Jaiminiya Brahmana · Chapter 3

dvādaśāhaḥ
१२-१९ prathamamahaḥ-- १२ bahiṣpavamānam, ājyaṃ/ १३-१५ mādhyandinam/ १६-१९ ārbhavam/
२०-३४ dvitīyamahaḥ -- २०-२१ bahiṣpavamānam, २२ ājyam, २३-२७ mādhyandinam २८-३4 ārbhavam/
३५ -५७ tṛtīyamahaḥ --
५८-८३ caturthamahaḥ--
८४-१३४ pañcamamahaḥ
१३५-१७३ ṣaṣṭhamahaḥ
१७४-२०४ saptamamahaḥ
२०५-२३९ aṣṭamamahaḥ
२४०-२७९ navamamahaḥ
२७९- daśamamahaḥ
१-

dugdhopasadyaṃ tad ity āhuḥ/ na tatra dugdhopasadyam astīti brūyāt/ vāg vai rathantaraṃ, vāg āśvinaṃ, kuto vā kṣeṣyata iti/ etad u ha vā ekacchando dugdha yad vāg yad ījānā anījānāḥ/ tad u vā āhuḥ pavasva vāco 'griya, upāsmai gāyatā naraḥ, pavamānasya te kava iti pratipado bhavanti/ pavamāne rathantaraṃ prohanti/ bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati/ jarābodhīyenāśvibhyāṃ stuvanti/ rudrasya vā etad devasya sāma yaj jarābodhīyam/ etena vai rudro devaḥ paśūnām aiśvaryam ādhipatyam agacchat tena paśūnām aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchāmeti/ tad āhuḥ krūram aśāntam īśvaro yajamānasya paśūn abhimantor iti/ tad u vā āhus sarvā vā eṣā vāg brahma yad āśvinam/ sarvayaivainad etad vācā brahmaṇāśvinena śamaṃ yantīti/ aurdhvasadmanam āpiśarvareṣu prohanti/ aurdhvasadmanena vai devā asurān ebhyo lokebhyo nutvā sva āyatane satram āsata/ aurdhvasadmanenaiva vai devā asurān ebhyo lokebhyo nutvā sva āyatane satram āsata/ aurdhvasadmanenaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyam ebhyo lokebhyo nutvā sva āyatena satram āste ya evaṃ veda

brahma vā agniṣṭomaḥ/ brahma prāyaṇīyam ahaḥ/ eṣā vai yajñasya mātrā yad agniṣṭomaḥ/ yaiva yajñasya mātrā tayaivaitat satra ākramante yādṛk pravayaṇata sparśas tādṛg upaprārñjanataḥ/ tasmād agniṣṭomenaiva prayanty, agniṣṭomenodyanti/ mano vai pūrvam atha vāk/ mano vai bṛhad vāg rathantaram/ pratnaṃ vai bṛhad upa rathantaram/ tad yad etāḥ pratnavatīś copavatīś ca bhavanti bṛhadrathantare evaitat satrāya yujyete/ preti ca vā eti ca gāyatryai rūpam/ tad yat preti ceti ca bhavati gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti na vaitā bhavanti na vā hasyaiṣa yuktyā ṛcar caivāhar yujyate yathā naddhayugasya śamyā avadadhyāt tādṛk tat/ tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye prāyaṇīyasyāhnas tṛcān vicchindantīti/ salakṣmāṇo bhavanti - salakṣmāṇo vai prāṇāḥ - prāṇānām eva saṃtatyā avyavacchedāya/ agna ā yāhi vītaye, ā no mitrāvaruṇā, ā yāhi suṣumā hi ta, indrāgnī ā gataṃ sutam ity ā yāhy ā yāhīty ājyāni bhavanti/ ā yāhy ā yāhīti yuktānāṃ purastāt prayanti/ yathā yuktānāṃ purastād ā yāhy ā yāhīti preyāt tādṛk tat/ trivṛt stomo bhavati/ brahma vai trivṛt/ brahmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti

pra somāso vipaścitaḥ, pra soma devavītaye, pra tu drava pari kośaṃ ni ṣīdeti pravatīr bhavanti rāthantare 'han/ praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ/ preti gāyatryai rūpam/ gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti/ yat pañcasāmā vilom tad asamṛddham/ prāṇo 'pāno vyānas sa tṛcaḥ/ taṃ vicchindanti/ ātmānaṃ prajāṃ jāyām imān lokāṃs tad vicchindanti/ trīṇi sāmāni/ tat klṛptaṃ trivṛt triṣāmā/ athāśvaṃ padanidhanam apariṣṭobhaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ iḻāvān pavamānas somasāmnā kriyate/ pañcasāmā ha khalu vai saṃvatsaraṃ yantum arhati/ tad yat ṣaḍakṣaraṇidhanaṃ yaudhājayaṃ bhavati - ṣaḍ vā ṛtavas saṃvatsaras - saṃvatsarasyaiva yuktyai/ abhi droṇāni babhrava ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ sutā indrāya vāyave varuṇāya marudbhya iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam

athāśvam/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā āśvenaivāśvo bhūtvāsṛjata/ yad āśvenāśvo bhūtvāsṛjata tad āśvasyāśvatvam/ tat prajanananaṃ sāma/ prajanane 'han kriyate/ prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ tasmād u haitat sāmaitasmād ahno nāntarityam/ prajananaṃ vā etat sāma/ prajananam etad ahaḥ/ prajanana evaitat prajananaṃ kriyate/ tad v evācakṣate 'śvasya sāmudrer iti/ aśvo vai sāmudrir akāmayatāva paśūn rundhīya bhūmānaṃ paśūnāṃ gaccheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa paśūn avārundha bhūmānaṃ paśūnām agacchat/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe, bhūmānaṃ paśūnāṃ gacchati ya evaṃ veda/ yad aśvas sāmudrir apaśyat tasmād āśvam ity ākhyāyate/ atho āhur āśvena vai devā aśvā bhūtvā svargaṃ lokam āyann iti/ tad v evāśvasyāśvatvam/ tad vā asya svargyam/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda

atha somasāma/ somo vai rājā sadhamādam ivānyābhir devatābhir āsīt/ so 'kāmayata sarveṣāṃ devānāṃ rājyāya sūyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa sarveṣāṃ devānāṃ rājyāyāsūyata/ sūyate svānāṃ śreṣṭhatāyai ya evaṃ veda/ tebhyas tiro 'bhavat/ tad anvaicchan/ tebhya etena rūpeṇādṛśyata yad etac candramasaḥ/ tam abhisamagacchantādarśy adarśīti/ tasmād yadā darśayate 'thābhisaṃgacchante 'darśy adarśīti/ tam etad abhyaṣiñcanta/ sa etad abhavat/ tad etac chrīssavas sāma/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ yad u somo rājā apaśyat tasmāt somasāmety ākhyāyate/ atha vajram/ vajra āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārundhata/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u vajra āṃgiraso 'paśyat tasmād vajram ity ākhyāyate/ atha yaudhājayaṃ triṇidhanaṃ savanānāṃ klṛptyai/ athauśanam antyaṃ sāmāntyena sāmnāntyaṃ svargaṃ lokam aśnavāmahā iti/ atha rathantaram/ brahma vā agniṣṭomo, brahma rathantaram/ brahmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ atha naudhasam/ saloke vai kāleyaṃ ca rathantaraṃ ca

pra somāso madacyuta ity ārbhavasya pavamānasya pravatīr gāyatryo bhavanti rāthantare 'han/ praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ/ preti gāyatryai rūpam/ gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti/ tā madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti, rasam evāsminn etad dadhati/ aivainad etena pyāyayanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha saṃhitaṃ dvyakṣaraṇidhanaṃ pratiṣṭhāyai/ dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai/ athā pavasva devayuḥ, pavate hrayato harir ity uṣṇikkakubhau bhavataḥ/ gāyatryau rūpeṇa rāthantare sabhaṃ pūrvasyāṃ vijityā eva/ athākṣaraṃ padanidhanam apariṣṭobhaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ prajāpatir vā etaṃ yajñam asṛjata yad dvādaśāham/ tasya tṛcair anyāny ahāny akalpantaikarcair etat/ tad asya sam ivāplīyata/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām enad yathā śaṃkubhyāṃ carma vihanyād evam evābhyām etad ahar vyahan/ āśvena purastād ākṣāreṇopariṣṭāt/ tad yad ete sāmanī bhavato 'hna eva dhṛtyai/ pra sunvānāyāndhasa iti pravatīr anuṣṭubho bhavanti rāthantare 'han/ praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ/ preti gāyatryai rūpam/ gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti

tāsu gaurivītam/ yathā ha vā idam avasānadarśāvavasānaṃ vindata evam etau gaurivītasyodāsau devebhya śvastanaṃ vindataḥ/ śvastanaṃ no 'sad iti vai satram āsate/ śvastanaṃ haivaibhyo bhavati/ etad dha vā adyaśvaṃ devānāṃ yad gaurivītam/ akṣitam asyādyaśvaṃ bhavati ya evaṃ veda/ avasānadarśo vā etayor udāso 'nyataro 'vasāyayitānyaḥ/ sa yathā pra spaṣṭaṃ tṛṇodakam anvavasyed tādṛk tat/ yathā ha vā idaṃ somapravākas somaṃ prāhaivam etau gaurivītasyodāsau devebhyas somaṃ prāhatuḥ/ proktasomo ha sa tāṃ rātriṃ vasati yasminn ahani gaurivītaṃ bhavati/ atho hainaṃ devā īkṣante dhāvata śvo yaṣṭeti/ tad yad ekāhe gaurivītaṃ na kurvanti ned devān lāpayāmahā iti/ yathā ha vā idaṃ vṛkṣasyākramaṇāni kṛtāny evam etāni gaurivītasyākramaṇāni kṛtāni svargasya lokasya samaṣṭyai/ pra svargaṃ lokam āpnoti ya evaṃ veda/ yathā ha vā idam abhīyāyam upa vimokaṃ yāyād evam etad yad gaurivītam/ tat tathaiva geyam

śāktyās tarasapuroḍāśās satram āsata/ sa gaurivītiś śāktyo mṛgam ahan/ tam tārkṣyas suparṇa upariṣṭād abhyavāpatat/ tasmā upapratyadhatta/ tam abravīd - ṛṣe, mā me 'sthaḥ/ śvastanaṃ te vakṣyāmi/ adya vāva tvaṃ vettha na śva iti/ tasmā etad gaurivītam abravīt/ tato vai sa śvastanam apaśyat/ tat prajā vai śvastanaṃ paśava śvastanaṃ svargo loka śvastanam/ tad yad gaurivītaṃ bhavatya, etasyaiva sarvasyāvaruddhyā etasyopāptyai/
vāco vai raso 'tyakṣarat/ tad gaurivītam abhavat/ yad anvahaṃ gaurivītaṃ bhavaty, anvaham evaitad vāco rasaṃ dadhato yanti/ ye gaurivītam ahīne 'vasṛjeyus tān brūyād - aśvastanā aprajaso bhaviṣyatheti/ aśvastanā haivāprajaso bhavanti

atha tvāṣṭrīsāma madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ samudraṃ vā etenārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti/ tad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ tasya purastān nidhanasya pratihāram upayanti/ prastāvapratihārābhyāṃ vai yajamāno dhṛtaḥ/ pradrutam ivaitad ahar yat trivṛt/ tad yat purastān nidhanasya pratihāram upayanty aprasraṃsāyaiva/ indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamāno gāḥ prāviśat/ tā akāmayantendraṃ janayemeti/ tā etāni sāmāny apaśyaṃs tvāṣṭrīsāmāni/ tair indram ajanayan/ tāni vā etāni vīrajananāni sāmāni / āsya vīro jāyate ya evaṃ veda/ atho paśavo vai tvāṣṭryaḥ/ tad yad etāni sāmāni bhavanti paśūnāma evāvaruddhyai/ tad aiḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā - paśūnām evāvaruddhyai/ yad u tvāṣṭryo 'paśyaṃs tasmāt tvāṣṭrīsāmety ākhyāyate/ abhi priyāṇi pavate canohita ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ tāsu kāvam uktabrāhmaṇam / atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam

pavasva vāco agriya iti pratipado bhavanti/ bṛhadrathantare yad asṛjyetāṃ bṛhat pūrvam asṛjyatātha rathantaram/ tasmāt pavasva vāco 'griya iti pratipado bhavanti/ prety anya ṛṣayo 'paśyann ety anye/ athaitan na preti naiti sthitam/ vāco bāhartaṃ rūpaṃ bharadvāja ṛṣir apaśyat/ bharadvājasya vā etad ārṣeyaṃ yad bṛhat/ mano bṛhat/ prajāpatir bṛhat/ prajāpatitām evāśnute ya evaṃ veda/ soma citrābhir ūtibhir abhi viśvāni kāvyā tvaṃ samudriyā apa iti/ tvam iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ agriyo vāca īrayann ity agraṃ vā etad ahaḥ/ dvitīyaṃ vā etad ahas sat tad agram ity ākhyāyate/ tubhyemā bhuvanā kave mahimne soma tasthira iti/ pradrutam iva vā ita etad ahar yad bārhatam/ ado hi bṛhat/ tad yan mahimne soma tasthira ity ahn evopasthityai/ tubhyaṃ dhāvanti dhenava iti samaṣṭyai

tā etā bhavanti gāyatryas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhā/ yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyante/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ pavasvendo vṛṣā suta iti vṛṣaṇvān anurūpo bhavati/ bārhataṃ vā etad ahaḥ/ traiṣṭubhaṃ kṣatrasy rūpam/ tad āhur ahna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇa sāmna iti/ stotriyānurūpau bhavataḥ/ prāṇo vai stotriyo 'pāno 'nurūpaḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti/ mano vai stotriyo, vāg anurūpaḥ/ sāma vai stotriya, ṛg anurūpaḥ/ ahar vai stotriyo, rātrir anurūpaḥ/ iyaṃ vai stotriyo, 'sāv anurūpaḥ/ ātmā vai stotriyaḥ, prajānurūpaḥ/ stotriyānurūpayor ha khalu vai tad rūpaṃ, yasmād yāṃ śreṣṭhīṃ vācaṃ vadati tāṃ pāpīyān anuvadati, yasmāt kartā ca karaṇaś ca sadṛśau santau vijñāyete/ stotriyānurūpayor vai hetoḥ prajā anurūpā ājāyanta/ ā hāsyānurūpaḥ prajāyāṃ jāyate ya evaṃ veda/ tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye prāyaṇīyasyāhnas tṛcān vicchindantīti/ saṃtatān atra pañca tṛcān upayanti prāṇānām eva saṃtatyā avyavacchedāya/ sarve vṛṣaṇvanto bhavanti/ bārhataṃ vā etad ahaḥ/ traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam/ paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ pañcadaśastomo bhavati - indriyaṃ vai vīryaṃ pañcadaśa - indriya evaitad vīryaṃ pratitiṣṭhanto yanti

agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity āgneyam ājyam bhavati/ prety anya ṛṣayo 'paśyann ety anye/ athaitan na preti neti sthitam / vāco bārhataṃ rūpaṃ bharadvāja ṛṣir apaśyat/ bharadvājasya vā etad ārṣeyaṃ yad bṛhat/ mano bṛhat/ prajāpatir bṛhat/ prajāpatitām evāśnute ya evaṃ veda/ hotāraṃ viśvavedasam iti/ ho iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ mitraṃ vayaṃ havāmaha, indram id gāthino bṛhad, indre agnā namo bṛhad ity ekarūpāṇy ājyāni bhavanti, sarvāṇya eva bārhatāni/ kṣatraṃ vā etad ahaḥ/ tasmāt sarve rājāna ekamantrā ekavacasaḥ/ mahadvatī dve bhavato bṛhadvatī dve/ etad vai pratyakṣaṃ bṛhato rūpaṃ yan mahad yad bṛhat/ bṛhad evaitat pratyakṣam upayanti/ pañcadaśastomo bhavati - indriyaṃ vai vīryaṃ pañcadaśa - indriya evaitad vīryaṃ pratitiṣṭhanto yanti

vṛṣā pavasva dhārayeti mādhyandinasya pavamānasya vṛṣaṇvatīr gāyatryo bhavanti/ bārhataṃ vā etad ahaḥ/ traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam/ marutvate ca matsara iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyaṃdinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ taṃ tvā dhartāram oṇyor iti pradrutam iva vā ita etad ahar yad bārhatam/ ado hi bṛhat/ tad yat taṃ tvā dhartāram ity ahn eva dhṛtyai/ ayā citto vipānayā hariḥ pavasva dhārayeti harivatīr bhavanti/ harivad vai triṣṭubho rūpam/ traiṣṭubham etad ahaḥ/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha yauktāśvaṃ pariṣṭobhavad bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ vasiṣṭho vai sudāsaḥ paijavanasyaikṣvākasya rājñaḥ purohita āsa/ sa sudāḥ paijavano vasiṣṭhe vaḻavān nyadhatta yathā purohite nidadhate tathā/ vasiṣṭhas saniṃ prayann abravīd yuktāśvaṃ kanīyāṃsaṃ bhrātaram eteṣāṃ nau bhāryāṇām adhyakṣaḥ syā iti/ sa yuktāśvo rājavaḻavānāṃ śiśūñ jātān viparyaharat/ ye kalyāṇā āsaṃs tān ātmane 'kṛta/ ye pāpīyāṃsas tān rājavaḻavāsu/ te tad anvabudhyant - śiśūn ha jātān viparyahārṣīd iti/ tam abādhanta - steno 'sy anṛṣir iti/ so 'kāmayata - śraddhāṃ vindeyopa mā hvayerann iti/ sa etat sāmāpaśyat / tenāstuta - -

- - sa o i jvarety eva nidhanam upait/ tato vai sa śraddhām upahavam avindata/ śraddhāṃ vindāmahā iti satram āsate/ śraddhām eva vindante / etad dha vai vācas satyaṃ yad o i jvareti/ jvaretīva ha vai vācas satyam/ satyena vai sa tad vācaś śraddhām upahavam avindata/ śraddhānīyo bhavati, vindata upahavaṃ ya evaṃ veda/ tad u prajaniṣṇu paśavyaṃ sāma/ o i jvareti nidhanaṃ bhavati/ ajyata iti paśuṃ pravīyamāṇam āhuḥ/ ajvarā hāsya paśavaḥ prajaniṣṇavo bhavanti ya evaṃ veda/ yad u yuktāśvo 'paśyat tasmād yauktāśvam ity ākhyāyate/ punānas soma dhārayety ubhayarūpā bṛhatī bhavati/ eṣā ha vā ubhe sāmanī udyayāma/ tasmād etāṃ kurvanty eva bṛhatsāmnaḥ kurvanti rathantarasāmnaḥ/ tāsu somasāmanī pariṣṭobhavatī bārhate / tasmād bārhate 'hani kriyete/ vṛṣā vai somo, vṛṣendra, aindram etad ahaḥ/ kṣatraṃ vai somaḥ, kṣatram indra, aindram etad ahaḥ/ reto vai somaḥ prajananam etad ahaḥ/ tad yad ete sāmanī etasminn ahani kriyete prajanana evaitad retas sicyate/ anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda/ ūrdhveḻam anyad bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han/ bārhatam anyat triṇidhanaṃ mādhyandinasya rūpaṃ pavamānasya dhṛtyai/ yad u somo rājā 'paśyat tasmāt somasāmanī ity ākhyāyete/ vṛṣā śoṇo abhikanikradad gā iti vṛṣaṇvatīr bhavanti/ bārhataṃ vā etad ahas traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam

tāsu pārthaṃ dviyabhyāsaṃ dvitīyasyāhno rūpaṃ pariṣṭobhavad bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ pṛthur vai vainyo 'kāmayata sarveṣāṃ paśūnāṃ rājyāya sūyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa sarveṣāṃ paśūnāṃ rājyāyāsūyata/ tad etac chrīssavassāma/ sarveṣāṃ paśūnāṃ rājyāya sūyate ya evaṃ veda/ tad u stobhaprastāvaṃ sva(ā)raṃ bhavati svarāṇāṃ vibhaktyai/ etad dhy etasyāhna svāraṃ yat stobhaprastāvam / svāram ūrdhvam ivaitad ahar, ūrdhvam ivaitat sāma/ ahar evaitena rohati tuṣṭuvānaḥ/ yad u pṛthur vainyo 'paśyat tasmāt pārtham ity ākhyāyate

vāsiṣṭhaṃ tu kāryataram āhuḥ/ kṣatram etad yat pārthaṃ, kṣatram etad yat somasāmanī, kṣatram etad ahaḥ, kṣatraṃ tena yad aindraṃ, kṣatraṃ tena yat traiṣṭubhaṃ, kṣatraṃ tena yad bārhataṃ, kṣatraṃ tena yat pañcadaśastomaḥ/ ekadhaiva kṣatra bhavati/ tad yat purastād yauktāśvaṃ bhavati vāsiṣṭham upariṣṭād ṛṣisāmanī brahma eva sa vivadhatāyai/ brahma kṣatreṇa samadyāmya(bhya?)sad iti/ vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata/ tad etat prajananaṃ sāma/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vāsiṣṭham ity ākhyāyate/ atha bṛhat/ varṣma vai bṛhat/ varṣmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ atha śyaitaṃ, sāmnor vivāho yajñasya santatiḥ/ ekaṃ vāvāhas tad yat tvām idā hyo nara iti bhavati/ tenaiva dvitīyam ahaḥ kriyate

tāsu mādhucchandasam/ madhucchandā vai vaiśvāmitro 'kāmayatāgryo mukhyo brahmavarcasī syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'gryo mukhyo brahmavarcasy abhavat/ agryā mukhyā brahmavarcasino 'sāmeti satram āsate/ agryā eva mukhyā brahmavarcasino bhavanti/ yad u madhucchandā vaiśvāmitro 'paśyat tasmān mādhucchandasam ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣva evaitat pratitiṣṭhanti

yas te mado vareṇya ity ārbhavasya pavamānasya madvatīr gāyatryo bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyaṃ savanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti/ tenā pavasvāndhasety andhasvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ jaghnir vṛtram amitriyam iti traiṣṭubhaṃ rūpam/ yad vai ghnadvat tat triṣṭubho rūpam/ kṣatraṃ hi triṣṭup/ saṃmiślo aruṣo bhuvas sūpasthābhir na dhenubhir iti pradrutam iva vā ita etad ahar yad bārhatam/ ado hi bṛhat/ tad yat sūpasthābhir ity ahna evopasthityai/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha hāviṣmataṃ pariṣṭobhavad bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ haviṣmāṃś ca vai haviṣkṛc cāṅgirasāv, aṃgirasāṃ svargaṃ lokaṃ yatām, ahīyetām/ tāv akāmayetām anūtpateva svargaṃ lokam iti/ tau tapo 'tapyetām / tāv ete sāmanī apaśyatām/ tābhyām astuvatām/ tau stutveva haviṣmate haviṣkṛta ity eva svargaṃ lokam anūdapatatām/ paśavo ha khalu vai haviṣmantaḥ, paśavo haviṣkṛtaḥ/ paśūn vāva tau tad etābhyām avārundhetām/ tair u paśubhir iṣṭvā svargam eva lokam agacchatām/ te ete paśavye svargye sāmanī/ ava paśūn runddhe gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda

proktiś ca ha khalu vā ete sāmanī haviṣo niruktiś ca/ tad yad dhāviṣmataṃ dvitīye 'hani bhavati, haviṣmanta sma ity evaitad devebhyaḥ prāhuḥ/ haviṣmanta iva hy etarhi bhavanti/ atha yad dhāviṣkṛtaṃ navame 'hani bhavati, haviṣkṛta sma ity evaitad devebhyo nirāhuḥ/ haviṣkṛta iva hi tarhi bhavanti/ te ha vā ete sāmanī proktiś caiva haviṣo niruktiś ca/ yad u haviṣmāṃśca haviṣkṛc cāṅgirasāv apaśyatāṃ tasmād dhāviṣmata - hāviṣkṛte ity ākhyāyete/ pavasva madhumattama iti madhumatīḥ kakubho bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madhumatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti/
indrāya soma ṛtuvittamo mahaḥ/
mahi dyukṣatamo madaḥ
ity abhipūrvam evāsmiṃs tad rasaṃ madaṃ dadhati

tāsu sīdantīyam/ devā vā akāmayanta svarge loke sīdemeti/ ta etatsāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te svarge loke 'sīdan/ svarge loke sīdāmeti satram āsate/ svarga eva loke sīdanti/ yad u devā etena sāmnā svarge loke 'sīdaṃs tasmāt sīdantīyam ity ākhyāyate/ tad v evācakṣate śaṃkv iti/ śaṃkunā vai tad dṛṃhanti yad dadhiṣeṇyaṃ bhavati/ dadhiṣeṇyam ivaitad ahar yad dvitīyam/ tasmād dvitīye 'han kriyate/
indram accha sutā ime vṛṣaṇaṃ yantu harayaḥ/
śruṣṭe jātāsa indava svarvidaḥ//
ity ṛcā vai pūrvam aha svarvat kriyate, sāmnaitat/ rāthantaraṃ hi pūrvam ahar, bārhatam etat

tāsu sujñānaṃ / devān vā asurā vyavahvāram ajighāṃsan yad rūpaṃ devānām āsīt tena rūpeṇānupraviśya - teṣāṃ ha devānāṃ ye 'raṇye svādhyāyaṃ cerur, ye grāma āsus, teṣāṃ tān rūpeṇa jighāṃsāṃcakruḥ/ atha ye grāma āsur, ye 'raṇye svādhyāyaṃ cerur, teṣām u tān rūpeṇa jighāṃsāṃcakruḥ/ tān haiva vyavaṃhvāraṃ jighāṃsāṃ cakruḥ/ tad devāḥ pratyabudhyanta/ te 'bruvan - saṃvācanaṃ karavāmahā iti/ te saṃvācanam akurvata - yaṃ pṛcchāma carantaṃ kam accha carasīti, indram accha carāmītya eva sa brūtād iti/ te ha sma yaṃ pṛcchanti carantaṃ - kam accha carasīti, indram accha carāmīti ha smaivāha/ sujñāno 'sīti ha smāhuḥ/ tad eva sujñānasya sujñānatvam/ tat saṃjñānaṃ vā etat sāma/ saṃjñānam evāsmai tena bhavati, yena kāmayate 'nena saṃjānīyeti, ya evaṃ veda/ teṣām u yo ya eva pṛṣṭo na pratyamanuta, tasyaitad eva prāghnan/ tad u bhrātṛvyahā / hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/
devā vai svargaṃ lokaṃ yanto jñānād abibhayuḥ/ te 'kāmayanta jñānam āvirbhāvaṃ gacchemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te jñānam āvirbhāvam agacchan/ jñānam āvirbhāvaṃ gacchati ya evaṃ veda/
ayaṃ pūṣā rayir bhagas somaḥ punāno arṣati/
patir viśvasya bhūmano vy akhyad rodasī ubhe//
ity ubhayor evāhnos samārambhāya/ yathā ha vā idaṃ śramaṇaṃ vyavalambamānaṃ nayed evaṃ ha vā etad ahar ete ahanī nayato bārhataṃ rāthantare/ tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam

atha krauñcam / kruṃṅ āṃgirasa īṣyam ivāhar avindat/ īṣyam ivaitad ahar yad dvitīyam/ tasmād dvitīye 'han kriyate/ ekaṃ vāvāhar āsīt/ sa kruṃṅ āṅgiraso 'kāmayatāhna evāhar nirmimīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'hna evāhar niramimata/ tad yad etat sāma bhavaty, ahna evaitenāhar nirmimata/ etad dha sma vai tat kruṃṅ āgiraso 'hna evāhar vipipīte/ yad dha vā idam āhuḥ - kruṃṅ kṣīraṃ vipipīta iti, na ha vai tat kruṅ vipipīte/ kruṅ ha sma vai tad āṃgiraso 'hna evāhar vipipīte/ kruṃṅ āṅgirasa svargakāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa svargaṃ lokam āśnuta/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tad ūrdhveḻaṃ bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u kruṃṅ āṃgiraso 'paśyat tasmāt krauñcam ity ākhyāyate/ vṛṣā matīnāṃ pavate vicakṣaṇa iti vṛṣaṇvatīr bhavanti/ bārhataṃ vā etad ahas traiṣṭubhaṃ kṣatrasya rūpam

tāsu yāmam / yamam iva vā etad ahar yad dvitīyam/ yathā vai yamau jāyeyātām evam etad ahaḥ/ yamair vai yamotgamoravaṃ lokān niruṃhya lokam asyābhyārohat/ lokād eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ruṃhya lokam asyābhyārohati ya evaṃ veda/ mantreṇarṣayo nidānavanto yāmena yamaḥ/ nidānavanto 'sāmeti satram āsate/ nidānavanta eva bhavanti/ tad gṛhā vai nidānaṃ, prajā nidānaṃ, paśavo nidānaṃ, svargo loko nidānam/ nidānavān bhavati ya evaṃ veda/ yamaṃ vaivasvataṃ devā amuṣmai lokāyāsuvata/ so 'kāmayata nidānavān asmin loke syām iti/ sa etāni yāmāni sāmāny apaśyat/ tair astuta/ tair asmin loke nidānavān abhavat/ etannidāno ha vāva so 'smin loka etatprajā etair eva sāmabhir ya evaitāni sāmāni veda/ tenāsmin loke nidānavān yamasya putratāṃ gacchati ya evaṃ veda/ tad āhuḥ pitṛdevatyāni sāmāni/ īśvaraḥ purāyuṣo 'muṃ lokam etor ity āyur iti vā stobhaty atho vāyur iti/ tathā ha purāyuṣo 'muṃ lokaṃ naiti/ yad u yamo 'paśyat tasmād yāmam ity ākhyāyate/ atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/
ehy ū ṣu bravāṇi te agna itthatarā giraḥ/
ebhir vardhāsa indubhiḥ//
iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam

tāsu sākamaśvaṃ svargyaṃ sāma svargasya lokasya samaṣṭayai/ evā hy asi vīrayur ity eveti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ tāsv āmahīyavaṃ prājāpatyaṃ sāma/ kṣatraṃ vai prajāpatiḥ/ prājāpatyam etad ahaḥ/ tad gāyatrīṣu bhavati/ brahma vai gāyatrī/ kṣatram etad ahaḥ/ tad yad gāyatrīṣv āmahīyavaṃ bhavati, brahmaiva tad yaśasārpayanti/ brahmaṇo 'sya sataḥ kṣatrasyeva prakāśo bhavati ya evaṃ veda/ etasmād dha vā idaṃ brāhmaṇānāṃ rājñām iva prakāśo yad gāyatrīṣūkthaṃ brahmasāma bhavati/ tat samānaṃ vadantīṣu bhavati/ yad dha vai bahavas samānam ācakṣate tat satyam/ tad yad
evā hy asi vīrayur evā śūra uta sthiraḥ/
evā te rādhyaṃ manaḥ//
iti bhavati satyasyaivarddhyai/ indraṃ viśvā avīvṛdhanna iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam/ tāsv āṣṭādaṃṣṭram uktabrāhmaṇam/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti/ abhīḻāyai svareṇa tṛtīyam aha svarati

davidyutatyā ruceti pratipado bhavanti/ davidyutatyā ruceti vai gāyatryai rūpam/ pariṣṭobhantyā kṛpeti triṣṭubhaḥ/ somāś śukrā gavāśira iti jagatyai/ chandasāṃ vā eṣāṃ rūpaṃ chandobhis tṛtīyasavanaṃ kriyate/ tṛtīyasavanam iva vai tṛtīyam ahaḥ/ tā etā bhavanti gāyatryo jagadvarṇā ahnorūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ ete asṛgram indava ity anurūpo bhavati/ bhūtānuvādinīr eta eta iti vai pūrvāṇy ato 'nudiśanti/ bṛhadrathantarayor evaitad yātena yānti trivṛt - pañcadaśayo stomayoḥ/ tad āhus sāmna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇāhna iti/ stotriyānurūpau bhavataḥ/ prāṇo vai stotriyo 'pāno 'nurūpaḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti

tā gomatīr iḻāvatīr aśvavatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hy etad ahaḥ/ viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ antarikṣavatīr bhavanti/ antarikṣaṃ hy etad ahaḥ/ āśīrvatīr bhavanti/ āśīrvad dhy etad ahaḥ/ atho āśiraṃ vai tṛtīyasavane 'vanayanti/ tṛtīyasavanabhājanam etad ahaḥ/ pañcarcaṃ bhavati - pañca vai diśo - diśām eva dhṛtyai/ atho pāṃkto vai yajño yajñasyaivārambhāya/ paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ saptadaśastomo bhavati/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatāv evaitat pratitiṣṭhanto yanti

agnināgnis sam idhyata ity āgneyam ājyaṃ bhavati rāthantaram/ rāthantaraṃ hy etad ahaḥ/ yad dha vā agniāgnis samiddhyate vairūpaṃ ha vai tad rathantareṇa samidhyate, rathantaraṃ vā vairūpeṇa/ tad u hovāca saujātasyārāṭer jāyā - yan nu me dve eva pṛṣṭhe patir amanyatātha ko 'yaṃ gardabha audumbarim abhinānadyata iti/ tad āhū rāthantaram etad ahaḥ/ tasmād etasyāhno vairūpam eva pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ tad u vā āhuḥ ko vā nvai syāt puruṣaḥ ko vā yad asyātmeva syān na paśavaḥ/ ātmā vai bṛhadrathantare/ paśavaḥ pṛṣṭhāni/ tasmād etasyāhno vairūpam eva pṛṣṭhaṃ kāryam iti/ tad yad etasyāhno vairūpaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty ātmann evaitat paśūn pratiṣṭhāpayanti

mitraṃ huve pūtadakṣam iti maitrāvaruṇaṃ bhavati/ hu iti vai rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ varuṇaṃ ca riśādasaṃ dhiyaṃ ghṛtācīṃ sādhanteti siddhayā eva/
ṛtena mitrāvaruṇāv ṛtāvṛdhāv ṛtaspṛśā/
kratuṃ bṛhantam āśāthe//
kavī no mitrāvaruṇā
iti vīti bhavaty antarikṣasya rūpam/ antarikṣabhājanam etad ahaḥ/ indreṇa saṃ hi dṛkṣasa ity aindraṃ bhavati/ sam iti ca vai vīti vāntarikṣasya rūpam/ ito vā ayaṃ ūrdhvo loko 'rvāṅ asāv amutaḥ/ sam iti ca vā idam antarikṣaṃ vīti ca/ saṃjagmāno abibhyuṣā mandū samānavarcaseti/ samānaṃ vai tṛtīyaṃ ca caturthaṃ cāhanī/ tṛtīyād vā ahnaś caturtham ahaḥ prajātam/ ād aha svadhām anu punar garbhatvam erira iti punar evaitat tṛtīya 'hani garbhatvam erayante caturthasyāhnaḥ prajātyai/
dadhānā nāma yajñiyam/
vīḻu cid ārujatnubhir guhā cid indra vahnibhiḥ/
avinda usriyā anu//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hy etad ahaḥ

tā huve yayor idam ity aindrāgnaṃ bhavati/ vācam evaitad yajñam ūhiṣīmanta ta upahvayante papne viśvaṃ purā kṛtam iti/ pureva hy etad etarhi kṛtaṃ bhavati/
indrāgnī na mardhataḥ/
ugrā vighaninā mṛdha
iti/ vīti bhavaty antarikṣasya rūpam antarikṣabhājanam etad ahaḥ/
hatho vṛtrāṇy āryā hatho dāsāni satpatī/
hatho viśvā apa dviṣaḥ//
iti vārtraghnaṃ bhavaty antato vijityai/ etena vai tryaheṇa devā agre vyajayanta/ tad yad etad vārtraghnam antata ājyaṃ kriyate, vijityā eva bhrātṛvyasyaiva vadhāya/ vijayate, hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ, ya evaṃ veda/ saptadaśa stomo bhavati/ prajāpatir vai saptadaśaḥ/ prajāpatāv evaitat pratitiṣṭhanto yanti

uccā te jātam andhaseti/ mādhyandinasya pavamānasyāndhasvatīr gāyatryo bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhayai/ divi sad bhūmy ā dada iti dyāvāpṛthivīyā bhavanti/ a - pratiṣṭhitam iva vā etad ahar yad vairūpam/ tad yad etā dyāvāpṛthivīyā bhavanty ahar evaitābhiḥ pratiṣṭhāpayanti/ sa na indrāya yajyave varuṇāya marudbhya iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ enā viśvāny arya ā iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha vaiṣṭambham/ ūrdhvā vai devā svargaṃ lokam udakrāman/ te diśo nāpaśyan/ te 'kāmayanta diśaḥ paśyemeti/ ta ete sāmanī apaśyan/ tābhyām astuvata/ tato diśo 'paśyan/ tāsv ākramanta/ tās sam ivāplīyanta/ tā etābhyāṃ nidhanābhyāṃ yathā carma kuśībhyām anvasyed evam evābhyām anvāsyan/ tā adhriyanta/ tad yad ete sāmanī bhavato diśām eva dhṛtyai svargasya ca lokasyojjityai/ diśo vā etad ahar, diśa ete sāmanī/ tad yad ete sāmanī etasminn ahani kriyete, diśa evaitat pratyakṣam ārabhante/ abhi somāsa āyava ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ

yad yad vai devā yajñe 'kurvata, tat tad v evāsurā anvakurvata/ te devā abruvan - yad yad vāva vayaṃ yajñe kurmahe, tat tan no 'surā anukurvate/ etemaṃ trayaṃ vedaṃ gāthayā saṃsṛjāmeti/ te trayaṃ vedaṃ gāthayā saṃyuktaṃ nyāsyan/ tam asurā abruvan - na vā ayam abhūd yaṃ gāthayā samasrākṣuḥ/ etemaṃ jahāmeti/ tam ajahuḥ/ tasmād dhīnād devā etaṃ gāthāyai rasaṃ prāvṛhanta/ sa eṣa pragātho 'bhavat/ tad yad gāthāyai rasaṃ prāvṛhanta, tat pragāthasya pragāthatvam/ sa haiṣa rasa eva pravṛḍhaḥ/ rasena hāsya stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān pragāthena stute/ atha ha vā agra ṛk ca gāthā ca sadṛśyāv evāsatur, tānyānyām ati/ te ājim aitām/ saitam ṛg gāthāyai rasaṃ prāvṛhata/ sa eṣa pragātho 'bhavat/ tad yad gāthāyai rasaṃ prāvṛhata, tad v eva pragāthasya pragāthatvam/ sa haiṣ rasa eva pravṛḍhaḥ/ rasena hāsya stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān pragāthena stute

tasminn u ha devā virājam annādyaṃ dadṛśur mithunaṃ prajananam/ tad yac catuṣpadā prathamā bhavati tripade uttare dve, tāni daśa padāni saṃpadyante/ daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāṭ/ etāṃ ha tad dadṛśuḥ/ atha yad bṛhatīti pūrvām ācakṣate pragātha ity uttare tad u mithunaṃ prajananam/ tasminn u haiva vasiṣṭho virājam annādyaṃ dadarśācaturaṃ mithunaṃ prajananam/ tad yac catuṣpadā prathamā bhavati dvipada uttarās tisras tāni daśa padāni saṃpadyante/ daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāṭ/ etāṃ ha tad dadarśa/ eketi tad ekā, dve iti tat tisras, tisra iti tat ṣaṭ, catasra iti tad daśa/ so eva virāṭ/ eka itya eketi, dvāv iti dve iti, traya iti tisra iti, catvāra iti catasra ity, etad vā ācaturaṃ mithunaṃ prajananam/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda

tāsu paurumudgam/ iḻāvān pavamānaḥ paurumudgena kriyate/ purumudga āṃgirasaḥ paśu - kāmas tapo 'tapyata/ sa etata sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u purumudga āṅgiraso 'paśyat tasmāt paurumudgam ity ākhyāyate/ devāś ca vā asurāś cādhi samudram aspardhanta/ te devā akāmayanta pūrva evāsurān samudre majjayemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenāsurān pūrve 'majjayan/ tad yat pūrve 'majjayaṃs tad v eva paurumudgasya paurumudgatvam/ pūrva eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ majjayati ya evaṃ veda/ teṣām u yo ya evodamajjat tasyaitenaiva sāmnā prāghnan/ tad u bhrātṛvyahā/ kasmād etat sāmāhū rakṣoheti/ rakṣāṃsīva vā etat tān aghnan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam, ava rakṣaḥ pāpmānaṃ hate ya evaṃ veda

