનામ્। સર્વેષાં વા એષ પશૂનાં મેધઃ। સર્વેષામ્ એવૈતત્ પશૂનાં મેધેન સંવત્સરં પિતરં પ્રજાપતિં પ્રીણયન્તિ। સ એનાન્ પ્રીતઃ પ્રીણાતિ।
દેવા વા ઋદ્ધિકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત

સ ઇન્દ્ર એતામ્ અષ્ટકામ્ અપશ્યત્। તસ્યામ્ અદીક્ષત। સ એકયાશ્નુત। યદ્ એકયાશ્નુત તદ્ એકાષ્ટકાયા એકાષ્ટકાત્વમ્। તે ય એવં વિદ્વાંસો દીક્ષન્તે સર્વ એવાશ્નુવતે, સર્વે વિષુવન્તો ભવન્તિ। વિષુવાન્ હ્ય્ એષો ઽભવત્। તે યત્ પુરસ્તાદ્ દીક્ષેરન્ પિતૃલોકે દીક્ષેરન્। પ્રમાયુકા સ્યુર્ યદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ દીક્ષેરન્। યથાપૂર્વં પલાયિતમ્ ઈપ્સેત્ તં વાપ્નુયાત્ તં વા ન તાદૃક્ તત્। ત એતસ્યામ્ એવાષ્ટકાયાં દીક્ષેરન્। તદ્ યથા રથમ્ ઉપસ્થિતમ્ આતિષ્ઠેદ્ ધસ્તિનં વા નિષાદિતં તથા। તદ્રિયઞ્ચ સત્રિણ ઇતિ વૈ પૃચ્છન્તિ। નાર્વાઞ્ચો ન પરાઞ્ચઃ। તિર્યઞ્ચો હ વા એતે। નો હ વા અસાવ્ આદિત્યો ઽર્વાઙ્ ન પરાઙ્, તિર્યઙ્ ઉ હ વા એષ। ષડ્ વા એષ માસો દક્ષિણૈતિ, ષડ્ ઉદઙ્। યાન્ દક્ષિણૈતિ તે પિતૃદેવત્યા, યાન્ ઉદઙ્ તે દેવદેવત્યાઃ

એતં વા એત આરભ્ય યન્તીન્દ્રં પ્રજાપતિં વિપ્રં પદમ્ ઋતુપાત્રં વિશ્વાન્ દેવાન્ સ્વર્ગં લોકમ્। એતસ્ય વા એત આવૃતમ્ અન્વાવર્તન્ત। ત એતસ્ય વિમુક્તિમ્ અનુ વિમુચ્યન્તે। તસ્યૈષા પરિચક્ષા યદ્ અપક્ષીયમાણે સુત્યાં ગચ્છન્ત્ય્ અપક્ષીયમાણ ઉદૃચમ્ અશ્નુવતે। દ્વાદશ દીક્ષાઃ કુર્વીરંસ્ તિસ્ર ઉપસદઃ। તેનૈતદ્ ઉભયમ્ ઉપાપ્નુવન્તિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ ઉપા હૈવૈતેનૈતદ્ ઉભયમ્ આપ્નુવન્તિ। સેવ તુ પરિચક્ષા યદ્ અપો ઽનભિનન્દન્તશ્ શિશિરે ઽવભૃથમ્ અભ્યવયસ્તિ(?)। સમ્ ઇવ કોપયતિ હિમઃ। સ ય એનાંસ્ તથા ચક્રુષો ઽનુવ્યાહરેદ્ ઇતિ વેતિ વા ભવિષ્યન્તીતિ તથા હૈવ સ્યુઃ। યૈવાસૌ ફાલ્ગુનસ્યામાવાસ્યા તસ્યા ઉપરિષ્ટાત્ પઞ્ચાહ - ષડહે દીક્ષેરન્। યો વૈ શ્રેયસો નિયાનેનૈતીદમ્ અયાસીદ્ ઇદમ્ અયાસીદ્ ઇતિ ન વૈ સ રિષ્યતિ, શ્રેયસો વા એતે નિયાનેન યન્તિ ય આદિત્યસ્ય, તે સ્વસ્ત્ય્ અરિષ્ટા ઉદૃચમ્ અશ્નુવતે, તે તદ્ ગચ્છન્તિ યત્રૈષ આદિત્યો ગચ્છતિ, તત્ તે તદ્ ગત્વૈતસ્યૈવાયનેન પુનર્ આયન્તિ

ગાવો વા એતદ્ અગ્રે સત્રમ્ આસતાન્નાદ્યમ્ અવરુરુત્સમાનાઃ। તા દશમે માસ્ય્ ઉદતિષ્ઠન્ સર્વમ્ અન્નાદ્યમ્ અવારુત્સ્મહીતિ મન્યમાનાઃ। ત એતા શૃંગિણીઃ। તાસાં ત્વા ઇવાબ્રુવન્ - સર્વાન્ એવૈતાન્ દ્વાદશ માસઃ સમાપયામેતિ। તા અતિપ્રાયુઞ્જત। તાસાં દ્વાદશે માસિ શૃંગાણિ પ્રાવર્તન્ત। તા એતાસ્ તૂપરાઃ। તસ્માત્ સત્રિણો દ્વાદશે માસ્ય્ અપિ શિખાઃ પ્રવપન્તે। ગવાં હિ તર્હ્ય્ અનુરૂપા ભવન્તિ। તા ઉદતિષ્ઠન્ન્ અરાત્સ્મેત્ય્ આપ્ત્વા સત્રમ્ આપ્ત્વા સર્વમ્ અન્નાદ્યમ્। તસ્માદ્ એતાસ્ સર્વાન્ દ્વાદશ માસ ઉત્તિષ્ઠન્તિ પ્રર્ત્વાપિ વાર્ષિકાવ્ અપિ શૈશિરૌ। સત્રાભિજિતં હ્ય્ આસામ્ અવરુદ્ધં હ્ય્ આસામ્। તે ય એવં વિદ્વાંસો દ્વાદશ માસઃ સમાપયન્તિ, સર્વમ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવરુધ્યોત્તિષ્ઠન્તિ। આત્મદક્ષિણં હ ખલુ વૈ સત્રમ્। લોમૈવ પ્રથમાભ્યામ્ ઉપસદ્ભ્યામ્ સ્પૃણ્વતે, ત્વચં દ્વિતીયાભ્યાં, માંસં તૃતીયાભ્યામ્, અસ્થિ ચતુર્થીભ્યાં, મજ્જાનં પઞ્ચમીભ્યામ્। યદ્ એવૈષાં તત્ર કિં ચાસ્પૃતં ભવતિ, તદ્ એવ ષષ્ઠીભ્યાં સ્પૃણ્વતે। તે શુદ્ધાઃ પૂતા મેધ્યાશ્ શુચયો ભૂત્વા દેવલોકમ્ અપિયન્તિ

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽકામયત - બહુ સ્યાં, પ્રજાયેય, ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ તપો ઽતપ્યત। સ એતં વૈશ્વાનરં પ્રાયણીયમ્ અતિરાત્રમ્ અપશ્યત્। તસ્માદ્ અહોરાત્રે પ્રાજનયત્। અહોરાત્રયોઃ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ યદ્ એષ વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રો ભવત્ય્ અહોરાત્રે એવૈતસ્માત્ પ્રજનયન્ત્ય્, અહોરાત્રયોઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। સો ઽકામયત્ પ્રૈવ જાયેયેતિ। સ એતસ્માદ્ એવ વૈશ્વાનરાત્ પ્રાયણીયાદ્ અતિરાત્રાત્ ત્ર્યહં નિરમિમીત, અગ્નિષ્ટોમાદ્ એવ જ્યોતિર્ નિરમિમીત, ઉક્થ્યેભ્યો ગાં, રાત્ર્યા આયુઃ। તસ્માત્ ત્ર્યહાત્ ત્રીન્ ઋતૂન્ પ્રાજનયત્, ત્રિષ્વ્ ઋતુષુ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ યદ્ એષ ત્ર્યહો ભવતિ ત્રીન્ એવૈતસ્માદ્ ઋતૂન્ પ્રજનયન્તિ, ત્રિષ્વ્ ઋતુષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। સો ઽકામયત્ પ્રૈવ જાયેયેતિ। સ એતમ્ એવ ત્રયહં પરસ્તાત્ પર્યૌહત્। સ ષડહો ઽભવત્। તસ્માત્ ષડહાત્ ષડ્ ઋતૂન્ પ્રજનયત્। ષટ્સ્વ્ ઋતુષુ પ્રત્યતિષ્ઠન્। તદ્ યદ્ એષ ષડહો ભવતિ ષડ્ એવૈતસ્માદ્ ઋતૂન્ પ્રજનયન્તિ, ષટ્સ્વ્ ઋતુષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। સો ઽકામયત પ્રૈવ જાયેયેતિ। સ એતમ્ એવ ષડહં પરસ્તાત્ પર્યૌહત્। તૌ દ્વૌ ષડહાવ્ અભવતામ્। તાભ્યાં દ્વાભ્યાં ષડહાભ્યાં દ્વાદશ માસઃ પ્રજનયદ્, દ્વાદશષુ માસેષુ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ યદ્ એતૌ દ્વૌ ષડહૌ ભવતો દ્વાદશૈવૈતાભ્યાં માસઃ પ્રજનયન્તિ, દ્વાદશસુ માસેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। સો ઽકામયત પ્રૈવ જાયેયેતિ। સ એતાવ્ એવ ષડહૌ પરસ્તાત્ પર્યૌહત્। તે ચત્વારષ્ ષડહા અભવન્। તેભ્યશ્ ચતુર્ભ્યષ્ ષડહેભ્યશ્ ચતુર્વિંશતિમ્ અર્ધમાસાન્ પ્રાજનયચ્, ચતુર્વિંશત્યામ્ અર્ધમાસેષુ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ યદ્ એતે ચત્વારષ્ ષડહા ભવન્તિ, ચતુર્વિંશતિમ્ એવૈતેભ્યો ઽર્ધમાસાન્ પ્રજનયન્તિ, ચતુર્વિંશત્યામ્ અર્ધમાસેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

સ ઇદં સર્વં ભુવનં પ્રજનય્ય્ પૃષ્ઠ્યેન ષહેનાત્મન્ન્ અધત્ત। તદ્ યદ્ એષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ સર્વમ્ એવૈતેન ભુવનં પ્રજનય્યાત્મસુ દધતે। વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠાનિ। વર્ષ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। શ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠાનિ। શ્રિયામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ પૃષ્ઠાનિ। જ્યૈષ્ઠ્ય એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તેજો વૈ પૃષ્ઠાનિ। તેજસ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। પશવો હ ખલુ વા અભિપ્લવષ્ ષડહ, આત્મા પૃષ્ઠ્યઃ। યદ્ અભિપ્લવં ષડહમ્ ઉપેત્યાથ પૃષ્ઠ્યમ્ ઉપયન્તિ પુરુષમ્ એવૈતત્ પશુષ્વ્ અધ્યૂહન્તિ। તસ્માત્ પુરુષ ઉપરિષ્ટાત્ પશૂન્ અધીવ તિષ્ઠતિ। મૂલં હ ખલુ વા અભિપ્લવષ્ ષડહો ઽગ્રં પૃષ્ઠ્યઃ। યત્ અભિપ્લવ ષડહમ્ ઉપેત્યાથ પૃષ્ઠ્યમ્ ઉપયન્તિ તસ્માદ્ ઓષધયો મૂલતો જાયન્તે, ઽગ્રત પચ્યન્તે। પઞ્ચૈતે ષડહા ભવન્તિ। પાંક્તો યજ્ઞઃ। યાવતી યજ્ઞસ્ય માત્રા તસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। સ માસસ્ સંપદ્યતે। સંવત્સરો વૈ માસઃ। માસશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। તસ્ય ત્રિંશદ્ રાત્રયો ભવન્તિ - ત્રિંશદક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ્ય્ એવ તદ્ અન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

પ્રાયણીયમ્ અહર્ ભવતિ। પ્રાયણીયેન વા અહ્ના દેવા સ્વર્ગં લોકં પ્રાયન્। યત્ પ્રાયંસ્ તત્ પ્રાયણીયસ્ય પ્રાયણીયત્વમ્। તદ્ યત્ પ્રાયણીયમ્ અહર્ ભવતિ સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્માદ્ ઉ હૈતસ્યાહ્ન ઋત્વિજા બુભૂષિતવ્યં, સ્વર્ગસ્ય હ્ય્ એતલ્ લોકસ્ય નેદિષ્ઠમ્। તચ્ ચતુર્વિંશં ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ। અર્ધમાસશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। એતદ્ ઉ હ એકે સત્રિણો ઽહર્ ઉપેત્યોત્તસ્થુર્ આપામ સંવત્સરમ્ ઇતિ વદન્તઃ। તે યે કામસમારેફાણા ઇવ સ્યુસ્ ત એતદ્ એવાહર્ ઉપેત્યોત્તિષ્ઠેયુઃ। આપ્તો હૈષાં સંવત્સરો ભવતિ। તસ્ય ત્રીણિ ચ શતાનિ સ્તોત્રિયા ભવન્તિ ષષ્ઠિશ્ ચ તાવતીસ્ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ। રાત્રિશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। તદ્ આહુર્ યત્ સંવત્સરસદસ્ સંવત્સરસ્યાહાનિ સુન્વન્ત આસતે ઽથ કેન રાત્રીર્ આપ્નુવન્તીતિ। સ બ્રૂયાદ્ યાવતીઃ પ્રાયણીયસ્યાહ્ન સ્તોત્ર્યાસ્ તાવતીસ્ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ। પ્રાયણીયસ્યાહ્ન એવ સ્તોત્ર્યાભી રાત્રીર્ આપ્ત્વા અહાનિ સુન્વન્ત આસત ઇતિ। તદ્ ઉક્થ્યં ભવતિ - પશવો વા ઉક્થાનિ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્ય પઞ્ચદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। પઞ્ચદશ વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ। અર્ધમાસશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। ત્રિંશ(ત્) સ્તુતશસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। ત્રિંશન્ માસસ્ય રાત્રયઃ। માસશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ

તદ્ આહુર્ ઈર્મ ઇવ વા એષા હોત્રાણાં યદ્ અચ્છાવાકો, યદ્ અચ્છાવાકમ્ અનુસંતિષ્ઠેતેર્મ ઇવ તુષ્ટુવાના સ્યુર્ ઇતિ। તસ્ય ત્રૈકકુભં બ્રહ્મસામ ભવત્ય્, ઉદ્વંશીયમ્ અચ્છાવાકસામ। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ત્રૈકકુભં, સર્વં પૃષ્ઠરૂપમ્ ઉદ્વંશીયમ્। ઇન્દ્રિયે ચૈવ તદ્ વીર્યે સર્વસ્મિંશ્ ચ પૃષ્ઠરૂપે ઽન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તદ્ વા એનત્ તત્ પ્રાશંસત્। તદ્ આહુર્ - અગ્નિષ્ટોમ એવ કાર્ય ઇતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। એતદ્ ઉ હ વૈ સંવત્સરસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યં પર્વ યન્ માસઃ। તદ્ યત્ સંવત્સરસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યં પર્વ તેન નસ્ સંવત્સર આરબ્ધો ઽસદ્ ઇતિ। ઈશ્વરા હ ત્વ્ અપશવો ભવિતોઃ। - પશવો વા ઉક્થાનિ - તેભ્યો હિ યન્તિ। તસ્ય ત્રીણિ સ્તોત્રાણ્ય્ અષ્ટાચત્વારિંશાનિ કુર્યુર્ ઉભૌ પવમાનૌ બ્રહ્મસામ। તાવતીર્ ઉક્થ્યસ્ય સ્તોત્ર્યાઃ। આપ્નુવન્તિ તં કામં ય ઉક્થ્યે, નો વા અગ્નિષ્ટોમાદ્ યન્તિ। વર્ષ્મ વા અગ્નિષ્ટોમો, વર્ષ્મ હોતા, વર્ષ્મણૈવ તદ્ વર્ષ્મ સંદધતિ, વર્ષ્મણા વર્ષ્મન્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। જ્યૈષ્ઠ્યં વા અગ્નિષ્ટોમો, જ્યૈષ્ઠ્યં હોતા, જ્યૈષ્ઠ્યેનૈવ તજ્ જ્યૈષ્ઠ્યં સંદધતિ, જ્યૈષ્ઠ્યેન જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

તદ્ આહુઃ પ્લવમ્ ઇવ વા એતચ્ છન્દો યજ્ જગતી, ન પ્રાયણાય। તત્સ્થાનં ષડ્ એવ ષટ્ત્રિંશાનિ સ્તોત્રાણિ કુર્યુષ્ ષટ્ ચતુર્વિંશાનીતિ। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્ સામ્રાજ્યમ્। બૃહત્યામ્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે સામ્રાજ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। બૃહત્ય્ ઉ હ વા ઇમાન્ સર્વાન્ લોકાન્ અક્ષરૈર્ વ્યાપ્નોતિ - દશભિર્ એવાક્ષરૈર્ વ્યાપ્નોતિ, દશભિર્ એવાક્ષરૈર્ ઇમં લોકં વ્યાપ્નોતિ, દશભિર્ અન્તરિક્ષં, દશભિર્ અમું, ચતુર્ભિર્ દિશો, દ્વાભ્યામ્ અહોરાત્રે। સા યેમાન્ લોકાન્ પ્રાપ્નોતિ તયેમાન્ લોકાન્ વ્યાપ્નવામેતિ। તસ્માત્ ષડ્ એવ ષટ્ત્રિંશાનિ સ્તોત્રાણિ કુર્યુષ ષટ્ ચતુર્વિંશાનીતિ। અથો ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ। અર્ધમાસશ એવ તત્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। એતે અસૃગ્રમ્ ઇન્દવ ઇતિ બહુરૂપાં પ્રતિપદં કુર્વીરન્। બહવો હ્ય્ એતે દીક્ષન્તે। તદ્ ઉ વા આહુઃ પવસ્વ વાચો અગ્રિય ઇત્ય્ એવ પ્રતિપત્ કાર્યા। એષા વૈ બહુરૂપા। એતસ્યાં વૈ સર્વાણિ રૂપાણિ। ઉભે પ્રતિપદૌ ભવત, ઉભે હ્ય્ અત્ર સામની ક્રિયેતે। તર્હ્ય્ અથૌજિષ્ઠૌ બલિષ્ઠૌ વહિષ્ઠૌ સંપાદયિષ મહાન્તમ્ અધ્વાનં સંયુજ્યોપપ્રેયાત્ તાદૃક્ તત્। સર્વં પૃષ્ઠરૂપમ્ અનુ સમાવર્તયન્તિ યથા પિત્રે ચ માત્રે ચ વત્સાન્ અનુ સમાવર્તયેત્ તાદૃક્ તથા। તદ્ અગ્ને યુંક્ષ્વા હિ યે તવેત્ય એતાસ્વ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ આહુઃ। અગ્નિર્ વા એષ વૈશ્વાનરો યત્ સંવત્સરઃ। તસ્યૈવ યુક્ત્યા અશ્વાસો દેવ સાધવ ઇતિ સિદ્ધ્યૈ, અરં વહન્ત્ય્ આશવ ઇતિ સમષ્ટ્યૈ। તદ્ આહુર્ યજ્ઞેન વા એતે યજ્ઞાન્ અભિયન્તિ યે યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યર્ગ્ભ્યો ઽધિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં ચ્યવયન્તિ। અથૈતે યજ્ઞેન યજ્ઞે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ યે યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યર્ક્ષુ યજ્ઞાયજ્ઞીયં ચ્યાવયન્તિ। તસ્માદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયં સ્વાસ્વ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ

અભીવર્તો બ્રહમસામ ભવતિ। અભીવર્તેન વૈ દેવા ઇમાન્ લોકાન્ અભ્યવર્તન્ત। યદ્ અભ્યવર્તન્ત તદ્ અભીવર્તસ્યાભીવર્તત્વમ્। તદ્ યદ્ અભીવર્તો બ્રહ્મસામ ભવત્ય્ એષામ્ એવ લોકાનામ્ અભિવૃત્યૈ। પ્રજાપતિર્ વા અભીવર્તઃ, પ્રજાશ્ છન્દાંસિ। સ એષ પ્રજાપતિઃ પ્રજાસુ ગર્ભં દધદ્ એતિ। અન્યાસ્વ્ અન્યાસુ સ્તુવન્તિ સમાનેન સામ્ના। રેત એવ તત્ સિઞ્ચન્તિ। તસ્માદ્ સમાનો બહ્વીષુ રેતો દધાતિ। સમાનીઃ પરસ્તાદ્ ઋચો ભવન્ત્ય્ અન્યદ્ અન્યત્ સામ। રેત એવ તત્ સિક્તમ્। તત્ સિક્તં પ્રજનયન્તિ। તસ્માત્ સમાના બહૂન્ સૂતે। અન્યાસ્વ્ અન્યાસુ સ્તુવન્તિ સમાનેન સામ્ના। અન્યદ્ અન્યદ્ ધિ યન્તઃ પશ્યન્તિ। સમાનીઃ પરસ્તાદ્ ઋચો ભવન્ત્ય્ અન્યદ્ અન્યત્ સામ। યાન્ એવેતો લોકાન્ પ્રગાથૈર્ અભ્યારોહન્તો યન્તિ તાન્ અમુતસ્ સામભિઃ પ્રત્યવરોહન્ત આયન્તિ। ઋગ્ વા અયં લોકસ્, સામાસૌ। યદ્ ઇતો યન્તસ્ સામારભ્ય યન્ત્ય્, અમું તલ્ લોકમ્ આરભ્ય યન્તિ। તે યત્ પુરસ્તાદ્ વિષુવત ઉત્સૃજેરન્ન્ અવામુષ્માલ્ લોકાચ્ છિદ્યેરન્। યદ્ અમુત આયન્ત ઋચમ્ આરભ્યારભ્યાયન્તીમં તલ્ લોકમ્ આરભ્યાયન્તિ। તે યત્ પુરસ્તાદ્ દ્વાદશાહીયેભ્યો ઽહોભ્ય ઉત્સૃજેરન્ન્ અવાસ્માલ્ લોકાચ્ છિદ્યેરન્

સકૃત્ પરસ્તાદ્ અભીવર્તં પર્યસ્યન્તિ। તસ્માદ્ ગર્ભા જાયમાના પર્યાવર્તન્તે। પુરા હ ખલુ વૈ પઞ્ચમાન્ માસો બાર્હતાઃ પ્રગાથા આપ્યન્ત। ઉષ્ણિહં ચ ત્રિષ્ટુભં ચ દ્વે છન્દસી સંયુજ્ય પઞ્ચ માસસ્ સમાપયેયુઃ। અનુષ્ટુભં ચ પંક્તિં ચ દ્વે છન્દસી સંયુજ્ય ષણ્ માસસ્ સમાપયેયુર્ એકચ્છંદઃ પરિશિષ્ય । જગતીં તદ્ વિષુવત્ય્ ઉપેયુઃ। જાગતો વૈ વિષુવાન્। સ્વ એવ તદ્ આયતને વિષુવન્તં સમર્ધયન્તિ। છન્દાંસિ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગમ્ એવ તલ્ લોકં રોહન્તો યન્તિ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતચ્ છન્દાંસિ વિશન્તિ યદ્ એતાનિ દ્વે દ્વે સંયુઞ્જન્તિ। ક્વ હ્ય્ અદ્યતનં ચ શ્વસ્તનં ચાહની સંપત્સ્યતઃ। સર્વાણ્ય્ એવ સપ્ત ચતુરુત્તરાણ્ય્ ઉપેત્યાનીતિ। ગાયત્રીમ્ એવ પ્રથમે ઽહન્ન્ ઉપેત્યોષ્ણિહં દ્વિતીયે ઽનુષ્ટુભં તૃતીયે બૃહત્યા પઞ્ચ માસસ્ સમાપયેયુઃ। પંક્તિમ્ એવ પ્રથમે ઽહન્ન્ ઉપેત્ય ત્રિષ્ટુભા ષણ્ માસસ્ સમાપયેયુર્ એકચ્છન્દઃ પરિશિષ્ય। જગતીં તદ્ વિષુવત્ય્ ઉપેયુઃ। જાગતો વૈ વિષુવાન્। સ્વ એવ તદ્ આયતને વિષુવન્તં સમર્ધયન્તિ। છન્દાંસિ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગમ્ એવ તલ્ લોકં રોહન્તો યન્તિ

તદ્ આહુર્ અધામાનીવ વા એતચ્ છન્દાંસિ યુઞ્જતિ યદ્ એનાનિ યાતયામાનિ સન્તિ। તાનિ સર્વાણિ પુનઃ પુનઃ પ્રયુઞ્જતે। યાન્ એવ વીર્યવત્તમાન્ પ્રગાથાન્ મન્યેરંસ્ તાન્ પ્રણિશ્ચિત્ય ષટ્ત્રિંશદ્ ઉપેયુર્ ઇતિ। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્ સામ્રાજ્યમ્। બૃહત્યામ્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે સામ્રાજ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। ષડુત્સર્ગં ત્રિંશતા પુનરભ્યાવર્તમ્ અયાતયામતાયૈ। અથો આહુસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ એવોપેત્યા ઇતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। ત્રીન્ ઉત્સર્ગં ત્રિંશતા પુનરભ્યાવર્તમ્ અયાતયામતાયૈ। અથો આહુસ્ - ત્રિંશદ્ એવોપેત્યા ઇતિ। ત્રિંશદક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાટ્। વિરાજ્ય્ એવ તદ્ અન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો આહુશ્ ચતુર્વિંશતિર્ એવોપેત્યા ઇતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ। અર્ધમાસશ એવ તત્ સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો આહુર્ દ્વાદશૈવોપેત્યા ઇતિ।દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। માસશ એવ તત્ સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો આહુષ્ ષડ્ એવોપેત્યા ઇતિ। ષડ્ વા ઋતવઃ। ઋતુષ્વ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો આહુશ્ ચત્વાર એવોપેત્યા ઇતિ। ચતસ્રો દિશસ્, ચતુષ્પદાઃ પશવઃ। દિક્ષુ ચૈતત્ પશુષુ ચ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો આહુસ્ ત્રય એવોપેત્યા ઇતિ। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। એષ્વ્ એવ તલ્લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો આહુર્ દ્વાવ્ એવોપેત્યાવ્ ઇતિ, શ્યૈતનૌધસયોર્ એવ પ્રગાથાવ્ ઇતિ। શ્યૈતનૌધસયોર્ હ ખલુ વૈ પ્રગાથૌ વીર્યવત્તમૌ। દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ

યો વૈ પુનર્નિવૃત્તમ્ અધ્વાનમ્ એતિ નૈનં સ સમશ્નુતે। અથ ય એનમ્ અપુનર્નિવૃત્તમ્ એતિ સ એવૈનં સમશ્નુતે। પુનર્નિવૃત્તમ્ ઇવૈતે યન્તિ યે દ્વા ઉપયન્તિ। ત્રૈષ્ટુભબાર્હતા એવોપેત્યા ઇતિ। ત્રૈષ્ટુભબાર્હતો વૈ માધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ રાથન્તરમ્ અહ સ્યાત્ તસ્મિન્ બાર્હતમ્ ઉપેયુર્, બાર્હતે ઽહંસ્ ત્રૈષ્ટુભમ્। નૈષાં ત્રૈષ્ટુભાઃ પ્રગાથા આપ્યન્તે, ન બાર્હતાઃ। યથાયતનં છન્દાંસિ યુજ્યન્તે યાતયામાનમ્ ઉ સંવત્સરમ્ આસતે। તદ્ ઉ વા આહુર્ દ્વાવ્ એવોપેત્યૌ શ્યૈતનૌધસયોર્ એવ પ્રગાથાવ્ ઇઇતિ। અથા ઉ હ વૈ વીર્યવત્તમાવ્, એતા ઉ હ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય મે પન્થાવ્ અઞ્જસાયનૌ યદ્ બૃહદ્રથન્તરે। તયોર્ એતે ઽઞ્જસાયને યચ્ છ્યૈતનૌધસે। અહર્ અહર્ એવૈતદ્ અઞ્જસા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉપયન્તિ। તસ્યૈષ શ્લોકો -
મહાપથાદ્ વિશ્વવયો યદ્ ઉદ્રુધ્યતિ પુરુષઃ।
તમ્ એવ સૃપ્ત્વાજિં શ્રાન્તઃ પુનર્ અભ્યાજિગાંસતિ॥
ઇતિ। મહાપથે વા એતે સત્યપથં પ્રતિપદ્યન્તે, યે ઽન્યાન્ પ્રગાથાન્ ઉપયન્તિ। અથૈતે અહરહર્ એવાઞ્જસા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉપયન્તિ યે શ્યૈતનૌધસયોઃ પ્રગાથાવ્ ઉપયન્તિ। તસ્માદ્ દ્વાવ એવોપેત્યૌ શ્યૈતનૌધસયોર્ એવ પ્રગાથાવ્ ઇતિ

અનુષ્ટુભો વા અન્યાનિ સામાન્ય્ અન્નમ્। અનુષ્ટુબ્ એવાન્યેષાં સામ્નામ્ અન્નમ્। યાનિ વાભિક્રાન્ત્યપક્રાન્તાનિ સામાનિ તાન્ય્ અનુષ્ટુબો ઽન્નમ્। તૈર્ એનાં યે વ્યર્ધયન્તિ તાન્ એષાવિભૂષિતાપ્રીતાજ્ઞાતા સ્વા વાગ્ અભિવદત્ય્, અલૂલુભન્ન્ ઋતૂન્, અશ્રદ્દધાના અયક્ષત, નારાત્સુર્ ઇતિ। અથ ય એનાં તૈસ્ સમર્ધયન્તિ તાન્ એષા તૃપ્તા પ્રીતા જ્ઞાતા સ્વા વાગ્ અભિવદ્ત્ય્ અચીક્લૃપન્ન્ ઋતૂન્, શ્રદ્દધાના અયક્ષત નારાત્સુર્ ઇતિ। અન્વહં સુજ્ઞાનં ભવતિ। સહ વા ઉદ્ગાતા, સત્રિણસ્ સત્રાય દીક્ષન્તે યદ્, ય એનાન્ દેવાનાં દેવક્ષેત્રમ્ અભ્યારોહયેત્। ન હ વૈ દેવાનાં દેવક્ષેત્રમ્ અભ્યારુહ્ય બિભેતિ, નાશનાયતિ, ન પિપાસતિ, નાર્તિમ્ આર્ચ્છતિ। સુજ્ઞાનં હ વાવ દેવાનાં દેવક્ષેત્રમ્। તદ્ આહુઃ - પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે ઽન્વહં સુજ્ઞાનમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યદ્ રાથન્તરમ્ અહ સ્યાત્ તસ્મિન્ પૌષ્કલમ્ ઉપેયુર્ બાર્હતે ઽહન્ સુજ્ઞાનમ્। તદ્ ઉ વા આહુસ્ સુજ્ઞાને વાવૈતાનિ સર્વાણિ રૂપાણીતિ। સુવર્વિદ ઇત્ય્ એવાસ્ય લોકસ્ય રૂપમ્, એ ઇત્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય, સુવર્ ઇત્ય્ અમુષ્ય

તત્ સપ્તાક્ષરણિધનં ભવતિ। સપ્ત વૈ પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યમાના યન્તિ, પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તઃ। અન્વહં ગૌરિવીતં ભવતિ। અઅતિરિક્તં વા એતદ્ બ્રહ્મણો યદ્ ગૌરિવીતમ્। અતિરિક્તાન્ય્ એતાન્ય્ અહાનિ યાન્ય્ અહીનસ્ય। અતિરિક્તા એવ તદ્ અતિરિક્તં બ્રહ્મણો રસં દધતો યન્તિ। અન્વહં પ્લવો ભવતિ, સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। એ ઇત્ય્ એવાન્તરિક્ષમ્ અતિપ્લવન્તે। આતિ વિશ્વાનિ દુરિતા તરેમેતિ યત્ કિં ચ યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્તં વિધુરં તદ્ અતિતરન્તિ। તદ્ દ્વાદશાક્ષરનિધનં ભવતિ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। માસેષ્વ એવ તત્ સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। તદ્ આહુઃ પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે ય એતાન્ પરાચષ્ ષડહાન્ ઉપયન્તીતિ। ઓકોનિધનં ષષ્ઠે ઽહનિ કુર્યુઃ। અયં વૈ લોકઃ પુરુષસ્યૌકઃ। અસ્મિન્ન્ એવૈતલ્લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે પ્રહિતોસ્ સંયોજનમ્ ઇતિ। અહોરાત્રે વૈ પ્રહિતૌ। પ્રહિતે ઇવ હ્ય્ એતે ચરતઃ। અથ હ વા એતત્ ષડહા વીવ છિદ્યન્તે યદા ષષ્ઠમ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। સ યથાશ્વં સંયોજનેન સંયુજ્યાદ્ એવમ્ એવૈતેન સામ્ના ષડહાન્ સંયુઞ્જન્તો યન્તિ। તદ્ આહુઃ - કાર્યમ્ ઓકોનિધનં પૃષ્ઠ્યે ષડહા3 ઇતિ ના3 ઇતિ। નેતિ બ્રૂયાત્। એતદગ્રા વૈ ષડહા યત્ પૃષ્ઠ્ય એતદન્તા। એતં વાવૈતેન પ્રેપ્સ્યન્ત્ય્ એતમ્ અભીવર્તેનૈતં પ્લવેનૈતં સુજ્ઞાને(ન) । પુનઃ પ્રયોગ ઇવ સ્યાદ્ યદ્ એતદ્ અત્ર કુર્યુઃ। તસ્માદ્ એતદ્ અત્ર ન કાર્યમ્ ઇતિ

સ્વર્ભાનુર્ વા આસુર આદિત્યં તમસાવિધ્યત્। તં દેવાશ્ચર્ષયશ્ ચાભિષજ્યન્। ત એતાનિ સ્વરાણ્ય્ અપશ્યન્। તૈર્ એનમ્ અસ્પૃણ્વન્। યદ્ અસ્પૃણ્વંસ્ તત્ સ્વરાણાં સ્વરત્વમ્। તદ્ યદ્ એતાનિ સ્વરાણિ ભવન્ત્ય્, આદિત્યમ્ એવૈતૈ સ્પૃણ્વન્તિ। યાદૃગ્ અહ વૈ મનુષ્યો દેવેભ્યઃ કરોતિ તાદૃગ્ અસ્મૈ દેવાઃ કુર્વન્તિ। તદ્ યદ્ એતાનિ સ્વરાણિ ભવન્ત્ય્, આત્માનમ્ એવૈતૈ સ્પૃણ્વતે। સપ્તદશા સ્વરસામાનો ભવન્ત્ય્, એકવિંશો વિષુવાન્। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશો, ઽસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। પિત્રૈવ તત્ પુત્રં પર્યૂહન્તિ। પિતા હિ પુત્રાય કન્તમઃ, પુત્રો હિ પિત્રે કન્તમઃઃ। યદ્ અત્રાન્યં સ્તોમમ્ અવદધ્યુઃ પ્રાસૌ તં તેજસા દહેદ્, અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ પ્રજા અદદીત। ષડ્ એતે સ્વરસામાનો ભવન્તિ। ષડ્ ઋતવઃ। ઋતુષ્વ્ એવૈનં તદ્ અધ્યૂહન્તિ, તસ્માદ્ એષસ્ ત્રીન્ ઋતૂન્ દક્ષિણૈતિ ત્રીન્ ઉદઙ્। સ યથા પુત્રઃ પિતૄન્ અનુસંચરેત્ તાદૃગ્ એવૈતદ્, અજામિતાયૈ। અજામિ હિ પુત્રઃ પિતૄન્ અનુસંચરતિ। અથૈતૌ વિશ્વજિદભિજિતાવ્ અભિત સ્તોમાનાં વીર્યમ્। વીર્યેણ હ વા એતૌ વિષુવન્તં દાધર્તુઃ। તદ્ આહુ - સ્તોમકૃન્તત્રમ્ ઇવ વા એતત્ સ્તોમા યન્તિ યત્ ત્રયસ્ત્રિંશાત્ સપ્તદશમ્ ઉપયન્તીતિ। પુરસ્તાદ્ એવ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્યાભિજિતમ્ ઉપેત્ય પૃષ્ઠ્યસ્યૈવ ષડહસ્ય યન્ મધ્યે સપ્તદશમ્ અહસ્ તદ્ ઉપરિષ્ટાત્ ત્રયસ્ત્રિંશસ્ય પર્યૂહેયુઃ। તત્ તત્ સપ્તદશાદ્ એવ સપ્તદશમ્ ઉપયન્તિ, સમાત્ સમં, ન સ્તોમકૃન્તત્રં સ્તોમા યન્તિ, નાર્તિમ્ આર્ચ્છન્તિ

તદ્ આહુર્ આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ઽન્નં સપ્તદશઃ। યત્ પૃષ્ઠ્યાત્ ષડહાત્ સપ્તદશં નિર્હરેયુર્ અન્નાદ્યં બહિર્ધા કુર્યુર્ અશનાયુકા સ્યુઃ। ત્રયસ્ત્રિંશાદ્ એવોપેત્યમ્ ઇતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વા ઉ હ વૈ દેવતાસ્ સંપદ્ય પ્રજાપતિમ્ ઉદ્ વા આપ્નુવન્તિ ન વા। તત્ તત્ સમાદ્ એવ સમમ્ ઉપયન્તિ। વર્ષ્મણો વા વર્ષ્મ। વર્ષ્મ હિ પિતા। અથો ઉત્ક્રાન્તિર્ એવ। પિતા હિ પુત્રાચ્ છ્રેયાન્। ત ઉક્થ્યા ભવન્તિ - પશવો વા ઉક્થાનિ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ વિલોમેવ વા એતદ્ યજ્ઞઃ ક્રિયતે યદાગ્નિષ્ટોમૌ વિશ્વજિદભિજિતૌ ભવતો ઽગ્નિષ્ટોમો વિષુવાન્ ઉક્થ્યા સ્વરસામાનઃ। સર્વ એવાગ્નિષ્ટોમાઃ કાર્યા ઇતિ। વર્ષ્મ વા અગ્નિષ્ટોમો, વર્ષ્મ વિષુવાન્। વર્ષ્મણૈવ તદ્ વર્ષ્મ સંદધતિ। વર્ષ્મણા વર્ષ્મ રોહન્તિ। તેજો વા અગ્નિષ્ટોમસ્, તેજો વિષુવાંસ્, તેજસૈવ તત્ તેજસ્ સંદધતિ, તેજસા તેજો રોહન્તિ। અથ હ કામ્યકીયા ઇતિ સત્રિણો ઽયસ્થૂણગૃહપતયસ્ સત્રં નિષેદુઃ। તાન્ હેન્દ્રદ્યુમ્નો ભાલ્લવેયો ઽભિપ્રધાવયાંચકાર પુત્રં - વિષુવતા સ્તાવયિષ્યામીતિ। તેષાં હ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્યૈકેનાહ્નાસ્તુતમ્ આજગામ। સ હોવાચ - સાધુ હૈવાકૃત યદ અસ્તોઢ્વમ્। યદ્ વ્ અહમ્ ઇહાભવિષ્યમ્, અન્યથાતો વિષુવન્તમ્ અકલ્પયિષ્યમ્ ઇતિ। કથં ભગવો ઽકલ્પયિષ્ય ઇતિ હૈનં પુત્ર ઉવાચ। સ હોવાચ - પુરસ્તાદ્ એવ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્યાભિજિતમ્ ઉપેત્ય પૃષ્ઠ્યાદ્ એવ ષડહાત્ સ્વરસામ્ન ઉપૈષ્યમ્ ઇતિ