atha gautamam/ ubhau varṇau samṛddhayai bārhataṃ prastāvena rāthantaram ūrdhvam/ gotamo vai rāhūgaṇo 'kāmayata sātasani syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa sātasanir abhavat/ sātasanayo 'sāmeti satram āsate/ sātasanaya eva bhavanti/ tad ye ca ha vai gotamād ṛṣayaḥ parāñco ye cārvāñcas te gotamam evarṣim ubhaya upāsate/ etaṃ hi sa mahimānam apaśyat/ ye ca hāsmāt parāñcaḥ pitaro bhavanti, ye cārvāñcas ta enam ubhaya upāsate ya evaṃ veda/ yad u gotamo rāhūgaṇo 'paśyat tasmād gautamam ity ākhyāyate

athāntarikṣam/ devān vā antarikṣaṃ paretān asurā avidhyan/ te 'kāmayantāntarikṣād evāntarikṣeṇa vijitya svargaṃ lokam ārohemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te 'ntarikṣād evāntarikṣeṇa vijitya svargaṃ lokam ārohan/ tad evāntarikṣasyāntarikṣatvam/ tad etad vijiti svargyaṃ sāma/ vijayate gacchati svargaṃ ya evaṃ veda/ antarikṣaṃ vā etad ahaḥ/ leleva vā antarikṣam tad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ tasyobhayataḥ padaṃ pariṣṭobhaty antarikṣasya rūpam/ ubhayata iva hīdam antarikṣaṃ pariṣṭubdham ābhyāṃ lokābhyām/ tasmād u haitat sāmaitasmād ahno nāntarityam/ antarikṣaṃ vā etad ahar, antarikṣam etat sāma/ ahar evaitena rohati tuṣṭuvānaḥ/ yad u devā etena sāmnāntarikṣād evāntarikṣeṇa vijitya svargaṃ lokam ārohaṃs tasmād antarikṣam ity ākhyāyate

atha kāṇvam/ kaṇvo vai nārṣado jyog apratiṣṭhitaś caran so 'kāmayata - prati - tiṣṭheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tasya nidhanaṃ nāpaśyat/ sa vṛṣadaṃśasya kṣvata upāśṛṇot/ tad apaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa pratyatiṣṭhat/ tad etat pratiṣṭhā - sāma/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ yad u kaṇvo nārṣado 'paśyat tasmāt kāṇvam ity ākhyāyate/ tisro vāca īrayati pra vahnir iti triṣṭubho 'ntyā bhavanti tṛtīyasyāhno rūpam/ tenai (va) trīṇy ahāni kalpante/
ṛtasya dhīti brahmaṇo manīṣām/
gāvo yanti gopatiṃ pṛṣchamānās somaṃ yanti matayo vāvaśānāḥ//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hy etad ahaḥ

tāsu saṃkrośaḥ/ saṃkrośena vai devās saṃkrośamānā svargaṃ lokam āyan/ yat saṃkrośamānā svargaṃ lokam āyaṃs tat saṃkrośasya saṃkrośatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ saṃkrośamāna evaitena svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda/ tad va evācakṣate 'ṅgirasāṃ saṃkrośa iti/ aṃgiraso vā akāmayanta - saṃvidānā eva saṃkrośamānā svargaṃ lokam iyāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te saṃvidānā eva saṃkrośamānā svargaṃ lokam āyan/ yat saṃkrośamānā svargaṃ lokam āyaṃs tad v eva saṃkrośasya saṃkośatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ saṃvidāna evaitena saṃkrośamāna svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda/ tac chrīr vai svargo lokaḥ/ aśnute śriyaṃ, gacchati svargaṃ lokaṃ, ya evaṃ veda/ yad v aṅgiraso 'paśyaṃs tasmād aṅgirasāṃ saṃkrośa itya ākhyāyate/ hūtiś ca ha khalu vā ete sāmanī pratiśrutiś ca he ye ho vā hā ho ity evānenāṅgiraso 'hvayan/ hā vā o vā ity etena pratyaśṛṇvan/ te ha vā ete sāmanī hūtiś caiva pratiśrutiś ca, svargyaṃ, svargasya lokasya samaṣṭayai

yad dyāva indra te śataṃ śataṃ bhūmīr uta syuḥ/
na tvā vajrin sahasraṃ sūryā anu
iti yad vai śatavat sahasravat taj jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/ na jātam aṣṭa rodasī itīme ha vāva rodasī/ ete evaitad abhivadati/ ā paprātha mahinā vṛṣṇyā vṛṣan viśvā śaviṣṭha śavaseti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ asme ava maghavan gomati vraje vajriñ citrābhir ūtibhir iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hy etad ahaḥ/ tāsu vairūpam/ saṃvatsaro vai virūpo, virūpā ṛtavo, virūpā ardhamāsāḥ/ tad yat pañcanidhanaṃ pañca hy ṛtavo, yad dvādaśanidhanaṃ dvādaśa hi māsā, yad digvad ākramaṇavat tena, yad viśvavad vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ prajananaṃ vā etad vairūpam/ tad yat tṛtīye 'han kriyate caturthasyāhnaḥ prajātyai/ yad devā abhavaṃs tad asurā abhavan/ te devā aśvā abhavaṃs, tad asurā nānvavāyan/ tato vai devā abhavan, parāsurāḥ/ bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

tad yad aśvavad bhavati bhrātṛvyasyaivāpanuttyai/ adhyardheḻā tṛtīyasyāhno 'dhyardheḻā pañcamasya/ sa yathā maṇḍūka iṭkuryād evam atreṭkuryāt/ tenaiva pañcamam ahar ayātayāma kriyate/ sarvā vai vāk tṛtīye 'hann āpyate/ tad yad ete vṛkaṇāvā bhavanty ubhayyā eva vāca upāptyai, yā ca grāmyā yā cāraṇyā/ pañcanidhanaṃ tu kāryataram/ bhūyaḥ prajananaṃ, prajananas saṃvatsaraḥ, prajananā ṛtavaḥ, prajananā/ ardhamāsā, athetarad ekaprajananaṃ māsā eva/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ vayaṃ gha tvā sutāvanta iti satobṛhatīr ākramante 'napabhraṃśāya

tāsu vaiṣṭambham/ vaiṣṭambhena vai devā asurān ebhyo lokebhyo niṣṭabhya sva āyatane satram āsata/ vaiṣṭambhenaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyam ebhyo lokebhyo niṣṭabhya sva āyatane satram āste ya evaṃ veda/ naiṣṭambhaṃ ha vai nāmaitat/ tad vaiṣṭambham ity ākhyāyate/ udaraṃ vā etad ahaḥ/ annam etad yad vaiṣṭambham/ tad yad atra vaiṣṭambhaṃ kriyate madhyata evaitad ātmano 'nnādyaṃ dadhate/ tasmād u hedaṃ puruṣo 'nnena viṣṭabdha iva/ taraṇir it siṣāsatīti prajñātā stotriyā bhavanti/ tāsu rauravaṃ trirūpaṃ tripariṣṭobhaṃ tṛtīyasyāhno rūpam/ agnir vai rurū, rudro 'gniḥ/ yasmāt paśavo 'pakrāmanty agnir eva tasmāt paśūn apakramayati/ atha yaṃ paśava upanamanty agnir eva tasmai paśūn upanamayati/ āgneyās satriṇa svaivaibhyo devatā paśūn avarunddhe/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

tisro vāca ud īrata ity ārbhavasya pavamānasya gāyatryo bhavanti tṛtīyasyāhno rūpam/ tenaiva trīṇy ahāni kalpante/
gāvo mimanti dhenavaḥ/
harir eti kanikradat//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hy etad ahaḥ/ abhi brahmīr anūṣatety abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ rāye samudrāṃś catura iti caturthasyaivāhnaḥ prajātyai/ asmabhyaṃ soma viśvata iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ ā pavasva sahasriṇa iti yad vai śatavat taj jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha pāṣṭhauham/ pāṣṭhauhīr āṅgirasa svargakāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa svargaṃ lokam āśnuta/ tad etad svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u pāṣṭhauhīr āṅgiraso 'paśyat tasmāt pāṣṭhauham ity ākhyāyate/ hūtiś ca ha khalu vā ete sāmanī pratiśrutiś ca - ho ye ho vā hā ho ity evaitenāṅgiraso 'hvayan/ hā o vā o vā ity anena pratyaśṛṇvan/ te ha vā ete sāmanī hūtiś caiva pratiśrutiś ca, svargye, svargasya lokasya samaṣṭyai/ ā sotā pari ṣiñcateti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ

tāsu vācassāma/ niṣkaryā devās satram āsate/ te svargaṃ lokaṃ na prajānann etat tṛtīyam ahaḥ/ te 'kāmayanta pra svargaṃ lokaṃ jānīyāmedaṃ tṛtīyam ahar iti/ tān vāksāma gāyamānopāplavata/ tad apaśyan/ tenāstuvata/ tenārdhnuvan/ tena svargaṃ lokaṃ prajānann etat tṛtīyam ahaḥ/ tad etad ṛddhi svargyaṃ sāma/ ṛdhnoti, gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad dha vai śivaṃ śāntaṃ vācas tat sāma/ sāman vadatīti vā āhuḥ/ sādhu vadantaṃ tad yad etat sāma bhavati śivenaivaitad vācaś śāntena tryahaṃ śamayanti/ yad u vāksāma gāyamānopāplavat tasmād vācassāmety ākhyāyate/ sakhāya ā ni ṣīdata punānāya pra gāyateti pravatīḥ parivatīr bhavanti/ tad yat pravatīr bhavanti caturthasyaivāhnaḥ prajātyai/ atha yat parivatīr antasya rūpam - anto hy etad ahar - yo 'ntas so 'nto 'sad iti/ pari parīti vā antaṃ paryanti

tāsu śauktum/ aṅgiraso vai tapas tepānā aśocan/ te 'kāmayantāpa śucaṃ hanīmahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tena śucam apāghnata/ tad yac chucam apāghnata tac chauktasya śauktatvam/ apa śucaṃ hate ya evaṃ veda/ śuktir āṃgirasa svargakāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa svargaṃ lokam āśnuta/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u śuktir āṅgiraso 'paśyat tasmāc chauktam ity ākhyāyate/ sutāso madhumattamās somā indrāya mandina iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti/ pavitravanto akṣaran devān gacchantu vo madā ity abhipūrvam evāsmiṃs tad rasaṃ madaṃ dadhati/
indur indrāya pavata iti devāso abruvan/
vācas patir makhasyate viśvasyeśāna ojasā//
iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ sahasradhāraḥ pavate samudro vācamīṅkhaya iti yad vai śatavat sahasravat taj jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ

tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam/ atha tvāṣṭrīsāma vīrajananaṃ sāma/ asya vīro jāyate ya evaṃ veda/ atho caturthasyaivāhnaḥ prajātyai/ prajananaṃ hy etad yat tvāṣṭrīsāma/ tan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ samudraṃ vā etenārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti/ yad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ tad u niṣiddham iva bhavaty antasya rūpam/ anto vai svargo lokānām/ svargāyaital lokāyāhriyate yat tṛtīyam ahaḥ/ tad yad etan niṣiddham iva bhavati svargasyaiva lokasyānatipādāya/ pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇas pata iti pavitravatīr bhavanti/ pavitram iva vā idaṃ vitataṃ yad antarikṣam/ antarikṣabhājanam etad ahaḥ/ prabhur gātrāṇi pary eṣi viśvata iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ ataptatanūr na tad āmo aśnute śṛtāsa id vahantas saṃ tad āśateti samaṣṭayai/
tapoṣ pavitraṃ vitataṃ divas pade śocanto asya tantavo vy asthiran/
avanty asya pavitāram āśavo divaḥ pṛṣṭham adhi tiṣṭhanti tejasā//
iti svargasyaiva lokasya samaṣṭayai/
arūrucad uṣasaḥ pṛśnir agriya ukṣā mimāti bhuvaneṣu vājayuḥ/
māyāvino mamire asya māyayā nṛcakṣasaḥ pitaro garbham ā dadhuḥ//
iti punar evaitat tṛtīye 'hani garbham ādadhati caturthasyaivāhnaḥ prajātyai

tāsv ariṣṭaṃ yajñasyaivāriṣṭayai/ yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tasya ha vā etad ariṣṭayai/ ariṣṭo ha vā etena yajñaḥ/ devā vā etaṃ dvādaśarātram atanvata/ teṣāṃ yad yad ariṣyat tad ariṣṭenāriṣṭam akurvata/ tad ariṣṭasyāriṣṭatvam/ ariṣṭena dvādaśarātreṇa pāpmānaṃ tarati śriyam aśnute ya evaṃ veda/ tat trīḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśava etad ahar - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhayai/ bheṣajaṃ ha khalu vai tisra iḻāḥ/ etad dha vai śivaṃ śāntaṃ vāco yat tisra iḻāḥ/ tad yat trīḻaṃ tṛtīye 'hani bhavati tenaiva trīṇy ahāni śamayanti/ atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/ pra maṃhiṣṭhāya gāyateti pramaṃhiṣṭhīyam uktabrāhmaṇam/ taṃ te madaṃ gṛṇīmasīti madvatīr bhavanti/ abhipūrvam evaitat tṛtīyasavane rasaṃ madaṃ dadhati/ tāsu hārivarṇam uktabrāhmaṇam/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśava uṣṇig - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhayai

śrudhī havaṃ tiraścyā iti tairaścam/ ūrdhvān vā anye lokān devāś carṣayaś cājayan/ atha tiraścir āṃgiraso 'kāmayata - tiraśco 'haṃ lokāñ jayeyaṃ, yenemā āpa syandante, yenāyaṃ vāyuḥ pavate, yenāsāv āditya eti, yena candramā yena nakṣatrāṇīti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tena tiraśco lokān ajayad, yenemā āpa syandante, yenāyaṃ vāyuḥ pavate, yenāsāv āditya eti, yena candramā yena nakṣatrāṇi/ ūrdhvān ha vā anyaiḥ karmabhir lokāñ jayanti/ athaitena tiraśca ubhayān lokān sadhrīcaḥ/ jayati tiraścaś cordhvāṃś ca ya evaṃ veda/ tiraścir hāṃgirasaś cakame - 'va vīrāṃś ca paśūṃś ca rundhīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/
śrudhī havaṃ tiraścyā indra yas tvā sarpayati/
suvīryasya gomato rāyas pūrdhi mahaṃ asi//
ity eva vīrāṃś ca paśūṃś cāvarunddhe/ tad u vīrāṇāṃ ca paśūnāṃ cāvaruddhiḥ/ ava vīrāṃś ca paśūṃśa ca runddhe ya evaṃ veda/ yad u tiraścir āṃgiraso 'paśyat tasmāt tairaścam ity ākhyāyate/ devān vai svargaṃ lokaṃ yato rakṣāṃsy anvasacanta/ te 'kāmayantāpa rakṣāṃsi hanīmahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tad devapurām eva kṛtvā tiryak paryauhan/ tena rakṣāṃsy apāghnata/ tad u rakṣasām apahatiḥ/ apa rakṣaḥ pāpmānaṃ hate ya evaṃ veda/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

yadāpyate yajña, āpyante chandāṃsy, āpyante devatā, āpyanta ime lokā, atha kena caturtham ahas tāyat ity āhuḥ/ vācaiveti brūyāt/ vāg eva tat ucchiṣyate 'kṣaram eva tryakṣaraṃ pariśiṣyate/ tad evottaraṃ tryaham anuvidadhāti/ yad āhāpyate yajña iti - prātassavanabhājanaṃ prathamam ahar, mādhyandinabhājanaṃ dvitīyaṃ, tṛtīyasavanabhājanaṃ tṛtīyaṃ - tena yajña āpyate/ yad āhāpyante chandāṃsīti - gāyatraṃ prātassavanaṃ, traiṣṭubhaṃ mādhyandinaṃ savanaṃ, jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ - tena chandāṃsy āpyante/ yad āhāpyante devatā iti - vasūnāṃ prātassavanaṃ, rudrāṇāṃ mādhyandinaṃ savanam, ādityānāṃ tṛtīyasavanaṃ - tena devatā āpyante/ yad āhāpyanta ime lokā iti - idaṃ prātassavanam, idaṃ mādhyandinaṃ savanam, adas tṛtīyasavanaṃ - teneme lokā āpyante/ akṣaram eva tryakṣaraṃ pariśiṣyate/ tad evottaraṃ tryaham anuvidadhāti/ yo vai caturthe 'hanīndraṃ vedendriyāvān bhavati/ vāg vāva caturthe 'hanīndraḥ/ indriyāvān bhavati ya evaṃ veda

etā bhavanti pra ta āśvinīḥ pavamāna dhenava iti pravatīḥ prāyaṇīye 'han/ praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ/ preti gāyatryai rūpam/ gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti/ divyā asṛgran payasā dharīmaṇīti virājām evaitad rūpam upagacchanti/ vairājaṃ hy etad ahaḥ/ prāntarikṣāt sthāvarīs te asṛkṣatety antarikṣavatīr bhavanti/ antarikṣabhājanaṃ vai tṛtīyam ahaḥ/ tṛtīyād ahna etat prajātam/ ye tvā mṛjantya ṛṣiṣāṇa vedhasa iti mṛjantīva vai jātam/ jāyata u etenāhnā/ ubhayataḥ pavamānasya raśmaya ity ubhābhyāṃ ha vā etat tryahābhyāṃ prajanayanti/ praiva pūrvasmāj janayanti, tanvata uttarasmāt/ dhruvasya sataḥ paryanti ketava ity ahar vai dhruvaṃ chandāṃsi ketavaḥ/ sa yathā śrāntān anaḍuha ūrdhvāṃs tān dvipariṇāyaṃ dhuri yuñjyur evam evaitad dvipariṇāyaṃ chandāṃsi yuñjanty āpteṣv ahassu/ yadi pavitre adhi mṛjyate harir iti mṛjantīva vai jātam/ jāyata u etenāhnā/ sattā ni yonau kalaśeṣu sīdatīti somam evaitat pratyakṣam anuvadanti/ viśvā dhāmāni viśvacakṣa ṛbhvasaḥ prabhoṣ ṭe sataḥ paryanti ketava ity agnir ha vā imān lokān anu prabhuḥ/ tam evaitat prātassavanāt prajanayanti/ taṃ prajātaṃ mādhyandine savane manthanti/ vyānaśī pavase soma dharmaṇā patir viśvasya bhuvanasya rājasīti sa hy asya viśvasya bhuvanasya rājati

tā etā bhavanti jagatyo gāyatravarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatra ṛdhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ etasya ha vai sandher arpaṇaṃ na dadṛśe/ jagadantaḥ pūrvas triyaho bhavati/ jagatyaitad ahaḥ pratipadyante/ samād evaitat samam upayanti/ yo vai stoma caturyujaṃ veda vahanty enaṃ catasras saṃyuktāḥ/ jagadantaḥ pūrvas triyaho bhavati/ jagatyaitad ahaḥ pratipadyante/ sa yathā praṣṭi praṣṭiyugāya niyujyād evam evaitat pūrvasmiṃs triyaha uttaraṃ tryaham anuniyunakti/ vahanty enaṃ catasras saṃyuktā ya evaṃ veda/ yo ha khalu vai vyūḍhacchandās sa samūḍhacchandā, yas samūḍhacchandās sa vyūḍhacchandāḥ/ jagadantaḥ pūrvas triyaho bhavati/ jagatyaitad ahaḥ pratipadyante/ samād evaitat samam upayanti/ triṣṭubanto dvitīyas tryaho bhavati/ triṣṭubhā tṛtīyaṃ triyahaṃ pratipadyante/ samād evaitat samaṃ saṃkrāmanti yatrāntas tṛtīyas triyaho bhavati/ gāyatryā daśamam ahaḥ pratipadyante/ samād evaitat samaṃ saṃkrāmanto yanti/ eṣa ha vāva samūḍhacchandāḥ/ pavamāno ajījanad iti janadvān anurūpo bhavati/ ṣoḍaśinam evaitat prātassavanāt prajanayanti/ taṃ prajātaṃ tṛtīyasavana ārabhante/ tad āhur ahna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇa sāmna iti stotriyānurūpau bhavataḥ/ prāṇo vai stotriyo, 'pāno 'nurūpaḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti

divaś citraṃ na tanyatuṃ jyotir vaiśvānaraṃ bṛhad iti bṛhato rūpam upagacchanti/ bārhataṃ hy etad ahaḥ/ pavamānasya te rasaḥ, pavamāna rasas taveti samānam anutudati vairājarūpam/ anutunnaṃ hi vairājasya rūpam/ pra yad gāvo na bhūrṇaya iti prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ tveṣā ayāso akramur ghnantaḥ kṛṣṇām apa tvacam iti pāpmā vai kṛṣṇā tvak/ tām evaitenāpaghnate/ suvitasya vanāmahe ati setuṃ durāyyam iti pūrvo ha vai triyahas setur durāyyas tam evaitenātitaranti/
śṛṇve vṛṣṭer iva svanaḥ pavamānasya śuṣmiṇaḥ/
caranti vidyuto divi//
iti bṛhato rūpam upagacchanti/ bārhatam hy etad ahaḥ/
ā pavasva mahīm iṣaṃ gomad indo hiraṇyavat/
aśvavat soma vīravat//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/
pavasva viśvacarṣaṇa ā mahī rodasī pṛṇā/
uṣās sūryo na raśmibhiḥ//
iti sūryavatīr bhavanti/ sauryaṃ hy etad ahar ekaviṃśa pratiṣṭhā vairājam/
pari naś śarmayantyā dhārayā soma viśvataḥ/
sarā raseva viṣṭapam//
iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/
āśur arṣa bṛhanmate pari priyeṇa dhāmnā/
yatra devā iti bruvan//
pariṣkṛṇvann aniṣkṛtam
ayaṃ sa yo divas pari
iti pariparīti bhavaty antasya rūpam/ anto vā anuṣṭup chandasām/ ānuṣṭubham etad ahaḥ

ṣaḍṛcaṃ bhavati - ṣaḍ vā ṛtava - ṛtūnām evāptyai/ tad āhur yat ṣaḍṛcaṃ ṣaṣṭhasyāhno rūpam, atha kasmāc caturthe 'han kriyata iti/ sa brūyāt ṣaḍ vā ṛtavas saṃvatsaras, saṃvatsaraḥ prajāpatir yajñaḥ/ saṃvatsaram evaitena prajāpatiṃ yajñam āptvā savanamukhe punar ārabhante/ āpyata iva hy etad yajño yad eṣa pūrvas tryaha āpyata iti/ uttaraṃ ṣaḍṛcaṃ bhavati/ abhipūrvam evaitena yajñam ārabhante/ hinvanti sūram usraya iti hinvantīva vai jātam/ jāyata u etenāhnā/ svasāro jāmayas patim itīmā ha vāva svasāraḥ/ imā u eva jāmayaḥ/ mahām induṃ mahīyuva itīmā ha vāva mahīyuvaḥ/ tā evainam etad dhinvanti/ pavamāna rucāruceti rukmat sauryarūpam upagacchanti/ sauryaṃ hy etad ahar ekaviṃśaṃ pratiṣṭhā vairājam/
ā pavamāna suṣṭhutiṃ vṛṣṭiṃ devebhyo duvaḥ/
iṣe pavasva saṃyatam//
iti paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ ekaviṃśa stomo bhavati/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ tās saṃstutā dvādaśa jagatyo bhavanti/ tāś caturviṃśatir gāyatryaḥ/ tā aṣṭādaśānuṣṭubhaḥ/ ānuṣṭubham etad ahaḥ

janasya gopā ajaniṣṭa jāgṛvir ity āgneyam ājyaṃ bhavati janadvat/ eṣa ha vāva janasya gopāḥ/ tam evaitat prātassavanāt prajanayanti/ taṃ prajñātaṃ mādhyandine savane manthanti/ agnir iti nir evainaṃ tad āha/ sudakṣas suvitāya navyasa iti prāṇā vai dakṣaḥ/ prāṇān evāsmiṃs tad dadhati/ ghṛtapratīka ity - etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtaṃ - priyeṇaivainaṃ tad dhāmnā samardhayanti/ bṛhatā divispṛśeti bṛhato rūpam upagacchanti/ bārhataṃ hy etad ahaḥ/ dyumad vi bhāti bharatebhyaś śucir itīmā ha vai prajā bhāratīs - tābhya evaitac chucir vibhāti/ atho yad evainena bharatā agra ījire 'tho yad evaiṣa devebhyo havyaṃ vahati tasmād bhārataḥ/ tvām agne āṃgiraso guhā hitam iti tvām iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ anv avindañ chiśriyāṇāṃ vanevana iti vanevana hy etaṃ śiśriyāṇam anvavindan/ sa jāyase mathyamānas saho mahad iti prātassavanād dha vā etam agre manthanti/ taṃ prajātaṃ mādhyaṃdine savane janayanti/ tvām āhus sahasas putram aṅgira iti sahasevaṃ hy etaṃ janayanti/ yajñasya ketum ity eṣa ha vāva yajñasya ketuḥ/ yatra ha vai kva ca sūyate tad eṣa eva purastāt ketur ucchriyate

prathamaḥ purohitam iti pura eva vā enam etad dadhate/ yad agnim ādadhate 'gniṃ naras triṣadhasthe sam indhata itīmā ha vai prajā naraḥ/ tā evainam etat samindhata/ indreṇa devais sarathaṃ sa barhiṣi sīdan ni hotā yajathāya sukratur iti sarvadevatyaṃ bhavati/ sarvadevatyaṃ hy etad ahar ānuṣṭubham/ sarvadevatyo vā anuṣṭup/ ayaṃ vāṃ mitrāvaruṇeti maitrāvaruṇaṃ bhavati/ punaḥproktir ha vā eṣā haviṣaḥ/ saṃ ha vā etad yajñas tiṣṭhate yad eṣa pūrvas tryaha āpyate/ yan nu vo paro yajña iti ha vā etad devebhyaḥ prāhuḥ/ tasmād u haitad dvitīyaṃ yajamāna ājyaṃ kurvīta/
rājānāv anabhidruhā dhruve sadasy uttame/
sahasrasthūṇa āsāte//
iti sahasrarūpaṃ virājām upagacchanti/ vairājaṃ hy etad ahaḥ/ tā samrājā ghṛtāsutī iti samrāḍvatīr bhavanti/ sāmrājyam iva hy etarhy agacchan/ indro dadhīco asthābhir ity aindraṃ bhavati

dadhyaṅ ha vā ātharvaṇas tejasvī brahmavarcasy āsa/ taṃ ha sma yāvanto 'surāḥ parāpaśyanti te ha sma tad eva viśīrṣāṇaś śerate/ sa u ha svargaṃ lokam uccakrāma/ sa hendro 'surair abhibāḍha uvāca ka nu sa dadhyaṅṅ bhavād iti/ tasmai hocu svargaṃ vai bhagavas sa lokam udakrāmad iti/ sa hovāca naivāsyeha kiṃ cit pariśiṣṭam astīti/ tasmai hocur āsīd evedam aśvaśīrṣaṃ yenāśvibhyāṃ devavedaṃ prābravīt tat tu na vidma yatrābhavad iti/ tad vā anvicchateti/ tad dhānvīṣuḥ/
icchann aśvasya yac chiraḥ parvateṣv apaśritam/
tad vidac charyaṇāvati//
iti/ śaryaṇāvad dha nāmaitat kurukṣetrasya jaghanārdhe saraskam/ tad etad anu vidyājahruḥ/ tad asmai prayacchan/ tad dha smāsurāṇāṃ prakāśe dhārayati/ taṃ ha sma yāvanto 'surāḥ parāpaśyanti/ te ha sma tad eva viśīrṣāṇaś śerate

sa ha tair evāsthibhir nava navatīr jaghānāsurāṇām/ tad etad bhrātṛvyahā vijitiḥ/
indro dadhīco asthabhir vṛtrāṇy apratiṣkutaḥ/
jaghāna navatīr nava//
iti/ vijayate hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/
atrāha gor amanvata nāma tvaṣṭur apīcyam/
itthā candramaso gṛhe//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/ iyaṃ vām asya manmana ity aindrāgnaṃ bhavati/
indrāgnī pūrvyastutiḥ/
abhrād vṛṣṭir ivājani//
iti/ ajanīti vā āhur jātam/ jāyata u etenāhnā/
śṛṇutaṃ jaritur havam indrāgnī vanataṃ giraḥ/
īśānā pipyataṃ dhiyaḥ//
mā pāpatvāya no narendrāgnī mābhiśastaye/
mā no rīradhataṃ nide/
iti pāpmana evaiṣopahatiḥ/ ekaviṃśa stomo bhavati/ dvādaśa māsāḥ, pañcartavas, traya ime lokā, asāv āditya ekaviṃśaḥ/ etasya vā ete salokatāṃ gacchanty etam abhyārohanti

pavasva dakṣasādhana iti mādhyandinasya pavamānasya dakṣavatīr gāyatryo bhavanti/ ahar evaitābhir dakṣayanti, chandāṃsi dakṣayanti, devatā dakṣayanti, ṣoḍaśinaṃ dakṣayanti/ devebhyaḥ pītaye hare marudbhyo vāyave mada iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ saṃ devaiś śobhate vṛṣeti vṛṣeti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ pavamāna dhiyā hito 'bhi yoniṃ kanikradad iti yonimatīr bhavanti/ yoner vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ janadvad etasya vairājasyāhno rūpam/ dharmaṇā vāyum ā ruheti vāyumatīr bhavanti - vāyur vai śāntiś - śāntyā evānirdāhāya/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha caturṇidhanam ātharvaṇaṃ caturthasyāhno rūpam/ atharvāṇa upari śyenaṃ svargaṃ lokam āyan/ te tatra na pratyatiṣṭhan/ te 'kāmayanta prati svarge loke tiṣṭhemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te svarge loke pratyaṣṭhin/ tac caturnidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ catuṣpadīva pratyatiṣṭhād iti vā āhuḥ/ supratiṣṭhitaṃ tad etat svargyaṃ pratiṣṭhāsāma/ gacchati svargaṃ lokaṃ, prati svarge loke tiṣṭhati ya evaṃ veda/ tad u bheṣajam eva prāyaścittiḥ/ atharbham ivai bheṣajaṃ kurvanti/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad anutunnaṃ bhavati/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ anutunnam evaitasya vairājasyāhno rūpam/ tena vai rūpasamṛddham/ yad v atharvāṇo 'paśyaṃs tasmāc caturṇidhanam ātharvaṇam ity ākhyāyate

atha nidhanakāmaṃ vairājam/ evam iva vai virāṭ naiva svāraṃ naiva nidhanavan naivaiḻaṃ naivarksamam/ tad vāṅnidhanaṃ bhavati/ vāg vai virāḍ, virāja evārambhāya/ virājam evaitena pratyakṣam ārabhante/ tasya haitasya nidhana eva kāmāḥ/ sa yaṃ kāmaṃ kāmayeta taṃ dhyāyed, etasya nidhanam upāvayan/ sa haivāsmai kāmas samṛdhyate/ yad v asya nidhane kāmās tasmān nidhanakāmaṃ vairājam ity ākhyāyate/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ etat sāmāpaśyan tenāstuvat/ tato vai te svargaṃ lokam āśnuvata/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tasyaitad eva nidhanaṃ yam etaṃ vairājasya stotre 'gniṃ manthanti/ tavāhaṃ soma rāraṇeti taveti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/
sakhya indro divedive/
purūṇi babhro ni caranti mām ava paridhīṃr ati taṃ ihi//
ity ati hy āyan/ tavāhaṃ naktam uta soma te divā duhāno babhra ūdhanītīme ha vāvodhanī/ ete evaitad abhivadaty, ete evāsmai sarvān kāmān duhāte/ ghṛṇā tapantam ati sūryaṃ para iti sūryavatīr bhavanti/ sauryaṃ hya etad ahar ekaviṃśaṃ pratiṣṭhā vairājam/ śakunā iva paptimety ati hy apatan/ tāsv āṣṭādaṃṣṭram uktabrāhmaṇam/ tad ūrdhveḻaṃ bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han/ tena vai rūpaṃ samṛddham

athābhīśavam abhyārambho yajñasya pratyapasāro, 'bhy eva pañcamam ahar ārabhate prati tṛtīyam apadhāvati/ dvādaśāhena vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ sa eṣām asaṃgṛhīto vīvāsraṃsata/ ta ete sāmanī apaśyan/ tābhyām enaṃ yathābhīśubhyāṃ rathaṃ saṃgṛhyārohed evam evābhyāṃ saṃgṛhya svargaṃ lokam ārohan/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā abhīśū vāva na ime sāmanī yajñasyābhūtām iti/ tad evābhīśavayor ābhīśavatvam/ te ete svargye sāmanī/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tasmād u haite sāmanī ubhe kārye/ yathā haikābhīśunā yāyād ubhe eva kārye/ atrānyat syān navame 'hann anyatarat/ abhīśur vai śyāvāśvir akāmayata - devā me somasya tṛpyeyur iti/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām astuta/ tato vai tasya devās somasyātṛpyan/ tayor vā etayor asty apasiddham iva yathaiva tarpayed evam/ e e iti vā apasedhantas saṃtarpayanti/ te ete tṛptissāmanī/ tṛpyanty asya devās somasya ya evaṃ veda/ yad v abhīśuś śyāvāśvir apaśyat, tasmād ābhiśave ity ākhyāyete

atha caturṇidhanam āṃgirasaṃ caturthasyāhno rūpam/ atho tenaiva catvāry ahāni kalpante/ aṃgirasaḥ paśukāmā svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ ta etāṃ madhya iḻām upetya svary upariṣṭād upāyan/ paśavo vā iḻā svargo loka svaḥ/ paśuṣu vāva te tad āsthāya svargaṃ lokaṃ agacchan/ tad etat paśavyaṃ svargyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad v aṃgiraso 'paśyaṃs tasmāc caturṇidhanam āṃgirasam ity ākhyāyate/ athaitā bhavanti - punāno akramīd abhīty abhyatikrāmanti/ ā yonim aruṇo ruhad iti yonimatīr bhavanti/ yoner vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ janadvad etasya vairājasyāhno rūpam/ gamad indro vṛṣā suta iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ nū no rayiṃ mahām indo 'smabhyaṃ soma viśvata iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ tad āhur yanti vā ete triṣṭubhaḥ pavamānāntād ye gāyatrīṣv antyaṃ kurvantīti/ vṛṣaṇvatīr bhavanti/ vṛṣaṇvad vai triṣṭubho rūpam/ tena triṣṭubhaḥ pavamānāntān na yanti/ tāsu satrāsāhīyam uktabrāhmaṇam/ tad ukthasāma bhavati - paśavo vā ukthāni - paśūnām evāvaruddhayai/ tad āhur ukthasāma sat pavamāne kriyate kasmāt tad iti/ prātassavanabhājanaṃ prathamam ahar, mādhyandinabhājanaṃ dvitīyaṃ, tṛtīyasavanabhājanaṃ tṛtīyam/ athaitad ukthabhājanam/ tad yad atra satrāsāhīyaṃ kriyate tenainad ukthebhyo na cyāvayanti/ tad enat svenāyatanena samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ardhukaṃ bhavati/ atho paśavo vā ukthāny, ātmā madhyandinaḥ/ tad yat satrāsāhīyaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitat paśūn pratiṣṭhāpayanti

prajananaṃ vā etad yad vairājam/ tad yan mithunābhyāṃ stomābhyām ārabhate mithunasyaiva prajātyai/ trayaḥ pūrve stobhād eva satyāt prajāḥ prajāyāntā iti, traya uttare prāṇo 'pāno vyānaḥ/ ta eva tenopadhīyante/ triḥ padam āha/ mithunaṃ dve saṃbhavataḥ/ yan mithunāt prajāyate tat tṛtīyam/ trir anutudati/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ daśakṛtvo viṣṭabhnoty, asthāny eva tat prativapati/ navottare stobhā nidhanaṃ daśamaṃ - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhayai/ agniṃ manthanti/ agnir vai virāṭ/ virājam eva tad annādyaṃ prajanayanti/ hiṃkṛtyā prastutya manthanti/ hiṃkṛtād dhi reto dhīyate/ atho sāmna evaitan madhyato virājam annādyaṃ prajanayanti/ udgātur ūrau manthanti, prastotṛpratihartārau dhārayato, virājo 'navacchedāya/ dakṣiṇa ūrau manthanti/ tasmād eṣa puruṣasyārdho vīryāvattaraḥ/ śakale 'dhi manthanti śāntyai/ avakāsv adhi manthanty anatidāhāya/ taṃ jātam āgnīdhraṃ haranti/ ato hy agnīn viharanti/ tad u vā āhur āhavanīyam eva hāryo yajamāno vā āhavanīyaḥ prajaiṣā/ yajamānam eva tat prajayā samardhayanti

tad āhur annādyaṃ vā etasmād dharanti yasmād agniṃ harantīti/ tam anumantrayeta -
punar ūrjā ni vartasva punar agna iṣāyuṣā/
punar naḥ pāhy aṃhasaḥ//
saha rayyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā/
viśvapsnyā viśvatas pari//
iti punar evānnādyam ātman dhatte/ yena prastauti tena nidhanam upayanti/ tasmād asāv āditya ā ca parā ca saṃcarati/ yata evādyodagāt tata śva udetā/ atha vāmadevyam/ paśavo vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ viśvāḥ pṛtanā abhibhūtaraṃ naras sajūs tatakṣur indraṃ jajanuś ca rājasa iti janadvatīr bhavanti/ janadvad etasya vairājasyāhno rūpam

tāsu traiśokam/ vyavaplīnātīva vai vairājaṃ yajñam/ taṃ traiśokenottabhnuvanti varṣīyaseva chandasā/ ime vai lokās saha santas tredhāpyāyan/ te 'śocan yathaikas tredhā vicchannaś śoced evam/ te devā abruvann eteṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraś śuco 'pahanāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenaiṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraś śuco 'pāghnan/ tad yad eṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraś śuco 'pāghnaṃs tat traiśokasya traiśokatvam/ apa śucaṃ hate ya evaṃ veda/ tāḥ klībe kitave puṃścalyāṃ nyaveśayan/ tasmād ete śucā viddhāś śocanti/ na hāsyaita ājāyante ya evaṃ veda/ tasmād u haiteṣāṃ no 'pa brūvīta nec chuco 'pabhajā iti/ kaṇvo vai nārṣado 'khagasyāsurasya duhitaram avindata/ tasyāṃ hāsya triśokanabhākau putrau jajñāte/ sā ha kruddhā jñātīn āyayau/ tāṃ hānvājagāma/ taṃ hāsurā avalepenāvalimpanta ūcur - atra vyuṣṭāṃ vijānīhi yadi brāhmaṇo 'sīti/ tad u hāśvināv anububudhāte/ āśvinā u ha vai devānāṃ baddhamucau/ tau hainam adṛśyamānāv etyocatur - yadaiva tvāvaṃ vīṇāṃ samāghnantā upary upary atipatāvo 'tha vyuṣṭāṃ vijānītād iti/ te ha smeme rātrim utpatanty - uttiṣṭhata, vyāpad dyur, yuṅgadhvaṃ sīrāṇīti/ na vāva nu vyucchatīti ha smāha/ atha hemau vīṇāṃ samāghnantā uparay upary atipetatuḥ/ sa hovācāpaharatedam etarhi vyāpad dyur, yuṅgadhvaṃ sīrāṇīti

te hocur brāhmaṇo vā ayam ṛṣir āsīt/ durapaharā vā asya jāyā/ hantāsmā imāṃ dadāmeti/ tāṃ hāsmai daduḥ/ sā hovāca punar vāva tvā parokṣeṇeva jighāṃsanti/ aśrauṣaṃ vā eṣāṃ saṃvadamānānām/ āsandīṃ vai te hiraṇmayīṃ pracchāye nidhāsyanti/ tasyāṃ mopaveśīr iti/ te ha prayayuḥ/ tasmai ha hiraṇmayīm āsandīṃ pracchāyai nidadhuḥ/ tasyāṃ ha pramatta upaviveśa/ sā hainaṃ tad eva śilā bhūtvābhi saṃviveṣṭe/ tad u ha triśokanabhākau putrāv anububudhāte - 'surā ha vai nau pitaraṃ śilayābhisamaviveṣṭann iti/ tāv āgacchatām/ so 'kāmayata nabhākaḥ - prainān dambhayeyam iti/ sa etan nābhākaṃ sūktam apaśyat/ tenainām abhyaṣṭaut/ tasyāṃ paryadṛśyata -