આત્મા વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ, પ્રજા સ્વરસામાનઃ। પ્રજો વા અસ્મત્ પરેતિ। વાગ્ વૈ વયમ્ ઇમે સ્મઃ। વાગ્ અસ્મત્ પરેતિ। તદ્ યદ્ એષો ઽભિજિદ્ અન્તરેણ ભવતિ - પ્રજનનં વા એષ એતદ્ અન્તર્ધાયૈવ તિષ્ઠતિ। તં યત્ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય પર્યૂહન્ત્ય્ અનન્તર્હિતાત્ પ્રજનનાત્ પ્રજાયામહા ઇતિ। ત ઉ વૈ સપ્તદશા ભવન્તિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતિઃ પ્રજાનાં પ્રજનયિતા। સ યઃ પ્રજાનાં પ્રજનયિતા તેન પ્રજાતાઃ પ્રજાયામહા ઇતિ। ત ઉ વા આનુષ્ટુભા ભવન્તિ - વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્, વાક્ પ્રજનનં - વાચઃ પ્રજનનાત્ પ્રજાયામહા ઇતિ। ત ઉ વા ઉક્થ્યા ભવન્તિ - પશવો વા ઉક્થાન્ય્, અન્નં પશવઃ - પશુભ્યો ઽન્નાદ્યાત્ પ્રજાં નેદ્ અન્તરયામેતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ અનાદૃત્ય ભાલ્લવેયસ્ય વદનમ્ - અભિજિત એવાધ્યુપેત્યમ્। યો વા એષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહસ્ સ એવાભિજિત્। આયતનેન યે વા એતે પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય સ્તોમાસ્ ત એવૈતે। એકો વૈ પૃષ્ઠ્યે ષડહે સપ્તદશઃ। અથૈતસ્મિંસ્ ત્રયસ્ સપ્તદશાઃ। તં વાવૈતદ્ એતં સ્તોમં કૃત્વા પ્રજનયન્તિ। તત્ તત્ સપ્તદશાદ્ એવ સપ્તદશં પ્રજનયન્તિ, સપ્તદશાત્ સપ્તદશં, સપ્તદશાત્ સપ્તદશમ્। પરસ્તાદ્ ઉ વૈ વિશ્વજિતિ ત્રયસ્ સપ્તદશાઃ। તે વાવૈતદ્ ઉભયે સંપદ્ય પ્રજનયન્તિ। તેષાં વા અત્ર પ્રતિષ્ઠા। અભિજિત એવાધ્યુપેત્યમ્ ઇતિ

એકવિંશો વિષુવાન્ ભવતિ। એકવિંશો વા અસ્ય ભુવનસ્ય વિષુવાન્। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। સર્વસ્મિન્ વા એષો ઽસ્મિન્ન્ અધિપ્રતિષ્ઠિતઃ। તદ્ યસ્મિન્ન્ એવ સર્વસ્મિન્ન્ અધિ પ્રતિષ્ઠિતસ્, તસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ અધિ પ્રતિતિષ્ઠામેતિ। તસ્માદ્ વાયવ્યાનુષ્ટુપ્ પ્રતિપદ્ ભવતિ। વાક્ ચ વૈ વાયુશ ચૈતં દેવતાનામ્ આનશાનૌ। તૌ યાવ્ એતં દેવતાનામ્ આનશાનૌ તાભ્યામ્ એનમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। યદ્ ધ વૈ વાયુર્ ન પવેત પ્રાસાવ્ ઇદં તેજસા દહેદ, અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ પ્રજા અદદીત। વાયવ્યા પ્રતિપદ્ ભવત્ય્ અગ્નેર્ એવ વૈશ્વાનરસ્ય શાન્ત્યા અપ્રદાહાય। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે યે પાવમાનીભિઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। તદ્ યદ્ એષા વાયવ્યા પ્રતિપદ્ ભવતિ - પ્રાણો વૈ વાયુઃ - પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। વાયો શુક્રો અયામિ ત ઇતિ શુક્રવતી ભવતિ। શુક્રિયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। મધ્વો અગ્રં દિવિષ્ટિષ્વ્ ઇતિ, તદ્ ઉ મધવ્યા અગ્રયા બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। આ યાહિ સોમપીતય ઇતિ સૌમી, તેન પાવમાની ક્રિયતે। સ્પાર્હો દેવ નિયુત્વતેત્ય્ - અસૌ વૈ સ્પાર્હો ઽન્નં નિયુત્વદ્ - એતમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યેનાભ્યુપયન્તિ। યો વૈ શ્રેયાંસમ્ આહરન્ન્ ઉપૈતિ પ્રતિ વૈ સ તં નન્દતિ। અથ ય એનમ્ અનાહરન્ન્ ઉપૈતિ ન વૈ સ તં પ્રતિનન્દતિ। તદ્ યદ્ એવા વાયવ્યાનુષ્ટુપ્ પ્રતિપદ્ ભવત્ય્ એષ નઃ પ્રતિનન્દાદ્ એતમ્ ઋધ્નવામેતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ - પવસ્વ વાચો અગ્રિય ઇત્ય્ એવ પ્રતિપદ્ કાર્યેતિ। વાગ્ વા ઇયં વિતતા યદ્ ઇમે લોકાઃ। તસ્યા અદો ઽગ્રં તપતિ યદ્ અસાવ્ આદિત્યઃ। તદ્ યદ્ એષા પવસ્વ વાચો અગ્રિય ઇતિ પ્રતિપદ્ ભવત્ય્ એતમ્ એવૈતદ્ એતયા અભિપ્રતિપદ્યન્તે। સ યથાત્મનાત્માનમ્ આરભેતૈવમ્ એવૈનમ્ એતત્ સ્વેન રૂપેણારભન્તે। યદ્ વ્ એવૈતત્ પદં પવસ્વેત્ય્ અવસ્તાત્ પર્યૂઢં ભવતિ, તેનાયં વાયુર્ અવસ્તાત્ પર્યૂઢઃ પવતે ઽનિર્દાહાય

સ્વર્ભાનુર્ વા આસુર આદિત્યં તમસાવિધ્યત્। તં દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચાભિષજ્યન્। ત એતાનિ દિવાકીર્ત્યાનિ સામાન્ય્ અપશ્યન્। તૈર્ અસ્ય તમો ઽપાઘ્નન્। તદ્ યદ્ એતાનિ દિવાકીર્ત્યાનિ ભવન્ત્ય્, આદિત્યસ્યૈવૈતૈસ્ તમો ઽપઘ્નન્તિ। યાદૃગ્ અહ વૈ મનુષ્યો દેવેભ્યઃ કરોતિ, તાદૃગ્ અસ્મૈ દેવાઃ કુર્વન્તિ। તદ્ યદ્ એતાનિ દિવાકીર્ત્યાનિ ભવન્ત્ય્ આત્મન એવૈતૈસ્ તમો ઽપઘ્નતે। ભ્રાજાભ્રાજે પવમાનયોર્ મુખે ભવતઃ। અઙ્ગેભ્ય એવાસ્ય તત્ તમો ઽપઘ્નન્તિ। મહાદિવાકીર્ત્યં પૃષ્ઠં, વિકર્ણં બ્રહ્મસામ। મધ્યત એવાસ્ય તત્ તમો ઽપઘ્નન્તિ। દશસ્તોભં ભાસમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। શીર્ષત એવાસ્ય તત્ તમો ઽપઘ્નન્તિ। અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશો વિષુવાંસ્, તસ્ય દિવાકીર્ત્યાન્ય્ એવ રશ્મયઃ। તદ્ યદ્ એતાનિ દિવાકીર્ત્યાનિ ભવન્ત્ય્ એતમ્ એવૈતૈઃ પર્યૂહન્ત્ય્, એતં સમર્ધયન્તિ। તદ્ આહુઃ કેન સંવત્સરસદ સ્વર્ગલોક ઇતિ। મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇત્ય્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતીતિ બ્રૂયાત્। તેનેતિ। અસૌ વૈ દિવો મૂર્ધા યો ઽસૌ તપત્ય્, એતમ્ એવૈતેનાભ્યારોહન્તિ। તદ્ આહુઃ - પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે, ય એતમ્ અભ્યારોહન્તીતિ। અરતિં પૃથિવ્યા ઇતિ ભવતિ। અયં વૈ લોકો ઽરતિઃ પૃથિવ્યા, અસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। દશસ્તોભં ભાસમ્ અગ્નિષ્ટોસામ ભવતિ - દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। ઈશ્વરા હ ત્વ્ અન્યસ્મૈ મૂર્ધન્ન્ અન્નાદ્યં હર્તોર્ ય એતાસુ મૂર્ધન્વતીષ્વ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કુર્વન્તીતિ। તદ્ અનુષ્ટુભ્ય્ એવ કાર્યમ્। વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્ અન્નં દશસ્તોભમ્। મુખતો વૈ વાગ્ ઇયં, મુખત એવૈતદ્ આત્મનો ઽન્નાદ્યં દધતે, તસ્માદ્ અનુષ્ટુભ્ય્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ

આત્મા વૈ સંવત્સરસ્ય વિષુવાન્, પક્ષાવ્ અભિતો, યેન ચેતો ઽભીવર્તેન યન્તિ યેન ચામુતઃ પ્રગાથેન પ્રત્યવરોહન્તિ તાવ્ ઉભૌ વિષુવતિ કુર્યુઃ। આત્મન્ન્ એવ તત્ પક્ષૌ પ્રતિદધતે સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય પતનાય। તસ્માદ્ આત્મન્ પક્ષૌ પ્રતિહિતૌ। તદ્ આહુ પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે ય એતાન્ પરાચષ્ ષડહાન્ પરાચ સ્તોમાન્ પરાઞ્ચિ પૃષ્ઠાનિ પરાઞ્ચિ છન્દાંસ્ય્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યત્ પરસ્તાદ્ વિષુવતો ઽર્વાચષ્ ષડહાન્ ઉપયન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અદ્યાદ્યા શ્વશ્વો, વયમ્ એનમ્ ઇદા હ્યસ્, ત્વામ્ ઇદા હ્યો નરઃ, ક્વેયથ ક્વેદ્ અસિ, ઇન્દ્ર ત્રિધાતુ શરણમ્ ઇતિ સંતનયઃ પ્રગાથા ભવન્ત્ય્ અદ્યશ્વસ્યૈવ સંતત્યૈ। અદ્ય ચૈવ તે શ્વશ્ ચ સંતન્વન્તિ। અયાતયામાનમ્ ઉ સંવત્સરમ્ આસતે। તદ્ આહુર્ ઇન્દ્ર ક્રતું ન આ ભરેત્ય્ એતાસ્વ્ આવતીષુ સ્તોતવ્યમ્ અહ્નો રૂપેણેતિ।
પિતા પુત્રેભ્યો યથા।
શિક્ષા ણો અસ્મિન્ પુરુહૂત યામનિ જીવા જ્યોતિર્ અશીમહિ॥
ઇતિ। એતે હ વૈ જીવા જ્યોતિર્ અશ્નુવતે યે સંવત્સરસ્યોદૃચમ્ અશ્નુતે।
મા નો અજ્ઞાતા વૃજના દુરાધ્યો માશિવાસો અવ ક્રમુઃ।
ત્વયા વયં પ્રવતઃ શશ્વતીર્ અપો અતિ શૂર તરામસિ॥
ઇત્ય્ એતા હ વૈ પ્રવતઃ શશ્વતીર્ આપો યત્ સંવત્સર ઋતવો માસા અર્ધમાસા અહોરાત્રાણ્ય્ ઉષસઃ તા એવૈતેનાતિતરન્તિ

શક્તિં હ વાસિષ્ઠં સૌદાસા અગ્નૌ પ્રાસુઃ। સ હ પ્રાસ્યમાન ઉવાચેન્દ્ર ક્રતું ન આ ભર પિતા પુત્રેભ્યો યથેતિ। એતાવદ્ ધૈવાસ્ય વ્યાહૃતમ્ આસ। અથ હૈનમ્ અગ્નૌ પ્રાસુઃ। અથ હ વસિષ્ઠ આજગામ। સ હોવાચ કિં મે પુત્રઃ પ્રાસ્યમાનો ઽબ્રવીદ્ ઇતિ। તસ્મૈ હોચુર્ ઇન્દ્ર ક્રતું ન આ ભર પિતા પુત્રેભ્યો યથેત્ય્ એતાવદ્ એવાસ્ય વ્યાહૃતમ્ આસીદ્, અથૈનમ્ અગ્નૌ પ્રાસ્યન્ન્ ઇતિ। સ હોવાચ શિક્ષા ણો ઽસ્મિન્ પુરુહૂતા યામનિ જીવા જ્યોતિર્ અશીમહીતિ યન્ મ એતમ્ ઉત્તરમ્ અર્ધર્ચં પુત્રઃ પ્રાપ્સ્યન્ ન ચૈવૈનમ્ અગ્નૌ પ્રાસિષ્યન્, સર્વમ્ ઉ ચાયુર્ અયિષ્યત્। યૈવ કુરુતમા દેવતાનામ્ અભૂત્ તામ્ ઉપાસરત્। ઋધ્નવન્ તે સત્રિણો યે મ એતેન પુત્રસ્ય પ્રગાથેન સ્તવાન્તા ઇતિ। સ એષ ઋદ્ધિપ્રાગુભિતઃ પ્રગાથઃ। ઋદ્ધિષ્ણવો હ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। ગૌશ્ ચાયુશ્ ચ સ્તોમૌ ભવતઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ। ઊનાતિરિક્તૌ ભવતઃ પ્રજનનાય। વૈરાજૌ ભવતો ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો ભવતિ। શ્રીર્ વૈ વર્ષ્મ પૃષ્ઠાનિ। તદ્ ઉ શ્રિયં વર્ષ્મ પૃષ્ઠાન્ય્ ઊર્ધ્વા રોહન્તિ। છન્દોમા ભવન્તિ - પશવો વૈ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। દશમમ્ અહર્ ભવતિ - દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। અયં સહસ્રમાનવ ઇતિ પુરા તૂષ્ણીં સ્તોમાદ્ એતાસ્વ્ અતિછન્દસ્સુ સ્તોતવ્યમ્ આહુઃ। અતિ વા એષો અન્યાનિ છન્દાંસિ યદ્ અતિછન્દાઃ। અત્ય્ એતે ઽન્યાન્ યે સંવત્સરસદઃ। સ્વ એવૈતચ્ છન્દસિ પ્રતિતિષ્ઠતિ। એકાક્ષરણિધનં સામ ભવતિ। એકાક્ષરા વૈ વાક્। વાચમ્ એવૈતદ્ દશમેનાહ્ના સંપાદયન્તિ। ગોર્ ઇતિ નિધનં ભવતિ - ગૌર્ વૈ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં - કૃત્સ્નસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ અતિષ્ટુતાનુષ્ટુપ્ સ્યાદ્ યદ્ એતદ્ અત્ર કુર્યુઃ। નેદ્ વાચમ્ અતિષ્ટવામેતિ વૈ મનસા તૂષ્ણીં સ્તોમેન સ્તુવન્તિ। અત્રો વાવૈતદ્ વાચા સંપન્નમ્। તસ્માદ્ એતદ્ અત્ર ન કાર્યમ્ ઇતિ

ઉત્સૃજ્યાં3 નોત્સૃજ્યા3મ્ ઇતિ મીમાંસન્તે। તદ્ આહુર્ ઉત્સૃજ્યમ્ એવેતિ। યો વા અવિમોકં યાત્ય્, ઉદ્ વા વૈ સ કૃન્તતિ પ્ર વા ક્ષિણોતિ। અવિમોકમ્ ઇવૈતે યન્તિ યે નોત્સૃજન્તે। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીર્ ઉત્સૃજન્તે ઽરિષ્ટ્યા એવ। યો વૈ પૂર્ણ આવપતિ, વિ વા વૈ તત્ પતતિ પ્ર વા શીર્યતે। પૂર્ણ એષ યત્ સંવત્સરઃ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીર્ ઉત્સૃજન્તે ઽરિષ્ટ્યા એવ। ઊનાદ્ વૈ રેતસ્ સિચ્યત, ઊનાત્ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે। પૂર્ણ એષ યત્ સંવત્સરઃ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીર્ ઉત્સૃજન્તે, રેત એવ તલ્ લોકં કુર્વન્તિ, પ્રજનનાય। ઊનાદ્ વૈ પ્રાણા ઈરતે। પ્રજાપતિર્ એષ યત્ સંવત્સરઃ। તસ્યૈતે પ્રાણા યત્ પૌર્ણમાસ્યઃ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીર્ ઉત્સૃજન્તે, પ્રજાપતેર્ એવ તત્ પ્રાણાન્ ઉત્સૃજન્તે। પૌર્ણમાસીસ્તોમા હ ખલુ વૈ દેવાઃ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીર્ ઉત્સૃજન્તે, કો દેવાન્ પ્રત્ય્ અભિષ્ટોતુમ્ અર્હતીતિ

તે યદ્ અહર્ ઉત્સૃજેરન્ન્, ઇન્દ્રાય વસુમતે પૂર્વાહ્ણે પુરોડાશમ્ અષ્ટકપાલં નિર્વપેયુઃ। ઇન્દ્રાય રુદ્રવતે માધ્યન્દિને પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેયુઃ। ઇન્દ્રાયાદિત્યવતે ઽપરાહ્ણે પુરોડાશં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેયુઃ। એતાસાં વૈ દેવતાનાં સવનાનિ ભાજનં, તન્ ન સવનેનૈભ્યો યન્તિ, ન દેવતા અન્તર્યન્તિ। પ્રજાપતિર્ એષ યત્ સંવત્સરઃ। તસ્યૈતે પ્રાણાપાના યત્ પૌર્ણમાસ્યશ્ ચામાવાસ્યાશ્ ચ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીશ્ ચામાવાસ્યાશ્ ચોત્સૃજન્તે, પ્રજાપતેર્ એવ તત્ પ્રાણાપાનાન્ ઉત્સૃજન્તે। તમ્ એતમ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય ચતુર્વિંશતિરાત્રમ્ ઉપયન્તિ। અથો આહુઃ - પૌર્ણમાસીર્ એવોત્સૃજ્યા ઇતિ। પ્રાણભાજના વૈ પૌર્ણમાસ્ય્, અપાનભાજનામાવાસ્યા। બહિર્ વૈ સન્તં પ્રાણમ્ ઉપજીવન્ત્ય્, અન્તસ્ સન્તમ્ અપાનમ્। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીર્ ઉત્સૃજન્તે, બહિસ્ સન્તં પ્રાણમ્ ઉપજીવામાન્તસ્ સન્તમ્ અપાનમ્ ઇતિ। તમ્ એતમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ દ્વાદશરાત્રમ્ ઉપયન્તિ

તદ્ ઉ હોવાચારુણિર્ અષાઢં સાવયસમ્ ઉત્સૃજાનં - હોતા છિદ્રે સંવત્સર આસ્ત ઇતિ। સ હોવાચ - મા ન એવં બ્રવીર્, ઉપ વૈ વયં તમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ દ્વાદશરાત્રમ્ ઐમેતિ। તં હ તદ્ ઉપજગૌ --
જ્યાયો વા હિ કનીયો વા ન હિ વા તેન તત્ સમમ્।
કપાલમ્ અન્યથા સત્ય્ અછિદ્ર ઉપધીયતે॥
ઇતિ વા અહમ્ એતદ્ ધોતુર્ મન્યે। છિદ્રં વા અહં તેષાં સંવત્સરં મન્ય્ ય ઉત્સૃજન્તે। અથો હૈષાં તદ્ અન્યથેવ સત્રમ્ ઉપેતં ભવતિ। યથા વૈ શશ એવં યજ્ઞઃ। યો વૈ શશમ્ ઉત્સર્ગં લિપ્સતે, નૈનં સ ગૃહ્ણાતિ। અથ ય એનમ્ અનુત્સર્ગં લિપ્સતે, સ એવૈનં ગૃહ્ણાતિ। ઉત્સર્ગમ્ એવૈતલ્ લિપ્સન્તે ય ઉત્સૃજન્તે। તસ્માન્ નૈવોત્સૃજ્યમ્ ઇતિ

અથ હ સ્માહ કુસુર્વિન્દ ઔદ્દાલકિર્ - ઉત્સૃજ્યં ચૈવ ન ચેતિ। યદ્ એવાદ્યાહર્ ઉત્સૃજેરંસ્, તચ્ છ્વો ભૂતે પ્રતિસંખ્યાયોપપ્રસ્તુયુઃ। તેનૈવોત્સૃષ્ટં ચ ન ચેતિ। અથો યાવન્ત્ય્ એવાહાન્ય્ ઉત્સૃજેરંસ્ તાનિ સંખ્યાયોપરિષ્ટાદ્ અતિરાત્રસ્યોપેયુઃ। તેનો એવોત્સૃષ્ટં ચ ન ચેતિ। અથ હ સ્માહ ભાલ્લવેય - ઉક્થાન્ય્ એવોત્સૃજ્યાનીતિ। પ્રજા વૈ પશવ ઉક્થાનિ। પ્રજા એવ તત્ પશૂન્ ઉત્સૃજન્તે। અથો યથા દૃતિમ્ અભિધ્માતમ્ ઉચ્છ્વાસયેત્, તાદૃક્ તત્। તદ્ આહુર્ ઉત્સૃજ્યમ્ એવેતિ। પ્રજાપતિર્ એષ યત્ સંવત્સરઃ। તસ્યૈતે પ્રાણાઃ પર્વાણિ યત્ પૌર્ણમાસ્યશ્ ચામાવાસ્યાશ્ ચ। યથા હ વા ઇદં ધૃતિર્ અભિધ્માતશ્ શોચેદ્ એવં હ વા એષ પ્રજાપતિઃ પશૂઞ્ છોચયત્ય્ અનુત્સૃજમાનઃ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીશ્ ચામાવાસ્યાશ ચોત્સૃજન્તે, ઽઙ્ગાન્ય્ એવાસ્ય તત્ પ્રાણાન્ પર્વાણિ પ્રસારયન્તિ, નેન્ નસ્ સંવત્સરશ્ શુશુચાનો હિનસદ્ ઇતિ। તમ્ ઈં હિન્વન્ત્ય્ અગ્રુવ ઇતિ શ્વો ભૂતે પ્રતિપદં કુર્વીરન્। તદ્ યથા દૃતિમ્ ઉચ્છ્વાસિતં પુનર્ અભિધમેત્, તાદૃક્ તત્। ધમન્તિ બાકુરં દૃતિં ત્રિધાતુ સારઘં મધ્વ્ ઇતિ - સંવત્સરો વૈ બાકુરો દૃતિર્, યજ્ઞસ્ ત્રિધાતુર્, બ્રાહ્મણાસ્ સરઘાસ્, ત એવૈતન્ મધુ કુર્વન્તિ

અથ હ સ્માહ સિરિન્દઃ પાલાલિર્ - અમાવાસ્યાયામ્ એવોત્સૃજ્યમ્ ઇતિ। અમાવાસ્યાયાં વા એતદ્ દેવતા ઉપસૃજન્ત। દેવતાનામ્ ઉત્સૃષ્ટિમ્ અનૂત્સૃજામહા ઇતિ। એતે ઉ હ વૈ સંવત્સરસ્ય મધ્યે રાત્રી યત્ પૌર્ણમાસી ચામાવાસ્યા ચ। તદ્ યત્ પૌર્ણમાસીં ચામાવાસ્યાં ચોત્સૃજેરન્ સંવત્સરં મેધેન વ્યર્ધયેયુઃ। ત્રિવૃદ્ એવાગ્નિષ્ટોમઃ કાર્ય ઇતિ। તસ્ય યન્ ન્યૂનાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, તેનૈવોત્સૃષ્ટં ચ ન ચેતિ। અથ હ સ્માહ નગરી જાનશ્રુતેય - એકત્રિક એવોપેત્ય ઇતિ। તસ્ય યચ્ છ્વાંક્ષિતાનીવ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ, તેનૈવોત્સૃષ્ટં ચ ન ચેતિ। અથ હ સ્માહારુણિર્ - યાવ્ એવૈતૌ ગોઆયુષી સ્તોમૌ, તાભ્યામ્ એવોત્સૃષ્ટં ચ ન ચેતિ। તયોર્ યસ્ય ન્યૂનાનિ સ્તોત્રાણિ તેનોત્સૃષ્ટં, યસ્યાતિરિક્તાનિ તેનાનુત્સૃષ્ટમ્। તસ્માદ્ એતાવ્ એવોપેત્યાવ્ ઇતિ

અધ્વર્યુર્ ગ્રહં ગૃહીત્વા દ્રવતિ। સ અહોપાવર્તધ્વમ્ ઇતિ। તે હિંકૃત્યૈવ પ્રાઞ્ચો નિષ્ક્રમ્યાગ્રેણાગ્નીધ્રં તિષ્ઠન્તો વિશ્વેષાં દેવાનાં વ્રતેન સ્તુવતે। વિશ્વેભ્ય એવ તદ્ દેવેભ્યો નિવેદયન્તે - ઽરાત્સ્મેતિ। તે પ્રાઞ્ચો ઽભિક્રમ્ય ચાત્વાલમ્ અવેક્ષમાણાઃ ક્રોશેન સ્તુવતે। દેવાનાં વા અન્તં જગ્મુષામ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અપાક્રામત્। તત્ ક્રોશેનૈવાવરુન્ધત। અન્તમ્ ઇવૈતે ગચ્છન્તિ ય સંવત્સરસ્યોદૃચમ્ અશ્નુવતે। તદ્ યત્ ક્રોશેન સ્તુવત ઇન્દ્રિયસ્યૈવ વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। અથાનુક્રોશમ્। દેવા વૈ યત્ર ત્ર્યહેણ સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તદ્ ધૈષામ્ એતત્ તૃતીયમ્ અહર્ વૈરૂપં વ્યાર। તસ્યૈષ શ્લોકો -
વૈરૂપં દેવા અભિસંવસાનાસ્ તદ્ આતસ્થુસ્ તદ્ ઉ હૈષાં વ્યાર।
તે હિંકૃત્ય પુનર્ આરુહ્ય્ સર્વં એવાધૂન્વત જરસં તનૂનામ્॥
ઇતિ। તસ્યો એવૈષ શ્લોકો -
યદ્ વૈરૂપ ઉપહતે વ્યધ્વે, હિંકૃણ્વન્તસ્ સમતિષ્ઠન્ત યામ્ અન્તઃ।
દેવસ્થાનમ્ અસૃજન્ત સામ તેન દેવાસો ઽમૃતત્વમ્ આયન્॥
ઇતિ। તે સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તદ્ વિધાતા પુત્રાન્ અબ્રવીન્ - મા યૂયમ્ આદધ્વમ્, ઇહૈવાહં યુષ્માન્ વિધાસ્યામીતિ

સો ઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશિ પુરં વૈધાત્રમ્ અદધાત્। તસ્ય પ્રાચીન આહુર્ યાયણઃ પુરોહિતઃ। સો ઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્ય્ અધરાહિં વૈધાત્રમ્ અદધાત્। તસ્ય દક્ષિણ આહુર્ યાયણઃ પુરોહિતઃ। સો ઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશિ પશ્ચં વૈધાત્રમ્ અદધાત્। તસ્ય પ્રતીચી આહુર્ યાયણઃ પુરોહિતઃ। સો ઽસ્યામ્ ઉદીચ્યાં દિશ્ય્ ઉત્તરાહિં વૈધાત્રમ્ અદધાત્। તસ્યોદીચીન આહુર્ યાયણઃ પુરોહિતઃ। તે દેવા વિધાતારમ્ અબ્રુવન્ન્ એવમ્ ઉ ચેત્ ત્વમ્ એતદ્ અધિથાસ્ તથાસ્માન્ અન્વીક્ષસ્વ યથા વયં સ્વસ્તિ સ્વર્ગં લોકં ગચ્છેમેતિ। તાન્ એતેન ક્રોશેનાન્વૈક્ષત

ઇન્દ્રાસુતેષુ સોમેષુ હોયેહૂહો ઇત્ય્ એવૈનાન્ પ્રસેધત્। તે ઽબ્રુવાન્ - સત્રા વૈ નો ઽત્યુદસિત્સન્। તથા નો ઽન્વીક્ષસ્વ તથા ન એતસ્મિન્ લોકે અન્વાભજા ઇતિ। તાન્ એતેનૈવાનુક્રોશેનેન્દ્રા હો ઇહ વેહો ઇત્ય્ એવાસ્મિન્ લોકે ઽન્વાભજત્। તતો વૈ ત ઉભયોર્ અન્યોર્ લોકયોઃ પ્રત્યતિષ્ઠન્। ક્રોશેનૈવ સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્ન્ અનુક્રોશેનાસ્મિન્ પ્રત્યતિષ્ઠન્। તે ય એવં વિદ્વાંસઃ ક્રોશાનુક્રોશાભ્યાં સ્તુવત ઉભયોર્ એવાનયોર્ લોકયોઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ - ક્રોશેનૈવ સ્વર્ગં લોકં ગચ્છન્ત્ય્, અનુક્રોશેનાસ્મિન્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

અગ્નેર્ અપિ પક્ષં પ્રતિ સત્રસ્યર્દ્ધ્યા સ્તુવતે। અગ્નય એવ તદ્ દેવેભ્યો નિવેદયન્તે ઽરાત્સ્મેતિ। વ્રતપક્ષાભ્યાં અભિતો હવિર્ધાને। સ્વર્ગાય વા એતે લોકાય દીક્ષન્તે, યે સંવત્સરાય। તદ્ યદ્ વ્રતપક્ષાભ્યાં સ્તુવતે, આત્મન્ન્ એવ તત્ પક્ષૌ પ્રતિદધતે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય પતનાય। તસ્માદ્ આત્મન્ પક્ષૌ પ્રતિહિતૌ। પ્રાણાપાનાભ્યાં સ્તુવતે। પ્રાણેન પુરસ્તાદ્ અપાનેન પશ્ચાત્। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણાપાનાભ્યામ્ ઋધ્યન્તે યે યજ્ઞિયસ્ય કર્મણો ઽતિપાદયન્તિ યદિ વા નાતિપાદયન્તિ। કો હિ તદ્ વેદ યદિ તે ઽતિ વા પાદયન્તિ ન વા। તદ્ યત્ પ્રાણાપાનાભ્યાં સ્તુવતે પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે

શ્લોકાનુશ્લોકાભ્યાં સ્તુવતે। શ્લોકેન પુરસ્તાદ્ અનુશ્લોકેન પશ્ચાત્। તદ્ યચ્ છ્લોકેન સ્તુવતે પુણ્યં શ્લોકમ્ અવરુણધામહા ઇતિ। અથ યદ્ અનુશ્લોકેન પુણ્યો ઽનુશ્લોક ઉત્તસ્થુષો ઽનૂત્તિષ્ઠાદ્ ઇતિ। નિહ્નવાભિનિહ્નવાભ્યાં સ્તુવતે। નિહ્નવેન પુરસ્તાદ્ અભિનિહ્નવેન પશ્ચાત્। તદ્ આહુ શ્રેયાંસં વા એતે ઽભ્યારોહન્તિ યે સંવત્સરમ્ ઇતિ। તદ્ યન્ નિહ્નવેન સ્તુવતે શ્રેયસ એવ તન્ નિહ્નુવતે, ઽભ્ય્ એવાભિનિહ્નવેનારોહન્તિ। યદ્ ઉ ચેહાકર્મ તદ્ ઉ ચ માપહ્નોષ્મહા ઇતિ। તથા હૈષાં તદ્ અનુષોદિતં ભવતિ। અંગિરસાં ષડ્વિંશત્યક્ષરણિધનેનાન્તસ્સદસં સ્તુવતે। જઘનેનૌદુમ્બરીમ્ અંગિરોભ્ય એતદ્ દેવેભ્યો નિવેદયન્તે ઽરાત્સમેતિ

તત્ પઞ્ચવિંશં કૃત્વા સ્તુવતે વ્રતસ્યાનતિષ્ટવાય, યદ્ વ્ એવ પ્રતિ ભૂતેચ્છન્દસાં વ્રતેન સ્તુવતે -
હરી ત ઇન્દ્ર શ્મશ્રૂણ્ય્ ઉતો તે હરિતા હરી।
તં ત્વા સ્તુવન્તિ કારવઃ પુરુષાસો વનર્ગવઃ॥
ઋષ્ય સ ઇન્દ્ર ભુઙ્ઙ્ ઇતિ મઘવન્ન્ ઇન્દ્ર ભુઙ્ઙ્ ઇતિ।
ઇન્દ્રસ્ ત્રસરપૂતઃ॥
- - -સ્ફિગિ પુનઃપુનસ્ ત્રસરસ્ફિગિર્
ઇતિ। એતાવદ્ ધ વા અન્યૈકમ્ અઙ્ગમ્ અનાસ્તુમ્ આસ યત્ સ્ફિગૌ। અનાસ્તુતેનૈનમ્ અઙગેન સ્તુવન્તિ। ઋદ્ધિષ્ણવો હ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। તદ્ આહુઃ કસ્મૈ કં પરિમાદઃ ક્રિયન્ત ઇતિ। યથા હ વૈ શારદ ઉક્ષૈવં મહાવ્રતમ્। સ યથા શારદમ્ ઉક્ષાણં વાગરાભિઃ પરિતત્યાલભેરન્ન્ એવમ્ એવૈતત્ પરિમાદ્ભિર્ મહાવ્રતમ્ આલભન્તે વ્રતસ્યાપ્રક્ષયાય। અથો યથૈવેદં પુરુષસ્ય કેશા નખા લોમાનિ શ્મશ્રૂણિ તથૈવાસ્યૈતદ્ ઇતિ। અથો યદ્ એવેદં પુરુષમ્ અભિતો ગૌર્ અશ્વો ઽજાવિર્ વ્રીહયો યવાસ્ તદ્ એવાસ્યૈતદ્ ઇતિ

સપ્તાશીતિર્ મહાવ્રતસ્ય સ્તોત્ર્યા ભવન્તિ, ત્રયોદશ પરિમાદઃ। તચ્ છતમ્। શતાયુર્ વૈ પુરુષશ્ શતેન્દ્રિયશ્ શતવીર્યસ્ તસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। અથૈતા વાચઃ પ્રવદન્તિ। ક્ષુદ્રાઃ પરિમાદઃ - કર્કરી ચાલાબુશ્ ચ વક્રા ચ કપિશીર્ષ્ણી ચૈષીકી ચાપઘાટલીકા ચ વીણા ચ કશ્યપી ચ ભૂમિદુન્દુભિશ્ ચાર્ષભેણ ચર્મણાભિવિહતો વાણશ્ ચ શતતન્ત્રીઃ। અન્તરિક્ષે દુન્દુભયો વિતતા વદન્તિ। અધિકુંભાઃ પર્યાયન્તિ। એતા વાચઃ પ્રવદન્તિ - સર્વસ્યૈ વાચો ઽવરુદ્ધ્યૈ, કૃત્સ્નાયૈ વાચઃ - કૃત્સ્નાં વાચમ્ અવરુણધામહા ઇતિ। તદ્ યદ્ ભૂમિદુન્દુભિર્ આર્ષભેણ ચર્મણાભિવિહતો વદતિ - પરમા વા ઋષભો વાક્ - પરમસ્યા પરમસ્યા એવ વાચો ઽવરુદ્ધ્યૈ। અન્તરિક્ષે દુન્દભયો વિતતા વદન્તિ - યૈવાન્તરિક્ષે વાક્ તામ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અધિકુમ્ભાઃ પર્યાયન્ત્ય્ - એતદ્ વૈ પ્રત્યક્ષં દિવો રૂપં યન્ મૂર્ધા - યૈવામુષ્યાં વાક્ તામ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। વાણં શતતન્ત્રીમ્ આઘ્નન્તિ - શતાયુર્ વૈ પુરુષશ્ શતેન્દ્રિયશ્ શતવીર્યસ્ - તસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

માગધં ચ પુંશ્ચલૂં ચ દક્ષિણે વેદ્યન્તે મિથુની કારયન્તિ, મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। આર્યં ચ વર્ણં શૌદ્રં ચોપર્યુપરિ ચાત્વાલં બસ્તાજિને વ્યાયમન્ત્ય્ આર્ષભે વા ચર્મણિ। તયોર્ અન્તર્વેદ્ય્ આર્યો વર્ણો ભવતિ બહિર્વેદિ શૌદ્રઃ। તયોર્ આર્યેણ વર્ણેન શૌદ્રં વર્ણં જ્યપયન્તિ। દેવાશ્ ચ વા અસુરાશ્ ચામુષ્મિન્ન્ આદિત્યે ઽસ્પર્ધન્ત। તં દેવા અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તદ્ યદ્ આર્યેણ વર્ણેન શૌદ્રં વર્ણં જ્યાપયન્ત્ય્, એતમ્ એવ તદ્ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઞ્જતે। તયોર્ આન્યઃ ક્રોશતિ, પ્રાણ્યશ્ શંસતિ। ય આક્રોશતિ, પુનાત્ય્ એવૈનાન્ સઃ। અથ યઃ પ્રશંસતિ, પૂતેષ્વ એવૈતેષુ સ ઇન્દ્રિયં વીર્યં દધાતિ। આજિં ધાવન્તિ। પરમં વા એતન્ મહો યદ્ આજિઃ - પરમસ્યૈવ મહસો ઽવરુદ્ધ્યૈ। સંનદ્ધા ભવન્તિ। પરમા વૈ સંનદ્ધે ત્વિષિઃ। પરમામ્ એવ તત્ ત્વિષિમ્ આત્મસુ દધતે। પૂર્ણકુમ્ભા માર્જાલીયં પર્યાયન્તિ - પૂર્ણસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। હૈ મહા હૈ મહા ઇતિ - મહસો ઽવરુદ્ધ્યૈ। ઇદં મધ્વ્ ઇદં મધ્વ્ ઇતિ - મધ્વ્ ઇવ વા એતદ્ દેવેભ્યઃ ક્રિયતે યન્ મહાવ્રતમ્। પરમો વૈ મધુનિ રસઃ, પરમસ્યૈવ રસસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ - ઈશ્વરા આદ્યા ભવિતોર્ યદ્ ધૈ મહા ઇદં મધ્વ્ ઇતિ ગાયન્તીઃ પર્યેયુઃ। હૈ મહામ્ એવ ગાયન્તીઃ પર્યેયુર્ ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ - યદા વૈ ભવતિ યદાસ્ત્ય્, અથાદ્યો ભવતિ। કિમ્ અસતો ઽદ્યુઃ। હૈ મહા ઇદં મધ્વ્ ઇત્ય્ એવ ગાયન્તીઃ પર્યેયુર્ ઇતિ

તે સ્તોષ્યન્તો વિપરાયન્તિ। અધ્વર્યુસ્ ત્રિવૃતા શીર્ષ્ણા ગાયત્રેણ સ્તોષ્યન્ન્ અગ્રેણ હવિર્ધાને ઉપવિશતિ, મૈત્રાવરુણઃ પઞ્ચદશેન પક્ષેણ બૃહતા સ્તોષ્યન્ દક્ષિણત ઉપવિશતિ, બ્રાહ્મણાચ્છંસી સપ્તદશેન પક્ષેણ રથન્તરેણ સ્તોષ્યન્ન્ ઉત્તરત ઉપવિશતિ, નૈષ્ટૈકવિંશેન પુચ્છેન ભદ્રેણ સ્તોષ્યન્ પત્નીનાં મધ્ય ઉપવિશત્ય્, ઉદ્ગાતા પઞ્ચવિંશેનાત્મના રાજનેન સ્તોષ્યન્ન્ ઔદુમ્બરીમ્ અધિરોહત્ય્ - ઊર્ગ્ વા અન્નમ્ ઉદુમ્બર - ઊર્જ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તામ્ અભિમન્ત્રયતે - બૃહદ્રથન્તરે તે પૂર્વૌ પાદૌ, વૈરૂપવૈરાજે ઽપરૌ, શાક્વરરૈવતે ઽનૂચ્યાનિ, છન્દાંસ્ય્ આસ્તરણં, યજૂંષિ વિવયનં, સ્યોનામ્ આસદં સુષદામ્ આસદમ્ ઇતિ। તસ્યૈ પ્રત્યવરોહો -
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞં મિમિક્ષતામ્।
પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ॥
ઇતિ