yathā maṇau maṇisūtraṃ paridṛśyetaivam/ athākāmayata triśoko - vy enām asyeyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenaināṃ dvedhā vyāsyat/ tasyai tānto nivartata/ tam akāmayata jīved iti/ tam o yi jīvety evābhyamṛśat/ so 'jīvat/ tasmai tama ivāsīt/ so 'kāmayata divevāsmai syād iti/ tam o yi divety evābhyamṛśat/ tasmai divevāsāt/ tam akāmayata svargam evainaṃ lokaṃ gamayeyam iti/ tam o yi divam ity eva svargaṃ lokam agamayat/ yayas tānta iva syāt tasya o yi jīveti nidhanam upeyāt/ atha yasmai tama iva syāt tasya o yi diveti nidhanam upeyāt/ atha ya svargakāma syāt tasya o yi divam ity eva nidhanam upeyāt/ etāni vā etasya sāmno nidhanāni, ete kāmāḥ/ etān eva kāmān avarunddhe/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ yad u triśoko 'paśyat tasmāt traiśokam ity ākhyāyate

yo rājā carṣaṇīnām iti rājyam iva hy etarhy agacchan/
yātā rathebhir adhriguḥ/
viśvāsāṃ tarutā pṛtanānāṃ jyeṣṭhaṃ yo vṛtrahā gṛṇe//
iti jyaiṣṭhayam iva hy etarhy agacchan/
indraṃ taṃ śumbha puruhanmann avase yasya dvitā vidhartari/
hastena vajraḥ prati dhāyi darśato mahān devo na sūryaḥ//
iti sūryavatīr bhavanti/ sauryaṃ hy etad ahar ekaviṃśam/ pratiṣṭhā vairājam/ tāsu pṛśni/ vāg vai pṛśni/ vācam etenāhnā samicchanti/ tām evaitat saṃvidanti/ tad v evācakṣate bharadvājasya pṛśnīti/ bharadvājo vā akāmayata bahuḥ/ prajayā paśubhiḥ prajāyata/ so 'bravīt pṛśnir vai bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājaniṣīti/ tat pṛśninaḥ pṛśnitvam/ tad etat prajananaṃ sāma/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ atho ha smaitenaiva sāmnā bharadvājaḥ pṛśny annādyam avarunddhe/ tad v annādyasyāvaruddhis sāma/ avānnādyaṃ runddhe, 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad u bharadvājo 'paśyat tasmād bharadvājasya pṛśnīty ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

pari priyā divaḥ kavir ity ārbhavasya pavamānasya parivatīr gāyatryo bhavanty antasya rūpam/ anto vā anuṣṭup chandasām/ ānuṣṭubham etad ahaḥ/ prapra kṣayāya panyasa iti prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ sa sūnur mātarā śucir jāto jāte arocayad iti janadvatīr bhavanti/ ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athaurṇāyavam/ ūrṇāyur vai gandharvo 'psaraso 'kāmayata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tena yāṃ yām akāmayata tāma īyām iti yāṃ yām evābhyamṛśat tām upait tām avārunddha/ tad etat kāmasani sāma/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate/ yad ūrṇāyur gandharvo 'paśyat tasmād aurṇāyavam ity ākhyāyate

aṅgirasa svargakāmās satram āsata/ te svargaṃ lokaṃ na prājānan/ sa śvitra āṃgirasas samiddhāraḥ parait/ tam ūrṇāyur gandharva etena sāmnopariṣṭād abhyavapatyābravīt - sāma vā idaṃ svargyaṃ, tena studhvaṃ, tena stutvaiva svargaṃ lokaṃ prajñāsyatha/ mama tv eva sāma brūtāt/ yas tvā pṛcchet - kas ta idam avocad ity, ūrṇāyur me 'vocad ity eva brūtāt/ maiva mad anyasya voca iti/ sa punar etyābravīt - sāma vā idaṃ svargyam/ tena stavāmahai/ tena stutvaiva svargaṃ lokaṃ prajñāsyāma iti/ tam abruvan - kas ta idam avocad iti/ aham evādarśam ity abravīt/ tenāstuvata/ tena stutvaiva svargaṃ lokaṃ prajānan/ teṣāṃ svargaṃ lokaṃ yatāṃ so 'hīyat anṛtaṃ hy abravīt, sa eṣa śvitro 'bhavat/ ete ha vā ahayo yac chvitrāḥ/ yad ahīyata tad ahīnām ahitvam/ atha hānye sarpā eva/ tasmād u ha yasmād evānubravīta, taṃ brūyād - amuṣmād anvoca iti/ atho ha satyam eva vivadiṣet/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tvaṃ hya aṃga daivyeti tvam iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ pavamāna janimāni dyumattama iti janadvatīr bhavanti/ ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti

tāsu bṛhatkaṃ bṛhatām ekam/ etena ha vā etad ahar bārhataṃ kriyate/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān bṛhad eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ tenābruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - bṛhad vāva na idaṃ kam abhūd yena svargaṃ lokaṃ vyāpāmeti/ tad eva bṛhatkasya bṛhatkatvam/ tad etata svargyaṃ sāma/ bṛhad asmai kaṃ bhavaty, aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/
somaḥ punāna ūrmiṇā avyaṃ vāraṃ vi dhāvati/
agre vācaḥ pavamānaḥ kanikradat//
ity agram iva bhavati/ agraṃ hy etad ahar yad bārhatam/ dhībhir mṛjanti vājinam iti mṛjantīva vai jātam/ jāyata u etenāhnā/
asarji kalaśaṃ abhi mīḍhvān saptir na vājayuḥ/
punāno vācaṃ janayann asiṣyadat//
iti janadvatīr bhavanti/ ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti/ savanāt savanād dha vai ṣoḍaśinaṃ prajanayanti

tāsv ātīṣādīyam/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā asya sṛṣṭā atāmyan/ so 'kāmayata na ma imāḥ prajās tāmyeyur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainā abhyamṛśat/ tās samānam/ preva mīyante caturthenāhnānuṣṭubhaṃ hi gacchanti/ anuṣṭub vai parā/ parāvat sam evaitenānanti/ tasmād u haitasya sāmna ātamitor nidhanam upeyāt sarvasyāyuṣo 'varuddhyai/ tad āhur atāmyann evopeyāt/ yadā vai tāmyaty atha mriyate/ tasmād atāmyann evopeyād iti/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān sāda eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvann eti vai sāda iti/ yad abruvann eti vai sāda iti, tad etīṣādīyasyetīṣādīyatvam / ta u svargaṃ lokaṃ gatvābruvann āta iva bata svarge loke sadāmeti/ tad v evātīṣādīyasyātīṣādīyatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ athaitā bhavanti purojitī vo andhasa iti virājo 'nuṣṭubho vairāje 'han, virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ atho yathānyau navatarau cakrāv upāsyed, evam evaitām anuṣṭubhaṃ tryahamukheṣu paryāharanti svargasya lokasya samaṣṭyai

tāsu nānadam/ nānadena vā indro vṛtraṃ nānadyamānam ahan/ yan nānadyamānam ahaṃs tan nānadasya nānadatvam/ nānadyamānam evaitena dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda/ tasya ṣoḍaśabhir akṣaraiḥ prastauti/ ṣoḍaśinam evaitena pratyakṣam ārabhante/ aupoditir ha smāha gaupālayo - viśālaṃ libujayābhyadhāt/ anuṣṭubhi nānadam akṛd gaurivītena ṣoḍaśinam atuṣṭuvan, na śriyāvapadya iti/ na ha vai śriyāvapadyate ya evaṃ veda/ tad u śvastanavad api prajayā upaklṛptam/ adhāndhīgavaṃ vairājaṃ sāma vairāje 'han kriyate, vairāja evānnādyasyāvaruddhyai/ tasyaitāṃ daśākṣarāṃ virājaṃ madhyata upayanti - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai/
somaḥ pavate janitā matīnāṃ janitā divo janitā pṛthivyāḥ/
janitāgner janitā sūryasya janitendrsya janitota viṣṇoḥ//
iti janitā janiteti bhavati/ ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti/ yathā bādhasva bādhasva jāyasva jāyasvety evam evaitad abhipūrvaṃ tṛtīyasavanāt ṣoḍaśinaṃ prajanayanti

tāsu vātsapram/ vatsapriyaṃ vai bhālandanaṃ pratisatriṇo 'bādhant - stenas te piteti/ so 'kāmayata śraddhāṃ vindeyopa māṃ hvayerann iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa śraddhām upahavam avindata/ śraddhāṃ vindāmahā iti satram āsate/ śraddhām eva vindante/ vairājasya ha khalu vā etad anurūpaṃ sāma/ yathā ha vai vairājasya stobhāḥ padavṛttaya evaṃ ha vai vātsaprasya stobhāḥ padavṛttayaḥ/ prajā ha vā eṣā vairājasya/ ā hāsyānurūpaḥ prajāyāṃ jāyate ya evaṃ veda/ etad dha vā enaṃ tad upajuhuvire - 'nurūpaṃ vairājasyāsṛṣṭeti/ tad anutunnaṃ bhavati/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ anutunnam etasya vairājasyāhno rūpam/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u vatsaprīr bhālandano 'paśyat tasmād vātsapram ity ākhyāyate/ atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/ agniṃ vo vṛdhantam iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam

tāsu saindhukṣitam/ sindhukṣid vā antaṃ vāco 'paśyat/ vācam etenāhnā samicchanti tām evaitat saṃvindanti/ sindhukṣid vai bhārato rājā jyog aparuddhaścaran so 'kāmayatāva sva okasi gaccheyam iti/ sindhuṃ haiva cacāra/ sāsya sindhukṣittā/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'va sva okasy agacchat/ tad etat sāmasani sāma/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samardhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ tad u śrīr eva rājyam/ rājyaṃ vai sa tad agacchat/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ yad u sindhukṣid bhārato rājāpaśyat tasmāt saindhukṣitam ity ākhyāyate/ vayam u tvām apūrvyety apūrvām iva hy etarhi tanvam agacchan/ tāsu saubharaṃ bṛhatas tejaḥ/ vyavaplīnātīva vai vairājaṃ yajñam/ tat saubhareṇottabhnuvanti bṛhatas tejasā/ tad ūkāraṇidhanaṃ bhavati/ etad vai pratyakṣaṃ bṛhato rūpaṃ yad ūkāro yad īkāraḥ/ tena vai rūpasamṛddham/ imam indra sutaṃ piba jyeṣṭham amartyaṃ madam iti jyaiṣṭhyam iva hy etarhy agacchan/ atho tṛtīyasavana evaitad rasaṃ madaṃ dadhati

tāsu vāsiṣṭham/ vasiṣṭho vā akāmayata virājaṃ paśyeyaṃ, tām avarundhīyeti/ sa prastuvann evaitāṃ dakṣākṣarāṃ virājam apaśyat/ tām upait, tām avārunddha/ tad etad virājo 'nnādyasyāvaruddhis sāma/ ava virājam annādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vāsiṣṭham ity ākhyāyate/ tad v evācakṣate vasiṣṭhasyapriyam iti/ vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata/ so 'bravīt priyaṃ vāvedaṃ mamābhūd yena priyāṃ prajām avārutsīti/ tad eva priyasya priyatvam/ tad etat prajananaṃ sāma/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasyapriyam ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti/ atha ṣoḍaśī/ prātassavanabhājanaṃ prathamam ahar, mādhyandinabhājanaṃ dvitīyaṃ, tṛtīyasavanabhājanaṃ tṛtīyam/ athaitad ukthabhājanam/ ukthānāṃ vā eṣa eko yat ṣoḍaśī/ tad yad atra ṣoḍaśī kriyate svenaivainaṃ tad āyatanena samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati

govit pavasva vasuvid dhiraṇyavid iti simānāṃ rūpam/ kariṣyad dharivat traiṣṭubhaṃ rūpam/ tasmād etās traiṣṭubhe 'han kriyante/ retodhā indo bhuvaneṣv arpita ity ṛṣabham evaitad retodhāṃ prātassavane mahānāmnīṣv apisṛjanti prajananāya/ tvaṃ suvīro asi soma viśvavid iti simānāṃ rūpam/ taṃ tvā viprā upa girema āsata iti brāhmaṇā ha vai viprās, ta evainaṃ tad giropāsate/ tvaṃ nṛcakṣā asi soma viśvata iti viśvata iti simānāṃ rūpam/ pavamāna vṛṣabha tā vi dhāvasīty ṛṣabham evaitat prātassavane mahānāmnīṣv apisṛjanti prajananāya/ sa naḥ pavasya vasumad dhiraṇyavad iti paśavo vai vasu suvarṇam/ asuvarṇam iti vā āhur apaśum/ paśavaś śakvaryaḥ/ vayaṃ syāma bhuvaneṣu jīvasa ity āśiṣam evaitenāśāste/ īśāna imā bhuvanāni vīyasa iti vīti simānāṃ rūpam/ yujāna indo haritas suparṇya iti śakvaryo vai haritas suparṇyaḥ/ tā evaitat prātassavane yujyante/ tā yuktā mādhyandina savane 'bhyārohanti/ tās te kṣarantu madhumad ghṛtaṃ paya iti paśavo vai madhu kṣīraṃ dadhi sarpir etat kṣaranti paśavaś śakvaryaḥ/ tava vrate soma tiṣṭhantu kṛṣṭaya iti somasya ha vā idaṃ vrataṃ sarvam anūpatiṣṭhate

tā etā bhavanti jagatyas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ pavamānasya viśvavid ity anurūpo bhavati/ viśvavid iti simānāṃ rūpam/ tad āhus sāmna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇāhna iti/ stotriyānurūpau bhavataḥ/ prāṇo vai stotriyo, 'pāno 'nurūpaḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti/ pra te sargā asṛkṣata sūryasyeva na raśmaya iti sargaśa iva vai paśavas sṛjyante/ paśavaś śakvaryaḥ/ ketuṃ kṛṇvan divas pari viśvā rūpābhy arṣasīty abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ samudras soma pinvasa iti samudravatīr bhavanty āpo hy etad ahaḥ/ jajñāno vācam iṣyasīti jāyate vai pūrveṇāhnā/ jajñāna evaitena tasmāj jajñāno vācam iṣyasīti bhavati/
pavamāna vidharmaṇi/
krandaṃ devo na sūryaḥ//
iti sauryaṃ rūpaṃ mahānāmnīnām upagacchanti/ sauryā hi mahānāmnayaḥ

pra somāso adhanviṣuḥ pavamānāsa indavaḥ/
śrīṇānā apsu vṛñjate//
abhi gāvo adhanviṣur āpo na pravatā yatīḥ/
punānā indram āśata//
ity āpa āpa iti bhavatya āpo hy etad ahaḥ/
pra pavamāna dhanvasi somendrāya mādanaḥ/
nṛbhir yato vi nīyase//
iti saptarcaṃ bhavati/ sapta vai prāṇāḥ/ prāṇair evaitat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ/ tad āhur yat saptarcaṃ saptamasyāhno rūpam atha kasmāt pañcame 'han kriyata iti/ sa brūyāt saptapadā vai śakvaryās, sapta grāmyāḥ paśavas, sapta caturuttarāṇi chandāṃsi, sapta mukhyāḥ prāṇās, saptaviṃśatir divyāni nakṣatrāṇi, saptaviṃśam etad ahar, etasyaiva sarvasyāvaruddhyā etasyopāptyā iti/ uttaraṃ saptarcaṃ bhavati/ abhipūrvam evaitat prāṇais samṛdhyamānā yanti/ caturṛcaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ triṇava stomo bhavati/ triṇavā ime lokāḥ/ eṣv evaital lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti

bhūr iti vyāhṛtiḥ/ tad ayaṃ loko 'gnir devatā gāyatrī chandas trivṛt stomo rathantaraṃ sāma vasavo devatā vanaspatayaś cauṣadhayaś ca/ bhuva iti vyāhṛtiḥ/ tad idam antarikṣaṃ vāyur devatā jagatī chandas saptadaśa stomo vāmadevyaṃ sāma rudrā devatāpaś ca prāṇabhṛc ca/ svar iti vyāhṛtiḥ/ tad asau loka ādityo devatā triṣṭup chandaḥ pañcadaśa stomo bṛhat sāmādityā devatā candramāś ca nakṣatrāṇi ca/ etad ime lokās triṇavā bhavanti/ tad āhur mithunāni catvāry ahāny, amithunaṃ pañcamam ahaḥ/ ācaturaṃ vāva mithunaṃ prajananam/ tad yat tava śriyo varṣasyeva vidyuta ity āgneyam ājyaṃ bhavati/ tenaiva mithunaṃ pañcamam ahaḥ kriyate/ taveti puṃso rūpaṃ, śriya iti striyai/ varṣasyeveti puṃso, vidyuta iti striyai/ agna iti puṃsa, uṣasām iveti striyai/ yad oṣadhīr iti striyā, abhisṛṣṭa iti puṃsaḥ/ abhipūrvam evaitan mithunaṃ prajananaṃ dadhati yajamānasya prajātyai

vātopajūta iṣito vaśaṃ anu tṛṣu yad annā veviśad vitiṣṭhase/
ā te yatante rathyo yathā pṛthak śardhāṃsy agne ajarasya dhakṣataḥ//
iti/ yadā vā agniṃ vāta upavājayaty atha sa mahad dīpyate/ tad etad dīptir eva brahmavarcasasya rūpam/
medhākāraṃ vidathasya prasādhanam agniṃ hotāraṃ paribhūtamaṃ matim/
tvām arbhasya haviṣas samānam it tvāṃ maho vṛṇate nānyaṃ tvat//
iti yac ca ha vā arbhakaṃ havir yac ca mahas tasya sarvasyāgnim eva hotṛtvāya vṛṇute/
purūruṇā cid dhy asty avo nūnaṃ vāṃ varuṇa/
mitra vaṃsi vāṃ sumatim//
iti maitrāvaruṇaṃ bhavati duriṣṭasyaivāveṣṭyai/ yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tasya ha vā etad aveṣṭyai/
tā vāṃ samyag adruhvāṇeṣam aśyāma dhāma ca/
vayaṃ vāṃ mitrā syāma//
pātaṃ no mitrā pāyubhir uta trāyethāṃ sutrātrā/
sāhyāma dasyūṃs tanūbhiḥ//
ity āśiṣam evaitenāśāste

uttiṣṭhann ojasā sahety aindraṃ bhavati/ triṇavo vai stoma ojo vīryam/ tam evaitat pratyakṣam anuvadanti/ anu tvā rodasī ubhe itīme ha vāva rodasī/ ete evaitad abhivadati/ spardhamānam adadātām ity ete vā enaṃ tat spardhamānam anvadadātām/ indra yad dasyuhābhava iti ghnadvat/ etad vai yajamānasya svaṃ stotraṃ yad brahmaṇaḥ/ sva eva tad āyatane yajamānasya sarvaṃ pāpmānaṃ ghnanti/
vācam aṣṭāpadīm ahaṃ navasraktim ṛtāvṛdham/
indrāt pari tanvaṃ mame//
iti gāyatrī vai vāg aṣṭāpadī/ tasyai trivṛd eva stoma sraktayaḥ/ etad vai daivyaṃ paramaṃ mithunaṃ prajananaṃ yat trivṛc ca stomo gāyatrī ca chandaḥ/ daivyam eva tat paramaṃ mithunaṃ prajananaṃ dadhati yajamānasya prajātyai

tām āhur ārambhaṇatas tṛcasya kāryā/ mukhato vai retas siktaṃ, tad itaḥ prajāyate/ tad vai reto yad itas sicyate/ annād dhi retas sicyata iti/ tadā āhur upariṣṭād eva kāryā - idaṃ vai prajananam, itaḥ prajāḥ prajāyante - yataḥ prajāḥ prajāyante tataḥ prajāyāmahā iti/ tasmād upariṣṭād eva kāryā/ indrāgnī yuvām ima ity aindrāgnaṃ bhavati/ abhistomā anūṣateti bahūn stomān abhivadati/ ekastomāny anyāny ahāni bhavanti/ athaitat triṣṭomam/ tasmād abhi stomā anūṣateti bahūn stomān abhivadati/
pibataṃ śaṃbhuvā sutam//
yā vāṃ santi puruspṛho niyuto dāśuṣe narā/
indrāgnī tābhir ā gatam//
tābhir ā gacchataṃ naropedaṃ savanaṃ sutam/
indrāgnī somapītaye//
ity ekadevatyāny anyāni stotrāṇi bhavanty, athaitad dvidevatyam/ yathobhayāpadī pratitiṣṭhet tādṛk tat/ triṇava stomo bhavati/ triṇavā ime lokāḥ/ eṣv evaital lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti

arṣā soma dyumattama iti mādhyandinasya pavamānasyārṣaṇvatīr gāyatryo bhavanti/ arṣeti rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ abhi droṇāni roruvad ity abhīti bhavati rathantarasyo eva rūpam/ apsā indrāya vāyava ity apsumatīr bhavanti/ āpo hy etad ahaḥ/ varuṇāya marudbhya iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandisyaivaitad rūpān na yanti/ iṣaṃ tokāya no dadhad asmabhyaṃ soma viśvata iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ ā pavasva sahasriṇam iti sahasrarūpaṃ mahānāmnīnām upagacchanti/ paśavo hi mahānāmnayaḥ/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha yaṇvasantani/ pañcamād vai devā ahnaṣ ṣaṣṭham ahar niramimata/ chidram iva vai pañcamam ahaḥ/ yad yaṇvasantaninā mādhyandinasya pavamānamukhe stuvanti ahna eva santatyā ahno 'chidratāyai/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apakrāman/ so 'kāmayatātman paśūn yaccheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenātman paśūn ayacchat/ yad ātman paśūn ayaccht tad yaṇvasya yaṇvatvam/ prajāpatir eṣa yad udgātā/ sa yaṇvenaivātman paśūn yacchate/ etad viṣuvatko vai dvādaśāho yat pañcamam ahaḥ/ yaṇvasantani purastād bhavati, santany upariṣṭāt/ yaṇvasantaninaiva pūrvaṃ tryahaṃ santanvanti, santaninottaram

indro vai simā nāsaghnot/ so 'kāmayata simās saghnuyām iti/ sa etat sāmāpaśyat / tenāstuta/ tato vai sa simā asaghnot/ tad yad etat sāma bhavati, simānām eva sagdhyai/ tasya triḥ prastauti, sakṛt pratiharati, trir nidhanam upayanti/ tat sapta saṃpadyante/ saptapadā vai śakvaryaḥ/ śākvarāḥ paśavaḥ/ paccho vāvaināṃs tad dādhāra/ paśavaś śakvaryaḥ/ yaṇvasantani purastād bhavati, santany upariṣṭāt, paśūnām eva parigṛhītyai/ sa yathā vāgarayā vā rajjvā vrajaṃ paritanuyād evam evaitat paśūn parigṛhṇīte 'parāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ āpo vai śakvaryaḥ/ yaṇvasantani purastād bhavati, santany upariṣṭād, apām eva parigṛhītyai/ tasmād āpaḥ parigṛhītā syandante/ kūle ha khalu vā ete 'pām/ yad dha vā ete na syātām ogha idaṃ sarvaṃ nirmṛjya yathāpāṃ vārtraṃ dihyāt tādṛg evaitad anirmārgāya/ tasyaitasya yaṇvasantanino madhya iḻām upetyādhyardhām iḻām upariṣṭād upayanti, pratyakṣaṃ śakvarīṇāṃ rūpaṃ śākvare 'han/ tena vai rūpasamṛddham

atha śākalaṃ/ śakalo vai pañcamam ahar apaśyad rāthantaraṃ rūpeṇa/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ śakalo vā annādyakāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'nnādyam avārunddha/ tasya vā etasyāsti yathaiva prayacched evam/ tad dhiṃkāravad bhavati/ annaṃ vai hiṃkāraḥ/ hum iti vā annādyaṃ pradīyate/ tad etad annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ atho yad evaitasminn ahan prācīnaṃ śakvarībhyaḥ krūram iva kriyate, tad evaitena hiṃkāreṇa śamayanti/ yad u śakalo 'paśyat tasmāc chākalam ity ākhyāyate

atha vārśam/ vṛśo vai jānas triyaruṇasya traivṛṣṇasyaikṣvākasya rājñaḥ purohita āsa/ atha ha sma tataḥ purā rājabhyaḥ purohitā eva rathān saṃgṛhṇanty aupadraṣṭryāya - ned ayaṃ pāpaṃ karavad iti/ tau hādhāvayantau brāhmaṇakumāraṃ pathi krīḍantaṃ rathacakreṇa vicicchidatuḥ/ itaro hādhāvayann abhiprayuyāvāpetara āyayāma/ sa hādhigatya na śaśākāpāyantum / taṃ ha tad eva vicicchidatuḥ/ tasmin hodāte - tvaṃ hantāsi tvaṃ hantāsīti/ sa ha vṛśo 'bhīśūn prakīryāvatiṣṭhann uvāca - tvaṃ hantāsīti/ neti hovāca/ yo vai rathaṃ saṃgṛhṇāti sa rathasyeśe/ tvaṃ hantāsīti/ neti hetara uvācāpa vā aham āyāṃsaṃ, sa tvam abhiprāyauṣīs, tvam eva hantāsīti

tau vai - pṛcchāvahā iti/ tau hekṣvākūn eva praśnam eyatuḥ/ te hekṣvākava ūcur - yo vāva rathaṃ saṃgṛhṇāti sa rathasyeśe/ tvam eva hantāsīti vṛśam eva parābruvan/ so'kāmayatod ita iyāṃ, gātuṃ nāthaṃ vindeya / sam ayaṃ kumāro jīved iti/ sa etatsāmāpaśyat/ tenainaṃ samairayad ā te dakṣaṃ mayobhuvam iti/ prāṇā vai dakṣāḥ/ prāṇān evāsmiṃs tad adadhāt/
vahnim adyā vṛṇīmahe/
pāntam ā puruspṛham//
ā mandram ā vareṇyam ā vipram ā manīṣiṇam/
pāntam ā puruspṛham//
ā rayim ā sucetanam ā sukrato tanuṣv ā/
pāntam ā puruspṛham//
iti pānto vai puruṣaḥ/ tad enaṃ tat samairayat/ tad etad bheṣajaṃ prāyaścittissāma/ bheṣajaṃ vai tat prāyaścitim akuruta/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate

sa kruddho janam agacchat/ anṛtaṃ mā vyavocann iti/ teṣāṃ hekṣvākūṇām agner haro 'pākrāmat/ yaṃ sāyam odanam adhyadadhuḥ, prātas so 'pacyata/ yaṃ prātas sāyaṃ saḥ/ te hocur brāhmaṇaṃ vā anāryam apāpāma/ teṣāṃ no 'gner haro 'pākramīt/ etainaṃ anumantrayāmahā iti/ tam anvamantrayanta/ sa āgacchadyathā rājñā brāhamaṇo 'numantryamāṇa āgacched evam/ sa āgatyākāmayata paśyeyam idam agner hara iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tad abhyagāyata/ tad apaśyat - piśācī vā iyaṃ triyaruṇasya jāyā/ sainat kaśipunā chādayitvādhyāsta iti/ tad abhivyāharat/
kumāraṃ mātā yuvatis samubdhaṃ guhā bibharti na dadāti pitre/
anīkam asya ni na minaj janāsaḥ puraḥ paśyanti nihitam aratau//
kam etaṃ tvaṃ yuvate kumāraṃ peṣī bibharṣi mahiṣī jajāna/
pūrvīr hi garbhaś śarado vavardhāpaśyaṃ jātaṃ yad asūta mātā//
vi jyotiṣā bṛhatā bhāty agnir āvir viśvāni kṛṇute mahitvā/ prādevīr māyās sahate durevāś śiśīte śṛṃge rakṣase vinikṣe//
uta svānāso divi ṣantv agnes tigmāyudhā rakṣase hantavā u/
made cid asya pra rujanti bhāmā na varante paribādho adevīḥ//
ity evainām idam agner hara ūrdhvam uddravat sarvāṃ prādahat/ tato vai te yathāyatham agner haro vyaharanta/ yathāyatham ebhyo 'gnir apacat/ tad etad dīptir brahmavarcasaṃ sāma/ etena vā agner haro 'pakrāntam anvavindan/ tejasvī brahmavarcasī dīptimān bhavati ya evaṃ veda/ tad adhyardheḻaṃ bhavati pratyakṣaṃ śakvarīṇāṃ rūpaṃ śākvare 'han/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u vṛśo 'paśyat tasmād vārśam ity ākhyāyate

soma u ṣvāṇas sotṛbhir iti simānāṃ rūpam/ adhi ṣṇubhir avīnām iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/ samudraṃ na (saṃvaraṇāny agman mandī madāya) tośata iti samudravatīr bhavanti/ āpo hy etad ahaḥ/ tā nyūnākṣarā bhavanti/ saptākṣarāṇy ekāni padāni bhavanti, navākṣarāṇy ekāny, ekādaśākṣarāṇy ekāni, dvādaśākṣarāṇy ekāni/ tad etad abhipūrvam eva śakvarīṇāṃ rūpam upagacchanti/ tāsv ānūpam anutodavat simānāṃ rūpam/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ anūpo vai dhītonir akāmayatobhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarundhīya, rājā sann ṛṣi syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvārunddha, rājā sann ṛṣir abhavat/ ubhayam eva brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe, rājā sann ṛṣir bhavati ya evaṃ veda/ yad v anūpo dhītonir apaśyat tasmād ānūpam ity ākhyāyate

atha mānavaṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ manur vā akāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, mānavīḥ prajās sṛjeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata/ tā imā mānavīḥ prajāḥ/ bahur eva prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda/ atho āhus tā evāsya prajās sṛṣṭā rakṣāṃsy ajighāṃsann iiti/ so 'kāmayatāpa rakṣāṃsi hanīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/
ni tvām agne (manur dadhe jyotir janāya śaśvate/
dīdetha kaṇva ṛtajāta ukṣito yaṃ namasyanti kṛṣṭayaḥ//
tveṣāso agner amavanto arcayo bhīmāso na pratītaye/
rakṣasvinas sadam id yātumāvato viśvaṃ sam) atriṇaṃ daha//
evāsāṃ rakṣāṃsy apāhann iti/ tad u rakṣasām apahatiḥ/ apa rakṣaḥ pāpmānaṃ hate ya evaṃ veda

ogho vā imān lokān niramārṭ/ so 'manyata manur idaṃ vāvedam abhūd iti/ so 'kāmayatod ita iyāṃ gātuṃ pratiṣṭhāṃ vindeyeti/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām astuta/ te enaṃ hiraṇmayyau nāvau bhūtvopāplavetām/ tayoḥ pratyatiṣṭhat/ te enam udapārayetām/ tato vai sa gātuṃ pratiṣṭhāṃ avindata/ vindate gātuṃ pratiṣṭhāṃ ya evaṃ veda/ yad u manur apaśyat tasmān mānave ity ākhyāyete/ atha vāmram abhyārambho yajñasya pratyapasāraḥ/ abhya eva ṣaṣṭham ahar ārabhate prati caturtham apadhāvati/ abhyārambhair vai devā asurān yajñād antarāyan/ vamro vaikhānasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etāṃ madhya iḻām upetyādhyardhām iḻām upariṣṭād upait/ paśavo vā iḻā/ bhūmo vā adhyardheḻā/ tato vai sa bhūmānam abhipūrvaṃ paśūnām avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ bhūmānam evābhipūrvaṃ paśūnām avarunddhe ya evaṃ veda/ yad u vamro vaikhānaso 'paśyat tasmād vāmram ity ākhyāyate

athāgneyaṃ triṇidhanaṃ savanānāṃ klṛptyai/ pavamānena vai devebhyo 'nnādyaṃ pradīyate/ tan madhyenidhanaṃ bhavati annādyasya viśeṣāya/ agnir vā akāmayata annāda eva śreṣṭhaḥ svānāṃ syāma iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'nnāda eva śreṣṭha svānām abhavat/ tad etad annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad v agnir apaśyat tasmād āgneyaṃ triṇidhanam ity ākhyāyate

tad v evācakṣate sākamaśvam iti/ kakṣīvān priyamedham apṛcchat - iddha in na didīpā3 it priyamedheti/ tad asya nāmanuta/ so 'bravīt - prajāyān me tvā pratibravad iti/ atha ha kakṣīvato nākulibhastrāsa priyaṃgutaṇḍulānāṃ vā sikatānāṃ vā pūrṇā/ tāsāṃ ha sma saṃvatsare saṃvatsara ekaikāṃ prāsyati/ tāvad dhāsmā āyur dattam āsa/ sa u ha navamas sākamaśva ājajñe priyamedhāt/ so 'kāmayatod ita iyāṃ, gātuṃ prativacanaṃ vindeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tad abhyagāyata/ tataḥ prativacanam apaśyat/ sa kakṣīvantam abhyādravat/ tam abravīd ādravantaṃ dṛṣṭvā - imāṃ me bhastrām udake prāsyata, imam ahaṃ taṃ paśyāmi yo māṃ pratyucyātiprakṣyatīti/ atha hainam abhyeva jagāma/ sa hovāca - ya ṛcaṃ karoti na sāma, sa iddho na didīpe/ atha ya ṛcaṃ ca kāma ca karoti, sa iddhas sa didīpe/ etat tvāhaṃ pratibravīmy etan me pitaitat pitāmaha etat prapitāmaha ity ā ha priyamedhād gamayāṃcakāra/ tad etat tejo brahmavarcasaṃ sāma/ etena vai sa pūrveṣāṃ pitamahānāṃ pāpmānam apāhan/ tejasvī brahmavarcasī bhavaty, apa pūrveṣāṃ pitāmahānāṃ pāpmānaṃ hate ya evaṃ veda/ yad u sākamaśvo 'paśyat tasmāt sākamaśvam ity ākhyāyate/ yat soma citram ukthyam iti citravatīr bhavanti - citrarūpā vai paśavaḥ/ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ tad āhur yanti vā ete triṣṭubhaḥ pavamānāntād ye gāyatrīṣv antyaṃ kurvantīti/ vṛṣaṇvatīr bhavanti/ vṛṣaṇvad vai triṣṭubho rūpam/ tena triṣṭubhaḥ pavamānāntān na yanti

tāsu śaiśavam/ śāntir vai śaiśavam/ yac chaiśavena stuvanti śāntyā eva/ atho āhuś śaiśavena vā indro vṛtraṃ paryākāraṃ śakvarībhir ahann iti/ tad v eva śaiśavasya śaiśavatvam/ tad u bhrātṛvyahā / hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ prajāpater akṣy aśvayat/ tat parāpatat/ so 'kāmayata - punar mā cakṣur āviśed iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai taṃ cakṣuḥ punar āviśat/ aśva eva śucir bhūtvainaṃ punar āviśat/ tajjyotir vai cakṣuḥ/ jyotir vāvainaṃ tad āviśat/ tad etac cakṣuṣyaṃ sāma/ ajarasaṃ hāsya cakṣur na vyeti ya evaṃ veda

atha mahānāmnayaḥ/ mahānāmnīr vā anu prajāḥ prajāyante/nityavatsāḥ paśavaḥ/ tā etā mahānāmnayas saṃbhāryāḥ/ tasmān manuṣyā garbhiṇaḥ kanīyaś śobhante/ saṃbhāryo hi sa teṣāṃ garbho nityaḥ/ nityavatsāḥ paśavo 'nuprajāyante/ tasmāt paśavo garbhiṇo bhūyaś śobhante/ mātyo hi sa teṣāṃ garbho nityaḥ/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ atha bārhadgirarāyovājīye pāṃkte pāṃkte 'hani kriyete - pāṃktā vai paśavaḥ/ paśava etad aahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ te u athakāravac cādhyardheḻaṃ ca bhavataḥ pratyakṣaṃ śakvarīṇāṃ rūpaṃ śākvare 'han/ tena vai rūpasamṛddhe/ tad āhus sa vādya gobhiḥ prasnāyādya ābhyaḥ pāre pratiṣṭhāṃ ca tīrthaṃ ca vinded iti/ gāvo vai śakvaryaḥ/ tāsām eṣā pāre pratiṣṭhā ca tīrthaṃ ca yad athakāraś cādhyardhā ceḻā/ niṣṭābhiś śakvarībhiḥ pāpmānaṃ tarati, śriyam aśnute ya evaṃ veda/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

devāsurā aspardhanta/ te devāḥ prajāpatim upādhāvaṃs - tan naś chandaḥ prayacchāyātayāma yenāsurān abhibhavāmeti/ sa tapo 'tapyata/ sa tapas taptvātman siṃsimāyad avāpaśyat/ yad ātman siṃsimāyad avāpaśyat tat simānāṃ simātvam/ tā abravīt - sṛjyadhvam iti/ keneti/ yena kāmayadhva iti/ tās simānam evordhvā udīryāsṛjyanta/ tad v evāsāṃ simātvam/ tā amimīta/ tāsu trayaṃ vedam adhyādadhāt/ tā evāyacchat/ tāsv imāṃs trīn lokān abhyādadhāt/ tā evāyacchat/ so 'bravīn mahad batāsām idaṃ mānam abhūd iti/ yad abravīn mahad batāsām idaṃ mānam abhūd iti, tan mahāmānīnāṃ mahāmānitvam/ mahāmānayo ha vai nāmaitāḥ/ tā mahānāmnaya iti parokṣam ākhyāyante/ tā devebhyaḥ prāyacchat/ tābhir adya devā astuvata/ śvo 'śaknuvan/ tadyad adya stutvā śvo 'śaknuvaṃs tac chakvarīṇāṃ śakvarītvam/ śaknoti yac chikṣate ya evaṃ veda/ tā devā nodayacchan/ tāḥ prajāpataya eva punaḥ prāyacchan/ tāḥ prajāpatau saṃvatsaram uṣitvāpākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti

tā abruvann aindrān ha no ghoṣān vettha/ tān naḥ prayaccha, yair vayaṃ ghoṣiṇīr asāma/ ghoṣī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smān vedeti/ tābhya etān aindrān ghoṣān prāyacchat/ yo 'gner ghoṣo yo rathasya, tam asyai prāyacchat/ yo vāyor ghoṣo ya vayasāṃ, tam etasyai prāyacchat/ yaḥ parjanyasya ghoṣo yo dundubhes tam amuṣyai prāyacchat/ etaṃ ha vā āsām aindrā ghoṣāḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti/ tā abruvann aindrān ha no nikriḻān vettha/ tān naḥ prayaccha, yair vayaṃ krīḻāma/ krīḻāt sa brāhmaṇaḥ prajayā paśubhir yo 'smā vedeti/ tābhya etān aindrān nikrīḻān prāyacchad - indrā indrā indrā iti/ eta ha vā āsām aindrā nikrīḻāḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti

tā abruvan rūpāṇi ha no vettha/ tāni naḥ prayaccha, yair vayaṃ rūpiṇīr asāma/ rūpī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smā vedeti/ tābhyo rūpāṇi prāyacchat/ yat prāvṛṣi nihatarajaskāyai prathamaṃ saṃjāyamānāyā asyai rūpaṃ bhavati, tad asyai prāyacchat/ yad v eva prāvṛṣi nihatarajaskasyāntarikṣasya rūpaṃ bhavati, tad etasyai prāyacchat/ atha yad āgrahāyaṇe 'pete meghe 'pete nīhāre 'muṣyai rūpaṃ bhavati, tad amuṣyai prāyacchat/ etāni ha vā āsāṃ rūpāṇi/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti/ tā abruvan nāmāni ha no vettha/ tāni naḥ prayaccha, yairvayaṃ nāminīr asām/ nāmī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smā vedeti/ tābhyo nāmāni prāyacchat/ bhūs tvam asītīmām abravīd, bhuvas tvam ity etāṃ, svas tvam ity amūm/ etāna ha vā āsāṃ nāmāni/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti

tā abruvan vatsān ha no vettha/ tān naḥ prayaccha, yair vayaṃ vatsinīr asāma/ vatsī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smā vedeti/ tābhyo vatsān prāyacchat/ agnim evāsyai prāyacchad, vāyum antarikṣāyādityam amuṣyai/ ete ha vā āsāṃ vatsāḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti/ tā abruvann ṛṣabhān ha no vettha/ tān naḥ prayaccha, yair vayam ṛṣabhiṇīr asāma/ ṛṣabhī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smān vedeti/ tābhya ṛṣabhān prāyacchad etān athakārān/ ete ha vā āsām ṛṣabhāḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti

tā abruvann ekaṃ ha no rūpaṃ vettha/ tannaḥ prayaccha, yena vayaṃ rūpiṇīr asāma/ rūpī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smā vedeti/ tābhya etad ekaṃ rūpaṃ prāyacchad āpa iti/ etad dha vā āsām ekaṃ rūpaṃ yad āpaḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti/ tā abruvann ekaṃ ha no nāma vettha/ tan naḥ prayaccha, yena vayaṃ nāminīr asāma/ nāmī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smā vedeti/ tābhya etad ekaṃ nāma prāyacchad indrā iti/ etad dha vā āsām ekaṃ nāma yad indrāḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti

tā abruvaṃs tṛptīr ha no vettha/ tā naḥ prayaccha, yābhir vayaṃ tṛpyāma/ tṛpyāt sa brāhmaṇaḥ prajayā paśubhir yo 'smā vedeti/ tābhya etās tṛptīḥ prāyacchad etān ekārān/ ete ha vā āsāṃ tṛptayaḥ/ tās saṃvatsaram uṣitvāpaivākrāman/ so 'bravīt kathāpākramiṣṭeti/ tā abruvan āvapanān ha no vettha, palyān ha no vettha, goṣṭhān ha no vettha/ tān naḥ prayaccha, yair vayam āvapanavatīḥ palyavatīr goṣṭhinīr asāma/ āvapanavān palyavān goṣṭhī sa brāhmaṇo 'sad yo 'smā vedeti/ tābhyo vācaṃ prāyacchat/ vācaṃ vāvedaṃ sarvaṃ nātiricyate/ evā hy evā ity eṣāṃ vāg, evā hy agnā iti gavyāḥ paśava, evā hīndrā ity aśvyāḥ paśavaḥ/ evā hi pūṣann ity ajāvikam evaitat/ evā hi devā iti parigrāha evaiṣaḥ

atha mahānāmnayaḥ/ prāṇā vā agre sapta/ tebhya etāṃ saptapadāṃ śakvarīṃ niramimīta/ prāṇān eva sarvam āyur eti ya evaṃ veda/ saptapadāyai ṣaṭpadām ṛtūn saṃvatsaram/ ṛtubhya ātmānaṃ paridatte ya evaṃ veda/ ṣaṭpadāyai pañcapadāṃ paśūn paṃktim/ paśumān bhavati ya evaṃ veda/ pañcapadāyai catuṣpadāṃ vācam anuṣṭubhaṃ pratiṣṭhitim/ vācā vadati ya evaṃ veda/ catuṣpadāyai tripadāṃ tejo brahmavarcasaṃ gāyatrīm/ tejasvī brahmavarcasī bhavati ya evaṃ veda/ tripadāyai dvipadāṃ puruṣam/ nainaṃ pauruṣo vadho hanti ya evaṃ veda/ dvipadāyā ekapadāṃ puruṣam eva/ anvañcāv iva vai puruṣau/ tasmāt puruṣaḥ puruṣaṃ pariveveṣṭi, puruṣaḥ puruṣasyānucaro bhavati, vindate 'nucaritṝn/ bahavo 'syānucarā bhavanti, nainaṃ pauruṣyevāvṛttir vindati ya evaṃ veda

tāni sarvāṇi chandāṃsi saṃbhṛtya tair indro vṛtram ahan/ yan mahāntam ahaṃs tasmān mahānāmnayaḥ/ yad aśaknot tasmāc chakvaryaḥ/ yanmaṭviyam akarot tasmān maṭvīḥ/ yat sīmānam abhinat tasmāt simāḥ/ atho hainās sīmata eva sasṛje/ sima iti vai śreṣṭham ācakṣate/ sima śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ tā ha vā etā indrā eva nāma/ indro vai yatra mahānāmnīṣu mithunatvam aicchata, tā enam abruvan - sa vai naḥ prayaccheti/ kim iti/ yat ta etam nāmeti/ tābhyas tat prāyacchat/ tasmād etā indrā nāma/ etad dha vā āsāṃ priyaṃ guhyaṃ nāma yad indrāḥ/ sa yo hāsām etad vidvān pariharata, āgāmukam enaṃ priyaṃ bhavati paśyate priyam/ tasmād etā mahānāmnaya iti parokṣam ākhyāyante

asā u āva mahān/ tasyaitāḥ pratināmnayaḥ/ tasyo evaitan nāma pariharanti/ sā yaiṣā purastād dvipadopadhīyate puruṣa eva saḥ/ atha yāny uttarāṇi trīṇi padāni paśavas te/ bhasat prathamā sakthyau dve/ parāñca paśavas saṃbhavanti/ tasmād bhasat prathamākhyāyate/ atha yāny uttarāṇi trīṇi padāni vatsaḥ prathamo 'thodho 'tha puruṣaḥ/ atha yāny uttarāṇi trīṇi padānīmau dvau śirogrīvam, ekam atha yad uttamaṃ padam upaśa eva saḥ/ paśceva dvitīya āgacchat tasmād uttamā dvyupaśaiva priyasya kuryāt/ etad dha vā āsāṃ prattam adhītam upajīvanīyam/ yad vatsaḥ prathamo bhavaty athodho 'tha puruṣaḥ, prattaṃ haivāsyādhītam upajīvanīyaṃ bhavati/ atha yaṃ kāmayeta dhītam asyāprattam anupajīvanīyaṃ syād iti -