તે સકૃદ્ એવ સર્વે હિંકુર્વન્તિ। તસ્માત્ પુરુષસ્ સંવિદ્ધો જાયતે। ઉદ્ગાતુર્ હિંકારમ્ અનુ હિંકુર્વન્તિ। તસ્માદ્ આત્મનો વશમ્ અઙ્ગાનિ યન્તિ। અધ્વર્યુસ્ ત્રિવૃતા શીર્ષ્ણા ગાયત્રેણોદ્ગાયતિ। ઇદં તચ્ છિરઃ પ્રતિદધાતિ। તસ્માદ્ ઇદં શિરઃ પ્રતિહિતમ્। પરાચીભિર્ અપુનરભ્યાવર્તમ્। તસ્માદ્ ઇદં શિરઃ પરાઙ્ એવ નેતિ નેતિ। નવભિર્ ઉદ્ગાયતિ। તસ્માદ્ ઇદં શિરો ન મેદ્યતો ઽનુમેદ્યતિ, ન કૃશ્યતો ઽનુકૃશ્યતિ। મૈત્રાવરુણઃ પઞ્ચદશપક્ષેણ બૃહતોદ્ગાયતિ। ઇમં તદ્ બાહું પ્રતિદધાતિ। તસ્માદ્ અયં બાહુઃ પ્રતિહિતઃ। પરાચીભિર્ પુનરભ્યાવર્તમ્ । તસ્માદ્ ઇદં બાહું સં ચાઞ્ચતિ પ્ર ચ સારયતિ। તિસ્રસ્ સતીઃ પઞ્ચદશ કરોતિ। કસ્માદ્ અયં બાહુર્ મેદ્યતો ઽનુમેદ્યતિ, કૃશ્યતો ઽનુકૃશ્યતિ। વીર્યં વૈ બૃહદ્, વીર્યં પઞ્ચદશઃ। તદ્ યત્ પઞ્ચદશેન પક્ષેણ બૃહતોદ્ગાયતિ તસ્માદ્ અયં બાહ્વોર્ વીર્યવત્તરઃ। તસ્માદ્ ઉ દક્ષિણં પક્ષં વયાંસ્ય્ અનુ પરિપ્લવન્તે। પુંસો વા એતદ્ રૂપં યદ્ બૃહત્, સ્ત્રિયૈ રથન્તરમ્। તદ્ યદ્ ઇતો બૃહતા સ્તુવત, ઇતો રથન્તરેણ, તસ્માત્ પુમાન્ દક્ષિણતો યોષામ્ ઉપશેતે। બ્રાહ્મણાચ્છંસી સપ્તદશેન પક્ષેણ રથન્તરેણોદ્ગાયતિ। ઇમં તં બાહું પ્રતિદધાતિ। તસ્માદ્ અયં બાહુઃ પ્રતિહિતઃ પરાચીભિર્ અપુનરભ્યાવર્તમ્। તસ્માદ્ ઇમં બાહું સં ચાઞ્ચતિ પ્ર ચ સારયતિ। તિસ્રસ્ સતીસ્ સપ્તદશકરોતિ। તસ્માદ્ અયં બાહુર્ મેદ્યતો ઽનુમેદ્યતિ, કૃશ્યતો ઽનુકૃશ્યતિ

નેષ્ટૈકવિંશેન પુચ્છેન ભદ્રેણોદ્ગાયતિ। ઇદં તત્ પુચ્છં પ્રતિદધાતિ। તસ્માદ્ ઇદં પુચ્છં પ્રતિહિતમ્। પરાચીભિર્ પુનરભ્યાવર્તમ્। તસ્માદ્ ઇદં પુચ્છં સં ચાઞ્ચતિ, પ્ર ચ સારયતિ। તિસ્રસ્ સતીર્ એકવિંશતિં કરોતિ। તસ્માદ્ ઇદં પુચ્છં મેદ્યતો ઽનુમેદ્યતિ કૃશ્યતો ઽનુકૃશ્યતિ। ઉદ્ગાતા પઞ્ચવિંશેનાત્મના રાજનેનોદ્ગાયતિ। ઇમં તદ્ આત્માનં પ્રતિદધાતિ। તસ્માદ્ અયમ્ આત્મા પ્રતિહિતઃ। પરાચીભિર્ પુનરભ્યાવર્તમ્। તસ્માદ્ ઇદમ્ આત્માનં સં ચાઞ્ચતિ, પ્ર ચ સારયતિ। તિસ્રસ્ સતીઃ પઞ્ચવિંશતિં કરોતિ। તસ્માદ્ અયમ્ આત્મા મેદ્યતો ઽનુમેદ્યતિ, કૃશ્યતો ઽનુકૃશ્યતિ। ત એકૈકયાસ્તુયોદ્ગાતારમ્ ઉપસમાયન્તિ। તાભિર્ ઉદ્ગાતોદ્ગાયતિ। આત્મન્ન્ એવ તદ્ અંગાનિ પ્રતિદધાતિ। તસ્માદ્ આત્મન્ન્ અઙ્ગાનિ પ્રતિહિતાનિ। આત્મન્યયોત્તમયોદ્ગાયતિ। તસ્માદ્ ઇદમ્ આત્મન ઉદ્ ઇવ શેતે

પ્રજાપતિઃ પ્રજાસ્ સસૃજાનસ્ સ વ્યસ્રંસત। તસ્માદ્ દેવતા વ્યુદક્રામન્। તમ્ ઇન્દ્ર એવ દેવતાનાં નાજહાત્। સ ઇન્દ્રમ્ અબ્રવીત્ કથં ન્વ્ અહમ્ ઇતઃ પુનર્ અન્વાભવેયમ્ ઇતિ। કિં ખલુ વૈ તે ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્। સ્તો ન્વૈ મ ઇમૌ પ્રાણાપાનાવ્ ઇતિ। યત્ સ્તો મ ઇત્ય્ અબ્રવીત્, તત્ સ્તોમસ્ય સ્તોમત્વમ્। સ્તુવત એનં સ્વા - અયં ન શ્રેષ્ઠ ઇતિ ય એવં વેદ। તમ્ અબ્રવીત્ સ વા એતાભ્યામ્ એવ સંવત્સરં સ્તુષ્વ। તં ત્વૈતાભ્યામ્ એવ તુષ્ટુવાનમ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય સર્વા દેવતાસ્ સમભ્યવૈષ્યન્તીતિ। સ એતાભ્યામ્ એવ સંવત્સરમ્ અસ્તુત। તમ્ એતાભ્યામ્ એવ તુષ્ટુવાનમ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્ય સર્વા દેવતાસ્ સમભ્યવાયન્ દિશાં રસં પ્રવૃહ્યાપાં રસં વેદસ્ય રસમ્ અન્નસ્ય રસં, મહતે વ્રતં હરામો મહતે વ્રતં હરામ ઇતિ વદન્તીઃ। તા યદ્ અબ્રુવન્ - મહતે વ્રતં હરામ ઇતિ તન્ મહાવ્રતસ્ય મહાવ્રતત્વમ્। તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છન્। તદ્ અવ્રતયત્। તાઃ પ્રમોદન્ત - મહાવ્રતયતીતિ, મહાવ્રતયતીતિ। તસ્માદ્ એતસ્મિન્ન્ અહન્ પ્રેવ મોદન્તે। દેવતા હ્ય્ અસ્મિન્ પ્રમોદન્ત।
તદ્ આહુર્ - મધ્યતસ્ સંવત્સરસ્ય વિષુવત્ય્ ઉપેત્યમ્ -

-- અન્નં વૈ વ્રતમ્। મધ્યતો વા અન્નમ્ અશિતં ધિનોતીતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ - અર્ધં વા એતે ઽન્નાદ્યસ્યાવરુન્ધતે યે મધ્યતસ્ સંવત્સરસ્ય વિષુવતિ મહાવ્રતમ્ ઉપયન્તિ। સંવત્સરઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યં પચતિ। તદ્ ઉપરિષ્ટાત્ સંવત્સરસ્યોપેત્યં - કૃત્સ્નસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યા ઇતિ। અથ હ સ્માહ નગરી જાનશ્રુતેય - ઉગ્રો વા એષ મધ્યમશીવા યન્ મહાવ્રતમ્। યદ્ વા ઉગ્રો મધ્યમશીવા ભવતિ, સર્વાન્ વૈ સો ઽન્યાન્ વ્યવકીર્યાથૈકશ્ શેતે। તદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ સંવત્સરસ્યોપેત્યં કૃત્સ્નસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યા ઇતિ। તત્ પઞ્ચવિંશં ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ। અન્નાદ્યં પઞ્ચવિંશ્ય્, અન્નાદ્યમ્ એવૈતત્ પઞ્ચવિંશ્યોપધીયતે। સ યથા પૂર્ણોધ્નીમ્ ઉપસદ્ય દુહીતૈવમ્ એવૈતત્ પઞ્ચવિંશ્યાન્નાદ્યં દુહ્રે

તદ્ આહુસ્ તવશ્શાવ્યમ્ એવૈતસ્યાહ્નઃ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। દેવા વૈ યદ્ અગ્રે વ્રતં સમભરંસ્ તત્ તવશ્શાવ્યમ્ અભવત્। તદ્ યદ્ એતસ્યાહ્નસ્ તવશ્શાવ્યં પૃષ્ઠં ભવતિ, વ્રતમ્ એવૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપયન્તિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ દુષ્પ્રજ્ઞાના વૈ તવશ્શાવ્યસ્ય સ્તોભાઃ પદવૃત્તીઃ પ્રસ્તાવાઃ પ્રતિહારા દેવતા નિધનાનિ। વામદેવ્યમ્ એવૈતસ્યાહ્નઃ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। આત્મા વૈ વ્રતસ્ય વામદેવ્યમ્। સ યથાગત્ય ગૃહાન્ ન વિન્દેત્ તાદૃક્ તદ્ યદ્ એતસ્યાહ્નોઽન્યદ્ વામદેવ્યાત્ પૃષ્ઠં કુર્યુઃ। તદ્ આહુ - સ્વારં ન પૃષ્ઠતાયૈ। તત્સ્થાનં રાજનમ્ એવૈતસ્યાહ્નઃ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। રાજનેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાનાં રાજ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ અગચ્છત્। તદ્ યેન પ્રજાપતિઃ પ્રજાનાં રાજ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ અગચ્છત્, તેન પ્રજાનાં રાજ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છામેતિ। પરોક્ષમ્ ઇવ હ ખલુ વા એતદ્ વામદેવ્યં યદ્ રાજનમ્। રાજનં પૃષ્ઠં ભવતિ। વામદેવ્યં મૈત્રાવરુણસામ। પઞ્ચનિધનં વામદેવ્યં બ્રહ્મસામ। સામાભિપૂર્વમ્ એવૈતદ્ વામદેવ્યેન મધ્યત આત્માનં સંદધતો યન્તિ

તત્ પઞ્ચસ્તોભં ભવતિ પઞ્ચપદવૃત્તીકં પઞ્ચદેવતં પઞ્ચપ્રતિહારં પઞ્ચનિધનમ્। યઃ પાંક્તો યજ્ઞો, યે પાંક્તાઃ પશવો, યત્ પાંક્તમ્ અન્નાદ્યં, યે પઞ્ચર્તવો, યત્ કિં ચ પઞ્ચ પઞ્ચ તસ્યૈષા સર્વસ્યર્દ્ધિસ્ તસ્યોપાપ્તિઃ। પઞ્ચનિધનં વામદેવ્યં બ્રહ્મસામ ભવતિ। પઞ્ચધેવ હિ વ્રતેન સ્તુવતે। તદ્ અતિચ્છન્દસ્સુ ભવતિ ત્રિકદ્રુકેષુ મહિષો યવાશિરમ્ ઇત્ય્ એતાસુ। અતિ વા એષો ઽન્યાનિ છન્દાંસિ યદ્ અતિચ્છન્દાઃ। અત્ય્ એતે ઽન્યાન્ યે સંવત્સરસદઃ। સ્વ એવૈતચ્ છન્દસિ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તદ્ વ્ અતિચ્છન્દસ્સ્વ્ એવ તદ્ એહિવદ્ ઇહવદ્ ભવત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તદ્ આહુર્ ઇલાન્દમ્ એવૈતસ્યાહ્નો ઽગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ। ઇલાન્દેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્ય ઇરામ્ અન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્। તદ્ યેન પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્ય ઇરામ્ અન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્ તેનેરામ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુધ્યોત્તિષ્ઠામેતિ। તદ્ વ્ અતિચ્છન્દસ્સ્વ્ એવ ભવતિ। અતિ વા એષો ઽન્યાનિ છન્દાંસિ યદ્ અતિચ્છન્દાઃ। અત્ય્ એતે ઽન્યાન્ યે સંવત્સરસદઃ। સ્વ એવૈતચ્ છન્દસિ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

તદ્ વૈશ્વાનરીયાસુ ભવતિ। વૈશ્વાનરસ્ય હ્ય્ એતત્ સ્તોત્રમ્। અશીત્યક્ષરાસુ ભવત્ય્ અશ્નવામહા ઇતિ। સમુદ્ર ઇવાક્ષિતમ્ ઇવ હ ખલુ વા એતચ્ છન્દો યદ્ અતિચ્છન્દાસ્, સમુદ્ર ઇવાક્ષિતાસ્ તુષ્ટુવાના અસામેતિ। તત્ પક્ષિ ભવતિ। પક્ષિ હ્ય્ એતસ્યાહ્નો વ્રતમ્। એ વ્રતમ્ ઇત્ય્ આહ - અન્નં વૈ વ્રતમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। એ સુવર્ ઇત્ય્ આહ સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। એ શકુના ઇત્ય્ આહ વય એવૈતચ્ છકુના ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુવતે। તદ્ આહુર્ વારવન્તીયમ્ એવૈતસ્યાહ્નો ઽગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। તાન્ વારવન્તીયેનૈવ વરણશાખામ્ આચ્છિદ્યાવારયત। યદ્ અવારયત્ તદ્ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્। તસ્માદ્ વરુણં ભિષજ્યમ્ આહુઃ। તદ્ યદ્ એતસ્યાહ્નો વારવન્તીયમ્ અગ્નિષ્ટોસામ ભવતિ, યદ્ એનેન કર્મણાવારુત્સ્મહિ, તન્ નો વારવન્તીયેન વારિતમ્ અન્તત ઉપતિષ્ઠાતા ઇતિ। તદ્ એહિવદ્ ઇહવદ્ ભવત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તદ્ ઉ વા આહુર્ યદ્ વાવાન્યા વાઙ્ નાતિવદતિ તદ્ એતસ્યાહ્નો ઽગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્। યજ્ઞાયજ્ઞીયં વાવાન્યા વાઙ્ નાતિવદતિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। કુતો હિ વાગ્ વાચમ્ અતિવદિષ્યતિ। તસ્માદ્ એતસ્યાહ્નો યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ એવાગ્નિષ્ટોમસામ કાર્યમ્ ઇતિ

અન્નં વૈ વ્રતં, શ્રીર્ વૈ વ્રતમ્। વ્રતેન વા અન્નમ્ અદ્યતે, વ્રતેન શ્રીર્ આપ્યતે। તદ્ આહુર્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ સંવત્સરસ્યોપેત્યમ્। દૂરૂપં વૈ તતો વ્રતં વિજ્ઞાયતે યત્રોપજાયત ઇતિ। તત્ પઞ્ચવિંશં ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરો, ઽન્નાદ્યં પઞ્ચવિશ્ય્, અન્નાદ્યમ્ એવૈતત્ પઞ્ચવિંશ્યોપધીયતે। પઞ્ચવિંશો હ ખલુ વૈ પુરુષઃ। પુરુષસ્યૈતત્ સ્તોત્રમ્ ઇત્ય્ આહુર્ - દશ વૈ પુરુષસ્ય હસ્ત્યા અંગુલયો, દશ પદ્યાશ્, ચત્વારિ પ્રાંગાણ્ય્, આત્મા પઞ્ચવિંશષ્, ષડ્ ઇમાનિ પર્વાણિ, ષડ્ ઇમાનિ, ષડ્ ઇમાનિ, ષડ્ ઇમાન્ય્ , આત્મા પઞ્ચવિંશો, દ્વાદશેમાઃ પરિશવો, દ્વાદશેમા, આત્મૈવ પઞ્ચવિંશઃ। પુરુષં વાવૈતેન સંસ્કુર્વન્તિ પુરુષં પ્રજનયન્તિ। તદ્ આહુસ્ સર્વમ્ એવૈતદ્ અહઃ પઞ્ચવિંશમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। પઞ્ચવિંશમ્ એવ શિર ઉપેયુઃ, પઞ્ચવિંશમ્ અન્યં પક્ષં, પઞ્ચવિંશમ્ અન્યં, પઞ્ચવિંશં પુચ્છં, પઞ્ચવિંશમ્ આત્માનમ્, એવં વ્રતસ્યોપાપ્તિર્ અંગેનાઙ્ગેન વ્રતમ્ ઉપાપ્નવામેતિ। તસ્માદ્ અથ હ સ્માહર્જ્જિશ્વા વાતવાત - એકં વાવૈતત્ સ્તોત્રં સત્ તત્ પઞ્ચધા વિહૃત્ય સ્તુયુઃ - પઞ્ચભિર્ એવ શિર સ્તુયુઃ, પઞ્ચભિર્ અન્યં પક્ષં, પઞ્ચભિર્ અન્યં, પઞ્ચભિઃ પુચ્છં, પઞ્ચભિર્ આત્માનમ્। તથૈકમ્ એવ પઞ્ચવિંશં નાતિરિચ્યતે। એવં વ્રતસ્યોપાપ્તિર્ ઇતિ

અથ હ સ્માહારુણિર્ ન વા અન્યાન્ય્ અંગાન્ય્ આત્મના સમાનિ। નો ઽન્યૈર્ અંગૈર્ આત્મા સમઃ। વિષમેણ વૈ પુરુષઃ કલ્પતે, વિષમેણ સમઃ। તદ્ યથાવિધમ્ એવૈતદ્ એવમ્ ઉપેત્યમ્ ઇતિ। બ્રહ્મ વૈ વ્રતસ્ય શિરો, દ્યાવાપૃથિવી પક્ષાવ્, અન્તરિક્ષમ્ આત્મા, સામ પુચ્છમ્। ગાયત્રં વૈ વ્રતસ્ય શિરસ્, તદ્ ધિ બ્રહ્મ। બૃહ્દ્રથન્તરે પક્ષૌ, તે હિ દ્યાવાપૃથિવી। વામદેવ્યમ્ આત્મા, તદ્ ધ્ય્ અન્તરિક્ષમ્। યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ પુચ્છં, તદ્ ધિ સામ। નવભિશ્ શિર સ્તુવન્તિ। નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ। પ્રાણાનામ્ એવૈષા સંમા પ્રાણાનામ્ ઋદ્ધિઃ। તસ્મિન્ ગાયત્રસામાધ્યૂહન્તિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રસામ। પ્રાણમ્ એવ તચ્ છીર્ષન્ દધતિ। તસ્માચ્ છીર્ષન્ પ્રાણો હિતઃ। તે પ્રત્યઞ્ચો નિસૃવ્યાર્કશીર્ષમ્ ઇતિ તેન સ્તુવતે। ગ્રીવા હિ તાસ્ તદ્ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુદાખ્યાયમ્ ઇવ ગાયતિ। શિરશ્ ચૈવ તદ્ આત્માનં ચ સંદધાતિ। તસ્માચ્ છિરશ્ ચાત્મા ચ સંહિતૌ। તદ્ આહુર્ અપઞ્ચવિંશં ભવત્ય્, અતિરિચ્યતે, તસ્માદ્ એતદ્ અત્ર ન કાર્યમ્ ઇતિ

ત એતેન ત્રિવૃતા સ્તોમેન રથન્તરમ્ અભ્યાયન્તિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃદ્, અન્નં રથન્તરમ્। બ્રહ્મણૈવ તદ્ અન્નાદ્યં સ્પૃણ્વન્તિ। તસ્મિન્ પઞ્ચદશં સ્તોમમ્ અધ્યૂહન્તિ। વજ્રો વૈ પઞ્ચદશો ઽન્નં રથન્તરમ્। વજ્રેણૈવ તદ્ અન્નાદ્યં પરિગૃહ્ણન્તિ। ત એતેન પઞ્ચદશેન સપ્તદશમ્ અભ્યાયન્તિ। વજ્રો વૈ પઞ્ચદશો, વિટ્ સપ્તદશઃ। વજ્રેણૈવ તદ્ વિશં સ્પૃણ્વન્તિ। તસ્મિન્ બ્રહ્મસામાધ્યૂહન્તિ। ક્ષત્રં વૈ બૃહત્। ક્ષત્રમ્ એવ તદ્ વિશ્ય્ અધ્યૂહન્તિ। સ તસ્માત્ ક્ષત્રિયો વિશ્ય્ અધ્યૂઢઃ। તદ્ આહુર્ ઇતો બૃહતા સ્તોતવ્યમ્, ઇતો રથન્તરેણેતિ। પ્રાણમ્ ઇવ વા ઇદં સર્વં પ્રત્યુદ્યત્યા ઇતિ। તદ્ ઉ હ સ્માહ કીજો વાકાયનઃ - પૃષ્ઠતો વા એતે ઽન્નાદ્યં કુર્વતે, ય ઇતો બૃહતા સ્તુવત, ઇતો રથન્તરેણ। અન્નં વૈ રથન્તરમ્। દક્ષિણતો વા અન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધમ્ ઉપાચરતિ। તસ્માદ્ ઇત એવ બૃહતા સ્તુવત, ઇતો રથન્તરેણાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યા ઇતિ। ય ઉ એવૈષ પઞ્ચદશ સ્તોમસ્ સ ઉ પ્રત્યુદ્યત્યા ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ સવ્યં પક્ષં વયાંસ્ય્ અનુ પરિપ્લવન્તે। ત એતેન સર્વેણૈકવિંશં પ્રતિષ્ઠામ્ આયન્તિ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। સર્વસ્મિન્ વા એષો ઽસ્મિન્ન્ અધિ પ્રતિષ્ઠિતઃ। તદ્ યસ્મિન્ન્ એષ સર્વસ્મિન્ન્ અધિ પ્રતિષ્ઠિતસ્ તસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ અધિ પ્રતિતિષ્ઠામેત્ય્ એતં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

તસ્મિન્ ભદ્રં સામાધ્યૂહન્તિ। પ્રજા વૈ ભદ્રમ્। પુચ્છતો વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે। પુચ્છત એવૈતત્ પ્રજનને પ્રજાં દધતે પ્રજાત્યૈ। તત્રાપિ શ્રેયઃ કાર્યમ્ આહુઃ। પ્રજા વૈ ભદ્રં, પ્રજાયૈ યા પ્રજા સા શ્રેયઃ। અપિ હ પ્રજાયૈ પ્રજાં પશ્યતે ય એવં વેદ। તદ્ આહુસ્ સકૃદ્ એવ સર્વેણ સ્તોતવ્યં વયસો ઽનુરૂપં કૃત્વેતિ। યદ્ વૈ વયઃ પ્રપતતિ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાનિ નાઆનાશો યુક્ત્વા પ્રપતતિ। અથ યદ્ ઉપવિશતિ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાન્ય્ આત્માનમ્ ઉપસમાહૃત્યોપવિશતીતિ। તદ્ યત્ સકૃદેવ સર્વેણ સ્તુવન્તિ યથા વયઃ પ્રપતત્ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાનિ નાનાશો યુક્ત્વા પ્રપતેત્ તાદૃક્ તત્। અથ યદ્ એકૈકયા સ્તુતયોપસમાયન્તિ યથા વય ઉપવિશત્ સર્વાણ્ય્ એવાઙગાન્ય્ આત્માનમ્ ઉપસમાહૃત્યોપવિશેત્ તાદૃગ્ ઉ (ત)ત્ । અથ હ સ્માહ ભાહ્ ભાલ્લવેયો - નૈતસ્મિન્ન્ અહન્ન્ અન્ય ઉદ્ગાતુસ્ સામ્નાર્ત્વિજ્યં કુર્યાત્। શ્રીર્ વા એતદ્ અહઃ, શ્રીર્ ઉદ્ગાતા। યદ્ એતસ્મિન્ન્ અહન્ન્ અન્ય ઉદ્ગાતુસ્ સામ્નાર્ત્વિજ્યં કુર્યાદ્ અનવવદિતૈનાન્ અવવદેદ્ અનભ્યારોઢાભ્યારોહેત્, પાપવસ્યસં સ્યાત્, સ વૈવાનુપરિસર્પં સંસ્થાપયેત્, સ વૈકૈકયા સ્તુતયોપસમેયાદ્ ઇતિ। તદ્ ઇવ ત્વ્ અત્ર પરિચક્ષતે યન્ નવવિંશસ્તોમસ્ સંપદ્યતે। તદ્ આહુર્ નવવિંશ સ્તોમસ્ સંપદ્યતેવાશ્યમાનાનુપતેત્ સ્વં યૂથં જાનમેજય ગૌર્ ગાસ્ સાહસ્રયાજિન શલકાણ્ડાણિ વિગચ્છતીતીવ વા એતા યથાયથમ્ અપિયન્તીતિ। શિવ એવ શીર્ષન્ન્ આપ્યેતિ, પક્ષૌ પક્ષે, પુચ્છં પુચ્છ્યાત્માનમ્ ઇદ્ આત્મન્ન્ આપ્યેતિ। નવવિંશ સ્તોમસ્ સંપદ્યતે કાર્યમ્ એવાપ્ય્ એવમ્ ઇતિ

આસન્દીમ્ ઉદ્ગાતાધિરોહતિ, પ્લેંખં હોતા, કૂર્ચાવ્ અધ્વર્યૂ, કૂર્ચસદ એવાન્યા હોત્રા ભવન્તિ। તદ્ આહુર્ ન દીક્ષિતેનાસન્દ્ય્ અધિરુહ્યેતિ। ઉત્થિતા હ ખલુ વા એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। યદ્ વાવાદો દશમમ્ અહસ્ તદ્ એવોક્થાનિ। ઇયમ્ અધિરુહ્યૈવેત્ય્ આહુઃ। અન્તરિક્ષસાચ્ય્ એવ વૈ શ્રીઃ। એવં શ્રિયા ઉપાપ્તિર્ ઇતિ। વાણશ્ શતશ્રીર્ ભવતિ। શતાયુર્ વૈ પુરુષશ્શતેન્દ્રિયશ્ શતવીર્યસ્,તસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ ન વાણશ્ શતશ્રીઃ કાર્યો, યર્હિ વા એતસ્ય બ્રાહ્મણાસ્ સન્તાનમ્ અવિદુસ્ સકૃત્ સન્તતો વા એષ તર્હિ રાજ્ઞાં સમાસુ પ્રવિશામિ બ્રુવન્ન્ અશયત્ તં કિં તત્ કુર્યુર્ યસ્ તથૈતર્હિ ન યથા પુરેતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ કિં ખલુ તથૈતર્હિ યથા પુરા। એકસામ્ના હ સ્મ વૈ પુરા સ્તુત્વા સ્વર્ગં લોકં ગચ્છન્ત્ય્, અથો ઽવભૃથાદ્ એવોદેત્ય કાર્યઃ। એવં વાણશ્ શતશ્રીર્ વાચઃ કૃત્સ્નત્વાયેતિ। તસ્યૈષ સન્તાનો - ભૂર્ ભુવ સ્વર્ વદા વદા વદી વદા વદોરુઃ પૃથુસ્ સુગસ્ સુગન્તુઃ કર્મઃ કરણઃ કરઃ કરિષ્યન્ન્ ઐન્દ્રીં વાચં બૃહતીં વિશ્વરૂપાં શતાયુષં પ્રવદ દેવ વાણેતિ। અથેન્દ્રણતયા ચેષીકયા વેતસશાખયા ચોલ્લિખતિ - મનો જ્યોતિર્ ઇતિ, વાક્ સત્યમ્ ઇતિ, મનો ભદ્ર ઇતિ

અહીનસં હાશ્વત્થિં પુત્રા ઉપસમેત્યોચુસ્ - સત્રાયામો વૈ ભગવો ઽનુ નશ્ શાધીતિ। સ હોવાચ - મૈવં વોચત। દુરુપધર્ષો વૈ સંવત્સરઃ। યથા વૈ રથનાભાવ્ અરાઃ પ્રતિષ્ઠિતા, એવં વૈ સંવત્સરે સર્વે મૃત્યવઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। અથૈતદ્ એવં બ્રૂથેતિ। તે હોચુસ્ તેષાં વૈ ત્વમ્ એવ ભિષગ્ અસિ, ત્વં પ્રાયશ્ચિત્તિર્, અન્વ્ એવ નશ્ શાધીતિ। તદ્ ધાસ્ય પ્રિયમ્ આસ। સ હોવાચૈવં ચેદ્ બ્રૂથ, ષટ્સુ સ્મ પ્રતિષ્ઠાસુ પ્રતિતિષ્ઠત। ષડ્ભ્ય સ્મ હરિત્મતીભ્યો મેત। ચતુશ્ચક્રં સ્મ પારયિષ્ણું સમારોહત। સ્વર્ગસ્ય સ્મ લોકસ્ય પથો ઽઞ્જસાયનાન્ મેત। સંવત્સરસ્ય સ્મ વ્યાપ્તમ્ અતિપ્લવધ્વમ્। દૈવ્યં સ્મ મિથુનમ્ ઉપેત। પ્રસ્પષ્ટાત્ સ્મ સાર્થાન્ મા હીયધ્વમ્। અચ્યુતં સ્મ યજ્ઞસ્ય મા ચ્યાવયત। યજ્ઞસ્ય સ્મ શ્વસ્તનમ્ ઉપેત। વાચં સ્મ સત્યવતીમ્ ઉપેત। વર્ષિષ્ઠાન્ સ્માજૌ યુઙ્ધ્વમ્। ઉત્તરાવતીં સ્મ શ્રિયમ્ ઉપેત। સ્વર્ગં સ્મ લોકે પ્રતિતિષ્ઠત। ગ્રામાત્ સ્મારણ્યં મેત। જ્ઞાનાત્ સ્માવિર્ભવાન્ મેત। દૈવ્યાત્ સ્મ વિવાહાન્ મેત। યજ્ઞાત્ સ્મ મેતેતિ। એતાનિ હૈનાન્ અનુશશાસ। તે હોચુર્ અનુ ન ઇદમ્ અશિષઃ પરોક્ષેણૈવ। તથા નો ઽનુશાધિ યથેદં વિજાનીયામેતિ

સ હોવાચ યદ્ વો ઽવોચં - ષટ્સુ સ્મ પ્રતિષ્ઠાસુ પ્રતિતિષ્ઠતેતિ, નિધનવન્તિ સ્મ પવમાનમુખેભ્યો મા ચ્યાવયતેત્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષા હ વૈ સામ્નઃ પ્રતિષ્ઠા યન્ નિધનમ્। ષડ્ એતાનિ નિધનવન્તિ ભવન્તિ, ષડ્ ઋતવસ્ સંવત્સરઃ। સ યથા વૃક્ષમ્ આક્રમણૈર્ આક્રમમાણ ઇયાદ્ એવમ્ એવૈતૈસ્ સામનિધનૈ સ્વર્ગં લોકં રોહન્તો યન્તિ। તસ્માન્ નિધનવન્તિ પવમાનમુખેભ્યો ન ચ્યાવયિતવ્યાનિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં ષડ્ભ્ય સ્મ હરિત્મતીભ્યો મેતેતીળાવિભક્તિર્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્, ઇળાભિ સ્મ બૃહતીર્ આરભધ્વમ્ ઇત્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। તા એતાષ્ ષડ્ હરિત્મતીઃ। સ યથા ષડ્ ઢરિત્મતીર્ અશ્વતરીસ્ સંયુજ્ય યત્ર જિગમિષેત્ તદ્ ગચ્છેદ્, એવમ્ એવૈતાભિર્ ઇળાવિભક્તિભિ સ્વર્ગં લોકમ્ અભ્યશ્નુવતે। તસ્માદ્ ઇળાભિર્ એવ બૃહતીર્ આરભ્યા

અથ યદ્ વો ઽવોચં ચતુશ્ચક્રં સ્મ પારયિષ્ણું સમારોહતેતિ, પ્ર સોમ દેવવીતયે, પરીતો ષિઞ્ચતા સુતમ્, અભિ સોમાસ આયવઃ, પુનાનસ્ સોમ ધારયેત્ય્ એતા એવ વસ્ તચ્ ચતસ્રો બૃહતીર્ અવોચમ્ ઇતિ। એષ હ વૈ ચતુશ્ચક્ર પારયિષ્ણુર્ યદ્ એતા બૃહત્યઃ। સ યથા ચતુશ્ચક્રેણ પારયિષ્ણુના યત્ર જિગમિષેત તદ્ ગચ્છેદ્, એવમ્ એવૈતાભિર્ બૃહતીભિર્ બૃહતીભિ સ્વર્ગં લોકં ગચ્છન્તિ। અથો એષ વાવ દેવરથઃ। સ યથા દેવરથેન સુયુક્તેન યત્ર જિગમિષેત્ તદ્ ગચ્છેદ્, એવમ્ એવૈતાભિર્ બૃહતીભિ સ્વર્ગં લોકં ગચ્છન્તિ। તસ્માદ્ એતા એવ બૃહતીઃ કાર્યાઃ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં સ્વર્ગસ્ય સ્મ લોકસ્ય પથો ઽઞ્જસાયનાન્ મેતેત્ય્, ઔશનકાવે એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષ હ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય પન્થા અઞ્જસાયનો યદ્ ઔશનકાવે। ઔશનં પુરસ્તાદ્ ભવતિ કાવમ્ ઉપરિષ્ટાત્। તાવ્ એતત્ પિતાપુત્રાવ્ એવ નાવમ્ અજતઃ। સ યથા પિતાપુત્રૌ નાવમ્ અજન્તૌ તામ્ અરિષ્ટાં સ્વસ્તિ પારં ગમયેયાતામ્ , એવમ્ એવૈતદ્ ઔઔશનકાવાભ્યાં સ્વસ્ત્ય્ અરિષ્ટા ઉદૃચમ્ અશ્નુવતે। તસ્માદ્ ઔશનકાવે નાવસૃજ્યે

અથ યદ્ વો ઽવોચં સંવત્સરસ્ય સ્મ વ્યાપ્તમ્ અતિપ્લવધ્વમ્ ઇત્ય્ અભીવર્તં વા સ્મ પવમાને કુરુધ્વં પ્લવં વેત્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એતદ્ ધ વૈ સંવત્સરસ્ય વ્યાપ્તં યદ્ ઋતવો યન્ માસા યદ્ ઋતુસન્ધયઃ। તદ્ ઉ વા આહુર્ ય ઋતવો યે માસા ય ઋતુસન્ધયો ઽહોરાત્રે વાવ તદ્ ભવતઃ। અહોરાત્રે વાવ સંવત્સરસ્ય વ્યાપ્તમ્ ઇતિ। તત્ પ્લવઃ કાર્યઃ। અત્ર વૈ ગૌઃ પ્લવતે, ઽવ હસ્ત્ય્, અવ પુરુષઃ, પ્લવો નાવપ્લવતે। તદ્ એતેન પ્લવેનાનવપ્લાવિનૈતત્ સંવત્સરસ્ય વ્યાપ્તમ્ અતિપ્લવામહા ઇતિ। તદ્ આહુર્ અસ્તિ પરિચક્ષા પ્લવાતિપ્લુતા ઇતિ વૈ નિન્દન્તિ। યો વૈ જીયતે યો હીયતે, તમ્ આહુર્ અપ્લોષ્ટેતિ। અભીવર્ત એવ કાર્યઃ। તસ્યૈકાક્ષરં નિધનં ભવતિ। એકાક્ષરા વૈ વાક્। વાગ્ ઉ કૃત્સ્નં બ્રહ્મ। તદ્ એતેન કૃત્સ્નેન બ્રહ્મણા યથા ચર્મણા કુદીકણ્ટકાન્ પ્રાવૃત્યાતીયાદ્ એવમ્ એવૈતત્ સંવત્સરસ્ય વ્યાપ્તં પ્રાવૃત્યાતિયન્તિ। અથો યથા તપ્તાન્ પાંસૂન્ ઉપાનહ્ય્ અતીયાત્ તાદૃક્ તત્। તસ્માદ્ અભીવર્ત એવ કાર્યઃ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં દૈવ્યં સ્મ મિથુનમ્ ઉપેતેત્ય્, ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા, સ્વાદિષ્ઠયા મદિષ્ઠયેત્ય્ એતે એવ વસ્ તદ્ ગાયત્ર્યાવ્ અવોચમ્ ઇતિ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં યદ્ એતે ગાયત્ર્યા - ઉચ્ચા ત ઇતિ પુંસો રૂપં, સ્વાદિષ્ઠયેતિ સ્ત્રિયૈ। તદ્ એતન્ મિથુનં પ્રજનનં ક્રિયતે। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। તસ્માદ્ એતે એવ ગાયત્ર્યૌ કાર્યે

અથ યદ્ વો ઽવોચં પ્રસ્પષ્ટાત્ સ્મ સાર્થાન્ મા હીયધ્વમ્ ઇતિ, બૃહદ્રથન્તરે એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષ હ વૈ પ્રસ્પષ્ટઃ સાર્થો યદ્ બૃહ્દ્રથન્તરે। એતે હ વા એતાન્ય્ અરણ્યાન્ય્ અતિનયતો યાન્ય્ એતાનિ સવનારણ્યાનિ। તદ્ એતદ્ ષડ્ગ્રામમ્ ઇતિ - ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। અસ્તિ પરસ્તરામ્ ઇતિ - પઞ્ચદશઃ। અસ્તિ પરસ્તરામ્ ઇતિ - સપ્તદશઃ। અસ્ત્ય્ એવ પરસ્તરામ્ ઇત્ય્ - એકવિંશઃ। શ્રાન્ત એનદ્ ગચ્છેદ્ ઇતિ ત્રિણવઃ। આસાયૈનદ્ ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશઃ। અથ યથૈકાં વા દ્વે વાન્તરોષ્યૈવ તદ્ યચ્ છન્દોમાઃ। ક્ષત્રં વા એતે સામ્નાં યદ્ બૃહદ્રથન્તરે। ક્ષત્રિય ઉ વા અરણ્યસ્યાતિનેતા। તદ્ યત્ર વૈ ક્ષત્રેણારણ્યેનૈતિ, યો વૈ તત્ર તં દસ્યુર્ જાનાતિ, યદ્ યત્ સ્યાલ્વં વા મધુ વા ભવતિ, તેનાસ્મા આવિર્ભવતિ। અથ યે ઽન્યે નંષ્ટ્રાઃ પરિપન્થિનઃ, પરાઞ્ચસ્ તે કક્ષં ગહનાન્ય્ અભ્યવયન્તિ। સ યથા ક્ષત્રિયેણ સહાબિભ્યદ્ અરણ્યમ્ અતીયાદ્, એવમ્ એવૈતદ્ બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ અતિયન્તિ। અથો એષ વાવ દેવયાનઃ પન્થા યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। તે દેવા એતેન દેવયાનેન પથૈતં સ્વર્ગં લોકં ગત્વાન્વાગમાન્ મનુષ્યાણામ્ અબિભયુઃ। તે હોચુર્ ઉપ તજ્ જાનીત યથા નો મનુષ્યા નાન્વાગચ્છાન્ ઇતિ। ત એતાન્ યજ્ઞમુહો રક્ષાંસિ પ્રત્યૌહન્। તદ્ યદ્ દીક્ષિતો મીયતે યદ્ રુધ્યતે, એતે હૈવ તત્ કુર્વન્તિ। તદ્ બૃહદ્રથન્તરે એવાતિનયતઃ। તાન્ યાન્ એતે ઘ્નન્ત્ય્, અનેત્રાન્ હૈવ તાન્ ઘ્નન્તિ, યે બૃહદ્રથન્તરે અવસૃજન્તિ। તસ્માદ્ બૃહદ્રથન્તરે નાવસૃજ્યે