- ūdhaḥ prathamaṃ kuryād atha vatsam atha puruṣam/ dhītaṃ haivāsyāprattam anupajīvanīyaṃ bhavati/ atha yaṃ kāmayetāpaśu syād iti vatsam asyāntariyāt/ paśavo vai vatsaḥ/ paśūn evāsyāntareti/ atha yaṃ kāmayeta rudro 'sya paśūñ chamayed ity antarā vatsaṃ codhaś ca puruṣam avadadhyāt/ rudro vai puruṣaḥ/ rudram evāsya tad goṣṭhe 'vadadhāti/ saiṣā mīmāṃsā/ atha yathaivāsām idaṃ prajñātaṃ stotraṃ tathaiva stotavyam/ iyaṃ vai prathamā mahānāmnī, tasyā agnir upaśaḥ/ iyaṃ dvitīyā, tasyai vāyur upaśaḥ/ asau tṛtīyā, tasyai sūryācandramasāv upaśau/ tāsāṃ yo hṛdāvakino veda trir vilā hāsya gṛhā bhavanti tṛptā ivārūkṣā antarataḥ/ ekārā ha vā āsāṃ hṛdāvakinaḥ/ tasmād dhṛda ekāram upāvasedhaṃ paśūṃs tarpayanti/ atha ya āsām alaṃkārān vedālaṃkurvanto 'syāsate gṛheṣv aṃśuṃ rukmaṃ niṣkaṃ hastinam aśvatarīratham aśvaratham/ stobhā ha vā āsām alaṃkārāḥ/ tā alaṃkurvann iva śobhayann iva gāyet/ upa hainam etāni rūpāṇy akrītāni tiṣṭhante ya evaṃ veda

āpo vai mahānāmnayaḥ/ tāsām āditya eva vatsaḥ/ tad yā ha vai prācīr āpo dhāvanty etam eva tā udyantam abhīpsantīr dhāvanti/ atha yāḥ pratīcīr dhāvanty etam eva tā astaṃ yantam abhīpsantīr dhāvanti/ tad yat pṛccheyur yā imā āpo 'harahar dhāvanti kam etā abhīpsantīr dhāvantīti/ etam ity eva tatra prativacanam/ atho āhur vāyur vai mahānāmnīnāṃ vatsaḥ/ eṣa hīmān lokān imā diśaḥ pratāpayata iti/ ima u lokā mahānāmnayaḥ/ tasmāt purovāte vāti, vṛṣṭyām āśāsante/ yathā ha prattā na duhīta tādṛk tad yat purovāte vāty atha na varṣati/ paśavo vai mahānāmnayaḥ/ goṣṭha eva purīṣam/ tad āhuḥ purīṣeṇāgre stotavyam atha mahānāmnībhiḥ/ āyatanaṃ vā agre 'tha paśavaḥ/ āyatanaṃ hi paśavo 'bhisamāyantīti/ tad u vā āhuḥ paśūnāṃ vai purīṣaṃ bhavati/ yad vai paśavo na syur na purīṣaṃ syāt/ yado vai puruṣaḥ paśūn vindate 'tha sa goṣṭhaṃ paryasyate guptyai/ tasmān mahānāmnībhir eva pūrvābhi stotavyam iti

tad āhus sakṛda eva saṃstutāsūpariṣṭāt purīṣeṇa stotavyam uta vai bahutayāḥ paśavo nānātyās samānam eva goṣṭham abhisamāyantīti/ yad dvayīr u ha tathā prajā bhavanti/ anuparyāyam eva purīṣeṇa stotavyam/ tathā ha sarvā vrajavatīr bhavanti/ aiḻāni purīṣāṇi bhavanti/ paśavo vā iḻā, āyatanaṃ purīṣam/ āyatana eva tad etān paśūn pratiṣṭhāpayanti/ apa upanidhāya stuvanti sāmnas sarvatvāya/ etad vai mahānāmnīnāṃ sarvaṃ rūpaṃ yad āpaḥ/ tā udiṃgayeyū rūpasamṛddhatāyai/ tad āhuḥ kvemā ninayed iti/ tāsām eṣā mīmāṃsā - vasatīvarīṣva avanīya somam abhiṣutya bhakṣayeyur iti/ mathitam iva ha tv eṣāṃ bhavati yātayāma/ yātayāmnīr ayātayāmnīṣva avanayanti/ atho āhus tṛtīyasavanīyān evābhiḥ puroḍāśān upasṛjeyur iti/ yajamāno vai puroḍāśo, 'nnam āpaḥ/ annenaiva tad yajamānaṃ samanakti/ īśvaro ha tu yajamānam uttaravayase śvaḥ pāmā vettoḥ/ kaṇḍūyitā iva hi bhavanti/ atho āhuś cātvāla eva ninayed iti/ yonir vai yajñasya cātvālaṃ, reta āpo yonyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayati/ anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda

tad āhur vihṛtā agnayo bhavanti, vāstu pariśiṣyate, garbhā anuśoṣukā syur, yac cātvāle ninayet/ āstāve ninayed iti/ eṣa ha vā udgātuś ca yajamānasya ca dhiṣṇyo yad āstāvaḥ/ āyatanam āstāvaḥ/ āyatana eva tad etān kāmān pratiṣṭhāpayanti/ tāsām atra yāvatkāmaṃ ninīya, athāntaḥparidhi ninayate/ tathā haiṣāṃ tā hutāś cāhutāś ca bhavanti/ yathā ha vā idaṃ vidāvan prāṇāv aniruktāv evam etau dhiṣṇyau santāv anavagatau/ prāṇau vā imau santāv anapatṛṇṇau dhiṣṇyāv etau santau na vihriyete

asurāṇāṃ ha vā agra ime lokā āsuḥ/ upajīvina iva hi devā āsus tapa eva śraddhām anvāyattāḥ/ te 'rcantas tāmyantas tejo balam indriyaṃ vīryam ātmasv adadhata/ tad eṣām asurā āditsanta/ tad āditsyamānam apsu prāveśayan, ned idam asurā vindāntā iti/ tasmād idam apy etarhy amitreṣv āyatsu vittam upagūnti, ned idam amitrā vindāntā iti/ tad apaiva devebhyo 'krāman, nāsurān prāpnot/ te devā etaṃ saṃvatsaraśramam apaśyan/ tenainad abhyāśrāmyan/ tad ūrdhvam upaśrayata/ (ta)d divi spṛṣṭam atiṣṭhat/ yad divi spṛṣṭam atiṣṭhat, tat spṛṣṭānāṃ spṛṣṭatvam/ spṛṣṭāni ha vai nāmaitāni/ tāni pṛṣṭhānīti parokṣam ākhyāyante/ sarvān kāmān spṛśati ya evaṃ veda/ sa yatkāma syāt saṃvatsaraṃ śrāmyed, ava aivainad runddhe/ saṃvatsaraparimito hy evaiṣa yac chramaḥ

āpo vai devānāṃ patnaya āsan/ tā mithunam aicchanta/ tāsāṃ vāyuḥ pṛṣṭhe vyavartata/ tā garbham adadhata/ tā devā abruvan sṛjadhvam iti/ tā rathantaraṃ prathame 'hann asṛjanta/ tad rathaghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād rathantarasya stotre rathaghoṣaṃ kurvanti/ tā abruvan - sṛjadhvam eveti/ tā bṛhad dvitīye 'hann asṛjanta/ tat parjanyasya ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād bṛhata stotre dundubhīn udvādayanti/ varṣukaḥ parjanyo bhavati/ tā abruvan sṛjadhvam eveti/ tā vairūpaṃ tṛtīye 'hann asṛjanta/ tad grāmaghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād vairūpasya stotre grāmaghoṣaṃ kurvanti/ tā abruvan sṛjadhvam eveti/ tā vairājaṃ caturthe 'hann asṛjanta/ tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād vairājasya stotre 'gniṃ manthanti/ tā abruvan sṛjadhvam eveti/ tāś śākvaraṃ pañcame 'hann asṛjanta/ tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmāc chākvarasya stotre 'pa upanidhāya stuvanti/ tā abruvan sṛjadhvam eveti/ tā raivataṃ ṣaṣṭhe 'hann asṛjanta/ tat paśughoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād raivatasya stotre paśughoṣaṃ kurvanti, vatsān mātṛbhis saṃvāśayanti/ tā abruvan sṛjadhvam eveti/ etāvad vāvety abruvan/ tad ete ha vā āsām aindrā ghoṣā vadanti/ asminn aindrā ghoṣās sarvā asmin puṇyā vāco vadanti ya evaṃ veda/ te devā vāmadevyam eva yoniṃ parigṛhyordhvā udāgāhanta/ tad etasya pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya madhye ha māyaṃ nyadadhuḥ/ tad yāni ha vai stutāni sāmāni paścātvaṃ teṣāṃ vāmadevyam, atha yāny astutāni purastvaṃ teṣām/ yo vai grāmasya śreṣṭhī baliṣṭho bhavati tena paścātvena tena purastvena yanti/ ariṣṭena yajñena yajate ya evaṃ veda/ etasmād dha vā idaṃ yugyau na samavahanau vahato, 'nyatara eva vahīyān bhavati/ tasmād vāmadevyaṃ pṛṣṭham/ pṛṣṭhaṃ hi prativahatīti/ klṛptir vā eṣā śāntir vā eṣā pratiṣṭhā vā eṣaiṣa vāva yajño yad vāmadevyam/ tasmād yena yenāhnā stuvanti tat tad anusarpati kalpayac chamayat

asāvy aṃśur madāyety asāvīti simānāṃ rūpam/
apsu dakṣo giriṣṭhāḥ/
śyeno na yonim āsadat//
śubhram andho devavātam apsu dhautaṃ nṛbhis sutam/
ity apsumatīr bhavanti/ āpo hy etad ahaḥ/
svadanti gāvaḥ payobhiḥ//
ādi īm aśvaṃ na hetāram aśūśubhann amṛtāya/
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/ madho rasaṃ sadhamāda iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhati/ aivainad etena pyāyayanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha santani/ vāg vā eṣā pratatā yad dvādaśāhaḥ/ tāṃ santaninaiva saṃtanvanti/ prāṇā ha khalu vai santanayaḥ/ prāṇair vāk santatā/ tad yat santani bhavati prāṇānām eva santatyai, vācaṃ prāṇais santanavāmeti/ ime vai lokās santanaya, ima u lokā mahānāmnayaḥ/ tad yat santani bhavaty eṣām eva lokānāṃ santatyai/ sam asmā ime lokās tāyante ya evaṃ veda/ abhi dyumnaṃ bṛhad yaśa ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ jinvan gaviṣṭaye dhiya iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ

tāsu cyāvanam/ cyavano vai bhārgavo vāstupasya brāhmaṇam avet/ sa putrān abravīd vāstupasya vai brāhmaṇaṃ veda/ taṃ mā vāstau nidhāya triḥ punaḥprayāṇaṃ prayāteti/ te 'bruvan na śakṣyāma, ākrośanavanto bhaviṣyāmaḥ/ pitaram ahāsiṣur iti no vakṣyantīti/ neti hovāca, tena vai yūyaṃ vasīyāṃso bhaviṣyatha, teno eva mama punaryuvatāyā āśā/ hitvaiva mā prayāteti tān ajñāpayat/ taṃ sarasvatyai śaiśave nidhāya triḥ punaḥprayāṇaṃ prāyan/ so 'kāmayata vāstau hīnaḥ - punar yuvā syāṃ, kumārīṃ jāyāṃ vindeya, sahsreṇa yajeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta

taṃ tuṣṭuvānaṃ śaryāto mānavo grāmeṇādhyavāsyat/ taṃ kumārā gopālā avipālā mṛdā śakṛtpiṇḍair āsapāṃsubhir adihan/ so 'saṃjñāṃ śāryātyebhyo 'karot/ tan na mātā putram ajānān, na putro mātaram/ so 'bravīc charyāto mānavaḥ - kim ihābhitaḥ kiṃ cid adrāṣṭa, yad idam ittham abhūd iti/ tasmai hocur na nu tato 'nyat - sthavira evāyaṃ niṣṭhāvaś śete/ tam adya kumārā gopālā avipālā mṛdā śakṛtpiṇḍair āsapāṃsubhir adhikṣan/ tata idam ittham abhūd iti

sa hovāca - cyavano vai sa bhārgavo 'bhūt/ sa vāstupasya brāhmaṇaṃ veda/ taṃ nūnaṃ putrā vāstau hitvā prāyāsiṣur iti/ tam ādrutyābravīd ṛṣe, namas te 'stu/ śāryātyebhyo bhago mṛḻeti/ atha ha sukanyā śāryātyā kalyāṇy āsa/ sa hovāca - sa vai me sukanyāṃ dehīti/ neti hovāca/ anyad dhanaṃ brūṣveti/ neti hovāca/ vāstupasya vai brāhmaṇaṃ veda/ tāṃ ma ihopanidhāyāsāyam evādya grāmeṇa yātād iti/ te vai tvā mantrayitvā pratibravāmeti/ te hocur manyatrayitvā - ekaṃ vai dve trīṇi paramam anayā dhanāni labhemahy , ethainayeha sarvam eva lapsyāmahe/ hantāsmā imāṃ dadāmeti/ tāṃ hāsmai daduḥ/ tāṃ hocuḥ - kumāri, sthaviro vā ayaṃ niṣṭhāvo nālam anusaraṇāya/ yadaiva vayaṃ yunajāmahā, athānvādhāvatād iti/ sā heyaṃ yuktaṃ grāmam anusariṣyanty anūttasthau/ sa hovācāhe paridhāva sakhāyaṃ jīvahāyinam iti/ sā yadītīyāya yadīti -

- kṛṣṇasarpa u haivaināṃ pratyuttasthau/ sā ha tad eva nirvidyopaviveśa/ atha hāśvinau darvihomiṇau bhiṣajyantāv idaṃ ceratur anapisomau/ tau hainām etyocatuḥ - kumāri, sthaviro vā ayam asarvo nālaṃ patitvanāyāvayor jāyaidhīti/ neti hovāca/ yasmā eva mā pitādāt, tasya jāyā bhaviṣyāmīti/ tad dhāyam ājughoṣa/ atha hemau preyatuḥ/ sa hovāca - kumāri, ko nve eṣa ghoṣo 'bhūd iti/ kumāri, sthaviro vā ayam asarvo nālaṃ patitvanāyāvayor jāyaidhīti/ sā tvaṃ kim avoca iti/ nety aham avocaṃ, yasmā eva mā pitādāt tasya jāyā bhaviṣyāmīti

tad dhāsya priyam āsa/ sa sahocāśvinau vai tau darvihomiṇau bhiṣajyantāv idaṃ carato 'napisomau/ tau tvaitad evāgatya śvo vaktārau/ tau tvaṃ brūtād - yuvaṃ vā asarvau stho, yau devau santāv asomapau sthaḥ/ sarvo vai mama patir yas somapa iti/ tau vai tvā vaktārau - kas tasyeśe yad āvam apisomau syāveti/ ayaṃ mama patir iti brūtāt/ teno eva me punaryuvatāyā āśati/ tau naināṃ śvo bhūta etyaitad evocatuḥ/ sā hovāca - yuvaṃ vā asarvau stho, yau devau santāv asomapau sthaḥ/ sarvo vai mama patir yas somapa iti/ tau hocatuḥ kas tasyeśe yad āvam apisomau syāveti/ ayaṃ mama patir iti hovāca

taṃ hocatur - ṛṣi 'pisomau nau bhagavaḥ kurv iti/ tatheti hovāca/ tau vai nu mā yuvaṃ punaryuvānaṃ kurutam iti/ taṃ ha sarasvatyai śaiśavam abhyavacakṛṣatuḥ/ sa hovāca - kumāri, sarve vai sadṛśā udeṣyāmo, 'nena mā lakṣmakeṇa jānītād iti/ te ha sarva eva sadṛśā udeyur yat kalyāṇatamaṃ rūpāṇāṃ tena rūpeṇa/ taṃ heyaṃ jñātvāvabibhede - ayaṃ mama patir iti/ taṃ hocatur ṛṣi 'kurvāvaṃ tava taṃ kāmaṃ yas tava kāmo 'bhūt/ punaryuvābhūḥ/ āvaṃ tvaṃ tathānuśādhi, yad āvam apisomau syāveti

sa hovāca - devā vā ete kurukṣetre 'paśīrṣṇā yajñena yajamānā āsate/ te taṃ kāmaṃ nāpnuvanti yo yajñe kāmaḥ/ tad yajñasya śiro 'chidyata/ tad yad dadhyaṃṅ ātharvaṇo 'nvapaśyat taṃ tad gacchatam/ sa vāṃ tad anuvakṣyati/ tato 'pisomau bhaviṣyatha iti/ tad yat tad yajñasya śiro 'chidyateti, so 'sāv ādityaḥ/ sa u eva pravargyaḥ/ tau ha dadhyañcam ātharvaṇam ājagmatuḥ/ taṃ hocatur, ṛṣa upa tvāyāveti/ kasmai kāmāyāyeti/ etad yajñasya śiro 'nuvakṣyāvahā iti/ neti hovāca/ indro vai tad apy apaśyat/ sa mābravīd - yadi vā idam anyasmai brūyāś śiras te chindyām iti/ tasmād bibhemīti/ sa vai nāv anenāśvasya śīrṣṇānubrūhīti/ tatheti hovāca/ sa vai nu vāṃ saṃvadamānau paśyānīti/ tau hemau svaṃ śiro nidhāyedam aśvasya śiraḥ pratisaṃdhāya tena ha sma saṃvadamānāv āsāte sāma gāyamānāv ṛcaṃ yajur abhivyāharantau/ tābhyāṃ ha śraddhāya tenāśvasya śīrṣṇānūvāca

tad indro 'nvabudhyata - pra hābhyām avocad iti/ tasyādrutya śiraḥ prācchinad idam aśvaśīrṣam/ atha yad asya svaṃ śira āsīt tad imau manīṣiṇau pratisamadhattām/ tau ha devān ājagmatur apaśīrṣṇā yajñena yajamānān/ tān hocatur apaśīrṣṇā vai yajñena yajamānā ādhve/ te taṃ kāmaṃ nāpnutha yo yajñe kāma iti/ kas tad yajñasya śiro vedeti/ āvam iti/ tad vai pratisaṃdhattam iti/ tābhyāṃ vai nau grahaṃ gṛhṇīteti/ tābhyām etam āśvinaṃ graham agṛhṇan/ tāv abruvan yuvam evādhvaryū sthas, tau tat prajānantāv etad yajñasya śiraḥ pratisandhāsyatha iti/ tatheti/ tāv adhvaryū āstām/ tat tāv apisomāv abhavatām

atha ha cyavano bhārgavaḥ punaryuvā bhūtvāgacchac charyātaṃ mānavam/ taṃ prācyāṃ sthalyām ayājayat/ tad asmai sahasram adadāt/ tenāyajata/ etad vai tac cyavano bhārgava etena sāmnā stutvā punaryuvābhavat, kumārīṃ jāyām avindata, sahasreṇāyajata/ ete vā etasmin sāman kāmā, etān eva kāmān avarunddhe/ yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate/ atho ha smaitenaiva sāmnā cyavano bhārgavo yad yad aśanaṃ cakame tat tad dha sma sarasvatyai śaiśavād udacati/ tad v annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad u cyavano bhārgavo 'paśyat tasmāc cyāvanam ity ākhyāyate/ prāṇā śiśur mahīnām iti paśurūpam evaitad upāgacchanti/ paśūnāṃ vai śiśur bhavati/ tāsu krośaṃ, bhrātṛvyahā sendraṃ sāma/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam āsyendro havaṃ gacchati ya evaṃ veda/ tad aiḻaṃ bhavati paśavo vā iḻā/ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai

pavasva vājasātaya iti vājavatīr anuṣṭubho bhavanty - annaṃ vai vājo - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/
pavitre dhārayā sutaḥ/
indrāya soma viṣṇave devebhyo madhumattamaḥ//
iti vaiṣṇavyo bhavanti - yajño vai viṣṇur - yajñasyaivārambhāya/ tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam/ athāṣṭeḻaḥ padstobha iḻānām ayātayāmāvarudhyate/ teno hāsmā ekaśaphāḥ paśavas tiṣṭhante/ prajāpatiṃ prajās sasṛjānaṃ śīrṣataḥ pāpmāgṛhṇāt/ so 'kāmayatāpa pāpmānaṃ hanīyeti/ sa etān padastobhān apaśyat/ tair astuta/ taiḥ pāpmānam apāhata/ tān apaveṣṭayann iva gāyet/ apaveṣṭayann iva vai sa tac chīrṣato 'gre pāpmānam apajaghne/ apaveṣṭayann ivaiva śīrṣato 'gre pāpmānam apahate ya evaṃ veda

ṛṣīṇāṃ vā agre mantraś caiva prajā cāsīn na paśavaḥ/ te 'kāmayantāva paśūn rundhīmahīti/ te saṃvatsare paśūn paryapaśyan/ tān etenāṣṭeḻena padastobhenodasṛjanta/ te 'bruvann asti nvā iti/ tān ṣaḍiḻenodasṛjanta/ te 'bruvann asti nvā iti/ tāṃś caturiḻenodasṛjanta/ te 'bruvann asti nvāveti/ tān dvīḻenodasṛjanta/ te vā ete paśava eva yat padastobhāḥ/ paśava etad ahaḥ/ paśumān bhavati ya evaṃ veda/ ta u sarve jāgatā bhavanti/ paśavo vai jagatī/ teno haivāsmiṃs tad apy ekaśaphāḥ paśavas tiṣṭhante yat sarve jāgatā bhavanti/ sarve hi jāgatāḥ paśavaḥ

atha pārthaṃ dviyabhyāsaṃ dvitīyasyāhno rūpam/ dvitīyaṃ hy etad ahar āyatanena/ atha ṛṣabhaś śākvaraḥ/ paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśava ṛṣabhaḥ/ ṛṣabham evaitat paśuṣv apisṛjanti mithunatvāya prajananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ sa u dvābhyāṃ dvābhyāṃ devatābhyāṃ pratitiṣṭhati/ tasmād ṛṣabha skandan dvipād bhavati/ tā etāś caturakṣarā devatā bhavanti/ tasmād dvipāt skandati/ catuṣpadaḥ prajanayati/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ sa u pāṃktaḥ/ pāṃkte 'hani kriyate rūpasamṛddhatāyai/ indur vājī pavate gonyoghā iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/ tāsu dāśaspatyam uktabrāhmaṇam/ atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/ ā te agna idhīmahīty āvatīr bhavanti/ apacchidyeva vā etad yajñakāṇḍaṃ yad ukthāni/ tad yad āvatīr bhavanti yajñasyaiva salomatāyai

tāsu saṃjayam/ devāsurā vā eṣu lokeṣv aspardhanta/ asmin bhuvane te devā akāmayanta sam imān lokān jayema jayemāsurān spardhāṃ bhrātṛvyān iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenemān lokān samajayann, ajayan spardhāṃ bhrātṛvyān asurān/ tad yad imān lokān samajayaṃs tat saṃjayasya saṃjayatvam/ sam imān lokāñ jayati, jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ, ya evaṃ veda/ tad u pāṃktaṃ, pāṃkte 'han kriyate - pāṃktā vai paśavaḥ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ tad v evācakṣate dvihiṃkāraṃ vāmadevyam iti/ paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśavo dvihiṃkāraṃ vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ atho yad evaitasminn ahann ūrdhvaṃ śakvarībhyaḥ krūram iva kriyate tad evaitābhyāṃ hiṃkārābhyāṃ śamayanti/ atha saumitraṃ bhrātṛvyahā sendraṃ sāma/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam āsyendro havaṃ gacchati ya evaṃ veda

trayo brahmāpaśyan, nodhās tṛtīyaṃ, sumitras tṛtīyaṃ, bṛhadukthas tṛtīyam/ tad yat prathame triyahe naudhasaṃ kriyate, tena prathamas triyaho brahmaṇvān kriyate/ atha yad dvitīye triyahe saumitraṃ kriyate tena dvitīyas triyaho brahmaṇvān kriyate/ atha yat tṛtīye triyaha bārhadukthaṃ kriyate tenaiva tṛtīyas triyaho brahmaṇvān kriyate/ etair ha vai sāmabhir ete triyahā brahmaṇvantaḥ kriyante/ tat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati pañcamasyāhno rūpaṃ pañcarātrasya santatyā avyavacchedāya/ asāvi soma indra ta ity asāvīti simānāṃ rūpam

tāsu mahāvaiśvāmitram/ etena vai viśvāmitro mahīmānaṃ bhūmānam abhipūrvaṃ paśūnām avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ mahimānam eva bhūmānam abhipūrvaṃ paśūnām avarunddhe ya evaṃ veda/ indro vai vṛtram ajighāṃsat/ sa viśvāmitram upādhāvad - ṛṣa upa tvā dhāvāma, iha no 'dhibrūhīti/ sa etad viśvāmitras sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vā indro vṛtram ahan/ so 'bravīn mahad vā idaṃ viśvāmitrasyābhūd iti/ tad eva mahāvaiśvāmitrasya mahāvaiśvāmitratvam/ tad u bhrātṛvyahā / hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ tat trīḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśava etad ahar - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai/ bheṣajaṃ ha khalu vai tisra iḻāḥ/ etad dha vai śivaṃ śāntaṃ vāco yat tisra iḻāḥ/ tad yat trīḻaṃ pañcame 'hani bhavati tenaiva triṇavaṃ ca stomaṃ śamayanti/ simāś cādityād ṛtava udakrāman/ so 'kāmayata na mad ṛtava utkrāmeyur abhi mā varterann iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ hehayā o hā o hā iti hayā ha vā asyaite yathāśvā syur evam/ tato vai tasmād ṛtavo nodakrāman/ tata enam upāvartanta/ taṃ prāviśan/ tān abhyārohat/ sa eṣa ṛtuṣu ca saṃvatsare caitasyāṃ śriyām adhyūḍhas tapati/ yad u viśvāmitro 'paśyat tasmān mahāvaiśvāmitram ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

jyotir yajñasya pavate madhu priyam iti simānāṃ rūpam/ samānaṃ vai simānāṃ ca revatīnāṃ ca rūpam/ simābhyo vā adhi revatayo nirmitāḥ/ jyotir ity āha/ jyotir evaitat prajāsu dadhāti/ jyotir iti ca ha khalu vai pavata iti ca gāyatryai rūpam/ gāyatryo etad ahas tāyate/ pitā devānāṃ janitā vibhūvasur iti prajāpatir vai pitā devānāṃ, sa janitā, sa vibhūvasuḥ/ prājāpatyam etad ahaḥ/ dadhāti ratnaṃ svadhayor apīcyaṃ madintamo matsara indriyo rasa iti/ raso hy etad ahaḥ/ yo vai pañcamād ahno raso 'tyanedat tad etad ahar abhavat/ sa eṣa rasa eva/ abhikrandan kalaśaṃ vājy arṣatīty ṛṣabhaṃ evaitat prātassavane revatīṣv apisṛjanti prajananāya/ patir divaś śatadhāro vicakṣaṇa iti yad vai śatavat sahasravat taj jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/ harir mitrasya sadaneṣu sīdati marmṛjāno 'vibhis sindhubhir vṛṣeti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/
agre sindhūnāṃ pavamāno arṣasy agre vāco agriyo goṣu gacchasi/
agre vājasya bhajase mahad dhanaṃ svāyudhas sotṛbhis soma sūyase//
ity agram agram iti bhavati/ agraṃ hy etad ahar yad bārhatam/ agraṃ trayastriṃśa stomānām/ tam evaitad revatayo 'nu

tā etā bhavanti jagatyo jagadvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ asṛkṣata pra vājina ity anurūpo bhavati bhūtānuvādinīḥ/ ṣaḍaham evaitad etās sṛṣṭam anuvadanti/ tad āhur ahna eva rūpaṃ stotriyeऩārabhante 'nurūpeṇa sāmna iti/ stotriyānurūpau bhavataḥ/ prāṇo vai stotriyo 'pāno 'nurūpaḥ/ prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti/
gavyā somāso aśvayā/
śukrāso vīrayāśavaḥ//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/
śumbhamānā ṛtāyubhir mṛjyamānā gabhastyoḥ/
pavante vāre avyaye//
iti rūti revatīnāṃ rūpam/ te viśvā dāśuṣe vasv iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/
soma divyāni pārthivā/
pavantām āntarikṣyā//
itīmān lokān samārabhate/ ime vai lokāḥ prajāpatiḥ/ prājāpatyam etad ahaḥ/ ṣaṣṭhāyatano vai prajāpatir devatānām

pavasva devavīr atīti daśarcasya prabhṛtir bhavaty ati prādeti vā āhur upasthitam/ upasthitam ivaitad ahaḥ/
pavitraṃ soma raṃhyā/
indram indo vṛṣā viśa//
iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ ā vacyasva mahi psara iti āvatīr bhavanty anatipādāyaiva/ antam iva hy etarhi gacchanti/ ṣaḍahān net parāñco 'tipadyāmahā iti/ adhukṣata priyaṃ madhv iti yad vai mahānāmnīnāṃ dugdhaṃ payas tā revatayo 'bhavan/ mahānāmnīnāṃ vā etad dugdhaṃ payo yad revatayaḥ/ mahāntaṃ tvā mahīr anv iti trayastriṃśo vai stomo mahān/ tam evaitad revatayaḥ/
āpo arṣanti sindhavaḥ/
yad gobhir vāsayiṣyase//
samudro apsu māmṛje viṣṭambho varuṇo divaḥ/
somaḥ pavitre asmayuḥ//
ity apsumatīr bhavanti/ āpo hy etad ahaḥ/ acikradad vṛṣā harir iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam hy etad ahaḥ/ mahān mitro na darśata iti mahad dhy etad ahar yat trayastriṃśam/
giras ta indra ojasā marmṛjyante apasyuvaḥ/
yābhir madāya śumbhase//
taṃ tvā madāya ghṛṣvaya u lokakṛtnum īmahe/
tava praśastaye mahe//
gopā indo nṛṣā asy aśvasā vājasā uta/
ātmā yajñasya pūrvyaḥ//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/
asmabhyam indav indriyaṃ madhoḥ pavasva dhārayā/
parjanyo vṛṣṭimaṃ iva//
iti daśarcaṃ bhavati - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai

sanā ca soma jeṣi cety uttaraṃ daśarcaṃ bhavati/ abhipūrvam evaitena virājam annādyam avarundhate/ ṛṣayo vā etad ṛddhikāmā upotthānaṃ priyaṃ vāco 'paśyann athā no vasyasas kṛdhy, athā no vasyasas kṛdhīti/ tenāstuvata/ tato vai te sarva evārdhnuvan/ sarve haivardhnuvanti ya evaṃ vidvāṃsa etena daśarcena stuvate/ upariṣṭād udakaṃ dadhati/ raso vai ṣaṣṭham ahaḥ/ tasyānatinedāya/ sa yathāpāṃ vārtraṃ dihyāt tādṛg evaitad upariṣṭād udarkaṃ dadhati rasasyānatinedāya/ caturṛco bhavati catuṣpadāṃ paśūnām evāvaruddhyai/ parokṣaṃ dvipadā bhavanti, dvipadāṃ paśūnām avaruddhyai/ vi nārāśaṃsam iva bhavaty ubhayoḥ kāmayor upāptyai/ yac ca divyo yac ca mānuṣa upariṣṭād udarkaṃ dadhati/ raso vai ṣaṣṭham ahaḥ/ tasyānatinedāya

atha ha vai tarantapurumīḍhau vaitadaśvī dhvasrayoḥ puruṣantyor bahu pratigṛhya garagirāv iva menāte/ tau ha smāṃgulyā sātaṃ pratimamṛśāte/ tāv akāmayetām asātaṃ nāv idaṃ sātaṃ syād āttam ivaiva na pratigṛhītam iti/ tāv etac caturṛcam apaśyatāṃ, tena pratyaitām/ tato vai tayor asātaṃ sātam abhavad āttam ivaiva na pratigṛhītam/ sa yaḥ pratigṛhya kāmayetāsātam ma idaṃ sātaṃ syād āttam ivaiva na pratigṛhītam iti sa haitena caturṛcena pratīyāt/ asātaṃ haivāsya sātaṃ bhavaty āttam evaiva na pratigṛhītam/ ete somā asṛkṣatety etā antyā bhavanti bhūtānuvādinīr u eva/ ṣaḍaham evaitad etās sṛṣṭam anuvadanti/
abhi gavyāni vītaye nṛmṇā punāno arṣasi/
sanadvājaḥ pari srava//
iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/
uta no gomatīr iṣo viśvā arṣa pariṣṭubhaḥ/ gṛṇāno jamadagninā//
iti paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ trayastriṃśa stomo bhavati/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvāsv evaitad devatāsu pratitiṣṭhanto yanti

tad āhur - mithunāni pañcāhāny, amithunaṃ ṣaṣṭham ahaḥ/ tad yad imaṃ stomam arhate jātavedasa ity āgneyam ājyaṃ bhavati, tenaiva mithunaṃ ṣaṣṭham ahaḥ kriyate/ ratham iva saṃ mahemā manīṣayety etena mithunaṃ kriyate/ hotā vai pūrveṣva ahassu yajamānāyāśiṣam āśāsta udgātaitasmin/ yo vai sāmnāśiṣam āśāste mīyata iva vai tasya/ tad yad agne sakhye mā riṣāmā vayaṃ tava, agne sakhye mā riṣāmā vayaṃ taveti bhavati, bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tathā hāsya na mīyate/ upariṣṭād udarkaṃ dadhati/ raso vai ṣaṣṭham ahas tasyānatinedāya/ sa yathāpāṃ vārtraṃ dihyāt tādṛg evaitad upariṣṭād udarkaṃ dadhati rasasyānatinedāya

prati vāṃ sūra udita iti maitrāvaruṇaṃ bhavati/ prati hy etarhi stomāś chando hy ṛtavo grahā āvartante/ atho yat prati vām iti bhavati tasmād u hedaṃ yathartvannādyaṃ pratidhīyata upariṣṭād udarkāṇy anyāni stotrāṇi bhavanti/ athaitad anupariṣṭād udarkam/ prāṇāpānau vai maitrāvaruṇau/ yad upariṣṭād udarkaṃ dadhyuḥ prāṇāpānāv apihanyuḥ/ tad yad anupariṣṭād udarkaṃ dadhati prāṇāpānābhyām evotsṛṣṭyai/ bhindhi viśvā apa dviṣa ity aindraṃ bhavati/ pari bādho jahī mṛdha iti ghnadvat/ etad vai yajamānasya svaṃ stotraṃ yad brahmaṇaḥ/ sva eva tad āyatane yajamānasya sarvaṃ pāpmānaṃ ghnanti/
vasu spāhaṃ tad āā bhara//
yasya te viśvam ānuṣag bhūrer dattasya vedati/
vasu spārhaṃ tad ā bhara//
yad vīḻāv indra yat sthire yat parśāne parābhṛtam/
vasu spārhaṃ tad ā bhara//
iti/ paśavo vai vasu spārham/ annam u vai paśavaḥ/ etān tad udgātā yajamānāyāśiṣam āśāsta, upariṣṭād udarkaṃ dadhati/ raso vai ṣaṣṭham ahas tasyānatinedāya

yajñasya hi stha ṛtvijā ity aindrāgnaṃ bhavati/ atrendrāgnī ārtvijyāya vṛṇīte, 'trendrāgnibhyāṃ yajñaṃ saṃpradāya nirmucyate/ tasya na mīyate yathā puram eva bhavatīndrāgnī evātaḥ parācīnam ārtvijyaṃ kurutaḥ/
idaṃ vāṃ madiraṃ madhv adhukṣann adribhir naraḥ/
indrāgnī tasya bodhatam//
iti śakvarīṇāṃ ca revatīnāṃ ca rūpam/
tośāsā rathayāvānā vṛtrahaṇāparijitā/
indrāgnī tasya bodhatam//
iti vārtraghnaṃ bhavaty antato vijityai/ etena vai ṣaḍahena devā agre vyajayanta/ tad yad etad vārtraghnam antata ājyaṃ kriyate, vijityā eva bhrātṛvyasyaiva vadhāya/ vijayate hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ upariṣṭād udarkaṃ dadhati/ raso vai ṣaṣṭham ahas, tasyānatinedāya/ sa yathāpāṃ vārtraṃ dihyāt tādṛg evaitad upariṣṭād udarkaṃ dadhati rasasyānatinedāya/ trayastriṃśa stomo bhavati/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvāsva evaitad devatāsu pratitiṣṭhanto yanti

indrāyendo marutvata iti mādhyandinasya pavamānasya gāyatryo bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ taṃ tvā viprā vacovidaḥ pariṣ kṛṇvanti dharṇasim iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/ rasaṃ te mitro aryameti raso hy etad ahaḥ/ yo vai pañcamād ahno raso 'tyanedat tad etad ahar abhavat/ sa eṣa rasa eva/
pibantu varuṇaḥ kave/
pavamānasya marutaḥ//
iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha revatayaḥ/ paśavo vai simāḥ/ paśavo revatayaḥ/ paśava etad ahaḥ/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ śakvaryo vā idaṃ tejasā prātapan/ tejasā nābhimṛśyā āsan/ tāsāṃ devāḥ pradāhād abibhayuḥ/ te 'bruvan sarvaṃ vā idam imāḥ pradhakṣyanti/ etedam āsāṃ śamayāmeti/ tāsāṃ dve ekasyai pade niramimataikam ekasyai/ yasyai dve niramimata tad etāṃ dvipadāṃ pratyupādadhur, yasyā ekaṃ tad ekapadām/ saivaiṣā tripadā gāyatry abhavat/ samānaṃ vā etac chandaḥ/ tad dvedhā vyauhan bhūmne ca śāntyai ca/ bahuḥ prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda

pañcamād vai devā ahnaṣ ṣaṣṭham ahar niramimata/ tasmā āyatanam aicchan/ tasmai revatīr evāyatanam avindan/ āyatanavān bhavati ya evaṃ veda/ paśavo vai revatayaḥ/ ātmā madhyandinaḥ/ tad yad revatīr madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitat payaḥ pratiṣṭhāpayanti/ reto vai revatayaḥ/ ātmā madhyandinaḥ/ tad yad revatīr madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitat retaḥ pratiṣṭhāpayanti/ reto vai revatayaḥ/ reta u raivataṃ sāma/ vajrā ha khalu vā ete yad raivatasya sāmno nidhanāni/ tad yad revatīṣu raivataṃ pṛṣṭhaṃ kuryur vajreṇa reto vīyus tā yat purastāt pavamāne kurvanti, vajreṇa ned reto vyayāmeti

payo vai revatayaḥ/ paśavaḥ pañcamam ahaḥ/ tā yad antarhitā anyena sāmnā syur antarhitaṃ payaḥ paśubhya syāt/ tā yad anantarhitā bhavanti tena payaḥ paśubhyo 'nantarhitaṃ bhavati/ tad āhur jāmīva vā etat kriyate yad etā iḻābhir iḻā upayanti/ iṣovṛdhīyenaivārabhyam ajāmitāyā iti/ antarhitaṃ ha tu tathā payaḥ paśubhya syāt/ vajreṇa reto vīyū revatībhir evārabhyaṃ vajreṇa ned reto vyayāmeti/ atho ha na tathā payaḥ paśubhyo 'ntarhitaṃ bhavati/ ṛg vā ayaṃ lokas sāmāsau/ devakṣetraṃ vā asau lokaḥ pavamānaḥ/ tā yad dvedhā vyūhanti tenaivābhyām ubhābhyāṃ lokābhyāṃ na yanti/ āpo vai revatayaḥ/ āpa u raivataṃ sāma/ tad yad revatīṣu raivataṃ pṛṣṭhaṃ kuryur agādhe majjeyur na pratitiṣṭheyuḥ/ tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ jīryantīva vā etat pṛṣṭhāni yadā ṣaṣṭham ahar āgacchanti/ na vai jīrṇe retaḥ pariśiṣyate/ tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty uttareṣām eva yajñakratūnāṃ prajātyai

vatsaiḥ paśūn saṃvāśayanti/ yadā vai paśavo vatsais saṃvāśante, 'tha kāmān duhre/ kāmadughā asmai revatayo bhavanti/ pavamāne saṃvāśayed yaḥ kāmayetāmuṣmin me loke kāmadughā syur iti/ amuṣmin haivāsya loke kāmadughā bhavanti/ abhyāvartiṣu saṃvāśayed yaḥ kāmayetāsmin me loke kāmadughā syur iti/ asmin haivāsya loke kāmadughā bhavanti/ ubhayatra saṃvāśayed yaḥ kāmayetobhayor me lokayoḥ kāmadughā syur iti/ ubhayor haivāsya lokayoḥ kāmadughā bhavanti/ tad āhur ito vatsā syur, ito mātaraḥ/ udīcīr vā āpa syandante/ āpo vā ete yat paśava iti/ tad u vā āhur - ita eva vatsā syur, ito mātaraḥ/ yadā vai pitā putraṃ niravasāyayaty, uttarato vāva sa taṃ niravasāyayati/ tasmād uttarato vatsā syur, dakṣiṇato mātaraḥ/ devāsurāḥ paśuṣv aspardhanta/ te devā vatsair uttarato 'tiṣṭhann, athāsurā mātṛbhir dakṣiṇataḥ/ tā mātaro nirdīrya vatsān abhipalāyanta/ adhārayan devā vatsān/ tās samākramyāsurāṇām avṛñjata/ tābhir udañcaḥ prādravan/ vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasya paśūn ya evaṃ veda/ tasmād uttarata eva vatsā syur, dakṣiṇato mātara iti

atha vājadāvaryaḥ/ annaṃ vai vājo, 'nnaṃ dāvaryaḥ/ etā annādyasyaivāvaruddhyai/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā anaśanā asṛjata/ tā prajāpatim evopādhāvan/ tābhya etenaiva sāmnānnādyaṃ prāyacchat/ tā abruvan - vājaṃ vai no 'nnādyaṃ prādād iti/ tad eva vājadāvarīṇāṃ vājadāvarītvam/ tad etad annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ atha sauparṇaṃ yajñasyaivārambhaḥ/ yajño vai devebhya udakrāmat/ sa suparṇo bhūtaḥ paryaplavata/ te devā akāmayantā yajñaṃ rabhemahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tena yajñam ārabhanta/ utkrānta ivaitarhi yajño bhavati ṣaṣṭhe 'han/ tad yad atra sauparṇaṃ bhavati yajñasyaivārambhāya/ yad v evainam etena suparṇaṃ bhūtaṃ pariplavamānam ārabhante, tasmāt sauparṇam ity ākhyāyate/ tad v evācakṣate krauñcam iti/ kruṃṅ āṅgirasa īṣyam ivāhar avindat/ īṣyam ivaitad ahar yat ṣaṣṭham/ tasmāt ṣaṣṭhe 'han kriyate/ tad aiḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai

atheṣovṛdhīyaṃ bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ iṣo vai ṣaṣṭham ahar, vṛdhe saptamam/ ṣaṣṭhād vā ahnas saptamam ahaḥ prajātam/ tad yad iṣa iti ṣaṣṭhād evaitad ahnas saptamam ahaḥ prajanayanti/ yad vṛdha ity avardhanta iva hy etarhi/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā anaśanā - anaśanā asṛjata/ tā aśanāyantīr anyānyām ādan/ sa prajāpatir aikṣata - kathaṃ nu ma imāḥ prajā nāśanāyeyur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainā iṣovṛdhīya ity evābhyamṛśat/ tā asyeṣā samaktā avardhanta/ tad eveṣovṛdhīyasyeṣovṛdhīyatvam/ iṣā haivāsya samaktā bhāryā vardhante ya evaṃ veda/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai

mṛjyamānas suhastyā samudre vācam invasi/ rayim iti (sāma १०७९) ru iti revatīnāṃ rūpam
piśaṅgaṃ bahulaṃ puruspṛhaṃ pavamānābhy arṣasi//
punāno vāre pavamāno avyaye vṛṣo acikradad vane/
iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ devānāṃ soma pavamāna niṣkṛtaṃ gobhir añjāno arṣasīti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/ tāsu sauṣāvam abhyāsavat simānāṃ rūpam/ abhyāso vai simānāṃ revatayaḥ/ tad v evācakṣate vasiṣṭhasya pippalīti/ vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata/ so 'bravīt - pippali vā idam āsa yena prājaniṣīti/ tat pippalīnāṃ pippalitvam/ pippalinaṃ ha vai nāmaitat pippalīty ākhyāyate tat/ prajā vai pippalaṃ, paśavaḥ pippalaṃ, svargo lokaḥ pippalam/ tad yat pippali bhavaty etasyaiva sarvasyāvaruddhyā/ etasyopāptyai/ yad ūrdhveḻaṃ bhavati bṛhato rūpaṃ, bārhate 'han/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya pippalīty ākhyāyate

athaukṣṇorandhram/ ukṣṇo vai randhraḥ kāvyo 'kāmayatādbhiḥ pratīpaṃ svargaṃ lokam āroheyam apsu me vartmāni paśyeyaṃ niyānam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'dbhiḥ pratīpaṃ svargaṃ lokam ārohad, apsu svavartmāny apaśyan niyānam/ sa ha vāva raumaṇvataḥ/ sa evośanā kāvyaḥ/ sa ha sa yamunayaiva pratīpaṃ svargaṃ lokam ārohat / tad etat svargyaṃ sāma/ adbhiḥ pratīpaṃ svargaṃ lokam ārohati ya evaṃ veda/ yad ukṣṇo randhraḥ kāvyo 'paśyat tasmād aukṣṇorandhram ity ākhyāyate/ atho āponiyānam iti, yad asyāpsu niyānam apaśyat

atha vājajit/ annaṃ vai vājaḥ/ yadā vai gaur aśvaḥ puruṣo 'nnasya suhito bhavati, atha sa vājī bhavati/ devāsurā annādye aspardhanta/ te devā akāmayanta vṛñjīmahy annādyam asurāṇām iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ te vājijigīvety evānnādyam asurāṇām avṛñjata/ tad eva vājijito vājajittvam/ tad etad annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe, vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasyānnādyaṃ ya evaṃ veda/ tat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati/ pāṃkto vai yajñaḥ/ atīva vā ete yajñasya mātrāṃ krāmanti ya etad ahar āgacchanti/ tad yat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati - pāṃkto yajño - yāvatī yajñasya mātrā tāṃ ned atikrāmāmeti

atha varuṇasāma/ varuṇo vai rājā sadhamādam avānyābhir devatābhir āsīt/ so 'kāmayata sarveṣāṃ devānāṃ rājyāya sūyeyeti/ sa prajāpatau śataṃ varṣāṇi brahmacaryam avasat/ tasmā etat sāmābravīd - etad vai me rājyaṃ rūpam/ gaccha/ rājānaṃ tvā devāḥ kariṣyanta iti/ sa devān abhyait/ tam āyantaṃ dṛṣṭvā devāḥ pratyavārohan/ tān abravīn - mā mā pratyavarukṣata/ bhrātaro vai mama yūyaṃ stha/ yādṛśā vai yūyaṃ stha, tādṛṅ aham asmīti/ nety abruvan/ yad vai naḥ pituḥ prajāpate rūpaṃ tad idaṃ tvayi paśyāma iti/ taṃ praty evāvārohan/ tasmā etāṃ rājāsandīṃ tyadadhuḥ(nyadadhuḥ?)/ tasyām enam abhyaṣiñcanta - vasavo rājyāya rudrā vairājyāyādityā svārājyāya viśvedevās sāmrājyāya marutas sārvavaśyāya sādhyāś cāptyāś ca pārameṣṭhyāya/ tad etac chrīsavassāma/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ yad u varuṇo rājāpaśyat, tasmād varuṇasāmety ākhyāyate

atha goṣṭhaḥ śakvarīṇāṃ ca vā eṣa revatīnāṃ ca goṣṭhaḥ/ paśūnāṃ dhṛtyai goṣṭhaḥ/ dhriyante 'smin paśavaḥ/ paśūmān bhavati ya evaṃ veda/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ tān prathamenāhnāvivārayiṣata/ tān nāvārayata/ tān dvitīyena nāvārayata/ tāṃs tṛtīyena nāvārayata/ tāṃś caturthena nāvārayata/ tān pañcamena naivāvārayata/ tān ṣaṣṭhe 'hann etenaiva sāmnāvārayata/ so 'bravīd goṣṭho vāva ma idaṃ paśūnāṃ sāmābhūd iti/ tad eva goṣṭhasya goṣṭhatvam/ tad etat paśavyaṃ sāma goṣṭhaḥ/ dhriyante 'smin paśavaḥ/ paśumān bhavati ya evaṃ veda/ tad u niṣiddham iva bhavatīhā iḻā ihā iḻā iti/ etad dha vā enāṃs tad etena purastād vārayāṃcakre/ etam u tyaṃ daśa kṣipo mṛjanti sindhumātaram iti yad vai sindhumat samudravat tad etasyāhno rūpam/ āpobhājanam etad ahaḥ/ tadā āhur yanti ete triṣṭubhaḥ pavanānāntād ye gāyatrīṣv antyaṃ kurvantīti/ tās sūryavatīr bhavanti/ atho aindrīḥ/ tena triṣṭubhaḥ pavamānāntān na yanti/ tāsv ihavad vāmadevyam/ paśavo vai simāḥ/ paśavo raivatam/ paśava ihavad vāmadevyam/ paśumanta iva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ tad u niṣiddham ivaiva bhavaty - etam u tyaṃ daśa kṣipa ihā mṛjanti sindhumātaram iheti etad dha vā enāṃs tad apy etenaiva purastād vārayāṃcakre

revatīr nas sadhamāda iti revatayo bhavanti/ samād evaitat samam upayanti/ gāyatryo madhyandinasyāntyā bhavanti/ gāyatrya etāḥ/ sa yathā samāt samaṃ saṃkrāmet tādṛk tat/ yātayāmāni vā etarhy anyāni chandāṃsi, gāyatry evāyātayāmnī/ yātayāmabhi stotrair yātayāmabhiś śastrair vaṣaṭkāro yātayāma/ ṛtumanti pañcāhāny anṛtu ṣaṣṭham/ tad yad dhotrā ṛtuyājān nānā vaṣaṭkurvanti tenaiva ṣaṣṭham ahar ṛtumat kriyate/ tāsu vāravantīyam/ etad dha vai revad raivatyaṃ yad revatīṣu vāravantīyam/ revān bhavaty āsya revān raivatyo jāyate ya evaṃ vidvān revatīṣu vāravantīyena stute/ etad vai bṛhad raivatyam yad revatīṣu vārayantīyam/ bārhataṃ ṣaṣṭham ahaḥ/ tenaiva ṣaṣṭham ahar bārhataṃ kriyate/ agnir vā eṣa vaiśvānaro yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ/ ṛtavo vai pṛṣṭhāni/ saṃvatsara ṛtavaḥ/ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ/ so 'śānta īśvaraḥ pradagdhoḥ/ tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty agner eva vaiśvānarasya śāntyā apradāhāya

prajāpatir vā etaṃ yajñam asṛjata yat pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham/ sa sṛṣṭaḥ prādravat/ taṃ rathantareṇāvivārayiṣata/ taṃ nāvārayata/ taṃ bṛhatā nāvārayata/ taṃ vairūpeṇa nāvārayata/ taṃ vairājena nāvārayata/ taṃ mahānāmnībhir nāvārayata/ taṃ revatībhir naivavārayata/ taṃ vāravantīyenaivāvārayata/ yad avārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam/ tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati yajñasyaiva vāraṇāyai/ prajāpatir vā etaṃ yajñam asṛjata yat pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham/ tasmai pratiṣṭhām aicchat/ tasmā apa evāvindat/ tāsu rathantareṇa pratiṣṭhām aicchat/ sa nāvindat/ tāsu bṛhatā nāvindat/ tāsu vairūpeṇa nāvindat/ tāsu vairājena nāvindat/ tāsu mahānāmnībhir nāvindat/ tāsu revatībhir naivāvindat/ tāsu vāravantīyenaivāvindat/ yad avindat tad v eva vāravantīyasya vāravantīyatvam/ tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati yajñasyaiva pratiṣṭhāyai/ iyaṃ vai vāravantīyam, iyaṃ pratiṣṭhā/ asyām evaitad yajñaṃ pratiṣṭhāpayanti/ agnir vā eṣa vaiśvānaro yad vāravantīyam/ āpa u revatayaḥ/ tad yad revatīṣu vāravantīyaṃ bhavati, tasmād āpo 'gniyonayaḥ/ jīryantīva vā etat pṛṣṭhāni yadā ṣaṣṭham ahar āgacchanti/ na vai jīrṇe retaḥ pariśiṣyate/ tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty uttareṣām eva yajñakratūnāṃ prajātyai

tad u hovācābhipratāraṇo jīrṇaś śayānaḥ/ putrā hāsya dāyaṃ vibhejire/ sa ha ghoṣa āsa/ ko ghoṣa iti/ tasmai hocuḥ - putrās te bhagavo dāyaṃ vibhajanta iti/ sa hovāca - suśravā vā ahaṃ tat pṛṣṭhānāṃ brāhmaṇe jīvato 'sya putrā dāyam upayantīti/ suśravā vā ahaṃ tad iti/ tad etad yathā jīvato dāyam upeyād evaṃ tad yad raivate 'hani sati vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati/ athetarat pavamāne kurvanti/ atha ha gaireya āṣāḍhir aṣāḍhaṃ bhāllaveyaṃ papraccha yad imāni yad bahūni sāmāni kathaṃ ṣaṣṭhāyāhne na prābhavann iti/ sa hovāca - tvatvādṛśāṣ ṣaḍ rājānaḥ pañcāleṣu vedyā iti/ sa hovācaivaṃ nyūnaṃ tvaṃ vetthānyathā vayam ato vidmeti/ sa yad evaitad apṛṣṭhaṃ pṛṣṭhaṃ vāravantīyaṃ kriyate tenaivaitad ahar aprabhūtam/ atha ha naitatnava āruṇiṃ papracchāruṇa āruṇe kasmād aretodhās satyo mahānāmnayaḥ prajanayanti/ kasmād u retodhās satyo revatayo na prajanayantīti/ yadra iti reta eva prathamenābhivyāharatīti/ tad dha na pratyuvāca/ tena hainaṃ jigāya/ sa yat pratyavakṣyad - reto vai revatayo reta u raivataṃ sāma/ na vai retaso reto 'sti/ putra evaitarhi reto 'ntam etat pṛṣṭhāni gacchanti/ yadā ṣaṣṭham ahar āgacchanti nātaḥ parāñci prajāyante/ tasmād aretodhās satyo mahānāmnayaḥ prajanayanti/ tasmād u retodhās satyo revatayo na prajanayantīti/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ surūpakṛtnum ūtaya ity abhyārambheṇa ṣaṭpadāṣ ṣaṣṭhe 'han bhavanti/ tenaiva ṣaḍahāni kalpante

tāsv ṛṣabho raivataḥ/ paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśava ṛṣabhaḥ/ ṛṣabham evaitat paśuṣv apisṛjanti mithunatvāya prajananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ tasya pūrvārdhaṃ ca jaghanārdhaṃ ca bhūyiṣṭhaṃ bhājayanti/ tasmāt paśavaḥ pūrvārdhena ca jaghanārdhena ca bhūyiṣṭhaṃ bhuñjanti vahanti/ pūrvārdhena duhre ca jaghanārdhena pra ca janayanti/ ubhayaṃ dhenupayasaṃ cānaḍutpayasaṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda/ ubhe yad indra rodasī iti ṣaṭpadāṣ ṣaṣṭhe 'han bhavanti/ tenaiva ṣaḍahāni kalpante/ devāsurāḥ paśuṣva aspardhanta/ te 'surāḥ paśubhis saha samudram abhyavāyan/ te devā akāmayanta vṛñjīmahy asurāṇāṃ paśūn iti/ ta etān aṃkān apaśyann etā ṛco - devī janitry ajījanad bhadrā janitry ajījanad iti/ etad aṅkaṃ rūpam / tair udārumpaṃs tān paśūn/ tā etā- paśavyā ṛcaḥ/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavaty etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ

tāsu śyenas saṃpāraṇo 'napahānāya kriyate/ śyeno ha vā etad ahas saṃpārayitum arhati/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enānāñ chyena eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - śyeno vāva no bhūtvedaṃ sāma svargaṃ lokam avākṣīd iti/ tad eva śyenasya śyenatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ indro vā etena sāmnā śyeno bhūtvā asurān apāvapat/ tad v eva śyenasya śyenatvam/ tad u bhrātṛvyahā / hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

pari svāno giriṣṭhā ity ārbhavasya pavamānasya parivatīr gāyatryo bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/
pavitre somo akṣarat/
madeṣu sarvadhā asi//
iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti/ tvaṃ vipras tvaṃ kavir iti tvam iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/
madhu pra jātam andhasā/
madeṣu sarvadhā asi//
tve viśve sajoṣasaḥ
iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy atad ahaḥ/
devāsaḥ pītim āśata/
madeṣu sarvadhā asi//
ity upariṣṭād udarkaṃ dadhati/ raso vai ṣaṣṭham ahas, tasyānatinedāya/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha trīṇi vaidanvatāni/ śaryāto vai mānavaḥ prācyāṃ sthalyām ayajata/ taṃ harṣayo yājayāṃcakruḥ/ tad ubhaye devamanuṣyās somaṃ samapiban/ tad ubhayair devamanuṣyair uttamaṃ somas saṃpītaḥ/ tasmiṃś cyavano bhārgavo 'śvibhyāṃ graham agṛhṇāt/ tam indraś camasam avāgṛhṇāt - ko 'yam ajñātaś camasaḥ pracaratīti/ tasya vidanvān bhārgavaḥ pratyahan, kas taṃ camasaṃ mīmāṃsitum arhati yaṃ vayaṃ prayacchemeti

te devā akrudhyann, akrudhyann ṛṣayaḥ/ te navanavatayo maruta ṛṣṭihastā atiṣṭhann - idānīm idaṃ paryākariṣyāmo 'thedaṃ sarvaṃ mardiṣyata iti/ atha ha ṛṣayo madam āsuram udāhvayan/ sa uttṛndann evāntarikṣaṃ śīrṣṇābhyadhāt/ sā mahatī samad āsīt/ so 'gnir indram abravīd vyetu te krodha śreyāṃso vā ete 'smat/ yadi vā etān krodhayiṣyati neha kiṃ cana pariśekṣyate/ etebhyo vai vayaṃ jātāsma iti/ tasyāgnir eva krodhaṃ vyanayat/ sa indro vītakrodhas saha devaiḥ prādravat/ teṣām apendro 'padevo yajño 'bhavat/ te 'kāmayanta - sendro nas sadevo yajña syād iti/ sa etāni vidanvān bhārgavas sāmāny apaśyat/ tair astuta/ tair indram āhvayat/ tair asya krodhaṃ vyanayat/ tato vai teṣām indro yajñam upāvartata/ tata ebhyo 'napakramyābhavat/ tata eṣāṃ sendras sadevo yajño 'bhavat/ tāni vā etāni sendrāṇi sadevāni sāmāni/ sendro hāsya sadevo yajño bhavaty, abhy asyendro yajñam āvartate, nāsyendro yajñād apakrāmati ya evaṃ veda/ paśavo ha khalu vai vidanvanta, etā ṛco vidanvatīḥ/ tāsv etam ṛṣabhaṃ vaidanvatam apisṛjanti mithunatvāya prajananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ yad u vidanvān bhārgavo 'paśyat tasmād vaidanvatānīty ākhyāyante

atha ha mada āsuro bibhayāṃcakāra/ sa hovāca mā māṃ moghāyodāhvayata vi māṃ nidhatteti/ te 'bruvan pāsyāma iti manyamānās surām āharāma varuṇasyāndhaso 'dhi/ tasyāṃ naivāsīt katamaś canārtas sāmartyānīti/ tatra mada parehīti/ sa eṣa mada āsuras surāyāṃ vinihitaḥ/ sa sunve yo vasūnāṃ yo rāyām iti (sāma १०९६) rūti revatīnāṃ rūpam

tāsu dīrghaṃ bṛhatām ekam/ etena ha vā etad ahar bārhataṃ kriyate/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān dīrgham eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - dīrghaṃ vāva no bhūtvedaṃ sāma svargaṃ lokam avākṣīd iti/ tad eva dīrghasya dīrghatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ taṃ vaḥ sakhāyo madāyeti madvatīr bhavanti/ abhipūrvam evaitat tṛtīyasavane rasaṃ madaṃ dadhati/
punānam abhigāyata/
śiśuṃ na havyai svadayanta gūrtibhiḥ//
iti paśurūpam evaitad upagacchanti/ paśūnāṃ vai śiśur bhavati/ saṃ vatsa iva mātṛbhir indur hinvāno ajyata iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hy etad ahaḥ/ devāvīr mado matibhiḥ pariṣkṛtaṃ iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ

tāsu kārṇaśravasam/ indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānas sa vyasmayata/ tasya karṇau samaiṣatām/ tābhyāṃ nāśṛṇot/ so 'kāmayatābadhir syāṃ, śṛṇuyāṃ karṇābhyām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'badhiro 'bhavad, aśṛṇot karṇābhyām/ so 'bravīd aśrauṣaṃ vai karṇābhyām iti/ tad eva kārṇaśravasasya kārṇaśravasatvam/ abadhiro bhavati, śṛṇoti karṇābhyāṃ ya evaṃ veda/ tad v evācakṣate gaulomam iti/ golomā āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe, bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u golomā āṃgiraso 'paśyat tasmād gaulomam ity ākhyāyate/
somaḥ pavanta indavo 'smabhyaṃ gātuvittamāḥ/
mitrā svānā arepasa
iti rūti revatīnāṃ rūpam/ tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam

atha madhuścyunnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate - atha 'nto vai rasānāṃ madhv, anta svargo lokānām, anta etad ahar - antyena sāmnāntyaṃ svargaṃ lokam aśnavāmahā iti/ atha krauñce/ kruṃṅ āṃgirasa īṣyam ivāhar avindat/ īṣyam ivaitad ahar yat ṣaṣṭham/ tasmāt ṣaṣṭhe 'hani kriyete/ te u evācakṣata udvac ca śāmmadaṃ ceti/ udvatā vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam udakrāman/ yad ūrdhvā svargaṃ lokam udakrāmaṃs tad udvata udvattvam/ tad etad svargyaṃ sāma/ ūrdhva evaitena svargaṃ lokam utkrāmati ya evaṃ veda/
atha śāmmadam/ devebhyo vai vijigyānebhya ime lokā bibhyato vyudakrāman/ te 'kāmayantābhi na ime lokā āvarteran/ nāsmad apakrāmeyur iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai tān ime lokā abhyāvartanta/ tata ebhyo 'napakrāmiṇo 'bhavan / te 'bruvan chaṃ vai na ime lokā amādiṣur iti/ tad eva śāmmadasya śāmmadatvam/ śam asmā ime lokā madanty abhy enam ime lokā āvartante/ nāsmād ime lokā apakrāmanti ya evaṃ veda/ tad ūrdhveḻaṃ bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han/ tena vai rūpasamṛddham/
ayā pavā pavasvainā vasūni māṃścatva indo sarasi pra dhanva/
bradhnaś cid yasya vāto na jūtiṃ purumedhaś cit takave naraṃ dhāt//
iti rūti revatīnāṃ rūpam

tāsu śnauṣṭam/ etena vā agnir vaiśvānaro dīdāya/ dīdayāmeti satram āsate/ dīdayanty evainam etena/ atha ha vā agnir vaiśvānara ittham evāsa yatheme 'ṅgārāḥ/ so 'kāmayata śnuṣṭayo me jāyerann acaryaṃ(arcaya?) iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai tasya śnuṣṭayo 'rcayo 'jāyanta/ ete ha vā asya śnuṣṭayo yad arcayaḥ/ tejo vā asya tad brahmavarcasam ajāyata/ tejasvī brahmavarcasī śnuṣṭimān bhavati ya evaṃ veda/ tad u niṣiddham iva bhavaty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/ tad yathā vā ado 'nayanaṃ yantam ehīha mātrair ity anuhvayed evam evaitena stomā āptā antato 'nuhvayanti

atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/ athaitā dvipado bhavanti, chandasām ayātayāmatāyā avaruddhyai/ yātayāmāni vā etarhy ahāni chandāṃsi, dvipada evāyātayāmnīḥ/ tā yad atra kriyante tenaivaitad ahar ayātayāma kriyate/ tad dha sma keśī dārbhya upagāyati -
sarvadaiva girau bhadram api parṇena jīvati/
yadāvasaṃ na vindati tadāśā upadhāvati//
iti/ yādṛg iva syur eva brāhmaṇās tādṛg idaṃ yūyaṃ kuruthāpteṣu chandassu dvipada iti/ paśavo vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ, puruṣa chandasāṃ dvipadaḥ/ tā yad atra kriyante puruṣam eva tat paśuṣv adhyūhanti/ tasmāt puruṣa upariṣṭāt paśūn adhīva tiṣṭhati/ atho svarga eṣa loko yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, yajamāna eva nidānena yad dvipadaḥ/ tā yad upariṣṭāt pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya paryūhanti yajamānam eva tat svarge loke samudūhanti

chandāṃsi yada amum ādityam udayacchaṃs tāni nāśaknuvann udyantum/ tāni dvipadāś chandāṃsy abruvaṃs tvayi pratiṣṭhāyaitam udyacchāmeti/ tāni vai - me 'nnaṃ bhavateti/ annaṃ te bhavāma ity abruvan/ tad brāhmaṇo ha vai chando dvipadas, tāny asyaitāny annam iha cāmutra ca/ tāny etāni chandāṃsi dvipadāyāṃ pratiṣṭhāyaitam ādityam udyacchanty etāṃś ca yajñakratūn/ tad yat pṛccheyuḥ kasmād dvipadaṣ ṣaṣṭhe 'han kriyanta iti, pratiṣṭhityā ity eva brūyāt/ tasmād etā atra nāntarityāḥ/ tā etā bhavanty agne tvaṃ no antama iti -

asamātiṃ rāthaprauṣṭhaṃ gaupāyanā abhyadāsan/ te khāṇḍave satram āsata/ atha hāsamātau rāthaprauṣṭhe kilātākulī ūṣatur asuramāyau/ tau h smānagnāv adhidhāyaudanaṃ pacato 'nagnau māṃsam/ vapantau h sma purastād ito lunanto ha sma paścād anuyanti tāvan māyāvinau hāsatuḥ/ tad vai tac chaśvad ikṣvākavo 'surāśanaṃ jagdhvā parābhūtāḥ/ tam asamātiṃ rāthaprauṣṭhaṃ gaupāyanānām āhutayo 'bhyatapan/ so 'bravīd imau kirātākulī imā vai mā gaupāyanānām āhutayo 'bhitapantīti/ tāv abrūtāṃ tasya vā āvam eva bhiṣajau sva, āvaṃ prāyaścittir, āvaṃ tathā kariṣyāvo yathā tvaitā nābhitapsyantīti/ tau paretya subandhor gaupāyanasya svapataḥ pramattasyāsum āhṛtyāntaḥparidhi nyadhattām/ paridhimanto h tarhy agnaya āsuḥ/ tat subandhāv aprabuddhe 'nvabudhyantāhārṣṭāṃ vā asyāsum asuramāyāv iti/ te 'bruvann eta subandhor asum anvayāmeti/ te khāṇḍavāt prāyan --
mā pra gāma patho vayaṃ mā yajñād indra sominaḥ/
mānta sthur no arātayaḥ//
yac cedam imo yac ca satram āsmahe tasmād ubhayasmān mā pragāmeti te subandhunāvatantumatā subandhutīrthenaiva hvṛṇinīṃ prāñcas tīrtvāgacchann asamātiṃ rāthaprauṣṭham

tasya ha parākhyāyaivāgnim ajānan/ varūthyo vai nāmāsyāgnir iti/ atha ha tataḥ purāgnir (varūthyo) nāma proce - varūthyo vai nāmāsmi/ sa yas tvaitad abhirādhayād yad eva tvā kiṃ ca sa bravat tat kurutād iti/ tam upāyann agne tvaṃ no antama uta trātā śivo bhuvo varūthya iti/ tān abravīt kiṃkāmā āgāteti/ subandhor evāsuṃ punar vanuma ity abruvan/ eṣo 'ntaḥparidhīty abravīt/ tam ādaddhvam iti/ te nirāhvayann
ayaṃ mātāyaṃ pitāyaṃ jīvātur āgamat/
idaṃ tava prasarpaṇaṃ subandhav ehi nir ihi//
iti/ taṃ subandhum asuḥ punaḥ prāviśat/ sa yathāpuram abhavat/ tad ābhyāṃ kirātākulībhyām ācakṣateme vā ṛṣayo 'suṃ nirāhvayann iti/ tāv adhārayamāṇau nirādravatām/ tayor imān eva parākhyāya sarvā māyā apākrāman/ tayor ha yat pāpiṣṭhatamaṃ rūpāṇāṃ tad rūpam āsa

atha ha tataḥ purā māyayā darśanīyāv āsatuḥ/ tayor anyataro 'gniṃ praplavamāṇo 'bravīd - itthaṃ vai sa karoti yas satyam anṛtena jighāṃsatīti/ athetthaṃ gā nyakṛntan/ tad anyatara upaparetya grīvā apikṛntamāṇo 'bravīd - ittham u vāva sa karoti yas satyam anṛtena jighāṃsatīti/ tau tad avāmriyetām/ tā etā bhrātṛvyaghnyo rakṣoghny ṛcaḥ/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam apa rakṣaḥ pāpmānaṃ hata etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ/ tad āhur yad vālakhilyā viharanti katham etāsu vihṛtāsu stuvata iti/ sa brūyād yad evaitāni vyūnākṣarāṇi vyatiṣaktāni padāni bhavanti, teneti

tāsu gūrdaḥ/ devāsurā annādye 'spardhanta/ te devā annādyam asurāṇām avṛñjata/ teṣu hāsureṣu gūrda eva nāma mahad annādyaṃ pariśiśiṣe/ te devā akāmayanta vṛñjīmahīmaṃ gūrdam annādyam asurāṇām iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tena gūrdam annādyam asurāṇām avṛñjata/ tasminn agūrdan/ yad agūrdaṃs tad gūrdasya gūrdatvam / tad etad annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasyānnādyaṃ ya evaṃ veda/ prajāpatir annādyam asṛjata/ tasya sarve devā mamatvina āsan mama mameti/ so 'gnir akāmayatāham idam annādyam ujjayeyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainaṃ paryagṛhṇāt/ tad udajayat/ tad etad agnāv eva sarvam annādyam/ tasmād yasyai yasyai devatāyai juhvaty, agnāv eva juhvati/ tasminn agūrdat/ yad agūrdat, tad v eva gūrdasya gūrdatvam/ tad etad annādyasyāvaruddhissāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ imā nu kaṃ bhuvanā sīṣadhemendraś ca viśve ca devā iti vaiśvadevyo bhavanti/ vaiśvadevo vai vṛṣākapiḥ/ vaiśvadevam etad ahaḥ/ yajñaṃ ca nas tanvaṃ ca prajāṃ cādityair indras saha sīṣadhātv iti siddhyā eva/ ādityair indras sagaṇo marudbhir asmabhyaṃ bheṣajā karad iti bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate

tāsu gotamasya bhadram/ gotamo vai śrīkāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa śriyam āśnuta/ tac chrīr vai bhadram/ prajā vai bhadram/ prajāyai yā prajā sā śreyaḥ/ api ha prajāyai prajāṃ paśyate ya evaṃ veda/ yad u gotamo 'paśyat tasmād gotamasya bhadram ity ākhyāyate/
pra va indrāya vṛtrahantamāyeti vārtraghnyo bhavanty, antato vijityai/ devā vai ṣaḍahena vijityābruvan - kiṃ nu no 'syāntata syād yathā na idaṃ jitam asurān apajayeyur iti/ te pṛṣṭhānām eva rasān saṃprāvṛhan/ tān abhyasvaran/ tad ūrdhvam udaśrayad yathā vaṃśa evam/ tad udvaṃśīyam abhavat/ tad udvaṃśīyasyodvaṃśīyatvam/ tad yajñam atyaricyata/ tasmād etam udvaṃśaputraṃ prāvṛhant/ rasād eva rasaṃ taṃ pṛṣṭhyasya ṣaḍahasyāntato 'kurvaṃś chandomānām udvaṃśīyam/ tāv etau vajrāv udyatāv antatas tiṣṭhataḥ, paśūnāṃ guptyai paśūnām aparāvāpāya/ nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda/ sarveṣāṃ vā etat pṛṣṭhānāṃ rūpaṃ rasas tejas saṃbhṛtam/ sarvasminn evaitat pṛṣṭharūpe rase tejasy aparājite chandasi yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti/ tasya purastān nidhanasya pratihāram upayanti/ prastāvapratihārābhyāṃ vai yajamāno dhṛtaḥ/ atītā ivaitarhi bhavanti tad yat purastān nidhanasya pratihāram upayanty anipādāyaiva/ tat svāraṃ bhavati/ abhi saptamam aha svarati/ svāram eva tad bhavati/ svareṇa śvo bhūte pratipadyante/ sa yathā samāt samaṃ saṃkrāmed, yathā prāṇena prāṇaṃ saṃdadhyāt, tādṛk tat

prajāpatir vā etaṃ yajñam asṛjata yad dvādaśāham/ taṃ pṛṣṭhyenaiva ṣaḍahena sarvam āpnot/ sa aikṣata kathaṃ nv imāni catvāry ahāni pratisaṃdadhyām iti/ sa gāyatryā eva caturviṃśam ahar niramimīta, triṣṭubhaś catuścatvāriṃśaṃ, jagatyā aṣṭācatvāriṃśam, anuṣṭubha eva daśamam ahar niramimīta/ sarvebhyo vā ahobhyas tad yac chandobhyo niramimata tac chandomānāṃ chandomatvam/ tad āhur āpyante vā etat stomā, āpyante chandāṃsy, āpyante devatā, āpyanta ṛtavo grahā, yad eṣa pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaha āpyata iti/ tad yat saptamasyāhnaś caturviṃśaṃ bahiṣpavamānaṃ bhavati - caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ/ saṃvatsaro yajño - yajñam evaitad yajñamukha ārabhante/ atho caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī/ gāyatryo vā āptaṃ yajñakratuṃ punas tanvate/ no hy anyā gāyatryā āptaṃ yajñakratum udyantum arhati