અત હ સ્માહ નગરી જાનશ્રુતેયો - વૃકસ્ય ચરતસ્ સર્પણમ્ ઇતિ। કો વૃક ઇતિ। પ્રજાપતિર્ ઇતિ। કઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ। સંવત્સર ઇતિ। તસ્ય કિં સર્પણમ્ ઇતિ। અહોરાત્રે ઇતિ। કે અહોરાત્રે ઇતિ। બૃહદ્રથન્તરે ઇતિ। એતાભ્યાં હ વા એષ એતત્ સર્પતિ। તૌ પ્રાણાપાનૌ, તાવ્ ઇમૌ લોકૌ, યદ્ દૈવ્યં મિથુનમ્। તૌ હૈતત્ સંવત્સરસ્યૈવ પાદાવ્ આરભ્ય યન્તિ। તે સ્વસ્ત્ય્ અરિષ્ટા ઉદૃચમ્ અશ્નુવતે।
અથ યદ્ વો ઽવોચમ્ અચ્યુતં સ્મ યજ્ઞસ્ય મા ચ્યાવયતેતિ, વામદેવ્યમ્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એતદ્ ધ વૈ યજ્ઞસ્યાચ્યુતં યદ્ વામદેવ્યમ્। પ્રાણો હિ વામદેવ્યમ્। પ્રાણાન્ નેદ્ અવચ્છિદ્યામહા ઇતિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં યજ્ઞસ્ય સ્મ શ્વસ્તનમ્ ઉપેતેતિ ગૌરિવીતમ્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એતદ્ ધ વૈ યજ્ઞસ્ય શ્વસ્તનં યદ્ ગૌરિવીતં, પ્રજા શ્વસ્તનં, પશવ શ્વસ્તનં, સ્વર્ગો લોક શ્વસ્તનમ્। સ યથા ક્ષેત્રજ્ઞો ગ્રામં ધાવયેદ્ - અદસ્ સુગં તેન યાસ્યામો , ઽદસ્ સુતીર્થં તેન તરિષ્યામો, ઽદસ્ સુવસં તદ્ વત્સ્યામ ઇત્ય્, એવમ્ એતૌ ગૌરિવીતસ્યોદાસાવ્ અવસાનદર્શૌ ચરતઃ। અથો યથા સોમપ્રવાકસ્ સોમં પ્રાહૈવમ્ એતૌ ગૌરિવીતસ્યોદાસૌ દેવેભ્યસ્ સોમં પ્રાહતુઃ। પ્રોક્તસોમો હ સ તાં રાત્રિં વસતિ યસ્મિન્ન્ અહનિ ગૌરિવીતં ભવતિ। અથો હૈનં દેવા ઈક્ષન્તે - ધાવત શ્વો યષ્ટેતિ। તદ્ યદ્ એકાહે ગૌરિવીતં ન કુર્વન્તિ, નેદ્ દેવાન્ લોપયામહા ઇતિ

અથ યદ્ વો ઽવોચં - વાચં સ્મ સત્યવતીમ્ ઉપેતેતિ - પુરોજિતી વો અન્ધસ ઇત્ય્ એતામ્ એવ વસ્ તદ્ અનુષ્ટુભમ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષા વૈ વાક્ સત્યવતી યદ્ એષાનુષ્ટુપ્। અનુષ્ટુપ્ પૂર્વા ભવતિ, ગાયત્ર્યા ઉત્તરે। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્, પ્રાણો ગાયત્રી। એતદ્ વૈ વાચસ્સત્યં યત્ પ્રાણઃ। સૈષા વાક્ સત્યવતી। અથો યથાન્યૌ નવતરૌ ચક્રાવ્ ઉપાસ્યેદ્ એવમ્ એવૈતામ્ અનુષ્ટુભં ત્ર્યહમુખેષુ પર્યાહરન્તિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તસ્માદ્ એષૈવાનુષ્ટુપ્ કાર્યા।
અથ યદ્ વો ઽવોચં વર્ષિષ્ઠાન્ સ્માજૌ યુઙ્ધ્વમ્ ઇત્ય્ અગ્નિષ્ટોમસામાન્ય્ એવ તસ્માદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એતે હ વૈ વર્ષિષ્ઠા આજૌ યુજ્યન્તે યદ્ અગ્નિષ્ટોમસામાનિ યાનિ વૈ તાન્ય્ અક્ષ્યન્ત્યહાનિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચમ્ ઉત્તરાવતીં સ્મ શ્રિયમ્ ઉપેતેતિ પૃષ્ઠાન્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષા હ વા ઉત્તરાવતી શ્રીર્ યત્ પૃષ્ઠાનિ - ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશમ્ સપ્તદશમ્ એકવિંશં ત્રિણવમ્ ઇત્ય્ આ ત્રયસ્ત્રિંશાદ્ ઉત્ક્રામન્તિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં સ્વર્ગે સ્મ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતેતિ - યજ્ઞાયજ્ઞીયં સ્મ વો ઽગ્નિષ્ટોમસામાસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષ હ વૈ સ્વર્ગો લોકો યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતસ્મિન્ન્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે ઽન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

અથ યદ્ વો ઽવોચં ગ્રામાત્ સ્મારણ્યં મેતેત્ય્ - આહાર્યાણિ સ્મ સામાનિ માભિધ્યાયતેત્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। સ યથા ગ્રામાદ્ ગ્રામં સંવ્રજેદ્ અબિભ્યદ્ એવં તદ્ યદ્ અગ્નિષ્ટોમસામાનિ। અથ યથારણ્યાદ્ અરણ્યં યન્ સ કણ્ટકેન વા શલાકયા વા પરિતૃણ્ણ આગચ્છેદ્, અથો ઇયતો નો ઽવ્યાત્સુર્ ઇયન્તો વિવિધ્યમાનાનામ્ અમુષ્મહીત્ય્ એવં તદ્ યદ્ આહાર્યાણિ સામાનિ। તસ્માદ્ આહાર્યાણાં સામ્નાં નાશયિતવ્યાનિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં જ્ઞાનાત્ સ્માવિર્ભવાન્ મેતેતિ, સુજ્ઞાનમ્ એવ વસ્તદ્ અવોચમ્ ઇતિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં દૈવ્યાત્ સ્મ વિવાહાન્ મેતેતિ, શ્યૈતનૌધસે એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ।
અથ યદ્ વો ઽવોચં યજ્ઞાત્ સ્મ મેતેતિ, શ્રદ્ધા સ્મ વો મા વ્યૈદ્ ઇત્ય્ એવ વસ્ તદ્ અવોચમ્ ઇતિ। એષા હ વૈ દેવાનાં રાજ્ઞી યચ્ છ્રદ્ધા। સૈષા પ્રાતર્ ઉપક્રમ્ય તિષ્ઠતિ। તાં દેવા ઉપતિષ્ઠન્તે - યાદ્રીચ્ય્ એષ્યતિ તદ્ર્યઞ્ચ એષ્યામ ઇતિ। તસ્યૈ સર્વે દેવા અનુવર્ત્માનસ્ સાયં જુષન્તે। તમ્ આવિશતિ, સ જુહોતિ, સ યજતે। તદ્ દેવા ઉપજીવન્તિ।
એતાં હૈભ્યસ્ તત્ સંવત્સરે ઽરિષ્ટિમ્ ઉવાચ। તે ય એવં વિદ્વાંસસ્ સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ, સ્વસ્ત્ય્ એવારિષ્ટા ઉદૃચમ્ અશ્નુવતે

પુરુષં વાવૈતદ્ આસતે યત્ સંવત્સરમ્। પુરુષો વૈ પ્રજાપતિઃ, પ્રજાપતિસ્ સંવત્સરઃ। તમ્ એવૈતદ્ ઈપ્સન્ત આસત આત્માનં યજ્ઞં કૃત્વા। તસ્ય પાદાવ્ એવ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રઃ। તયોર્ યદ્ અધસ્તાચ્ શુક્લં તદ્ અહ્નો રૂપં, યદ્ ઉપરિષ્ટાત્ કૃષ્ણં તદ્ રાત્રેર્ નખાન્ય્ એવ નક્ષત્રાણામ્ ઇમાન્ય્ એવ ચત્વાર્ય્ ઊર્વષ્ઠી વાન્યારમ્ભણીયમ્ અહર્ અયમ્ અભિપ્લવો ઽયં પૃષ્ઠ્યો ઽયમ્ ઇતો ઽર્વાચીનો ઽભિજિદ્ અયં વિશ્વજિદ્ ઇમે ત્રય સ્વરસામાન ઇમે ત્રયો ઽયં વિષુવાન્ ઇદં મહાવ્રતીયમ્ અહર્ અયમ્ ઉદયનીયો ઽતિરાત્રઃ। ઇદમ્ અહ્નો રૂપમ્ ઇદં રાત્રેર્ નખાન્ય્ એવ નક્ષત્રાણામ્ । તમ્ એતં પુરુષં પ્રજાપતિં સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્ત્ય્ આત્માનમ્ એવ યથાઙ્ગમ્

તે મનોમયાઃ પ્રાણમયાશ્ ચક્ષુર્મયાઃ શ્રોત્રમયા વાઙ્મયા ઋઙ્મયા યજુર્મયાસ્ સામમયા બ્રહ્મમયા હિરણ્મયા અમૃતાસ્ સંભવન્તિ। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવાઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવન્ - જયામાસુરાન્ ઇતિ। સો ઽબ્રવીન્ ન વૈ માં યૂયં વિત્થ નાસુરાઃ। યદ્ વૈ માં યૂયં વિદ્યાત તતો વૈ યૂયમ્ એવ સ્યાત પરાસુરા ભવેયુર્ ઇતિ। તદ્ વૈ બ્રૂહીત્ય્ અબ્રુવન્। સો ઽબ્રવીત્ - પુરુષઃ પ્રજાપતિસ્ સંવત્સર ઇતિ મોપાદ્ધ્વમ્। તતો વૈ યૂયમ્ એવ ભવિષ્યથ પરાસુરા ભવિષ્યન્તીતિ। તં - પુરુષઃ પ્રજાપતિસ્ સંવત્સર ઇત્ય્ - ઉપાસત, તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ - પુરુષઃ પ્રજાપતિસ્ સંવત્સર ઇત્ય્ - ઉપાસ્તે ભવિષ્યત્ય્ આત્મના, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ

અથાધિદૈવતમ્। અયમ્ એવ લોકઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રઃ। તસ્ય યચ્ છુક્લં તદ્ અહ્નો રૂપં, યત્ કૃષ્ણં તદ્ રાત્રેશ્, ચિત્રાણ્ય્ એવ નક્ષત્રાણામ્। સંવત્સર એવ સ્વર્ગો લોક, આરમ્ભણીયમ્ અહર્, બ્રહ્માભિપ્લવઃ, ક્ષત્રં પૃષ્ઠ્યો, ઽગ્નિર્ અભિજિદ્, વિશ્વે દેવા સ્વરસામાન, આદિત્યો વિષુવાન્, ઇન્દ્રો વિશ્વજિદ્, અહોરાત્રે એવ ગોઆયુષી, લોકા એવ દ્વાદશાહસ્યાહાનિ, પ્રજાપતિર્ એવ મહાવ્રતીયમ્ અહર્, અસાવ્ એવ લોક ઉદયનીયો ઽતિરાત્રઃ। ઇદમ્ અહ્નો રૂપમ્ ઇદં રાત્રેર્ નક્ષત્રાણ્ય્ એવ નક્ષત્રાણામ્

તે સતિસદો હ વા અન્યે સત્રસદો ઽન્યે। તે યાં પ્રાયણીયમ્ અતિરાત્રમ્ ઉપેત્ય વસન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ તાં લોકે વસન્તિ। તદ્ યદ્ અસ્મિન્ લોકે ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ અસ્મિન્ન્ ઇદમ્ એતર્હિ લોકે સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યામ્ આરમ્ભણીયમ્ અહર્ ઉપેત્ય વસન્તિ સંવત્સર એવ તાં સ્વર્ગે લોકે વસન્તિ। તદ્ યત્ સંવત્સરે સ્વર્ગે લોકે ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદુસ્ સંવત્સર ઇદમ્ એતર્હિ સ્વર્ગે લોકે સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યામ્ અભિપ્લવમ્ ઉપેત્ય વસન્તિ બ્રહ્મણ્ય્ એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યદ્ બ્રહ્મણ્ય્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુ(ર્) બ્રહ્મણીદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યાં પૃષ્ઠ્યમ્ ઉપેત્ય વસન્તિ ક્ષત્ર એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યત્ ક્ષત્રે ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુઃ ક્ષત્ર ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યામ્ અભિજિતમ્ ઉપેત્ય વસન્ત્ય્ અગ્નાવ્ એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યદ્ અગ્નાવ્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ અગ્નાવ્ ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યાં સ્વરસામ્ન ઉપેત્ય વસન્તિ વિશ્વેષ્વ એવ તાં દેવેષુ વસન્તિ। તદ્ યદ્ વિશ્વેષુ દેવેષ્વ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ વિશ્વેષ્વ્ ઇદમ્ એતર્હિ દેવેષુ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યાં વિષુવતમ્ ઉપેત્ય વસન્ત્ય્ આદિત્ય એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યદ્ આદિત્યે ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ આદિત્ય ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યાં વિશ્વજિમ્ ઉપેત્ય વસન્તીન્દ્ર એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યદ્ ઇન્દ્રે ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ ઇન્દ્ર ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિરસ્તીતિ। અથ યાં ગોઆયુષી ઉપેત્ય વસન્ત્ય્ અહોરાત્રયોર્ એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યદ્ અહોરાત્રયોર્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ અહોરાત્રયોર્ ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યાં દ્વાદશાહસ્યાહાન્ય્ ઉપેત્ય વસન્તિ લોકેષ્વ્ એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યલ્ લોકેષ્વ્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ લોકેષ્વ્ ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યાં મહાવ્રતીયમ્ અહર્ ઉપેત્ય વસન્તિ પ્રજાપતાવ્ એવ તાં વસન્તિ। તદ્ યત્ પ્રજાપતાવ્ અન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુઃ પ્રજાપતાવ્ ઇદમ્ એતર્હિ સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તીતિ। અથ યામ્ ઉદયનીયમ્ અતિરાત્રમ્ ઉપેત્ય વસન્ત્ય્ અમુષ્મિન્ન્ એવ તાં લોકે વસન્તિ। તદ્ યદ્ અમુષ્મિન્ લોક ઽન્નાદ્યં તદ્ એવ તેનાવરુન્ધતે। અથો હ વિદ્યુર્ અમુષ્મિન્ન્ ઇદમ્ એતર્હિ લોકે સ્મસ્ તેષાં નો ન કા ચનાર્તિર્ અસ્તિ

તે સતિસદો હ વા અન્યે સત્રસદો ઽન્યે। સત્યેવાન્યે સીદન્તિ સત્રમ્ અન્ય આસતે। તે હૈવ સતિસદો ય એવં વિદ્વાંસો દીક્ષન્તે। એતાસુ હિ દેવતાસુ સતિ સીદન્તો યન્તિ। તે હ તે સર્વં પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। અથ ય એતે શિખાચ્છિન્નાઃ પ્રસર્પમ્ ઇચ્છમાના આવેષ્ટન્તે તે હૈવ સત્રસદઃ। ય એવં વિદ્વાંસમ્ ઉપવદતિ યથૈતા દેવતા ઋત્વાનીયાદ્ એવં નેત્ય્ એતાસુ હ્ય્ એવૈનં દેવતાસુ પ્રપન્નમ્ એતાસુ વસન્તમ્ ઉપવદતિ તસ્ય હૈતસ્ય નૈવ કા ચનાર્તિર્ અસ્તિ ય એવં વેદ। ય એવૈનમ્ ઉપવદતિ સ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ।
તાનિ વા એતાનિ સંવત્સરસ્ય દશૈવાહાન્ય્ - અતિરાત્રાવ્ આરમ્ભણીયમહાવ્રતીયે અહની પૃષ્ઠ્યાભિપ્લવૌ વિશ્વજિદભિજિતૌ સ્વરસામાનશ્ ચ વિષુવાંશ્ ચ। પ્રવતિર્ હ કૌશાન્તેયઃ કુસુર્વિન્દસ્યૌદ્દાલકેર્ બ્રહ્મચાર્ય્ આસ। તં હોવાચાં સોમ્ય સૂતપુત્ર, કતિ તે પિતા સંવત્સરસ્યાહાન્ય્ અમન્યતેતિ। દશેતિ હોવાચ। દશ વાવેતિ હોવાચ - દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્, વૈરાજો યજ્ઞઃ। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। નવેતિ હોવાચ। નવ વાવેતિ હોવાચ। નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ ઉ યજ્ઞસ્ તાયતે। કત્ય્ એવામન્યતેતિ । અષ્ટાવ્ ઇતિ હોવાચ। અષ્ટૌ વાવેતિ હોવાચ। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। ગાયત્રો યજ્ઞઃ। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। સપ્તેતિ હોવાચ। સપ્ત વાવેતિ હોવાચ। સપ્ત વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિર્ યજ્ઞસ્ તાયતે। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। ષડ્ ઇતિ હોવાચ। ષડ્ વાવેતિ હોવાચ। ષડ્ વા ઋતવસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો યજ્ઞઃ। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। પઞ્ચેતિ હોવાચ। પઞ્ચ વાવેતિ હોવાચ। પાંક્તો યજ્ઞઃ। પાંક્તાઃ પશવઃ। પશવો યજ્ઞઃ। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। ચત્વારીતિ હોવાચ। ચત્વારિ વાવેતિ હોવાચ। ચતસ્રો દિશશ્ , ચતુષ્પદાઃ પશવશ્, ચત્વારિ છન્દાંસિ યજ્ઞવાહઃ - ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુપ્। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। ત્રીણીતિ હોવાચ। ત્રીણિ વાવેતિ હોવાચ। ત્રિષવણો યજ્ઞસ્, ત્રયઃ પ્રાણાપાનવ્યાનાસ્, ત્રય ઇમે લોકાઃ। કત્ય એવામન્યતેતિ । દ્વે ઇતિ હોવાચ। દ્વે વાવેતિ હોવાચ। અહોરાત્રાવ્ એવેતિ। દ્વાવ્ ઇમૌ લોકાવ્ આવિષ્ટમાવ્ ઇવ, દ્વૌ પ્રાણાપાનૌ, દ્વિપાત્ પુરુષઃ। કત્ય્ એવામન્યતેતિ। એકમ્ ઇતિ હોવાચ। એકં વાવેતિ હોવાચ। અહર્ એવેતિ। તદ્ ઇદમ્ અહર્ અભૂદ્, અહ શ્વો ભવિતા। તદ્ એતદ્ અહર્ અહર્ ઇત્ય્ એવ પ્રોચ્યતે। સા હૈષા સંવત્સરસ્ય પ્રતિષ્ઠા યદ્ અહઃ। સ યો હાસ્યૈતાં પ્રતિષ્ઠાં વેદ, પ્રતિતિષ્ઠતિ। એષો એવાસ્યૈકતા। સ યો હાસ્યૈતામ્ એકતાં વેદૈકધા હૈનં ભૂત્વા શ્રીસ્ સચતે। તદ્ આહુર્ ભૂતં ભૂયા3ભવિષ્યા3દ્ ઇતિ। ભૂતમ્ એવ ભૂયો ભવિષ્યત ઇતિ બ્રૂયાત્। ભૂતા ઇમે લોકા ભૂતો ઽયમ્ અગ્નિર્ વાયુર્ અસાવ્ આદિત્ય ઇન્દ્રશ્ ચન્દ્રમાઃ। એતે વૈ ભૂતસ્ય ભવિષ્યતશ્ ચેશતે। તસ્માદ્ ભૂતમ્ એવ ભૂયો ભવિષ્યત ઇતિ