etā bhavanti - pra kāvyam uśaneva bruvāṇa iti pravatīḥ prāyaṇe 'han/ praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ/ preti gāyatryai rūpam/ gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti/ devo devānāṃ janimā vivaktīti somo vai devo devānāṃ janimā/ somam eva tat prajanayanti/ mahivrataś śucibandhuḥ pāvaka ity annaṃ vai devāś śucivratam ity ācakṣate/ annam u devānāṃ somaḥ/ tam evaitat prajanayanti/ padā varāho abhy eti rebhann iti varāho vai bhūtvā prajāpatiṣ ṣaṣṭhād ahnas saptamam ahar abhy atyakrāmat/ atikrāntir evaiṣā/ pra haṃsāsas tṛpalā vagnum accheti brāhmaṇā ha vai haṃsāsas tṛpalāḥ/ amād astaṃ vṛṣagaṇā ayāsur iti ṣaḍaho vā amāc chandomā astam/ chandāṃsi vṛṣagaṇāḥ/ chandāṃsy evaitac chandomān abhy atinayanty uttarasya tryahasya saṃpāraṇāya/ aṅgoṣiṇaṃ pavamānaṃ sakhāyo durmarṣaṃ vāṇaṃ pra vadanti sākam iti bṛhadrathantare evaitat prātassavane yujyete/ te yukte mādhyandine savane 'bhyārohanti/ sa yojata urugāyasya jūti vṛthā krīḻantaṃ mimate na gāva iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ/ parīṇasaṃ kṛṇute tigmaśṛṃga iti / parīṇasam ity āha - annaṃ vai parīṇasam - annādyasyaivāvaruddhyai/ divā harir dadṛśe naktam ṛjra ity atirātro rūpeṇa kriyate

tā etā bhavanti triṣṭubho gāyatravarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ tad āhur yad gāyatraṃ saptamam ahas, traiṣṭubham aṣṭamaṃ, jāgataṃ navamam, atha kasmād etad gāyatraṃ sat triṣṭubbhiḥ pratipadyanta iti/ sa brūyāt - sarve hy evaitac chandomās triṣṭuppratipado bhavantīti/ pra svānāso rathā iveti pravatīr bhavanti/ prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ sūktam anurūpo bhavati - paśavo vai sūktam/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ atho bhūmā vai paśavaḥ/ bhūmā sūktam/ paśūnām evaitat paśūn anurūpān kurvanti/ nātra pratyakṣānurūpān kurvanti/ tasmāt paśavo nānārūpāñ janayanty - uta śvetā kṛṣṇaṃ janayanty, uta kṛṣṇā śvetam, uta rohiṇī kalmāṣam, uta kalmāṣī rohitam/
arvanto na śravasyavaḥ/
somāso rāye akramuḥ//
iti prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ hinvānāso rathā iveti yad vai rathavat prāyaṇīyarūpam u eva tat/
dadhanvire gabhasttyoḥ/
bharāsaḥ kāriṇām iva//
rājāno na praśastibhis somāso gobhir añjate/
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ/ yajño na sapta dhātṛbhir iti saptamasyāhno rūpam upagacchanti

navarcaṃ bhavati/ nava vai puruṣe prāṇāḥ/ prāṇair evaitat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ/ atho tenaiva trivṛta stomān na yanti/ yad dhi kiṃ ca prāyaṇaṃ trivṛt/ prāyaṇam u evottaraṃ navarcaṃ bhavati/ abhipūrvam evaitat prāṇaiḥ samṛdhyamānā yanti/ ā te dakṣaṃ mayobhuvam iti paryāso bhavati, prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ tad āhur - yat samaṃ kas tṛṇasyāgraṃ sarpati, kva sa tato bhavatīti/ ut pakṣiṇaḥ patantīty āhuḥ/ katham apakṣā bhindata iti/ pakṣiṇīr iva vā etā yās samānaprāyaṇās samānodayanāḥ/ etābhir vā etad ahaḥ pakṣi kriyata, etābhir utpataty, etābhis trayastriṃśaṃ stomaṃ pratyudyacchati/ pakṣī pāpmānaṃ tarati, pakṣī śriyam aśnute ya evaṃ veda/ preti pavamānasya prathamety uttamaivam iva hy etad ahaḥ/ tasmād vayas samyak pakṣābhyām evaite/ caturviṃśa stomo bhavati/ caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ/ ardhamāsaśa evaitat saṃvatsare pratitiṣṭhanto yanti/ atho caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī/ tejo brahmavarcasaṃ gāyatrī/ tejasy evaitat brahmavarcase pratitiṣṭhanto yanti

trayo vaiśvānarā atirātrā dvādaśāhe kāryā ity āhuḥ/ prāṇaḥ prathamo vaiśvānaro, 'pāno dvitīyo, vyānas tṛtīyaḥ/ vāg vā eṣā pratatā yad dvādaśāhaḥ/ tāṃ tvayi vicchindyuḥ/ tāṃ hāryalaḥ kāhoḻir upeyāya - trayanīkā vijityeti/ tam u ha brāhmaṇa uvācānuṣṭhyā prāṇān upāgāt/ vi vācam achaitsīd iti/ tasya ha tat kulaṃ vy eva cicchide/ jyok tu haiva jijīva/ tad u ha paścevānusaṃtāyayāṃcakre/ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā ity evaṃrūpeṇa vaiśvānaraḥ kāryaḥ/ tan na vācaṃ vichinatti, nāgniṃ vaiśvānaram antaretīti/ pra vaś śukrāya bhānave bharadhvam iti pravatī kāryā/ praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ/ preti gāyatryai rūpam/ gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti/ bhūyāṃsi rūpāṇy aparādhyanta/ itarāṇy eva bhūyāṃsi rūpāṇi/ yan mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā ity āha dyāvāpṛthivīyo vātirātro 'tirātra evaitena rūpeṇa kriyate/ vaiśvānaram ṛta ā jātam agnim ity agnir eva vaiśvānaraḥ pratyakṣaṃ bhavati/ kaviṃ samrājam atithiṃ janānām iti mādhyandinaṃ savanam/ āsannā pātraṃ janayant devā iti ṣaṣṭhasyāhnas tṛtīyasavanam pratyupagacchanti

tad dhi jaghanyaṃ yajñe devā apaśyan/ atītā ivaitarhi bhavanti/ tad evaitat pratyupagacchanti santatyai/ te devā abruvan yad imāv asatram atirātrāv, atha kenemāv agner vaiśvānarasya tanvaṃ vyeṣyāma iti/ te 'bruvan yā eva na imā antyā ayātayāmnyaḥ paramā guhyās tanvas tābhir vyayāmeti/ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā iti dyāvāpṛthivyor antyāyātayāmnī paramā guhyā tanūḥ/ vaiśvānaram ṛta ā jātam agnim ity agner vaiśvānarasyāntyāyātayāmnī paramā guhyā tanūḥ/ kaviṃ samrājam atithiṃ janānām itīndrasya samrāḍvatīṣva antyāyātayāmnī paramā guhyā tanūḥ/ āsannā pātraṃ janayanta devā iti viśveṣāṃ devānām antyāyātayāmnī paramā guhyā tanūḥ

sa yathā prīhitāvījaṃ paricate vāsas tā vāso nidhanānimaṃ paridhatta evam eva tat devā antyābhir ayātayāmnībhis tanūbhir agner vaiśvānarasya tanvaṃ vyāyan/ tatho evaitarhi viyanti/ sarvāṇi vā agniṣṭome saṃsthite/ ṣaḍ ukthāny utkrāmanti/ tāny etasmin ṣaḍahe saṃsthita utkrāmanti/ tāny etasminn evāgneya ājye punar yujyante/ mūrdhāne divo aratiṃ pṛthivyā iti dyāvāpṛthivīyam evaitena yujyate/ kaviṃ samrājam atithiṃ janānām iti marutvatīya - niṣkevalye evaitena yujyete/ āsannā pātraṃ janayanta devā ity ājyaprauge evaitena yujyete/ evam etāny ukthāni punar yujyante/ arvāṅ hy eṣa triyahas tāyate/ tasmān mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā iti bhavati/ asau vai divo mūrdheyam aratiḥ pṛthivyai

pra vo mitrāya gāyateti maitrāvaruṇaṃ bhavati/ prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ samrājā yā ghṛtayonī mitraś cobhā varuṇaś cety ubhayor evaitad bṛhadrathantarayo rūpam upagacchanti/ ubhe 'py atra bṛhadrathantare kriyete/ indrā yāhi citrabhāno, indrā yāhi dhiyeṣita, indrā yāhi tūtujāna ity ā yāhy ā yāhīti bhavati/ ā yāhy ā yāhy ā yāhīti yuktānāṃ purastāt prayanti/ yathā yuktānāṃ purastād ā yāhy ā yāhīti preyāt tādṛk tad yat tṛtīyasyāhn aindrāgnam/ tad aindrāgnaṃ samainy ājyāni bhavanti/ nānāgrāmāv iva ha vā etau yat pṛṣṭhyaś ca ṣaḍahaś chandomāś ca/ sa yathā nānāgrāmo mitrāṇi vyatiṣajyābhaya āsīyātāṃ tādṛk tad yat samainy ājyāni bhavanti/ asamaini haike kurvanti/ tasmāt samainy eva kāryāṇi/ caturviṃśa stomo bhavati - caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī/ tejo brahmavarcasaṃ gāyatrī/ tejasy evaitad brahmavarcase pratitiṣṭhanto yanti

ye ha khalu vā ayuja stomās te yugmanto, ye yugmantās te 'yujaḥ/ tad ye 'yuja stomās tān grāmyāḥ paśavo 'nv, atha ye yugmantas tān āraṇyāḥ/ tad yad ayujāṃ stomānāṃ sāma yugmottamaṃ bhavati, tasmād grāmyāḥ paśavo yuktā vahanti/ atha yad yugmatāṃ stomānāṃ sāmāyug uttamaṃ bhavati tasmād āraṇyāḥ paśavo yuktāś caranti/ atha yasmād daśame 'hani pañcadaśatrayastriṃśau stomau bhavatas tasmād u yau jyeṣṭhau paśūnāṃ tau yuktau vahato hastī coṣṭraś ca

vṛṣā pavasva dhārayeti mādhyandinasya pavamānasya vṛṣaṇvatīr gāyatryo bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ marutvate ca matsara iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ taṃ tvā dhartāram oṇyor iti vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad yat taṃ tvā dhartāram ity ahn eva dhṛtyai/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha santani/ yathā ha vai vyokasau vicchidya vyutkrāmata evaṃ ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ cāhanī vyucchidya vyutkrāmataḥ/ sa yathāśvaṃ saṃyojanena saṃyujyād evam atra santati/ tasya sakṛt prastauti, triḥ pratiharati, trir nidhanam upayanti/ tat sapta saṃpadyante saptamasyāhno rūpaṃ, saptarātrasya santatyā avyavacchedāya/ atha sauparṇam uktabrāhmaṇam/ atikrānto vā etarhi yajño bhavati saptame 'han/ tad yad atra sauparṇaṃ bhavati yajñasyaivārambhāya/ tad aiḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai

atha rohitakūlīyam/ viśvāmitro vai bharatānām anasvatyā mahāvṛṣān ayāt/ tad dha gaṃgāyai vā yamunāyai vā bṛhat pratikūlam āsa/ te hocur mahāvṛṣāḥ - kau svit tāv etarhy anaḍvāhau, yāv idam iyad bṛhat pratikūlam udvahetām iti/ sa hovāca viśvāmitras - tau tve mama rohitāv iti/ rohitau hāsyānaḍvāhāv āsatuḥ/ te hocur mahāvṛṣās - te vā aṃśam avaharāvahai - yadi tavaitad anaḍvāhāv udvahāto, vasnya eva tvam anāṃsi pūrayāsai/ yady u nodvahāto, vasnyā u vayaṃ tvāṃ jayemeti/ tatheti/ te hāṃśam avajahrire/ tau ha yavācitasya vā vrīhyācitasya vā dhuri yuyujuḥ/ so 'kāmayata viśvāmitra - ud imam ājiṃ jayeyam iti/ sa ete sāmanī apaśyat/ tābhyām enāv anuparikrāmam abhyasedhat/ tāv udapārayetām/ tāv udajayetām/ tato vai sa tam ājim udajayat/ pratikūlam ivaite yanti ye ṣaṣṭhād ahnaś chandomān abhyutkrāmanti/ tad yad atra rohitakūlīyaṃ bhavaty ujjityā eva/ ujjayati ya evaṃ veda/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate/ yad u kūle rohitābhyām udajayat, tasmād rohitakūlīye ity ākhyāyete/ punānas soma dhārayety ubhayarūpā bṛhatī bhavati/ eṣā ha vā ubhe sāmanī udyayāma, tasmād etāṃ kurvanty eva bṛhatsāmnaḥ kurvanti rathantarasāmnaḥ

tāsu rauravam/ devā vā etā ayātayāmnīs tanūr asurayuddhāya prāvṛhanta/ agnir eva rauravaṃ prāvṛhata/ tenāsurān abhyatapat/ te 'bhitapyamānā aravanta/ yad abhitapyamānāravanta tad rauravasya rauravatvam/ abhitapati bhrātṛvyaṃ śreyān bhūtvā ya evaṃ veda/ tad āgneyaṃ sāmāgneye 'han kriyate/ āgneyam etad ahar yadgāyatram/ agnir hi gāyatrī/ tad yad atra rauravaṃ kriyate 'har eva tadrūpeṇa samardhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati/ tad aiḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ atha rathantaram/ jāmi dvādaśāhasyāstīty āhuḥ/ bārhataṃ ṣaṣṭham ahar bārhataṃ saptamam/ pavamāne rathantaraṃ prohanty ajāmitāyai/ nānyato 'pasakto vivadho hriyata ity āhuḥ/ tad yad ubhe bṛhadrathantare bhavatas sa vivadhatāyā eva/ yo vai mūlād agraṃ saṃcikramiṣati na sa śaknoty, atha yo 'grād agraṃ saṃkrāmati sa śaknoti/ agrād vā ete 'graṃ saṃkrāmanti ye bṛhato bṛhad upayanti/ tasmād bārhataṃ ṣaṣṭham ahar bhavati, bārhataṃ saptamam

atha gauṅgavaṃ yat sāma devatā praśaṃsati/ sāmaitad devatā praśaṃsati tena yajamānās satyāśiṣo bhavanti/ devāsurāḥ paśuṣv aspardhanta/ te 'surāḥ paśubhis saha samudram abhyavāyan/ te devā akāmayanta - vṛñjīmahy asurāṇāṃ paśūn iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenāsurāṇāṃ paśūn avṛñjata/ te 'bruvan gāṃ gāṃ vāvāsurāṇām avṛkṣmahīti/ tad eva gauṅgavasya gauṅgavatvam/ tad etat paśavyaṃ sāma/ gāṃ - gām eva dviṣato bhrātṛvyasya vṛṃkte 'va paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ gauṅgavena vai devā asurān hatvā ghoṣaṃ gaṃgaṇim akurvata/ tad v eva gauṅgavasya gauṅgavatvam/ tad u bhrātṛvyahā/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ tad ūrdhvam iva ca tiryag iva ca gīyate/ yad ūrdhvam iva gīyate tad bṛhato rūpaṃ, yat tiryag iva tad rathantarasya/ etad vai samṛddhaṃ chandomānāṃ yad ubhayaṃ rūpam

atha samantam/ indrāgnī vā akāmayetāṃ - samantau syāva, samānīm ṛddhim ṛdhnuyāveti/ tāv etat sāmāpaśyatām/ ardham anyo 'paśyad ardham anyaḥ/ tasyāntau samāhṛtya samadhattām/ yat samadhattāṃ tat samantasya samantatvam/ tenāstuvātām/ tato vai tau samantāv abhavatāṃ, samānīm ṛddhim ārdhnutām/ tad brahma vā agniḥ, kṣatram indraḥ/ ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda/ tasmād u haitat sāmaitasmād ahno nāntarityam/ idaṃ vai rathantaram ado bṛhat/ idam evāntarikṣaṃ samantam anayor eva lokayos samantatvāya/ etena vā ete samante/ samantena paśukāma stuvīta/ paśavo vā antarikṣaṃ, paśavas samantam/ paśumān eva bhavati samantena tuṣṭuvānaḥ/ brāhmaṇaḥ purodhākāmas samantena stuvīta/ āgneyo brāhmaṇa, aindro rājanya, āgneyī pṛthivy, aindrī dyauḥ/ te ete 'ntarikṣam abhi samante/ samantāv enau karoti brāhmaṇaṃ ca rājanyaṃ ca samantena tuṣṭuvāno, gacchati purodhāṃ, pura enaṃ dadhate/ prajāpatir vā akāmayata - samantaḥ prajayā paśubhi syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa samantaḥ prajayā paśubhir abhavat/ tad v eva samantasya samantatvam/ samanta eva prajayā paśubhir bhavati ya evaṃ veda

athāyāsyaṃ bārhatarāthantaram/ ubhau varṇau samṛddhyai/ madhyenidhanaṃ pratiṣṭhāyai/ ādityāś ca vā aṃgirasaśca svarge loke 'spardhanta/ ta aikṣanta yatare no yatarān yājayiṣyanti te hāsyanta iti/ te 'ṅgirasaḥ pūrve yajñaṃ samabharan, śvassutyānte 'gnim āṅgirasaṃ dūtaṃ prāhiṇvann - imān na śvassutyām ādityebhyaḥ prabrūhīti/ sa etyābravīd - ādityā, aṅgiraso va śvassutyāṃ prāhur iti/ taṃ hocur apehi mantrayitvā tvā prativakṣyāma iti/ tasmād idam apy etarhi dūtam āhur - apehi mantrayitvā tvā prativakṣyāma iti/ te hocur upa taj jānīta yathā asmān evāṃgiraso yājayeyur na vayam aṅgirasaḥ/ yadi yājayiṣyāmo hāsyāmahe, yady u na yājayiṣyāmo yajñād yaśaso 'pakramiṣyāma iti/ tasmād u ha vṛtena nāpakrāmye, yajñāda yaśaso ned apakrāmāṇīti

padena hāpeyāt/ svaṃ vā yajñam abhyupeyād/ idaṃ ca tvayā kṛtam iti vā/ ta etam ādityās sadyaḥkrīyaṃ yajñaṃ samabharan/ te 'bruvann agne ciraṃ tad yac chva, imām eva vayaṃ tubhyam adya sutyāṃ prabrūmaḥ/ teṣāṃ nas tvaṃ hotāsi, gaur āṃgiraso 'dhvaryur, bṛhaspatir udgātā, ayāsyo brahmeti sarvān avṛṇata/ so 'bravīd - dūto vā ahaṃ carāmīti/ tam agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity eva dūtaṃ carantam avṛṇata/ sa eṣāṃ vṛtonāpākrāmat/ sa punar etyābravīd, aṅgirasa, ādityā vo 'dyasutyāṃ prāhur iti/ tena hotur eva no 'vṛthā iti/ neti hovāca/ dūto yuṣmākam abhūvaṃ, vṛta evāmīṣām asmy, ād aha nūnam amī yuṣman medhāvitarā vā dhīratarā vābhūvan ya etat pūrve dṛśann iti/ te vṛtā nāpākrāman/ ta etyāyājayan/ tebhya etam ādityā ādityam evāśvaṃ śvetaṃ bhūtam aśvābhidhāny abhihitam ayāsyāya brahmāśvaṃ nītvā svargaṃ lokam agacchan/ ahīyantāṅgirasaḥ/ so 'yāsyas sadṛśāv ātmana śreyāṃsaṃ vā pratigṛhya vyabhraṃśata/ so 'kāmayata sam ātmānaṃ śrīṇīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenātmānaṃ samaśrīṇīta/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad yad atrāyāsyaṃ bhavati sam evainad etena śrīṇanti, bhiṣajyanty evainam etena / yad v ayāsyo 'paśyat tasmād āyāsyam ity ākhyāyate/ pro ayāsīd indur indrasya niṣkṛtam iti pravad ṛcā ca sāmnā caitad ahaḥ praṇayanti/ ubhau varṇau samṛddhyai/ preti bhṛgavaḥ prety aṅgirasaḥ prety ādityā svargaṃ lokam ārohan/ prety evaitena svargaṃ lokam ārohanti

atha bṛhat/ varṣma vai bṛhat/ varṣmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti/ tad gāyatre 'han bhavati/ puṃso vā etad rūpaṃ yad bṛhat, striyai gāyatrī/ tad yad atra bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati tenaivaitad ahar mithunaṃ kriyate/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ vayaṃ gha tvā sutāvanta iti satobṛhatīr ākramante 'napabhraṃśāya/ tāsv abhinidhanaṃ kāṇvam/tad āhur - viruddhaṃ vā etad brahmasāmno yad anyatarad rūpam abhivadatīti/ tad yad abhīti bhavati tena rathantarasya rūpān na yanti/ indro vai vṛtram ajighāṃsat/ sa kaṇvam upādhāvad - ṛṣa upa tvā dhāvāma, iha no 'dhibrūhīti/ sa etat kaṇvas sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vā indro vṛtram ahan/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ yad v evāsmā etena sāmnā kaṇvo 'bhīti vajram abhyanadat, tasmād abhinidhanaṃ kāṇvam ity ākhyāyate/ athaitā bhavanti nakiṣ ṭaṃ karmaṇā naśad iti/ ati vā etarhi bṛhatī bṛhatīṃ krāmaty, ati kakup kakubham, aty anuṣṭub anuṣṭubham/ saiṣā bṛhatī satī jagatī saṃpadyate/ tenātikrāmati/ sā aty aṣṭamam ahar jihīte, navamam ahar abhyārabhate, prati ṣaṣṭham apadhāvati

tāsu vaikhānasam/ vaikhānasā vā etāni sāmāny apaśyann abhyārambhaṃ yajñasya pratyapasāram/ abhyārambhair vai devā asurān yajñād antarāyan/ atha ha vai vaikhānasā ity ṛṣikā indrasya priyā āsuḥ/ tān ha rahasyur mārimlavo mārayāṃcakāra/ tān hecchan rahasyum upeyāya/ taṃ hovāca - rahasyo, neha tān vaikhānasān ity ṛṣikān adrākṣīr iti/ sa hovāca - syo vai bhagavas tān amārayad iti/ taṃ hovācāṃ rahasyo, yatro duṣpratijñānā bhrūṇahatyā/ atha kathaṃ pratyajñāsthā iti/ sa hovācānṛtaṃ ca bhrūṇahatyāṃ codayāṃsam/ tad anṛtam evāyāsīt/ sa satyam evābhyupāgād iti/ taṃ hovāca varaṃ vṛṇīṣva yaḥ pratyajñāsthā iti/ sa hovāca - brāhmaṇa eva me prajāyām ājāyatām iti/ te haite takṣavo rāhasyavā / atho āhur indram eva tad devatā abhyaśaṃsann indraṃ paryacakṣata - tvayi satas tavo mārimlavo 'mīmarad iti/ so 'kāmayata sam ainān īrayeyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainān samairayat/ tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma/ bheṣajaṃ vai sat prāyaścittim akuruta/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad evaitena bhiṣajyanti/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ tad indro ha vai vikhānāḥ/ sa yad indra etat sāmāpaśyat, tasmād vaikhānasam ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

yas te mado vareṇya ity ārbhavasya pavamānasya madvatīr gāyatryo bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty, aivainad etena pyāyayanti/ tenā pavasvāndhasety andhasvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ agnir vṛtram amitriyam iti bārhataṃ rūpam/ yad ūrdhvaṃ madhyaṃdinād tad etasyāhno bārhatam/ saṃmiślo aruṣo bhuvas sūpasthābhir na dhenubhir iti/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad yat sūpasthābhir ity ahna evopasthityai/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athāgnerarka āgneyaṃ sāmāgneye 'han kriyate/ āgneyam etad ahar yad gāyatram/ agnir hi gāyatrī/ tad yad atrāgnerarkaḥ kriyate 'har eva tadrūpeṇa samṛddhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ardhukaṃ bhavati/ atho annaṃ vā arko, 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ atha somasāma/ prajananaṃ vai somaḥ/ prajananam etad ahaḥ/ prajanana evaitat prajananaṃ kriyate/ atho kṣatraṃ vai somaḥ/ kṣatriya u vā annādyasya pradātā/ sa yo 'nnādyasya pradātā sa no 'nnādyaṃ prayacchād iti/ tad adhyardheḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomā - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai

atha dakṣoṇidhanam/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad dakṣoṇidhanenaiva saṃdakṣayanti/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ tā aprāṇā asṛjata/ so 'kāmayata - prāṇavatīr ma imāḥ prajā syur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainā dakṣāyā ity evābhyamṛśat/ prāṇā vai dakṣāḥ/ prāṇān evāsu tad adadhāt/ prāṇān evātmaṃś ca yajamāne ca dadhāti ya evaṃ veda/ tad u hovāca sudakṣiṇaḥ kṣaimir manthaṃ hāsya kule vidur na vividur dakṣoṇidhanaṃ svit te pavamānamukhe cakrur iti/ kathā heti/ manthaṃ hi te kule na vindantīti/ tasmād agner evārkaḥ prathamāyāṃ kāryaḥ/ eṣa sya dhārayā suta iti santaninaḥ pragāthas, sasantanikena pragāthenaitad ahar bhiṣajyāmeti/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tat sasantanikenaiva pragāthena bhiṣajyanti/
avyā vārebhiḥ pavate madintamaḥ/
krīḻann ūrmir apām iva//
ity ati vā etarhi kakup kakubhaṃ krāmaty, aty anuṣṭub anuṣṭubham/ saiṣā kakup satī triṣṭup saṃpadyate/ tenātikrāmati/ sāṣṭamam ahar ārabhate/
ya usriyā apiyā antar aśmani nir gā akṛntad ojasā/
abhi vrajaṃ tatniṣe gavyam aśvyaṃ varmīva dhṛṣṇav ā rujā//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ

tāsu śārkaram/ indraṃ vai sarvāṇi bhūtāny astuvan/ taṃ śarkaras śiṃśumāra stotuṃ nākāmayata/ tam abravīt stuhi meti/ so 'bravīn - nāhaṃ tvāṃ stoṣyāmi/ samudre vā aham apsv antaś carāmy upanimajjann , etāvato 'haṃ tvāṃ stuyām iti/ taṃ parjanyo vṛṣṭyordhvam udaplāvayad dhanvābhi/ apo haivāsmai darśayāṃcakāra/ tam uttarād vātena paryaśoṣayat/ so 'vet pariśuṣkaś śayāno - yad vā aham idam itthaṃ nyagām, abhyavaplāvayiṣyatīti/ sa etaṃ mantram apaśyat/ tenainam astaud -
yo na idamidaṃ purā pra vasya ānināya tam u va stuṣe/
sakhāya indram ūtaye//
iti ( śārkare dve )/ tam abravīt - kiṃkāmo mā stauṣīti/ imam eva mā samudraṃ punar abhyavaplāvety abravīt/ taṃ parjanyo vṛṣṭyā samudraṃ punar abhyavāplāvayat/ tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma/ bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate

sa tenaiva mantreṇa svargaṃ lokam udakrāmat/ sa evaiṣa śarkara udeti/ tad vā asya svargyam/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ samudro vai chandomāḥ/ śiṃśumāro vai samudram atipārayitum arhati/ tad yad atra śārkaraṃ bhavati samudrasyaivātipāraṇāya/ tat punarnitunnaṃ chando bhavati/ yatra yatra vai devāś chandasāṃ rasam anvavindaṃs tat punarnitunnam akurvaṃś, tat punar abhyāghnan/ dhītā ivaite yac chandomās tṛtīyasavanāyatanāḥ/ dhītam iva vai tṛtīyasavanam/ tad yat punarnitunnaṃ chando bhavati rasam evaitac chandomeṣu dadhati/ rassyaivaiṣānuvittiḥ/ tad u kākubhaṃ svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svaraḥ puruṣaś chandasaṃ kakup/ jyaiṣṭhyaṃ vai prāṇo jyaiṣṭhyaṃ puruṣaḥ/ jyaiṣṭhyenaiva taj jyaiṣṭhyaṃ saṃdadhāti, jyaiṣṭhye pratitiṣṭhati/ yad u śarkaras śiṃśumāro 'paśyat tasmāc chārkaram ity ākhyāyate/ sakhāya ā ni ṣīdata punānāya pra gāyateti pravatīr bhavanti/ prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ śiśuṃ na yajñaiḥ pari bhūṣat śriya iti paśurūpam evaitad upagacchanti/ paśūnāṃ vai śiśur bhavati

tāsu plavam/ yo vai samudram aplavaḥ prasnāti nainaṃ sa vyaśnute, 'tha yaḥ plavī prasnāti sa vyaśnute/ samudro vai chandomāḥ/ tad yat plavaṃ plavina evaitena/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān plavam eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - plavaṃ vāva no bhūtvedaṃ sāma svargaṃ lokam avākṣīd iti/ tad eva plavasya plavatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tad v evācakṣate vasiṣṭhasya plavam iti/ vasiṣṭho vā akāmayata svastīmān lokān sarvān saṃplaveyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa svastīmān lokān sarvān samaplavata/ tad v eva plavasya plavatvam/ svastīmān lokān sarvān saṃplavate ya evaṃ veda/ vasiṣṭham ṛṣayo 'medhan - vaiśyo 'sy abrāhmaṇa iti/ so 'kāmayata - tareyaṃ duritaṃ pāpmānam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tena e āti viśvāni duritā taremety eva duritaṃ pāpmānam atarat/ tarati duritaṃ pāpmānaṃ ya evaṃ veda/ tad dvādaśākṣaraṇidhanaṃ bhavati - dvādaśākṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya plavam ity ākhyāyate/ athaitā bhavanti purojitī vo andhasa iti/ purastād dha vā etāḥ pāpmānaṃ jayantīḥ, purastāt pāpmānam apaghnatyo yanti/ jitaṃ ha vā etābhir, vijitam anvavasyanti/ atho yathānyau navatarau cakrāv upāsyed evam eva etām anuṣṭubhaṃ tryahamukheṣu paryāharanti, svargasya lokasya samaṣṭyai/ tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam

atha kārtaveśam/ tredhā bharateṣu rāṣṭram āsīt - vaitahavyeṣu tṛtīyaṃ, mitravatsu tṛtīyaṃ, kṛtaveśe tṛtīyam/ so 'kāmayata kṛtaveśo - ha tv ime dve rāṣṭre ekadhā rāṣṭraṃ syād iti/ sa etad dvinidhanaṃ sāmāpaśyat/ tenāstuta/ teneme dve rāṣṭre ha tvaikadhā rāṣṭram abhavat/ tad etac chrīr bhrātṛvyahā sāma/ aśnute śriyaṃ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda/ yad u kṛtaveśo 'paśyat tasmāt kārtaveśam ity ākhyāyate/ atha śyāvāśvaṃ svargyaṃ sāma, svargasya lokasya samaṣṭyai/ yathāndhīgavam iḻāvaty anuṣṭub asad iti - aniḻānuṣṭup syād yad etad atra kuryuḥ/ atho paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ athaitā dvipado bhavanty uktabrāhmaṇāḥ/ tā etā bhavanti - pra vājy akṣār iti pravatīr bhavanti/ prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti/ prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ/ tāsu sauhaviṣam/ devā vā asurān hatvā apūtā ivāmedhyā amanyanta/ te 'kāmayanta pūtā medhyā syāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te pūtā medhyā abhavan/ te 'bruvan suhaviṣo vā abhūmeti/ tad eva sauhaviṣasya sauhaviṣatvam/ pūto medhyo bhavati ya evaṃ veda/ ye somāsaḥ parāvatīti parāvatam iva hy etarhi yajño 'gacchat

tāsu jarābodhīyam/ śāktyās tarasapuroḍāśās satram āsata/ sa gaurivītiś śāktyo mṛgam ahan/ taṃ tārkṣyas suparṇa upariṣṭād abhyavāpatat/ tasyā upapratyadhatta/ tam abravīd - ṛṣe, mā me 'sthaḥ/ yatkāmo 'si taṃ te kāmaṃ samardhayiṣyāma iti/ kiṃkāmaḥ khalv aham asmīty abravīt/ asitasya dhāmnyasya duhitaraṃ kāmayase/ tasyai tvā nivakṣyāmīti/ atha hāsito dhāmnya īrṣyur āsa/ tasya hāntarikṣe prāsāda āsa/ tad dhāsya duhitaraṃ jugupuḥ/ taṃ ha sma patranāḍyām upaguhyāsyai kumāryai nivahati/ taṃ ha smaitenaiva sāmnā prātar bodhayati - jāra budhyasveti/ tad eva jarābodhīyasya jarābodhīyatvam/ seyaṃ kumārī garbham adhatta/ sa kumāro 'jāyata/ tam asurā vicchidya parāsyanto 'bruvañ - jāmīgarbho vā ayaṃ, rakṣo vā idam ajanīti/ tam akāmayata - sam enam īrayeyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainaṃ samairayat/ sa eva saṃkṛtir gaurivīto 'bhavat/ tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma/ bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad evaitena bhiṣajyanti/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate/ tasyo prācīm iḻām upayanti/ paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ/ paśuṣv evaitad retāṃsi dadhati

atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/
ā te vatso mano yamad ity āvatīr bhavanti/ apacchid iva vā etad yajñakāṇḍaṃ yad ukthāni/ tad yad āvatīr bhavanti yajñasyaiva salomatāyai/ tāsu vātsam/ vatsaḥ kāṇvaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa ha vāva triśoko yān evāmūṃs trīn chokān apāhan sāsya triśokatā/ sa ha sa sadya evālomno karṇakān paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u vatsaḥ kāṇvo 'paśyat tasmād vātsam ity ākhyāyate/
tvaṃ na indrā bhareti tvam iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/
ojo nṛmṇaṃ śatakrato vicarṣaṇe/
ā vīraṃ pṛtanāsaham//
iti yad vai śatavat sahasravat tac chandomānāṃ rūpam/ paśavo vai chandomāḥ

tāsu sauśravasam/ kutso ha vā aurava indrasyoror adhi nirmita āsa/ yādṛśa evendras tādṛśa, yathātmano nirmita syād evam/ taṃ ha saṃgrahītāraṃ cakre/ taṃ ha jāyayābhijagrāha śacyā paulomyā/ tāṃ hovāca kathettham akar iti/ sā hovāca - na vāṃ vyajñāsam iti/ sa hovāca khalatiṃ vā enaṃ kariṣyāmi, tathā vijānītād iti/ taṃ ha khalatiṃ cakāra/ sa hoṣṇīṣaṃ parihṛtyopanipede/ sa evaiṣa saṃgrahītur uṣṇīṣaḥ/ taṃ hābhy eva jagrāha/ tāṃ hovāca kathettham akar iti/ sā hovāca - na vāṃ vyajñāsam, uṣṇīṣeṇa vai mā parihṛtyopanyapādīti/ sa hovācāntarāṃsayor vā asya pāṃsūn adhivapsyāmi, tathā vijānītād iti/ tasya hāntarāṃsayoḥ pāṃsūn adhyuvāpa/ ta evaite saṃgrahītur antarāṃsayoḥ pāṃsavaḥ/ tān ha prāvṛtyopanipede/ taṃ hābhy eva jagrāha/ tāṃ hovāca kathettham akar iti/ sā hovāca - na vāṃ vyajñāsam/ prāvṛtya vai mopanyapādīti

taṃ ha babādhe - mallo 'sīti/ sa hovāca maghavan māmuyā bhūma/ tebhyo vai nas tvaṃ tad dehi, yena vayaṃ jīvāma/ tvad vai vayaṃ jātā sma iti/ sa vā etān antarāṃsayoḥ pāṃsūn pradhvaṃsayasveti/ tān ha pradhvaṃsayāṃcakre/ te haiva rajasaś ca rajīyāṃsaś ca nāma mahāñ janapada uttasthau/ teṣāṃ ha rājāsa/ tasya hopagus sauśravasaḥ purohita āsa/ sa hovāca - mā kaścana yaṣṭa/ yo ma īśāyāṃ yajate, jyeyas saḥ/ na vai devā ahutasyādanti/ na parṇāhutiś ca na hotavyeti/ sa hendra upaguṃ sauśravasam etyovāca - yājayāni tveti/ sa hovāca - na vā iha yajante/ yo vā iha yajeta, jinīyur vai tam iti/ taṃ ha lokaṃ lokaṃ darśayāṃcakāremam imaṃ vai lokam iṣṭvā jayatīti/ sa hekṣāṃcakre - 'pi tyaṃ jinantu/ hanta yajā iti/ taṃ hovāca yājaya meti/ taṃ ha yājayāṃcakāra/ svayam eva sadohavirdhāne uttasthatuḥ/ ulūkhale somam abhiṣuṣāva/ sa hovācārād eva kutsād ihāgahīti/ sa ha kutsam evopeyāya/ taṃ hovāca - kam ayaja iti/ upagum iti/ etam upaguṃ jinīteti

taṃ ha jigyuḥ/ taṃ ha dvitīyaṃ taṃ ha tṛtīyam etyovāca - yājayāni tveti/ sa hovāca - na vā iha yajante/ yo vā iha yajeta, jinīyur vai tam/ dvir vai syo 'yajata/ taṃ tyam ajinann eveti/ tam u ha lokaṃ lokam eva darśayāṃcakāremam imam u vāva lokam iṣṭvā jayatīti/ sa hekṣāṃcakre - 'pi tyaṃ jinantu, hanta yajā eveti/ taṃ hovāca - yājaya meti/ taṃ ha yājayāṃcakāra/ svayam eva sadohavirdhāne uttasthatur, ulūkhale somam abhiṣuṣāva/ sa hovāca - yathaiva tvā kutso na paśyet, tathetād iti/ sa ha kutsam evopeyāya/ taṃ hovāca - kam ayaja iti/ upagum iti/ tam u ha svayam evopotthāya saṃvṛścyodake pracakāra

tad u ha suśravā sthaurāyaṇaḥ pitānububudhe - kutso ha vai ma auravaḥ putraṃ saṃvṛścyodake prākārīd iti/ tam ādrutyābravīt - kva me putram akar iti/ eṣa udake prakīrṇaś śeta iti/ taṃ hānvabhyaveyāya/ tasya hendro rohito bhūtvā mukhāt somaṃ niṣpapau/ sa hekṣāṃcakre - 'yaṃ vāvendraḥ/ imam eva stavāni/ ayam eva ma imaṃ samairayiṣyatīti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainam astaud -
apād u śipriy andhasas sudakṣasya prahoṣiṇaḥ/
indor indro yavāśiraḥ//
iti/ tam abravīt kiṃkāmo mā stauṣīti/ imam eva me putraṃ samairayety abravīt/ tam e mathāyā ity udamathnāt/ taṃ samairayat/ tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma/ bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta/ vibhraṣṭam ivaitad ahar yat saptamam/ tad evaitena bhiṣajyanti/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ yad u suśravā sthaurāyaṇo 'paśyat tasmāt sauśravasam ity ākhyāyate

ṛṣayo vai satrād utthāyāyanta āyuñjānāḥ/ te hocur - eta kiṃ cid eva yakṣaṃ paśyāmeti/ te hocur - akūpāro vā ayaṃ kaśyapas samudre 'ntar mahad yakṣam/ eta taṃ paśyāmeti/ taṃ hānvabhyaveyuḥ/ tebhyo ha nāvir āsa/ te hocur - etendram eva stavāma sa vāvāsyeśe/ sa eva na imaṃ darśayiṣyatīti/ te 'trim abruvann - ṛṣe, tvaṃ stutād iti/ sa etam atris tṛcam apaśyat/ tenainam upāyan -
yad indra citra ma iha nāsti tvādātam adrivaḥ/
rādhas tan no vidadvasa ubhayāhasty ā bhara//
iti sa hekṣāṃcakre - mahad bata ma ṛṣayo yācanti/ ubhayāhasty ā bhareti vā āhur iti/
yat te dikṣu prarādhyaṃ mano asti śrutaṃ bṛhat/
tena dṛḍhā cid adriva ā vājaṃ darṣi sātaye//
iti/ sa hekṣāṃcakre - dṛḍhaṃ bata ma ṛṣayo yācanti/ na hājajñāv - akūpāraṃ didṛkṣanta iti/
yan manyase vareṇyam indra dyukṣaṃ tad ā bhara/
vidyāma tasya te vayam akūpārasya dāvane//
iti/ sa hājajñāv akūpāraṃ vai didṛkṣanta iti/ taṃ ha padodasyann uvācedam eva medam ṛṣayo mahad ivobhayāhasty ā bharety avocann iti/ tam apaśyan/ tā etāḥ kāmasanaya ṛcaḥ/ etaṃ vai te kāmam akāmayanta/ sa ebhyaḥ kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitābhir ṛgbhi stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate

tāsu vasiṣṭhasya vīṅkam atikrāntiḥ/ ati vā etarhy anuṣṭub anuṣṭubhaṃ krāmati/ saiṣānuṣṭup satī trayastriṃśadakṣarā saṃpadyate/ tenātikrāmati/ vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata - vīmān lokān aśnuvīya, vi prajayā paśubhir aśnuvīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tena vīvīty evemān lokān āśnuta, vi prajayā paśubhir aśnute, ya evaṃ veda/ tad u stobhānutunnaṃ bhavati/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ paśavaś chandomāḥ/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya vīṃkam ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

śiśuṃ jajñānaṃ haryataṃ mṛjantīti harivatīr bhavanti/ harivatī vai paramā vācas tanūḥ/ vācaṃ chandomais samicchanti/ āpteva vā etarhi vāg bhavati chandomeṣu/ tām evaitat saṃvindanti/ śumbhanti vipraṃ maruto gaṇeneti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai triṣṭubho rūpam/ traiṣṭubham etad ahaḥ/ atho kṣatraṃ vai triṣṭub, viśo marutaḥ/ tad yat triṣṭubho marutvatīr bhavanti, kṣatrāyaiva tad viśam anuvartmānaṃ kurvanti/ tasmāt kṣatrasya viḍ anuvartmā kavir gīrbhiḥ kāvyena kavis san somaḥ pavitram aty eti rebhann ity atiṃhāyan/ ṛṣimanā ya ṛṣikṛt svarṣās sahasranīthaḥ padavīḥ kavīnām iti sahasrarūpaṃ chandomānām upagacchanti/ paśavo vai chandomāḥ/ tṛtīyaṃ dhāma mahiṣas siṣāsann iti tṛtīyo hy eṣa triyahaḥ kriyate yac chandomāḥ/ somo virājam anu rājati ṣṭub iti traiṣṭubhaṃ rūpam upagacchanti/ traiṣṭubhaṃ hy etad ahaḥ/ atho pūrvo vaiṣa saho rājyam/ tam evaitac chandomā anu rājanti/ camūṣac chyenaś śakuno vibhṛtvā govindur drapsa āyudhāni bibhrad iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnāma evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ/ apām ūrmiṃ sacamānas samudram iti samudravatīr bhavanti, chandomānāṃ rūpam/ samudro vai chandomāḥ/ turīyaṃ dhāma mahiṣo vivaktīti turīyaṃ hy etad ahar ahnāṃ kriyate yac chandomāḥ

tā etā bhavanti triṣṭubhas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ ete somā abhipriyam ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ indrasya kāmam akṣarann iti yad aindraṃ tat triṣṭubho rūpam/ kṣatraṃ hi triṣṭup/ vardhanto asya vīryam iti vṛddhaṃ hy etad ahar yac catuścatvāriṃśam/ sūktam anurūpo bhavati - paśavo vai sūktaṃ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ atho bhūmā vai paśavo, bhūmā sūktam/ paśūnām evaitat paśūn anurūpān kurvanti/ nātra pratyakṣānurūpaṃ kurvanti/ tasmāt paśavo nānārūpān janayanty - uta śvetā kṛṣṇaṃ janayaty, uta kṛṣṇā śvetam, uta rohiṇī kalmāṣam, uta kalmāṣī rohitam/ navarcaṃ bhavati/ nava vai puruṣe prāṇāḥ/ prāṇair evaitat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ/ dvitīyaṃ navarcaṃ bhavati, tṛtīyaṃ navarcaṃ bhavati/ abhipūrvam evaitat prāṇais samṛdhyamānā yanti/ pañcarcaṃ bhavati - pañcapadā vai paṃktiḥ/ pāṃktāḥ paśavaḥ/ paśavaśchandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ tad āhu ṛtumān pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, 'nṛtavaś chandomāḥ/ anṛtāv iva ete pratiṣṭhitā yac chandomā iti/ tad yad etāni pañcarca(ṣ) ṣaḍ ṛcāni bhavanti tenaivartumantaś chandomāḥ kriyante/ paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai/ catuścatvāriṃśa stomo bhavati/ catuścatvāriṃśadakṣarā vai triṣṭup/ indriyaṃ vīryaṃ triṣṭup/ indriya evaitad vīrye pratitiṣṭhanto yanti

agniṃ vo devam agnibhis sajoṣā ity āgneyam ājyaṃ bhavati ऱāthantaram/ rāthantaraṃ hy etad ahaḥ/
yajiṣṭhaṃ dūtam adhvare kṛṇudhvam/
yo martyeṣu nidhruvir ṛtāvā tapurmūrdhā ghṛtānnaḥ pāvakaḥ//
iti / etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtam/ priyeṇaivainaṃ taṃ dhāmnā samṛddhayanti/ prothad aśvo na yavase 'viṣyann ity aśvavad bhavati bhrātṛvyasyaivāvanuttyai/ yadā mahas saṃvaraṇād vy asthād iti mahad dhy etad ahar yac catuścatvāriṃśam/ ād asya vāto anu vāti śocir adha sma te vrajanaṃ kṛṇam astīti/ yadā vā agniṃ vāta upavājayaty atha sa mahad dīpyate/ tad etad dīptir eva brahmavarcasasya rūpam/ ud yasya te navajātasya vṛṣṇa iti traiṣṭubhaṃ rūpam upagacchanti/ traiṣṭubhaṃ hy etad ahaḥ/
agne caranty ajarā idhānāḥ/
acchā dyām aruṣo dhūma eṣi saṃ dūto agna īyase hi devān//
iti svargasya lokasya samaṣṭyai

yad adya sūra udita iti maitrāvaruṇaṃ bhavati/ yad iti rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/
anāgā mitro aryamā/
suvāti savitā bhagaḥ//
suprāvīr astu sa kṣayaḥ pra nu yāman sudānavaḥ/
yo no aṃho 'tipiprati//
ity atihāyan/
uta svarājo aditir adabdhasya vratasya ye/
maho rājāna īśate//
iti mahad dhy etad ahar yac catuścatvāriṃśam/ tam indraṃ vājayāmasīty aindraṃ bhavati/ mahe vṛtrāya hantava iti ghnadvat/ etad vai yajamānasya svaṃ stotraṃ yad brahmaṇaḥ/ sva eva tad āyatane yajamānasya sarvaṃ pāpmānaṃ ghnanti/ sa vṛṣā vṛṣabho bhuvad iti vṛṣaṇvad bhavati/ vṛṣaṇvad vai triṣṭubho rūpam/ traiṣṭubham etad ahaḥ/ indras sa dāmane kṛta ojiṣṭhas sa bale hita iti/ etena vai tṛtīyena tryaheṇa devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ sa eṣām asaṃgṛhīto vīvāhvalat/ tasminn indras sa dāmane kṛta ojiṣṭhas sa bale hita ity eva balam adadhuḥ/ girā vajro na saṃbhṛta ity evainaṃ samabharan/ sabalo anapacyuta ity evainaṃ sabalam akurvan/ taṃ saṃskṛtya tena svargaṃ lokam āyan/ tad yad etad ājyaṃ bhavati svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ yat prathamasyāhna aindrāgnaṃ tad aindrāgnaṃ rāthantaram/ rāthantaraṃ hy etad ahaḥ/ samainy ājyāni bhavanti/ nānāgrāmāv iva ha vā etau yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahaś chandomāś ca/ sa yathā nānāgrāmo mitrāṇi vyatiṣajyābhaya āsīyātāṃ tādṛk tad yat samainy ājyāni bhavanti/ nānāgrāmāv iva ha vā etau yat pṛṣṭhyasya ṣaḍahaś chandomāś ca/ sa yathā nānāgrāmo mitrāṇi vyatiṣajyābhaya āsīyātāṃ tādṛk tad yat samainy ājyāni bhavanti/ asamaini haika kurvanti/ tasmāt samainy eva kāryāṇi/ catuścatvāriṃśa stomo bhavati/ catuścatvāriṃśadakṣarā vai triṣṭup/ indriyaṃ vīryaṃ triṣṭup/ indriya evaitad vīrye pratitiṣṭhanto yanti

adhvaryo adribhis sutam iti triṣṭubho rūpeṇa prayanti/ traiṣṭubham etad ahaḥ/
somaṃ pavitra ā naya/
punāhīndrāya pātave//
tava tya indo andhasā
ity andhasvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/
devā madhor vy āśata/
pavamānasya marutaḥ//
iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ divaḥ pīyūṣam uttamam ity uttamo hy eṣa tryahaḥ kriyate yac chandomāḥ/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athāñjaḥ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ devā vā akāmayantāñjasā svargaṃ lokam ārohemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te 'ñjasā svargaṃ lokam ārohan/ tad evāñjaso 'ñjastvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ añjasaivaitena svargaṃ lokam ārohati ya evaṃ veda/ tad v evācakṣate vairūpam iti/ paśavo vai virūpāḥ/ paśavo vairūpam/ paśuṣv evaitat paśūn anusaṃdadhāti/ virūpa āṃgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u virūpa āṅgiraso 'paśyat tasmād vairūpam ity ākhyāyate

atha dhurāṃ sāma dravadiḻaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ chandāṃsi vai dhuraḥ/ yātayāmāna ivaite yac chandomāḥ/ tad yad atra dhurāṃ sāma kriyate tenaiva chandomā dhūrvantaś chandasvanto 'yātayāmānaḥ kriyante/ atho prāṇā vai dhuraḥ/ paśavo dhuraḥ/ prāṇeṣv eva tat paśuṣu pratitiṣṭhati/ atheḻataṃ triṇidhanaṃ savanānāṃ klṛptyai/ etad dha vai samṛddhaṃ yad gāyatraṃ triṇidhanam/ iḻan kāvya svargakāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa imam eva lokaṃ prathamena nidhanenābhyārohad, antarikṣaṃ dvitīyena, amuṃ tṛtīyena/ tān imāṃs trīn lokān abhyārohat/ tato vai sa svarge loke pratyatiṣṭhat/ tad etat svargyaṃ pratiṣṭhā sāma/ gacchati svargaṃ lokaṃ, prati svarge loke tiṣṭhati ya evaṃ veda/ yad v iḻan kāvyo 'paśt tasmād aiḻatam ity ākhyāyate/ atha saumitraṃ, bhrātṛvyahā sendraṃ sāma/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam āsyendro havaṃ gacchati ya evaṃ veda/ atha sauparṇam uktabrāhmaṇam/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ, paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai

athāśu/ devā vā akāmayantāśu svargaṃ lokam iyāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai ta āśu svargaṃ lokam āyan/ tad evāśor āśutvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ āśv evaitena svargaṃ lokam eti ya evaṃ veda/ tad v evācakṣata āśu bhārgavam iti/ devāsurā aspardhanta/ te devā bhṛgum upādhāvan - jayāmāsurān iti/ sa etad bhṛgus sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai devā asurān ajayan/ te 'bruvann āśu vāvedaṃ bhṛgor abhūd iti/ tad v evāśor āśutvam/ tad u bhrātṛvyahā kāmasani/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyam/ yatkāma enena stuta, sam asmai sa kāma ṛdhyate

atha mārgīyavaṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ mṛgayur vai devo 'kāmayatobhayeṣāṃ paśūnām aiśvaryam ādhipatyaṃ gaccheyaṃ ye ca grāmyā ye cāraṇyā iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa ubhayeṣāṃ paśūnām aiśvaryam ādhipatyam agacchad ye ca grāmyā ye cāraṇyāḥ/ tato ha sma vai tasmai mṛgo mṛgam ānayati/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ubhayeṣāṃ paśūnām aiśvaryam ādhipatyaṃ gacchati ye ca grāmyā ye cāraṇyā ya evaṃ veda/ eṣa ha vāva sa devo mṛgayuḥ/ na hāsyaiṣa paśūn abhimanyate ya evaṃ veda/ yad u mṛgayur devo 'paśyat tasmān mārgīyavam ity ākhyāyate

abhi somāsa āyava ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/
pavante madyaṃ madam/
samudrasyādhi viṣṭape manīṣiṇo matsarāso madacyutaḥ//
iti samudravatīr bhavanti, chandomānāṃ rūpam/ samudro vai chandomāḥ/
tarat samudraṃ pavamāna ūrmiṇā rājā deva ṛtaṃ bṛhat/
arṣā mitrasya varuṇasya dharmaṇā pra hinvāna ṛtaṃ bṛhat//
nṛbhir yemāṇo hariyato vicakṣaṇo rājā devas samudriyaḥ//
iti caturṛcaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ tāsu dvihiṃkāraṃ vāmadevyam/ paśavo vai simāḥ/ paśavo revatayaḥ/ paśavo dvihiṃkāraṃ vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā asaṃjānānā apākrāman/ so 'kāmayatābhi mā paśavas saṃjānīran/ na mad apakrāmeyaru iti / sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai taṃ paśavo 'bhisamajānata/ tato 'smād anapakrāmiṇo 'bhavan/ tad dvihiṃkāraṃ bhavati/ hum iti vai paśavas saṃjānate, hum iti mātā putram abhyeti, hum iti putro mātaram/ tad etat saṃjñānaṃ paśūnāṃ sāma/ abhy enaṃ paśavas saṃjānate, nāsmāt paśavo 'pakrāmanti ya evaṃ veda/ tad aiḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā, paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai

atha gāyatrapārśvam/ ime vai lokā gāyatrapārśvam/ eṣv eva tal lokeṣu pratitiṣṭhanti/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān gāyatram eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā gāyatraṃ vāva no 'sya sāmnaḥ pakṣāv abhūtām iti/ tad eva gāyatrapakṣasya gāyatrapakṣatvam/ gāyatrapakṣaṃ ha vai nāmaitat/ tad gāyatrapārśvam ity ākhyāyate/ tad dhiṃkāravad bhavaty annādyasya prattyai/ hiṃkāravadbhir vai prajāpatiḥ prajābhyo 'nnādyaṃ prāyacchat/ prāsmā annādyaṃ dīyate ya evaṃ veda

atha pauruhanmanam abhyārambho yajñasya pratyapasāraḥ/ abhy eva navamam ahar ārabhate prati saptamam apadhāvati/ abhyārambhair vai devā asurān yajñād antarāyan/ puruhanmā vaikhānasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u puruhanmā vaikhānaso 'paśyat tasmāt pauruhanmanam ity ākhyāyate/ devāsurā aspardhanta/ te devā akāmayanta pūrva evāsurān hanyāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenāsurān pūrve 'ghnan/ tad yat pūrve 'ghnan tad v eva pauruhanmanasya pauruhanmanatvam/ pūrva eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda

atha dvaigataṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ devā vai sarvaṃ yajñaṃ saṃgṛhyordhvā svargaṃ lokam udakrāman/ te manuṣyā yajñaṃ na prajānan/ tad vyacchidyata/ te devamanuṣyā aśanāyann, itaḥpradānād dhi devā jīvantty, amutaḥpradānān manuṣyāḥ/ neta ūrdhvā āhutayo 'gacchan, nāmuto 'rvācī vṛṣṭiḥ prādīyata/ te devā ayāsyam abruvan - manuṣyā vai yajñaṃ na prajānanti/ tad vyacchedi/ tebhyaḥ parehi yajñaṃ vidhehīti/ so 'yāsya etyaitenaiva sāmnā manuṣyebhyo yajñaṃ vyadadhāt/ so 'yaṃ manuṣyeṣu yajño vihitaḥ/ sa manuṣyeṣūṣitvā svargaṃ loka punar na prājānāt/ so 'kāmayata pra svargaṃ lokaṃ jānīyām iti/ sa etenaiva sāmnā stutvā svargaṃ lokaṃ punaḥ prājānāt/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ loka ya evaṃ veda/ atho hāsyaiteneva sāmnā yajño vihito bhavati/ sa yad ayāsyo 'muṣmāl lokād imaṃ lokam āgacchad, asmāl lokād amuṃ lokam agacchat, sa imau lokau dvir anusamacarat, tad dvaigatasya dvaigatatvam/ ayāsyo ha vāva dvigat

atha hārāyaṇam/ devāsurā aspardhanta/ te devā akāmayanta - haro 'surāṇāṃ haremeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tenāsurāṇāṃ haro 'haran/ tad yad dharo 'haraṃs tad dhārāyaṇasya hārāyaṇatvam/ harati haro dviṣato bhrātṛvyasya ya evaṃ veda/ hārāyaṇa āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/
śagdhy ū ṣu śacīpata indr viśvābhir ūtibhiḥ/
bhagaṃ na hi tvā yaśasaṃ vasuvidam anu śūra carāmasi//
pauro aśvasya purukṛd gavām asy utso deva hiraṇyayaḥ/
ity eva gavyāṃś cāśvyāṃś ca paśūn avārunddha/ tair u paśubhir iṣṭvā svargam eva lokam agacchat/ tad etat paśavyaṃ svargyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u hārāyaṇa āṅgiraso 'paśyat tasmād dhārāyaṇam ity ākhyāyate

athāchidraṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ prajāpatir vā akāmayatāchidraḥ prajayā paśubhi syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'chidraḥ prajayā paśubhir abhavat/ tad evāchidrasyāchidratvam/ achidra eva prajayā paśubhir bhavati ya evaṃ veda/ devā vā āptāṃ vācam achidreṇaivaibhyo lokebhyas samadalumpan/ āpteva vā etarhi vāg bhavati chandomeṣu/ tām achidreṇaiva saṃlumpanti/ yo vai chidreṇa saṃcinoti na tad utpūryate/ atha yo 'chidreṇa saṃcinoti tad utpūryate/ jyāyo 'bhyārambhaṃ bhavaty, ati navamam ahar jihīte, daśamam ahar abhyārabhate, prati saptamam apadhāvati/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ so 'kāmayata na mat paśavo 'pakrāmeyur, abhi mā varterann iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainān paryāsyat/ tān śraiṣṭhyenopāgṛhṇāt/ te 'sminn aramanta/ ramante 'smin paśavaḥ paśumān bhavati ya evaṃ veda

atha bārhaduktham/ bṛhaduktha āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u bṛhaduktha āṅgirasī 'paśyat tasmād bārhaduktham ity ākhyāyate/ dhartā divaḥ pavate kṛtviyo rasa ity ahno dhṛtyai / dakṣo devānām anumādyā nṛbhir iti chandāṃsy evaitad dakṣayanty ahno vīryavattvāya/ tāsūdavat tripraroham/ tṛtīyo hy eṣa prarohaḥ kriyate, yad eṣa tṛtīyas triyaha, svargasya lokasya samaṣṭyai/ tad dh evācakṣate viśālam iti/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tad enān viśālam eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat/ te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - viśālaṃ vāva no bhūtvedaṃ sāma svargaṃ lokam avākṣīd iti/ tad eva viśālasya viśālatvam/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tad yathā ha vai bradhnasya viṣṭapāny evam etāni viśālasya viṣṭapāni svargasyaiva lokasya samaṣṭyai/ pra svargaṃ lokam āpnoti ya evaṃ veda/ atha rathantaram/ brahma vai rathantaram/ brahmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti/ tat traiṣṭubhe 'han bhavati/ puṃso vā etad rūpaṃ yat triṣṭup, striyai rathantaram/ tad yad atra rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, tenaivaitad ahar mithunaṃ kriyate/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ yad indra prāg apāg udag itīndram evaitat sarvābhyo digbhyo hvayanti/ āpteṣv ahassu yady asyāṃ diśy asi yady asyāṃ yady asyām iti

tāsu vāśaṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ te devā akāmayanta vaśam asurāṇāṃ vṛñjīmahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ te vāśa ity eva vaśam asurāṇām avṛñjata/ tad eva vāśasya vāśatvam/ vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasya vaśa ya evaṃ veda/ ka īṃ veda sute saceti satobṛhatīr ākramante 'napabhraṃśāya/ tāsu naipātitham/ kāṇvāyanānāṃ satram āsīnānāṃ paśava upādasyan/ te 'kāmayantāva paśūn rundhīmahīti/ sa etan nepātithiḥ kāṇvas sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai te paśūn avārundhata/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u nepātithiḥ kāṇvo 'paśyat tasmān naipātitham ity ākhyāyate/ ubhayaṃ śṛṇavac ca na ity ubhe evaitena rūpe samārabhate yac ca pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya yad u ca chandomānām/ tasmād u haitasyāṃ dvayos saṃyajamānayor brahmasāma kuryāt

tāsu vaiyaśvam/ vyaśvaṃ vai sākamaśvaṃ garbhe santaṃ gayaḥ pitṛvyaḥ paryapaśyad - ṛṣir janiṣyata iti/ taṃ jātaṃ parāstāv 'bravīj - jātakṣeṇo 'janīti/ taṃ chāyā nājahāt/ svāv asmā aṅguṣṭho prāsnutām/ tad asmā ācakṣata yaṃ vai kumāraṃ parāstāv 'bravīr, ayaṃ vai sa jīvatīti/ taṃ musalam ādāyābhyaid dhaniṣyan/ so 'kāmayatod ita iyāṃ, gātuṃ nāthaṃ vindeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tad abhyagāyata/ tad asya musalaṃ pratyak patitvā śiro 'chinat/ tad etad bhrātṛvyahā gātuvin nāthavit sāma/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ , vindate gātuṃ nāthaṃ ya evaṃ veda/ yad u vyaśvo 'paśyat, tasmād vaiyaśvam ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti

pavasva deva āyuṣam iti triṣṭubho rūpeṇa prayanti/ traiṣṭubham etad ahaḥ/
indraṃ gacchatu te madaḥ/
vāyum ā roha dharmaṇā//
iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty, aivainad etena pyāyayanti/
pavamāna ni tośase rayiṃ soma śravāyyam/
indro samudram ā viśa//
iti samudvatīr bhavanti chandomānāṃ rūpam/ samudo vai chandomāḥ/ apaghnan pavase mṛdha iti mṛdha evaitena pāpmānam apaghnate/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha mādilaṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ devā vā akāmayanta madvān nas soma syāt somamadasya mādyemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai teṣāṃ madvān somo 'bhavat somamadasyāmādyan/ tad eva mādilasya mādilatvam/ tad raso vai madaḥ/ rasena ha vāva te tan meduḥ/ madvān asya somo rasavān bhavati ya evaṃ veda/ atho haiṣām avāruddhā iva chandomā syur yad etad atra kuryuḥ/ dhītā ivaite yac chandomās tṛtīyasavanāyatanāḥ/ dhītam iva vai tṛtīyasavanam/ tad yad atra mādilaṃ bhavati rasam evaitac chandomeṣu dadhty aivainān etena pyāyayanti

atha surūpaṃ rūpasyaiva samṛddhyai/ āṅgiraso vai tapas tepānās te rūpeṇa varcasā vyārdhyanta/ te 'kāmayanta saṃ rūpeṇa varcasardhyemahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te saṃ rūpeṇa varcasārdhyanta/ te 'bruvan surūpā vā abhūmeti/ tad eva surūpasya surūpatvam/ saṃ rūpeṇa varcasardhyate ya evaṃ veda/ surūpa āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u surūpa āṅgiraso 'paśyat tasmāt surūpam ity ākhyāyate/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ teṣāṃ sṛṣṭānāṃ rūpāṇi na prājñāyanta/ sa etāni surūpāṇi sāmāny apaśyat/ tair eṣāṃ rūpāṇy adadhāt/ tat surūpāṇāṃ surūpatvam/ rūpaṇvataḥ paśūn avarunddhe ya evaṃ veda/ arkasāmāno vai chandomās surūparūpāḥ/ sāmanvadbhī rūpaṇvadbhiś chandomai stute ya evaṃ veda/ tat punarnitunnaṃ chando bhavati/ yatra yatra vai devā chandasāṃ rasam anvavindaṃs tat punarnitunnam akurvaṃs, tat punar abhyāghnan/ dhītā ivaite yac chandomās tṛtīyasavanāyatanāḥ/ dhītam iva vai tṛtīyasavanam/ tad yat punarnitunnaṃ chando bhavati rasam evaitac chandomeṣu dadhati/ rasasyaivaiṣānuvittiḥ

atha kākṣīvatam/ kakṣīvān vā akāmayata - bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeya, śriyaṃ rājyaṃ gaccheyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyata śriyaṃ rājyam agacchat/ te ha vai sahasraṃ kākṣīvatā āsuḥ/ tair ha vai sa putrai śriyaṃ rājyaṃ jagāma/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ tad u stobhānutunnaṃ bhavati/ anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ paśavaś chandomāḥ/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u kakṣīvān apaśyat tasmāt kākṣīvatam ity ākhyāyate

atha pramaṃhiṣṭhīyam/ ṛṣīṇāṃ vai satram āsīnānāṃ paśava upādasyan/ te 'kāmayantāva paśūn rundhīmahīti/ te hocur - etāgnim eva paśūn yācāma/ sa vāva paśūnām īśe/ sa eva naḥ paśūn pradāsyatīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenainam astuvan -
pra maṃhiṣṭhāya gāyata ṛtāvne bṛhate śukraśociṣe/
upastutāso agnaye//
iti/ tān abravīt - kiṃkāmā stheti/ paśukāmā ity abruvan/ tebhya etenaiva sāmnā paśūn prāyacchat/ te 'bruvan - pramaṃhiṣṭho vai no 'bhūd iti/ tad eva pramaṃhiṣṭhīyasya pramaṃhiṣṭhīyatvam/ tad etat paśavyaṃ sāma/ pramaṃhiṣṭho hāsmā eṣa bhavaty, ava paśūn runddhe, bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ tat punarnitunnaṃ chando bhavati/ yatra yatra vai devā chandasāṃ rasam anvavindaṃs tat punarnitunnam akurvaṃs tat punar abhyāghnan/ dhītā ivaite yac chandomās tṛtīyasavanāyatanāḥ/ dhītam iva vai tṛtīyasavanam/ tad yat punarnitunnaṃ chando bhavati rasam evaitac chandomeṣu dadhati/ rasasyaivaiṣām anuvittiḥ

atha svāśirām arko - 'nnaṃ vā arko - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ svāśiro vai nāmāpsarasa imā evauṣadhayaḥ/ tā akāmayanta - bahvī syāma, prajāyemahi, vīmaṃ lokam āpnuyāmeti/ tā etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai tā bahvīya āsan, prājāyanta, vīmaṃ lokam āpnuvan/ so 'yaṃ sarvo loka oṣadhībhis saṃchanno 'pi girayaḥ/ tad etat prajananaṃ sāma/ bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate, vīmaṃ lokam āpnoti ya evaṃ veda/ yad u svāśiro 'psaraso 'paśyaṃs tasmāt svāśirām arka itya ākhyāyate/ abhi dyumnaṃ bṛhad yaśa ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ jinvan gaviṣṭaye dhiya iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ

tāsv aiṣiraṃ vāyor ārṣyam/ vāyur vā iṣiraḥ/ yad vai satriṇāṃ satre vinaśyate tad ebhyo vāyur apirohayati/ prāṇo vai vāyuḥ/ prāṇa evaibhyas tat bhiṣajyati/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvata/ prāṇā śiśur mahīnām iti paśurūpam evaitad upagacchanti/ paśūnāṃ vai śiśur bhavati/ tāsu traitam uktabrāhamaṇam/ abhī no vājasātamam ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/
rayim arṣa śataspṛham/
indro sahasrabharṇasaṃ tuvidyumnaṃ vibhāsaham//
iti/ yad vai śatavat sahasravat tac chandomānāṃ rūpam/ paśavo vai chandomāḥ/ pari sya svāno akṣarad indur avye madacyuta iti madvatīr bhavanti/ abhipūrvam evaitat tṛtīyasavane rasaṃ madaṃ dadhati/
vayaṃ te asya rādhaso vasor vaso puruspṛhaḥ/
ni nediṣṭhatamā iṣa syāma sumne te adhrigo//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ/ tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam

atha śuddhāśuddhīyam/ indro vā asurān hatvāpūta ivāmedhyo 'manyata/ so 'kāmayata śuddham eva māsantaṃ śuddhena sāmnā stuyur iti/ sa ṛṣīn abravīt - stuta meti/ ta etad ṛṣayas sāmāpaśyan/ tenainam astuvan/
eto nv indraṃ stavāma śuddhaṃ śuddhena sāmnā/
śuddhair ukthair vāvṛdhvāṃsaṃ śuddhar(?) āśīrvān mamattu//
iti/ tato vā indraś śuddhaḥ pūto medhyo 'bhavat/ tad etat pavitraṃ sāma/ śuddhaḥ pūto medhyo bhavati ya evaṃ veda/ athaudalam/ udalo vai daivarāto 'kāmayatāgro mukhyo brahmavarcasī syām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'gryo mukhyo brahmavarcasy abhavat/ agriyā mukhyā brahmavarcasino 'sāmeti satram āsate/ agriyā eva mukhyā brahmavarcasino bhavanti/ tat svāram anuṣṭubhi kriyate, rūpasamṛddhatāyai/ gāyatrayoni sad anuṣṭubhi kriyate/ dvandvaṃ vai bhūtvā paśavo vīryāṇy udyacchanti/ paśavaś chandomāḥ/ tasmāc chandomeṣu kriyate/ yad udalo daivarāto 'paśyat tasmād audalam ity ākhyāyate

atha pāñcavājam/ etena vai pañcavājāḥ kautsa ubhe andhasī vyapipīta yac ca daivyaṃ yac ca mānuṣam/ te evaitena vipipīte/ pañcavājā vai kautso 'kāmayatobhe andhasī vipipīya yac ca daivyaṃ yac ca mānuṣam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai te sa ubhe andhasī vyapipīta yac ca daivyaṃ yac ca mānuṣam/ tato ha sma vai sa surādṛtim upādhāya somārthaṃ dhārayati/ tad etad annādyasyāvaruddhis sāma/ ubhe andhasī vivipīte yac ca daivyaṃ yac ca mānuṣaṃ ya evaṃ veda/ yad u pañcavājāḥ kautso 'paśyat tasmāt pāñcavājam ity ākhyāyate/ atha krauñcam/ kruṃṅ āṅgirasa īṣyam ivāhar avindat/ īṣyā ivaite yac chandomāḥ/ tasmāc chandomeṣu kriyate/ tan madhye svāraṃ bhavati/ prāṇo vai svaraḥ/ abhiṣajyā ivaite yac chandomāḥ/ dve dve ahanī samastāḥ/ tad yan madhye svāraṃ bhavati prāṇam evaitac chandomeṣu dadhati bhiṣajyanty evainān etena

atha rayiṣṭhaṃ madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ samudraṃ vā etenārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti/ tad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ prajāpatiḥ paśūn asṛjata/ te 'smāt sṛṣṭā apākrāman/ so 'kāmayata na mat paśavo 'pakrāmayur, abhi mā varterann iti/ sa et sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai taṃ paśavo 'bhyāvartanta/ tato 'smād anapakramiṇo 'bhavan/ so 'bravīd asthād vā iyaṃ mayi rayir iti/ tad eva rayiṣṭhasya rayiṣṭhatvam/ tad etat paśavya sāma/ tiṣṭhaty asmin rayir, abhy enaṃ paśava āvartante, nāsmāt paśavo 'pakrāmanti ya evaṃ veda/ tad adhyardheḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomā - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai/ athaitā dvipadā bhavanty uktabrāhmaṇāḥ/ tā etā bhavanti - pavasva soma mahān samudra iti/ mahad dhy etad ahar yac catuścatvāriṃśam/ pitā devānāṃ viśvābhi dhāmety abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ

tāsu dharma/ dharmaṇā vai devā dharmam ādāyāsurāṇāṃ vidharmaṇainān vidharmaṇaḥ kṛtvā parābhāvayan/ dharmaṇaiva dharmam ādāya dviṣato bhrātṛvyasya vidharmaṇainaṃ vidharmāṇaṃ kṛtvā parābhāvayati ya evaṃ veda/ tac chrīr vai dharmo, rājyaṃ vai dharmo, dharmeṇa vai rājā dharmo, dharma svānāṃ bhavaty, ainaṃ svā yanti, dharmaṇo dhārayati/ tad āhur navame 'hani kāryam/ ado vai kṣatraṃ yad bārhatam/ athedaṃ viḍ rāthantaram iti/ tad u vā āhur vidharmāṇo vai rājāno na vai te 'nyair manuṣyai svadharmāṇaḥ/ idam u vāva kṣatraṃ yac catuścatvāriṃśaṃ traiṣṭubham/ tasmān navama evāhan vidharma syād ihaitad iti/
hinvanti sūram usraya svasāro jāmayas patim/
mahām induṃ mahīyuvaḥ//
iti mahad dhy etad ahar yac catuścatvāriṃśam/ tāsu viśoviśīyam uktabrāhmaṇam/ tad aiḻaṃ bhavati - paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai

atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/
athauśanam/ uśanā vai kāvyo deveṣv amartyaṃ gandharvalokam aicchata/ sa etat sāmāpaśyat / tenāstuta/ tato vai sa deveṣv amartyaṃ gandharvalokam āśnutaitaṃ romaṇvantam/ te haite kāvyāḥ/ romaṇvaty aśnute deveṣv amartyaṃ gandharvalokam etena tuṣṭuvānaḥ/ agnir vai deveṣv avasat/ taṃ devā nāprīṇan/ so 'prīyamāṇa uśanasaṃ kāvyam āgacchat/ tam abravīd ṛṣe prīṇīhi mā, 'prīto vā asmīti/ tam akāmayata - prīṇīyām enam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainam aprīṇāt/
preṣṭhaṃ vo atithiṃ stuṣe mitram iva priyam/
agne rathaṃ na vedyam//
ity evainaṃ priyatamam atithim akuruta/ aprīta iva ha vā eṣa etarhi bhavati yajñam ūhivān/ tam etad atra prīṇanti/ sa prīto yad atra yajñasya pariśiṣṭam bhavati tad vahati/ yad ūśanā kāvyo 'paśyat tasmād auśanam ity ākhyāyate/
endra no gadhi priya satrājid agohya/
girir na viśvataḥ pṛthuḥ patir divaḥ//
abhi hi satya somapā
ity abhīti bhavati rathantarasya rūpam/ rāthantaram etad ahaḥ/ ubhe babhūtha rodasī itīme ha vāva rodasī/ ete evaitad abhivadati/ indrāsi sunvato vṛdhas patir diva iti vṛddhaṃ hy etad ahar yac catuścatvāriṃśam

tāsu sāṃvartaṃ padanidhanaṃ rāthantaram/ tasmād rāthantare 'han kriyate/ saṃvarta āṅgirasa svargakāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa patir divaḥ patir diva ity eva svargaṃ lokam ārohat/ yathāha pated evam etad yat patir diva iti/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u saṃvarta āṅgiraso 'paśyat tasmāt sāṃvartam ity ākhyāyate/ devāsurā aspardhanta/ te 'surā mahad abhivyāsata/ sa indro 'kāmayata sārdham evāsurān saṃvṛtya hanyām iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/
tvaṃ hi śaśvatīnām indra dhartā purām asi/
hantā dasyor manor vṛdhaḥ patir divaḥ//
ity evainān sārdhaṃ saṃvṛtyāhan/ tad v eva sāṃvartasya sāṃvartatvam/ sārdham eva saṃvṛtya dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda

atha maidhātitham/ medhātithigṛhapatayo vai vibhindukīyās satram āsata/ teṣāṃ dṛḍhacyud āgastir udgātāsīd gaurīvitiḥ prastotācyutacyut pratihartā vasukṣayo hotā sanaka-navakau kāvyāv adhvaryū/ paśukāmo medhātithir janikāmau sanaka- navakau, yatkāmā itare tatkāmāḥ/ nānākāmā ha sma vai purā satram āsate/ te ha sma nānaiva kāmān ṛddhvāptvottiṣṭhanti/ teṣāṃ ha smendro medhātither meṣasya rūpaṃ kṛtvā somaṃ vratayati/ taṃ ha sma bādhante medhātither no meṣas somaṃ vratayatīti/ sa u ha smaiṣāṃ svam eva rūpaṃ kṛtvā somaṃ vratayati/ tato ha vā idam arvācīnaṃ medhātither meṣa ity āhvayanti/ sa etan medhātithiḥ paśukāmas sāmāpaśyat/ tenāstu/ purāṃ bhindur yuvā kavir ity eva valam abhinat/ tvaṃ valasya gomato 'pāvar adrivo bilam ity etayā bilam apāvṛṇot

tataḥ paśavo 'sṛjyanta/ ye prathame 'sṛjyanta, ta ima etarhitanāḥ paśavaḥ/ tad u haiva hiraṇyaśṛṅgīr dvyūdhnīr anūdeyuḥ/ tad u haiva hiraṇyacaṇḍātakau vasāne 'psarasāv anūdeyatuḥ/ te gṛhapatir abhidadhyau/ sa hovāca mama vā ime, ye 'haṃ mama gārhapatya 'vārutsi/ gṛhapater vāva sarvarddhir iti/ neti hocatus sanaka - navakau, paśukāmas tvam āsiṣṭhāḥ/ te tavaite paśavaḥ/ janikāmāv āvam/ tayor āvayor ime jāye iti/ tad dhaiva saṃvadamāneṣv anyatarām abhipede/ sā ha pratijaghne/ saiṣā yasyā etat kabalikam iva/ atha hānyatarā visiṣmiye/ saiṣā hariṇikā/ tasmād ete paśūn sevate paśvājānehi/ atha hemā hiraṇyaśṛṅgīr dvyūdhnīr yata evodeyus tat punar abhyavadudruvur - anṛtaṃ gṛhapatir akṛt/ na vai vayaṃ tasya smo yo 'nṛtaṃ karotīti/ tā haitā apy adya krūrarṣabhā vibhinduke śārīr bhūtā vedayante/ kāṇvāyanau brahmaṇy aspardhetāṃ medhātithiś ca triśokaś ca/ tāv abrūtām - ehya, agniṃ samiddham atyayāveti/ tāv agniṃ samiddham atyaitām/ uparya upary eva triśoko 'tyaid, athetarasya pakṣmāṇy udauṣat/ tam abravīd - ajaiṣaṃ tveti/ nety abravīd, asurīputra eva tvam asi/ devatā eva tvayā saṃspṛṣṭaṃ nācīkamanteti/ tau vā - ehy apo 'tyayāvati/ tau ha rathasyāṃ viṣyaṇṇām atyaitām/ upary upary eva triśoko 'tyaid, athetarasya pavī atrāyetām/ tad evārdrapavi rathaspāyai/ tam abravīd - ajaiṣaṃ tveti/ nety abravīd, asurīputra eva tvam asi/ devatā eva tvayā saṃspṛṣṭaṃ nācīkamantati/ tau vā - ehi paśūn utsṛjāvahā iti

sa triśokas sadya evālomno karṇakān paśūn udasṛjata/ te 'trābhyātaptā nyamṛcya nyamahan/ saiṣo prābhavat/ tasmād āhur - gāvo preti/ tasmād v amāṃsāśī prāyu nāśnīyāt/ atha haike 'bhitapyamānānāḥ pratyañcaḥ prādravan/ te sindhuṃ prāviśan/ tal lavaṇam abhavat/ tasmād āhur - gāvo lavaṇam iti/ tasmād u yo lavaṇena paṇañ carati, gāva eva bhavanti/ atha medhātithis saṃvatsaram upaprāstṛṇīta paśukāmaḥ/ sa etasmād eva valād aśmābhidhānāt paśūn udasṛjata - tvaṃ valasya gomata iti/ tad etat paśūnām utsṛṣṭis sāma/ ava paśūn runddhe, bahupaśur bhavati ya pavaṃ veda/ yad u medhātithir apaśyat, tasmān maidhātitham ity ākhyāyate

tad v evācakṣate 'ṅgirasyānāṃ sāmeti/ aṅgirasyā ha vai nāmarṣīṇāṃ putrā āsuḥ/ te 'kāmayanta svargaṃ lokam aśnuvīmahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te svargaṃ lokam āśnuvata/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad v aṅgirasyā apaśyaṃs tasmād aṅgirasyānāṃ sāmety ākhyāyate/ tad v evācakṣate mārutam iti/ maruto vā akāmayantaujiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattamā devānāṃ syāma, jayema svargaṃ lokam iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai ta ojiṣṭhā baliṣṭhā bhūyiṣṭhā vīryavattamā devānām āsann, ajayan svargaṃ lokam/ ojiṣṭho baliṣṭho bhūyiṣṭho vīryavattama svānāṃ bhavati jayati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u maruto 'paśyan tasmān mārutam ity ākhyāyate