અથૈષ વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રઃ। તસ્યૈષોર્ધ્વા ક્લૃપ્તિ સ્વર્ગ્યા। તસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ, વામદેવ્યં મૈત્રાવરુણસામ, બૃહદ્ આર્ભવે પવમાને। ઇદં વૈ રથન્તરમ્, અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્, અદ એવ બૃહત્। સૈષોર્ધ્વા કલૃપ્તિ સ્વર્ગ્યા। તયા હૈતયા ક્લૃપ્ત્યોર્ધ્વં સ્વર્ગં લોકં રોહન્તિ। અથો હૈષામ્ એતદ્ એવ સામ ક્લૃપ્તં કૃત્સ્નં યુક્તં યજ્ઞં વહતિ

તસ્ય ગાયત્રમ્ એવ હિંકારો, રથન્તરં પ્રસ્તાવો, વામદેવ્યમ્ ઉદ્ગીથો, બૃહત્ પ્રતિહારો, યજ્ઞાયજ્ઞીયં નિધનમ્। એકૈકમ્ ઉ હ વા એતેષાં સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યેશે। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। અથો હૈતદ્ એવાર્ક્યમ્, એતન્ મહાવ્રતમ્। તસ્ય ગાયત્રમ્ એવ શિરો, બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ, વામદેવ્યમ્ આત્મા, યજ્ઞાયજ્ઞીયં પુચ્છમ્। સ યાવદ્ અર્ક્યવતા મહાવ્રતવતાવરુન્દ્ધે તાવદ્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। અથો હૈષાયુષ્યૈવ ક્લૃપ્તિઃ। આયુર્ વૈ ગાયત્રં, વિશ્વાયૂ રથન્તરં, સમાયુર્ વામદેવ્યં, સર્વાયુર્ બૃહદ્, અત્યાયુર્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। આયુષ્મન્તો હ ભવન્ત્ય્ એનયા તુષ્ટુવાનાઃ। અથો હૈષામ્ એતાન્ય્ એવ પઞ્ચ જ્યોતીંષીદ્ધાન્ય્ એષુ લોકેષુ દીપ્યન્તે - ઽગ્નિઃ પૃથિવ્યાં, વાયુર્ અન્તરિક્ષ, આદિત્યો દિવિ, ચન્દ્રમા નક્ષત્રેષુ, વિદ્યુદ્ અપ્સુ। અગ્નિર્ એવ રથન્તરસ્ય, વાયુર્ વામદેવ્યસ્ય, આદિત્યો બૃહતશ્, ચન્દ્રમા ગાયત્રસ્ય, વિદ્યુદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય। આપો હિ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। એતાન્ય્ એવ પઞ્ચ જ્યોતીંષીદ્ધાન્ય્ એષુ લોકેષુ દીપ્યન્તે

તસ્ય વા એતસ્યાગ્નિષ્ટોમસ્ય સોક્થકસ્ય દ્વે ત્રયઃ પઞ્ચાશે શતે સ્તોત્રિયા ભવન્તિ। અથ રાત્રેસ્ સહ રાથન્તરેણ સન્ધિનૈકાન્નનવતિશતં સ્તોત્રિયા ભવન્તિ। ત્રીણિ તાનિ પુંસો ઽતિરિક્તાનિ યૈસ્ સ પ્રજનયતિ, દ્વે તે સ્ત્રિયા ઊને યતસ્ સા પ્રજાયતે। પુંસો વા એતદ્ રૂપં યદ્ અહ, સ્ત્રિયૈ રાત્રિઃ। તદ્ ઇદં પુંસો ઽતિરિક્તમ્ અમુષ્મિન્ રાત્ર્યા ઊને દધાતિ મિથુનત્વાય પ્રજનનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। અથ યે દ્વે સ્તોત્ર્યે ઽતિરિચ્યેતે આણ્ડાવ્ એવ તાવ્ અતિરિચ્યેતે। તે બૃહ્દ્રથન્તરે યુક્તે યજ્ઞં વહતઃ। સ યત્ર ષોડશિનં કુર્યુર્ અર્શો વૈષાં જાયેત વર્ધ્મ વા। યદ્ ધ્ય્ એતેષુ ત્રિષુ પુંસો ઽતિરિક્તેષૂપ ચતુર્થં જાયેત, અર્શો વાસ્યાજનિ વર્ધ્મ વેતિ વા બ્રૂયુઃ। એવમ્ એવ યત્ સ્ત્રિયૈ જાયેત। સ યો ઽત્ર ષોડશિનં કુર્વાણાન્ બ્રૂયાદ્ અર્શો વૈષાં જનિષ્યતે વર્ધ્મ વેતિ તથા હૈવ સ્યુઃ। તસ્માદ્ અત્ર ષોડશી ન કાર્યઃ

સ વા એષો ઽતિરાત્ર ઋતે ષોડશિન એકવિંશતિં ચૈકવિંશાન્ સંપદ્યત એકાં ચ સ્તોત્ર્યામ્। તતો ય એકવિંશતિર્ એકવિંશા આદિત્ય એવ સઃ। આદિત્યસ્ય વા અમુષ્ય લોકસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્। ગચ્છત્ય્ અમુષ્ય લોકસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ય એવં વેદ। સ યદ્ અત્ર ષોડશિનં કુર્યુર્ દ્વાવિંશતિશ્ ચૈકવિંશાસ્ સંપદ્યેરન્ન્ એકા ચ સ્તોત્ર્યા। સંપદં લોભયેત્। સ ઉ એવૈકાન્નપઞ્ચાશતં ત્રિવૃતો ઽભિસંપદ્યત એકાં ચ સ્તોત્ર્યામ્। તતો ય એકાન્નપઞ્ચાશતં ત્રિવૃતો ઽગ્રિર્ એવ સઃ। અગ્નેર્ વા અસ્ય લોકસ્યૈશ્વર્યંમ્ આધિપત્યમ્। ગચ્છત્ય્ અસ્ય લોકસ્યૈશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ય એવં વેદ। સ યદ્ અત્ર ષોડશિનં કુર્યુર્ એકપઞ્ચાશચ્ ચ ત્રિવૃતસ્ સંપદ્યેરંશ્ ચતસ્રશ્ ચ સ્તોત્ર્યાઃ। સંપદં લોભયેયુઃ। નૈવેતરાં સંપદમ્ ઉપપદ્યત નેતરામ્। દેવતીર્થં વા એતદ્ યદ્ એષ વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રઃ। તસ્મિન્ન્ એષ સ્થાણુઃ ક્રિયતે યત્ ષોડશી। વૈરાજો વૈ ષોડશી, વિરાજિ વિરાજિ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ યત્રૈવૈતં વિરાજં સંપદ્યમાનં મન્યેત તદ્ એવૈતેન સ્તોતવ્યમ્

અથૈતચ્ ચતુર્વિંશમ્ આરમ્ભણીયમ્ અહઃ। તસ્યૈષોર્ધ્વા ક્લૃપ્તિ સ્વર્ગ્યા। તસ્ય રથન્તરં માધ્યન્દિને ભવત્ય્, અથ દૈર્ઘશ્રવસમ્, અથ નૌધસમ્। ઇદં વૈ રથન્તરમ્। અન્તરિક્ષં દૈર્ઘશ્રવસમ્। વામદૈવ્યં હ્ય્ એતન્ નિધાનેન। અદ એવ નૌધસમ્। બૃહતો હ્ય્ એષા તનૂઃ। સૈષોર્ધ્વા ક્લૃપ્તિ સ્વર્ગ્યા। તયા હૈતયા ક્લૃપ્ત્યોર્ધ્વા એવ સ્વર્ગં લોકં રોહન્તિ। તસ્ય હૈતસ્યાહ્ન એકે રથન્તરમ્ એવ પૃષ્ઠં કુર્વન્તિ, યથૈવાતિરાત્રસ્ય રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ તથા। પરાઙ્ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। પરાઞ્ચ એતં સ્વર્ગં લોકં રોહામ। પ્રત્યવરોહસ્ સ યદ્ રથન્તરં માધ્યન્દિને સ્યાત્। અથૈવમ્ અપ્રત્યવરૂઢમ્ ઇતિ વદન્તઃ। તદ્ ઉ હ તત્ પરાઙ્ ઇવાનાયુષ્યમ્ ઇવ। સ ય એનાંસ્ તથા ચક્રુષો ઽનુવ્યાહરેદ્ ઇતિ વેતિ વા ભવિષ્યન્તીતિ, તથા હૈવ સ્યુઃ। તસ્માદ્ ઉ બૃહદ્ એવ પૃષ્ઠં સ્યાન્, માધ્યન્દિને રથન્તરમ્। તસ્યૈષા તનૂઃ। સૈષા સમીચી ક્લૃપ્તિ સ્વર્ગ્યા

તસ્ય બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ, વામદેવ્યં મૈત્રાવરુણસામ, શ્યૈતં બ્રહ્મસામ। અદો વૈ બૃહદ્, અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્, ઇદમ્ એવ શ્યૈતમ્। રથન્તરસ્યૈષા તનૂઃ। સૈષા સમીચી ક્લૃપ્તિ સ્વર્ગ્યા। તયા હૈતયા ક્લૃપ્ત્યા સમ્યઞ્ચ એવ સ્વર્ગં લોકં રોહન્તિ। સમ્યઞ્ચો વૈ પ્રાણાપાનવ્યાનાઃ। આ ચ પરા ચ સંચરન્ત્ય્ અયાતયામાનઃ। આયુષ્મન્તો હ ભવન્ત્ય્ એનયા તુષ્ટુવાનાઃ। તસ્ય દ્વયાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ - ચતુર્વિંશાન્ય્ એકાનિ ષટ્ત્રિશાન્ય્ એકાનિ। તતો યાનિ ચતુર્વિંશાનિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરો - અર્ધમાસશ એવ તૈસ્ સંવત્સરમ્ આપ્નુવન્તિ। અથ યાનિ ષટ્ત્રિંશાનિ - ષટ્ત્રિશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્ સામ્રાજ્યં - બૃહત્યામ્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે સામ્રાજ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો હૈષામ્ એતેનૈવ ષટ્ત્રિંશેન સ્તોમે પર્વશસ્ સંવત્સર આરબ્ધો ભવતિ। દ્વાદશ વૈ સંત્સરસ્ય પૌર્ણમાસીર્ દ્વાદશાષ્ટકા દ્વાદશામાવાસ્યાઃ। તદ્ એવૈતેન ષડ્ત્રિંશેન સ્તોમેન પર્વશસ્ સંવત્સરમ્ આરભન્તે

તસ્યૈતૌ શ્લોકાવ્ -
અયુજો યુક્તાઃ પ્રવહન્ત્ય્ અગ્રે તતો યુગ્મન્તો અનુસંવહન્તિ।
ત એકછન્દોભિસ્ સંવત્સરા દ્વાદશ પરિસર્પન્તિ માસઃ॥
દ્વાદશસ્ય માસ ઉત્તમે ઽહન્ ષટ્ત્રિંશં હ દધ્રિરે વ્યાવૃત્।
એકં તતો યુગ્મભિર્ વ્યયુઞ્જતાધ્ય્ અન્ય આયન્ સુવર્ અન્યે પરાયન્॥
ઇતિ। તસ્ય દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। તેનાગ્નિષ્ટોમઃ। તાન્ય્ ઉ એવ દ્વાદશ સન્તિ પઞ્ચદશ ચતુર્વિંશાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। તેનોક્થ્યઃ। સ વા એષો ઽગ્નિષ્ટોમસ્ સન્ન્ ઉક્થ્ય, ઉક્થ્યસ્ સન્ન્ અગ્નિષ્ટોમઃ। ઉભૌ હ તૌ કામાવ્ ઉપાપ્નોતિ યશ્ ચાગ્નિષ્ટોમે યશ ચોક્થ્યે ય એવં વેદ

અથૈતે જ્યોતિર્ ગૌર્ આયુર્ ઇતિ સ્તોમા ભવન્તિ। ગૌર્ આયુ સ્કન્દત્। તતો જ્યોતિર્ અજાયત। અયં વૈ લોક આયુર્, અસૌ ગૌર્, ઇદમ્ વાન્તરિક્ષં જ્યોતિઃ। તમ્ એતં પુરસ્તાદ્ અકુર્વાતાં યથા પુત્રમ્ એવમ્। ઇતો વા અયમ્ ઊર્ધ્વો લોકો ઽર્વાઙ્ અસાવ્ અમુતઃ। તદ્ ઇદમ્ એનયોઃ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિઃ પર્યૂઢમ્। તેન પશ્યામઃ। તૌ યોગમ્ ઉપપ્રયન્તાવ્ અન્તમ્ અભિ જ્યોતિર્ વ્યુદૌહતામ્। સ યથા પિતરૌ પુત્રં પૂર્વં યન્તં પશ્ચાદ્ અન્વિયાતાં તાદૃક્ । તદ્ એતન્ મિથુની સ્તોમા ભવન્તિ યદ્ યુજ્યન્તે। મધ્યે વૈ જાયાપત્યોઃ પુત્રશ્ શેતે। તૌ યથા મિથુનીભવિષ્યન્તાવ્ ઇત્થાદ્ વેત્થાદ્ વા પુત્રં પરિહરેયાતાં તાદૃગ્ એવૈતત્। ત એત ઊનાતિરિક્તા મિથુનાઃ પ્રજનય સ્તોમાઃ

અથ હ વૈ પણયો નામાસુરા દેવાનાં ગોરક્ષા આસુઃ। તાભિર્ અહાપાતસ્થુઃ। તા હ રસાયાં નિરુધ્ય વલેનાપિદધુઃ। તે દેવા અલિક્લવમ્ ઊચુસ્ સુપર્ણેમા નો ગા અન્વિચ્છેતિ। તથેતિ। સ હાનુપ્રપપાત। તા હાન્વાજગામ રસાયામ્ અન્તર્ વલેનાપિહિતાઃ। તસ્મૈ હાન્વાગતાય સર્પિઃ ક્ષીરમ્ આમિક્ષામ્ દધીત્ય્ એતદ્ ઉપનિદધુઃ। તસ્ય હ સુહિત આસ। તં હોચુસ્ સુપર્ણૈષ એવ તે બલિર્ ભવિષ્યત્ય્ એતદ્ અન્નં મા નઃ પ્રવોચ ઇતિ। સ હ પુનર્ આપપાત। તં હોચુસ્ સુપર્ણાવિદો ગા ઇતિ। કા કીર્તિશ્ ચિદ્ ગવામ્ ઇતિ હોવાચ। એષૈવ કીર્તિર્ ગવામ્ ઇતિ તસ્ય હેન્દ્રો ગલમ્ ઉત્પીળયન્ન્ ઉવાચ ગોષ્વ્ એવાહં કિલ તવોષુષો મુખમ્ ઇતિ। સ હ દધિદ્રપ્સં વામિક્ષાં વોદાસ। સો ઽયં બભૂવ યો ઽયં વસન્તા ભૂમિકપઠુર્ જાયતે। તં હ તચ્ છશાપાશ્લીલં જાલ્મ તે જીવનં ભૂયાદ્ યો નો ગા અનુવિદ્ય તા ન પ્રાવોચ ઇતિ। તસ્ય હૈતદ્ ગ્રામસ્ય જઘનાર્ધે યત્ પાપિષ્ઠં તજ્ જીવનમ્

તે સરમામ્ અબ્રુવન્ સરમ ઇમા નસ્ ત્વં ગા અન્વિચ્છેતિ। તથેતિ સા હાનુપ્રસસાર। સા હ રસામ્ આજગામ। એષા હ વૈ સા રસા યૈષાર્વાક્ સમુદ્રસ્ય વાપાયતી। તાં હોવાચ પ્લોષ્યે ત્વા ગાધા મે ભવિષ્યસીતિ। પ્લવસ્વ મેતિ હોવાચ ન તે ગાધા ભવિષ્યામીતિ। સા હાવાચ્ય્ કર્ણૌ પ્લોષ્યમાણા સસાર। સા હેક્ષાંચક્રે કથં નુ મા શુની પ્લવેત હન્તાસ્યૈ ગાધાસાનીતિ। તાં હોવાચ મા મા પ્લોષ્ઠા ગાધા તે ભવિષ્યામીતિ। તથેતિ। તસ્યૈ હ ગાધ આસ। સા હ ગાધેનાતિસસાર। તા હાન્વાજગામ રસાયામ્ અન્તર્ વલેનાપિહિતાઃ। તસ્યૈ હાન્વાગતાયૈ તથૈવ સર્પિઃ ક્ષીરમ્ આમિક્ષાં દધીત્ય્ એતદ્ એવોપનિદધુઃ। સા હોવાચ નાહમ્ એતાવદ્ અપ્રિયા દેવાનામ્। ગા અવિદં યદ્ વો ઽશ્નીયામ્। ત ઉ વૈ દેવાનાં સ્તેયં કૃત્વા ચરથૈતાસાં વા અહં ગવાં પદવીર્ અસ્મિ। ન મા લાપયિષ્યધ્વ નેન્દ્રસ્ય ગા ઉપહરિષ્યધ્વ ઇતિ। સા હાનાશિષ્ય્ ઉવાસ। સા હ જરાય્વ્ અપાસ્તં વિવેદ। તદ્ ધ ચખાદ। તાં હૈક ઉપજગૌ ત્યમ્ ઇવ વૈ ઘ્નતી સરમા જારુ ખાદતીતિ। તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ નિવચનં ત્યમ્ ઇવ વૈ ઘ્નતી સરમા જારુ ખાદતીતિ। જરાયુ હ સા તચ્ ચખાદ। સા હ પુનર્ આસસાર। તાં હોચુસ્ સરમે ઽવિદો ગા ઇતિ

અવિદમ્ ઇતિ હોવાચેમા રસાયામ્ અન્તર્ વલેનાપિહિતાઃ। તા યથામન્યધ્વમ્ એવમ્ આજિહીર્ષતેતિ। તાં હ તદ્ ઇન્દ્ર ઉવાચાન્નાદીમ્ અરે તે સરમે પ્રજાં કરોમિ યા નો ગા અન્વવિદ ઇતિ। તે હૈતે વિદર્ભેષુ માચલાસ્ સારમેયા અપિ હ શાર્દૂલં મારયન્તિ। તે દેવા એતમ્ અભિપ્લવં સમભરન્। તેનૈના અભ્યપ્લવન્ત્। યદ્ અભ્યપ્લવન્ત્ તદ્ અભિપ્લવસ્યાભિપ્લવત્વમ્। તે ઽગ્નિનૈવ વલમ્ અભ્યૌષન્, વજ્રેણાભિન્દન્। સ ય એષ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિસ્ સો ઽગ્નિર્, અથ યત્ પઞ્ચદશં ગોર્ બહિષ્પવમાનં સ વજ્રઃ। તા આયુષાવાયુવત। યદ્ આયુષૈવાયુવત તદ્ આયુષ આયુષ્ટ્વમ્। તા એતેનૈવ જ્યોતિષોભયતઃ પર્યૌહન્। ત એતે ચત્વારો મધ્ય ઉક્થ્યા ભવન્તિ। પશવો વા ઉક્થાનિ। તેષાં સહસ્રં સ્તોત્ર્યાઃ। બ્રહ્મ વૈ જ્યોતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ। તા એતેનૈવ બ્રહ્મણા જ્યોતિષોભયતઃ પરિગૃહ્યોદાહરન્। તે ય એવં વિદ્વાંસો ઽભિપ્લવમ્ ઉપયન્તિ સહસ્રસનયો હૈવોત્થિતા ભવન્તિ। તદ્ આહુર્ યદ્ એષ ચતુરહો મધ્યે વ્યતિષક્તો ગૌર્ આયુર્ ગૌર્ આયુર્ ઇત્ય્ અથ કસ્માજ્ જ્યોતિષી વિપર્યૂઢે ઇતિ। મિથુનત્વાય પ્રજનનાયેતિ હ બ્રૂયાત્। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