tad v evācakṣate vaiśvāmitram iti/ bharatā ha vai sindhor aparatāra āsur ikṣvākubhir udbāḍhāḥ/ teṣu ha viśvāmitrajamadagnī uṣatuḥ/ sa hendro bhayadam āsamātyaṃ harī yayāca/ tau hāsmai na dadau/ tayor hādattayor juhāvendrakrośa iti/ ammakas tasmiṃs tiṣṭhan - viśvāmitrajamadagnī, imā ikṣvākūṇāṃ gā vindadhvam iti/ tad dhemāv aparatāre santo śuśruvatuḥ/ tau hocatur bharatān - indro vai nāv ayaṃ hvayatīmā ikṣvākūṇāṃ gā vindadhvam iti/ et, gā vindāmahā iti/ tau vai na imaṃ gādhaṃ kurutam iti/ te vai yuṅdhvam iti/ te ha yuyujire/ te hābhyaveyuḥ/ tau hocatur - yā vaḥ palpūlanyas tā apāsyateti/ tā hāpāsuḥ/ atha ha rājanyabandhur yasmai palpūlany āsa, tāṃ hādho 'kṣaṃ babandha/ tāv akāmayetāṃ - gādho nāv ayaṃ syād iti/ sa etad viśvāmitras sāmāpaśyat/ tenāstuta/
purāṃ bhindur yuvā kavir amitaujā ajāyata/
indro viśvasya karmaṇo dhartā vajrī puruṣṭutaḥ//
tvaṃ valasya gomato 'pāvar adrivo bilam/
tvāṃ devā abibhyuṣas tujyamānāsa āviṣuḥ//
tavāhaṃ śūra rātibhiḥ praty āyaṃ sindhum āvadan/
ity etā āvadantau pratyaitām/ upātiṣṭhanta girvaṇo viduṣ ṭe tasya kārava iti haivāpa upatasthire/ tābhyāṃ ha gādha āsa/ te ha gādhenātiyayuḥ/ tad yasminn iyaṃ palpūlany āsa, tad dhaivāpo 'vacicchiduḥ/ anaśad vā iyam iti ta eva naṃśavaḥ/ yogo nodyata iti ta evāyogava iti/ idam evādya vasāmeti ta eva naṃśavaḥ/ yogo nodyata iti ta evāyogava iti/ idam evādya vasāmeti ta eva vasātayaḥ

tad u haiva kumārikāḥ krīḻantīr jahuḥ/ sa eva yauṣito girir abhavat/ atha havā imāni vanānīmāś ca nadyau 'paratāra āsa purā sindhor āsuḥ/ tau ha paścāt parītya prācīḥ prarurudhatuḥ/ tato yāny ukṣaśardhatāny āsaṃs, tānīmāni lavaṇāni/ atha ye tasthus, ta ete kṣudrā vanaspatayo 'bhavan/ atha ha vā imāni pīrustacchamaitad, atha yā nadīs tārayāṃcakrus, tā imā nadyo vivasatihottamās tārayāṃcakruḥ/ tāsu ha tāryamāṇāsu sindhor apriyam āsa/ sa hovāca -
nanu brahmeti śuśruma gāthinaṃ pitaraṃ tava/
kutas tvā sahasram āgamad viśvāmitra balaṃ tava//
iti/ sa hovāca
uta putro mamatāyai garbhe dīrghatamā vadan/
vipaścit tad abhyajāyata yajñasyāṃgāni kalpayan//
kathodanvaḥ paṇāyasi
iti/ tato vai te tān paśūn avindanta/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u viśvāmitro 'paśyat tasmād vaiśvāmitram ity ākhyāyate/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat prati - tiṣṭhanti

akrān samudraḥ parame vidharmann iti paramo vā aśvaḥ paśūnāṃ, paramas samudraḥ, paramaṃ navamam ahas, tasmād etā navame 'han kriyante/ janayan prajā bhuvanasya gopā iti janadvatīr bhavanti/ janadvad vai jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/ vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhat somo vāvṛdhe svāno adrir iti vṛṣaṇvatīr bṛhadvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ mahat tat somo mahiṣaś cakāreti mahad dhy etad ahar yad aṣṭācatvāriṃśam//
apāṃ yad garbho 'vṛṇīta devān/
adadhād indre pavamāna ojo 'janayat sūrye jyotir induḥ//
iti janadvatīr bhavanti/ prātassavanād evaitan navamam ahaḥ prajanayanti/
matsi vāyum iṣṭaye rādhase ca matsi mitrāvaruṇā pūyamānaḥ/
matsi śardho mārutaṃ matsi devān matsi dyāvāpṛthivī deva soma//
iti sarvadevatyaṃ bhavati/ vaiśvadevaṃ hy etad ahar jāgatam

tā etā bhavanti triṣṭubho jagadvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ/ yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda/ eṣa devo amartya iti sūktam anurūpo bhavati - paśavo vai sūktam/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ atho bhūmā vai paśavaḥ/ bhūmā sūktam/ paśūnām evaitat paśūn anurūpān kurvanti/ nātra pratyakṣānurūpān kurvanti/ tasmāt paśavo nānārūpān janayanty - uta śvetā/ kṛṣṇaṃ janayaty, uta kṛṣṇā śvetam, uta rohiṇī kanmāṣam, uta kanmāṣī rohitam/ tās samānaprabhṛtayo bhavanti nānodarkāḥ - eṣa devo amartya, eṣa devo vipā kṛta, eṣa devo vipanyubhir iti/ idaṃ vai prathamaṃ padam, idaṃ dvitīyaṃ, adas tṛtīyam/ tad āhuḥ preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ye dvādaśāhayājinaḥ/ antam iva hi gacchanti tad yad etās samānaprabhṛtayo bhavanti nānodarkāḥ/ asminn evaital loke pratitiṣṭhanti/ nānā - prabhṛtayas samānodarkāṣ ṣaṣṭhe 'han bhavanti/ amuṣminn u tābhir loke pratitiṣṭhanti

daśarcaṃ bhavati - daśākṣarā virāṭ/ annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhayai/ aṣṭarcaṃ bhavati/ aṣṭācatvāriṃśam evaivaitena stomam abhivadati/ atho aṣṭākṣarā vai gāyatry - aṣṭāśaphāḥ paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai/ indro vai vṛtram ahan/ taṃ vṛtraṃ jaghnivāṃsam ebhyo lokebhyas sarvāṇi bhūtāny anvavadann - eṣa vīra, eṣa vṛtrahati/ vīryam evāsmiṃs tad abhipūrvam adadhuḥ/ vīryam iva vā eṣa cakrivān bhavati vṛtram iva jaghnivān ya etad ahar āgacchati/ tad yad eṣa iti bhavati vīryam evāsmiṃs tad abhipūrvaṃ dadhati/ tad āhur ṛtumān pṛṣṭhayaṣ ṣaḍaho 'nṛtavaś chandomāḥ/ anṛtāv iva vā ete pratiṣṭhitā yac chandomā iti/ tad yad etāni pañcarca ṣaḍṛcāni bhavanti tenaivartumantaś chandomāḥ kriyante/ sa vānuttamaṣ ṣaḍṛco bhavati/ yadā vai pratyakṣaṃ bhavaty athaiṣa ity ācakṣate, yadā parokṣam atha sa iti/ parokṣam ivaite yanti ya etad ahar āgacchanti/ tasmāt sa vānuttamaṣ ṣaḍṛco bhavati yena prayanti/ tenodyanti/ aṣṭācatvāriṃśa stomo bhavati/ aṣṭācatvāriṃśadakṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ paśavaś chandomāḥ/ paśuṣv evaitaj jagatyāṃ pratitiṣṭhanto yanti

aganma mahā namasā yaviṣṭham iti gadvanty ājyāni bhavanti/ gacchantīva vā ete ya etad ahar āgacchanti/ yo dīdāya samiddha sve duroṇa iti dīdyanty evainam etena/ citrabhānuṃ rodasī antar ūrvī itīme ha vāva rodasī idam evāntarikṣaṃ marutaḥ/ svāhutaṃ viśvataḥ pratyañcam iti pratyaṅ hy eṣa triyahas tāyate/ sa mahnā viśvā duritāni sāhvān iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/
agni ṣṭave dama ā jātavedāḥ/
sa no rakṣiṣad duritād avadyād asmān gṛṇata uta no maghonaḥ//
ity āśiṣam evaitenāśāste/ tvaṃ varuṇa uta mitro agna ity āgnāvāruṇī bhavati, duriṣṭasyaivāveṣṭayai/ yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tasya ha vā eṣā veṣṭayai/ tvāṃ vardhanti matibhir vasiṣṭhā iti vṛddhaṃ hy etad ahaḥ/ tve vasu suṣaṇanāni santu yūyaṃ pāta svastibhis sadā na ity āśiṣam evaitenāśāste

pra mitrayor varuṇayor iti maitrāvaruṇaṃ bhavati/
stomo na etu śūṣyaḥ/
namasvān tuvijātayoḥ//
iti janadvat/ navamam evaitenāhaḥ prajanayanti/ yā dhārayanta devā iti dhṛtyai/ antam iva hy etarhi gacchanti, chāndomebhyo net parāñco 'tipadyāmahā iti/
sudakṣā dakṣapitarā/
asuryāya pramahasā//
tā naḥ stipā tanūpā varuṇā jaritṝṇām/
mitra sādhayataṃ dhiyaḥ//
iti siddhyā eva/ mahaṃ indro ya ojasety aindraṃ bhavati/ mahad dhy etad ahar yad aṣṭācatvāriṃśam/
parjanyo vṛṣṭimaṃ iva/
stomair vatsasya vāvṛdhe//
iti vṛddhaṃ hy etad ahaḥ/ kaṇvā indraṃ yad akrata stomair yajñasya sādhanam iti siddhyā eva/ prajām ṛtasya piprata iti janadvat/ navamād evaitad ahno daśamam ahaḥ prajanayanti/ navamād vā etad ahnaḥ prajātaṃ yad daśamam ahaḥ/ yad dvitīyasyāhna aindrāgnaṃ tad aindrāgnaṃ bārhatam/ bārhataṃ hy etad ahaḥ/ samayīny ājyāni bhavanti/ nānāgrāmāv iva ha vā etau yat pṛṣṭhayaś ca ṣaḍahaś chandomāś ca/ sa yathā nānāgrāmau mitrāṇi vyatiṣajyābhaya āsīyātāṃ tādṛk tad yat samayīny ājyāni bhavanti/ asamayīni haike kurvanti/ tasmāt samayīny eva kāryāṇi/ aṣṭācatvāriṃśa stomo bhavati/ aṣṭācatvāriṃśadakṣarā vai jagatī/ paśavo jagatī/ paśavaś chandomāḥ/ paśuṣv evaitaj jagatyāṃ pratitiṣṭhanto yanti

pavamānasya jighnata iti bṛhato rūpaṃ, hareś candrā iti jagatyai/
pavamāno rathītamaś śubhrebhiś śubhraśastamaḥ/
hariścandro marudgaṇaḥ//
iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/ pavamāna vy aśnuhīti vaiśvadevaṃ rūpam upagacchanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ tā ghnadvatīr bhavanti/ anto navamam ahaḥ/ antam evaitad āgatyaitābhis sarvaṃ pāpmānam apaghnate/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha gātuvinnidhanam/ gātuṃ vindāmahā iti satram āsate/ gātum eva vindante/ tad upariṣṭobhavad bhavati bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ tad v evācakṣate bharadvājasyādārasṛd iti/ kṣatraṃ vai prātardanaṃ dāśarājñe daśarājānaḥ paryayatanta mānuṣe/ tasya ha bharadvājaḥ purohita āsa/ tam upādhāvad - ṛṣa, upa tvā dhāvāma/ iha naḥ prajānīhīti/ so 'kāmayata bharadvājo - jayema saṃgrāmam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ so 'bravīta stutvā - ā vai na indro havaṃ gamiṣyati/ jeṣyāmo vā imaṃ saṃgrāmam iti

atha hopamā sāvedasī kalyāṇy āsa kṣatrasya prātardanasya jāyā/ tasyai ha bhrātaraṃ jaghnuḥ/ tad dha dhuvanam āsa/ tāṃ ha paridhāvantīm indro 'bhidadhyau/ sa ha śuṣkājinaṃ paridhāyābhyaveyāya/ tasya ha vivadhe apūpamūta itarārdhe 'pāsakta āsāmikṣā sarpiṣā saṃyatetarārdhe/ sa hāsyā antikaṃ nartituṃ dadhre/ tāṃ ha sma nayat sarpiṣā pralimpati/ taṃ ha sma yad apasedhaty, athā ha smāsyā antikam eva nṛtyati/ sāyam āsa, vyapeyuḥ/ tāṃ ha patiḥ papraccha - kim atra kiñcid divādo 'drākṣīr iti/ sā hovāca - na nu tato 'nyat, sthavira eva me 'dyāntikam anartīt/ tasya vivadhe 'pūpamūta itarārdhe 'pāsakto 'bhūd āmikṣā sarpiṣā saṃyatetarārdhe/ taṃ yad apāsīt sa mathamedyāntikam evānartīd iti/ sa hovācā vai na indro havam agamat/ jeṣyāmo vā imaṃ saṃgrāmam

indro vai so 'bhūt, taṃ moddhiṃsiṣṭhās, taṃ sakhīkṛtya brūtāj - jayāma saṃgrāmam iti/ śvo ha bhūte parisasruḥ/ sa hāyaṃ tādṛśenaiva vivadhena parastarām iva nartituṃ dadhre/ taṃ ha sma yat prepsyaty, atha ha smetaraḥ parastarām eva/ sā hekṣāñcake - hantainam abhivadānīti/ taṃ hābhyuvāda -
kiṃ te majāka mūta
iti/
ya kalpitopanarāhi
itīndraḥ/
vi te majāka śīyatāṃ mahato joṣavājina
ity upamā sāvedasī/
vi cet putraka śīyātai sam it tac cinavat pitā
itīndraḥ
viṣaṃ majāka te bhūyāt prāvabhrāv eva sarpata
ity upamā sāvedasī/
viṣaṃ cit putrakā satī mṛgaṃ tena hanat pitā
itīndraḥ/
paro majāka dhāvānukūlaṃ pathaiva yan
ity upamā sāvedasī/
paraś cit putrakā saty upakūlaṃ pitāyati
itīndraḥ/
priyo me mahiro dṛśe hastenābhimṛśāt tata
ity upamā sāvedasī/
himiti sma kuruthā pevasma hastam asyatha
kimobhūt kathobhūt
kathārme mahiraḥ priyo hastenābhimṛśāt tata
itīndraḥ/
evo 'bhūt tato 'bhūt
yathā te mahiraḥ priyo hastenābhimṛśāt tata
ity upamā sāvedasī

taṃ hānusaṃdrutyovāca - jayāma saṃgrāmam iti/ se hājinam upāghnāna uvāca -
yathemām amūr vyupāpatati bhāsviti/
evaṃ kṣatrasya mānuṣād vyupāpatata śatravaḥ//
iti haivaiṇeyalomāni śātayāñcakre/ te haivāśvarathā uttasthuḥ/ tair vai sa taṃ saṃgrāmam ajayat/ so 'bravīd bharadvājo - na vai dāre 'sṛnmeti/ yad abravīd bharadvājo - na vai dāre 'sṛnmeti, tad evādārasṛto 'dārasṛtvam/ tad etad vijitir bhrātṛvyahā sāma/ vijayate hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ, dāre dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ sārayati, nātmanā dāre dhāvayati/ atho sendram eva/ indro vā eṣām etena havam agacchad, āsyendro havaṃ gacchati ya evaṃ veda/ tad v aṣṭākṣaraṇidhanaṃ bhavaty - aṣṭākṣarā vai gāyatrī/ aṣṭāśaphāḥ paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai/ yad u bharadvājo 'paśyat tasmād bharadvājasyādārasṛd ity ākhyāyate

atha saindhukṣitam/ sindhukṣid vā antaṃ vāco 'paśyat/ vācaṃ chandomais samicchanti/ āpteva vā etarhi vāg bhavati chandomeṣu/ tām evaitat saṃvindanti/ atho antyena sāmnāntyaṃ svargaṃ lokam aśnavāmahā iti/ tad aiḻaṃ bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ atha hariśrīnidhanam/ prajāpatau ha vā agre śrīr āsa/ sa indro 'kāmayata yeyaṃ prajāpatau śrīr mayy eṣā syād iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tena hariśrīr iti prajāpate śriyam aharat/ tad dhariśrīnidhanasya hariśrīnidhanatvam/ tad etac chrīssavas sāma/ aśnute śriyaṃ ya evaṃ veda/ devāsurā aspardhanta/ teṣu hobhayeṣv eva śrīr āsa/ sa indro 'kāmayata vṛñjīyāsurāṇāṃ śriyam iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tena hariśrīr ity evāsurāṇāṃ śriyam avṛṃkta/ tad v eva hariśrīnidhanasya hariśrīnidhanatvam/ tad etac chrīr eva sāma/ aśnute śriyaṃ, vṛṃkta dviṣato bhrātṛvyasya śriyaṃ ya evaṃ veda/ tat tryakṣaraṇidhanaṃ bhavati - trayo vā ime lokā - eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai

athāṅgirasāṃ niveṣṭaḥ/ aṅgiraso vā akāmayantāva paśūn rundhīmahīti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai tān sarvābhyo digbhyaḥ paśavo 'bhinyaveṣṭanta/ tad yad enān sarvābhyo digbhyaḥ paśavo 'bhinyaveṣṭanta tan niveṣṭasya niveṣṭatvam/ te 'bruvan saṃ vai na imā iḻā akṣāriṣur iti/ paśavo vā iḻā/ tasmād v iḻānāṃ saṃkṣāraḥ/ atha bābhravaṃ gvābhirnidhanaṃ bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ babhrur vai kumbhyo 'kāmayata paśubhis sūyeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa gvābhir ity eva nidhanam upait/ tato vai sa paśubhir asūyata/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe, bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u babhruḥ kumbhyo 'paśyat tasmād bābhravam ity ākhyāyate/ atha ṛṣabhaḥ pavamānaḥ/ paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśava ṛṣabhaḥ/ ṛṣabham evaitat paśuṣv apisṛjanti mithunatvāya prajananāya/ pra mithunena jāyate ya evaṃ veda/ atho haiṣām etenaiva sarve chandomā ṛṣabhavantaḥ kriyante

atha gauṣūktaṃ bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ gauṣūktiś ca vā āśvasūktiś caiṣau/ tau ha bahu pratigṛhya garagirāv iva menāte/ tāv akāmayetām - apemaṃ garaṃ gīrṇaṃ hanīvahīti/ tāv ete sāmanī apaśyatām/ tābhyām astuvātām/ tayor anyataro 'gnir āhuta ity evemaṃ lokam abhinirājuhot/ agniṃ ha vā asmin loke na kiñcanātiricyate/ śukra āhuta ity evānyataro 'muṃ lokam abhinirājuhot/ ādityam u ha vā amuṣmin loke na kiñcanātiricyate/ tato vai tau taṃ garaṃ gīrṇam apāghnātām/ tata enayor yathā dvidataḥ kumārasya sātaṃ syād, evaṃ sātam āsa/ yo garagīr manyetāpratigṛhyasya pratigṛhyānāśyānnasyānnam aśitvā, sa etābhyāṃ stuvīta/ apa haiva taṃ garaṃ gīrṇaṃ hate/ yad enena kiṃ ca pāpaṃ kṛtaṃ bhavati, tad apahate/ te u pañcākṣaraṇidhane bhavataḥ - pañcapadā vai paṃktiḥ pāṃktāḥ paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai/ yad u gauṣūktiś cāśvasūktiś caiṣāv apaśyatāṃ tasmād gauṣūktāśvasūkte ity ākhyāyate

parīto ṣiṃcatā sutam iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ antyo hy etad ahaḥ/ somo ya uttamaṃ havir ity uttamaṃ hy etad dhaviḥ kriyate yac chandomāḥ/
dadhanvāṃ yo naryo apsv antar ā suṣāva somam adribhiḥ//
nūnaṃ punāno 'vibhiḥ pari sravādabdhas surabhintaraḥ/
sute cit tvāpsu madāmo andhasā/
ity andhsvatīr bhavanty - annaṃ vā andho - 'nnādyasyaivāvaruddhyai/ śrīṇanto gobhir uttaram iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ paśavo hi chandomāḥ/ pari svānaś cakṣase devamādanaḥ kratur indur vicakṣaṇa iti caturṛcaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ tāsu pṛṣṭham/ pṛṣṭhena vai devāḥ pṛṣṭhaṃ abhavan/ pṛṣṭham asāmeti satram āsate/ pṛṣṭham eva bhavanti/ devā vā akāmayanta pṛṣṭhaṃ syāmeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te pṛṣṭham abhavan/ tat pṛṣṭham vā ayam agnir asya lokasya, pṛṣṭham ayaṃ vāyur antarikṣasya, pṛṣṭham asāv ādityo divaḥ/ tat pṛṣṭham iti vai praśaṃsanty atra pratiṣṭhāpayanti/ tac chrīr vai pṛṣṭhaṃ, varṣma vai pṛṣṭham/ aśnute śriyaṃ, varṣma bhavati ya evaṃ veda/ tad ūrdhveḻaṃ bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han/ tena vai rūpa samṛddham

atha saṃkṛti/ trirātreṇa vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ sa eṣām asaṃgṛhīto vīvāvṛhyata/ taṃ gāyatrapārśveṇaivodattabhnuvan, santaninā samatanvan, saṃkṛtinā samakurvaṃs, triṣandhinā samadadhuḥ, śrāyantīyena samaśrīṇann, ariṣṭenāriṣṭatām agamayan/ trirātreṇa yad devā svargaṃ lokam āyann etena vai tad āyan/ sa eṣāṃ saṃvyavṛhyata/ tasminn etāni bhūyiṣṭhāni sāmāni kriyante/ etam evaitat trirātraṃ bhiṣajyanti/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ saṃkṛtinā vai devāḥ prajāḥ paśūñ chriyam annādyaṃ samakurvata/ tat saṃkṛtinas saṃkṛtitvam/ prajāḥ paśūñ chriyam annādyaṃ saṃskurute ya evaṃ veda/ tasyo ete vṛkaṇāvā bhavanty, ubhayyā eva vāca upāptyai yā ca grāmyā yā cāraṇyā/ tac caturnidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai

atha kaunmalabarhiṣam/ etena vai kunmalabarhir ubhayān paśūn aspṛṇot gavyāṃś cāśvyāṃś ca/ tān evaitena spṛṇoti/ kunmalabarhir vā akāmayatobhayān paśūn avarundhīya gavyāṃśa cāśvyāṃś ceti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/
tvaṃ hy ehi cerave vidā bhagaṃ vasuttaye/
ud vāvṛṣasva maghavan gaviṣṭaya ud indro aśvamiṣṭaye//
ity eva gavyāṃś cāśvyāṃś ca paśūn avārunddha/ tair u paśubhir iṣṭavā svargam eva lokam agacchat/ tad etat paśavyaṃ svargyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad u kunmalabarhir apaśyat tasmāt kaunmalabarhiṣam ity ākhyāyate

atha devasthānam/ etena vai tṛtīyena tryaheṇa devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ sa eṣām asaṃgṛhīto vīvāsraṃsata/ ta etat sāmāpaśyan/ tenainam e 'sthād idaṃ e 'sthād idam ity evāsthāpayan/ tam etenaivādṛṃhan/ tad yad etenāsthāpayaṃs tad devasthānasya devasthānatvam/ tad yad atra devasthānaṃ bhavaty etam evaitat trirātraṃ pratiṣṭhāpayanty, etaṃ dṛṃhanti/ taṃ saṃskṛtya tena svargaṃ lokam āyan/ tasmin yat svarge loke samatiṣṭhanta tad v eva devasthānasya devasthānatvam/ te yatra svargaṃ lokam āyaṃs tad dhīdaṃ sarvaṃ saṃgopāñcakre yathāsyaitannidhanam/ tena haitena sāmnā mahad evānapajayyaṃ jayati/ tasyaiṣa śloko -
vairūpaṃ devā abhisaṃvasānās tadātasthus tad u haiṣāṃ vyārate/
hiṃkṛtya punar āruhya sarvaṃ evādhūnvata jarasaṃ tanūnām//
iti/ ta etam eva chandomyaṃ tryahaṃ saṃskṛtya devasthānam eva sāma samāruhya svargaṃ lokam agacchan/ tasyo evaiṣa ślāko -
yad vairūpa upahate vyaddhve hiṃkṛṇvantas samatiṣṭhanta yāmam/
tad devasthānam asṛjanta sāma tena devāso amṛtatvam āyan//
ity evāmṛtatvam agacchan

prajāpatir annādyam asṛjata/ tat kṣayād bibhyad diśo vyudakrāmat/ so 'kāmayatāvānnādyaṃ rundhīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenainad e 'sthād idam e 'sthād idam ity eva sarvābhyo digbhyo 'nnādyam avārunddha/ sa yo 'nnādyakāma syāc catur brūyāt/ tacasro diśaḥ/ digbhya evānnādyam avarunddhe/ atha ya svargakāma syāt trir brūyāt - trayo vā ime lokā - eṣāṃ lokānāṃ samaṣṭayai/ athārkapuṣpam - annaṃ vā arkaḥ/ tasyaitat puṣpaṃ yad āraṇyam/ tad dhy araṇye jāyat - āraṇyasyaivānnādyasyāvaruddhyai/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta ete sāmanī apaśyan/ tābhyām astuvata/ tato vai te svargaṃ lokam āśnuvata/ te ete svargye sāmanī/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ tad yathā vā ado vṛṣṭe niyāne 'nudadṛśāte evam evaitābhyāṃ svargo loko 'nudadṛśe/ te u svargye/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda

atha dairghaśravasam - annaṃ vai dairghaśravasam - annādyasyaivāvaruddhyai/ dīrghatamā vai māmateyas saniṃ prayann abravīd dīrghaśravasaṃ kanīyāṃsaṃ bhrātaram - eteṣāṃ no bhāryāṇām adhyakṣa syā iti/ so 'kāmayata dīrghaśravā - avānnādyaṃ rundhīya, neme bhāryā aśanāyeyur iti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāgnim astaud -
yo viśvā dayate vasu hotā mandro janānām/
madhor na pātrā prathama ny asmai pra stomā yantv agnaye//
iti/ so 'smā agni stutas sarvam evedaṃ madhumayam annādyam akarot/ te hāsya bhāryā āsur yathā madhv aśnanta evam/ sa haiṣa mahān eva raso, mahad evaitad annādyam/ tena haitena sāmnā mahad evānnādyam avarunddhe/ yad u dīrghaśravā apaśyat tasmād dairghaśravasam ity ākhyāyate

atha yaśaḥ/ yaśasā vai devā yaśo 'bhavan/ yaśo 'sāmeti satram āsate/ yaśa eva bhavanti/ tac chrīr vai yaśaḥ/ aśnute śriyaṃ ya evaṃ veda/ tad u saptatriṃśadakṣaraṇidhanaṃ bhavati/ ṣaṭtriṃśadakṣarā vai bṛhatī/ bṛhatī svargo lokaḥ/ asāv ādityas saptatriṃśaḥ/ etasminn eva tat svarge loke 'ntataḥ pratitiṣṭhanti/ tasyo etāṃ kalyāṇīm āśiṣam antata āśāsata āyur viśvāyur viśvaṃ viśvam āyur aśīmahīti/ tayaivaitat samṛdhyodṛcam aśnuvate/ atha śulkaḥ/ śulkena vai devāś śulko 'bhavan/ śulko 'sāmeti satram āsate/ śulka eva bhavanti/ tac chrīr vai śulkaḥ/ aśnute śriyaṃ ya evaṃ veda/ tad v evācakṣata āśvam iti/ devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te svargaṃ lokam āśnuvata/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ atha bhargaḥ/ bhargeṇa vai devā bhargo 'bhavan/ bhargo 'sāmeti satram āsate/ bharga eva bhavanti/ tac chrīr vai bhargaḥ/ aśnute śriyaṃ ya evaṃ veda/ athābhiśavam ubhayābhīśutāyai/ yathā haikābhīśunā yāyād evaṃ tad yad anyatarad, atha yathobhayābhīśunā yāyād evaṃ tad yad ubhe/ etābhyāṃ vai dvādaśarātro 'riṣṭas saṃgṛhīta eti/ ariṣṭena saṃgṛhītena dvādaśarātreṇa pāpmānaṃ tarati śriyam aśnute ya evaṃ veda

atha dīrghatamaso 'rko - 'nnaṃ vā arko - 'nnādyasyaivāvaruddhayai/ dīrghatamā vai māmateyo 'nnādyakāmas tato 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai so 'nnādyam avārunddha/ tad etad annādyasyaivāvaruddhis sāma/ avānnādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda/ yad u dīrghatamā māmateyo 'paśyat tasmād dīrghatamaso 'rka ity ākhyāyate/ asāvi somo aruṣo vṛṣā harir iti vṛṣaṇvatīr bhavanti bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/
rājeva dasmo abhi gā acikradat/
punāno vāram aty eṣy avyayaṃ śyeno na yoniṃ ghṛtavantam āsadat//
parjanyaḥ pitā mahiṣasya parṇino nābhā pṛthivyā giriṣu kṣayaṃ dadhe/
svasāra āpo abhi gā ud āsaran saṃ grāvabhir vasate vīte adhvare//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hi chandomāḥ/
kavir vedhasyā pary eṣi māhinam atyo na nikto abhi vājam arṣasi/
apasedhaṃ duritā soma no mṛḍa ghṛtā vasānaḥ pari yāsi nirṇijam//
iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ

tāsu sāmarājam/ śrīr vai rājyam/ aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda/ tad v evācakṣate saṃvad iti/ pravatā vai devā svargaṃ lokam āyann udvatodapatan/ saṃvatā samāśnuvata/ tad yad etāni sāmāni bhavanti pravataiva svargaṃ lokaṃ prayanty, udvatotpatanti/ saṃvatā samaśnuvate/ tāny u vāṅnidhanāni bhavanti/ vācaś chandomais samicchanti/ āpteva vā etarhi vāg bhavati/ chandomeṣu tad yad etāni vāṅganidhanāni bhavanti, tām evaitad vācaṃ pratyakṣam upayanti

atha bṛhat/ varṣma vai bṛhat/ varṣmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti/ taj jāgate 'han bhavati/ puṃso vā etad rūpaṃ yad bṛhat striyai jagatī/ tad yad atra bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati, tenaivaitad ahar mithunaṃ kriyate/ atha vāmadevyam/ paśavo vai vāmadevyam/ paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ/ śrāyanta iva sūryaṃ viśved indrasya bhakṣateti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ vasūni jāto janimāny ojaseti janadvatīr bhavanti/ janadvad vai jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/
prati bhāgaṃ na dīdhimaḥ//
alarṣirātiṃ vasudām upa stuhi bhadrā indrasya rātayaḥ/
yo asya kāmaṃ vidhato na roṣati mano dānāya codayan//
ity āśiṣam evaitenāśāste

tāsu śrāyantīyam/ devā vai satram upayanto 'bruvan - yan naḥ krūram ātmanas tan nirmimāmahai/ mā sakrūrā upagāmeti/ tad yad eṣāṃ krūram ātman āsīt, tan nirmāya śarāvayos saṃmārjaṃ nyadadhuḥ/ atha satram upāyan/ tata eṣo 'khalo devo 'jāyata/ tad yac charāvābhyām ajāyata, tad asyaitan nāma/ eṣa ha vāva so 'gnir jajñe/ na hainam eṣa hinasti ya evaṃ veda/ sa devān abravīt - kasmai mām ajījanateti/ aupadraṣṭryāyety abruvan - yo 'tipādayāt taṃ hanāsā iti/ prajāpatir hoṣasaṃ svāṃ duhitaram abhyadhyāyat/ sāsmai rohid bhūtvātiṣṭhat/ tāṃ pṛṣato bhūtvāskandat/ sa aiṣatāsmai vai māṃ devā ajījanann aupadraṣṭryāya/ ati vā ayaṃ pādayati, hantainaṃ vidhyānīti/ tam avidhyat/ sa viddha etad rūpaṃ pratyasyordhva udakrāmat

sa eṣa iṣus trikāṇḍaḥ/ tasmāt pṛṣato 'svādutamaḥ/ tasmād u śocatīva/ tasya viddhasya retaḥ parāpatat/ tad dhimavati pratyatiṣṭhat/ tan mānuṣam abhavata/ tad devāś carṣayaś copasametyābruvan - medaṃ duṣada iti/ yad abruvan - medaṃ duṣad iti, tan māduṣasya māduṣatvam/ māduṣaṃ ha vai nāmaitat/ tan mānuṣam ity ākhyāyate/ tad agninā paryaindhata/ maruto 'dhaman/ śrāyantīyenainad aśrīṇan/ tac chrāyantīyasya śrāyantīyatvam/ tataḥ paśavo 'sṛjyanta/ ye prathame 'sṛjyanta te rohitāḥ/ ye 'bhitapyamānād asṛjyanta te 'ruṇāḥ/ ye 'bhitaptād asṛjyanta te babhravaḥ/ ye dahyamānād asṛjyanta te śvetāś ca kṛṣṇāś ca/ tasmād v ayam evāgnir dahati śvetaṃ caiva kṛṣṇaṃ ca/ viṣphuliṃgābhya evājāś caiṇeyāś cāsṛjyanta, aṅgārebhyo 'ṅgirasaḥ

aṅgāramiśrād bhasmanas tisro vaśā asṛjyanta - maitrāvaruṇī bārhaspatyā vaiśvadevī/ bhasmana eva gardabho 'sṛjyata/ tasmāt sa bhasmanaḥ pratirūpaḥ/ tasmāt sa babhriyamāṇo jīvati/ tad etad vīrajananaṃ paśavyaṃ sāma/ vīrā vai tad ajāyanta yad aṅgirasaḥ/ eta u paśavo 'sṛjyanta/ asya vīro jāyate, 'va paśūn runddhe, bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ sa yo yajñavibhraṣṭa syāc chrāyantīyam asya pṛṣṭheṣu brahmasāma kuryuḥ/ pṛṣṭhāni ca vā etaṃ stotrāṇi cāvadhūnvate yo yajñasya vibhraṣṭaḥ/ pṛṣṭheṣu caivainaṃ tat stotreṣu ca pratiṣṭhāpayanti/
yata indra bhayāmahe tato no abhayaṃ kṛdhi/
maghavan śagdhi tava tan na ūtaye vi dviṣo vi mṛdho jahi//
iti mṛdha evaitena pāpmānam apaghnate/ tāsu samantam uktabrāhmaṇam/ tad aiḻam acchāvākasāma bhavati/ paśavo vā iḻā/ paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti//3.264/
tvaṃ somāsi dhārayur iti dhṛtyai/ antam iva hy etarhi gacchanti chandomebhyo net parāñco 'tipadyāmahā iti/ tvaṃ suto madintama iti madvatīr bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhati/ aivainad etena pyāyayanti/ tvaṃ suṣvāṇo adribhir iti tvam iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/
abhy arṣa kanikradat/
dyumantaṃ śuṣmam uttamam//
ity uttamo hy eṣa tryahaḥ kriyate yaś chandomāḥ/ tās samānaprabhṛtayo bhavanti nānodarkāḥ/ idaṃ vai prathamaṃ padam idaṃ dvitīyam adas tṛtīyam/ tad āhuḥ preva vā ete 'smāl lokāc cyavante ye dvādaśāhayājino 'ntam iva hi gacchanti/ tad yad etās samānaprabhṛtayo bhavanti nānodarkā, asminn evaital loke pratitiṣṭhanti/ nānāprabhṛtayas samānodarkāṣ ṣaṣṭhe 'han bhavanti/ amuṣminn utābhir loke pratitiṣṭhanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athaidāvasunidhanaṃ bahirnidhanaṃ bārhatam/ tasmād bārhate 'han kriyate/ asur ha vai nāmarṣir apaśur āsa/ so 'kāmayatāva paśūn rundhīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa idaṃ vasv ity eva nidhanam upait/ tad evaidāvasunidhanasyaidāvasunidhanatvam/ tat paśavo vai vasu/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai

atha kāśītam/ kaśītiṃ vai saubharaṃ satre yakṣmāvindat/ so 'kāmayatāpa yakṣma hanīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/
vāta ā vātu bheṣajaṃ śaṃbhu mayobhu no hṛde/
pra na āyūṃṣi tāriṣat//
yad ado vāta te gṛhe 'mṛtasya nidhir hitaḥ/
tato no dehi jīvase//
uta vāta pitāsi na uta bhrātota nas sakhā/
sa no jīvātave kṛdhi//
iti vāta evāsmai bheṣajam akarot/ tad etad bheṣajaṃ prāyaścittis sāma/ bheṣajaṃ vai sa tat prāyaścittim akuruta/ bheṣajam evaitena prāyaścittiṃ kurvate/ tad u kāmasani/ etaṃ vai sa kāmam akāmayata/ so 'smai kāmas samārdhyata/ yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate/ tasyo pratīcīm iḻām upayanti, chandomebhyo net parāñco 'tipadyāmahā iti - paśavo vā iḻā/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai/ yad u kaśītis saubharo 'paśyat tasmāt kāśītam ity ākhyāyate/ athāśvasūktam uktabrāhmaṇam/ tat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati - pañcapadā vai paṃktiḥ/ pāṃktāḥ paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai/ atha śāmmadam uktabrāhmaṇam/ atha hāviṣkṛtam uktabrāhmaṇaṃ niruktir haviṣaḥ/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhayai/ tvaṃ hy aṃga daivyeti tvam iti bhavati bṛhato rūpam/ bārhatam etad ahaḥ/ pavamāna janimāni dyumattama iti janadvatīr bhavanti/ janadvad vai jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/ tāsu sauparṇam uktabrāhmaṇam/ pavasva devavītaya iti sarvadevatyaṃ bhavati/ vaiśvadevaṃ hy etad ahar jāgatam/ tava drapsā udapruta indraṃ madāya vāvṛdhur iti vṛddhaṃ hy etad ahaḥ/ ā nas sutāsa indava ity āvatīr bhavanty anatipādāyaiva

tāsu vaiśvamanasam/ viśvamanasaṃ vai samiddhāraṃ paretam araṇya ṛkṣo 'vindat/ so 'kāmayatāparkṣaṃ hanīyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tad abhyagāyata/ tam indro 'paśyad - viśvamanasam ṛkṣo 'vidad iti/ tam abhyādravat/ tasyādravata śvasathāt prāvlīyata/ tam apṛcchad - viśvamanaḥ kas tvaiṣa pareṇeti/ sūrmī maghavann iti brūhīty abravīt/ sūrmī maghavann ity abravīt/ aṅgaināṃ daṇḍenābhijahīti so 'bravīt/ tṛṇakam āchidya śanair adhyasyeti/ taṃ tṛṇakam āchidya śanair adhyāsyat/ tad evendro vajram asiñcat/ tasyo tad eva prāghnan/ tad u bhrātṛvyahā rakṣohā sāma/ hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ, apa rakṣaḥ pāpmānaṃ hate, ya evaṃ veda/ yada u viśvamanā apaśyat tasmād vaiśvamanasam ity ākhyāyate

pari tyaṃ haryataṃ harim iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/
babhruṃ punanti vāreṇa/
yo devān viśvaṃ it pari
iti viśvavatīr bhavanti/ vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ/ madena saha gacchatīti madvatīr bhavanti/ abhipūrvam evaitat tṛtīyasavane rasaṃ madaṃ dadhati/
dvir yaṃ pañca svayaśasaṃ svasāro adrisaṃhatam/
priyam indrasya kāmyaṃ prasnāpayanta ūrmayaḥ//
ity āśiṣam evaitenāśāste/ indrāya soma pātave vṛtraghne pari ṣicyasa iti vartraghnyo bhavanty antato vijityai/ tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam/ atha nihavaḥ/ indro vai tṛtīyasavanād bībhatsamāna udakrāmat/ dhītam iva hy āsīt/ tama etena viśve devās sāmnānvahvayantāyihī āyihī iti/ tato vā indras tṛtīyasavanam upāvartata/ tato 'smād anapakramy abhavat/ tad etat sendraṃ sāma/ sendro hāsya sadevo yajño bhavati/ abhy asyendro yajñam āvartate/ nāsyendro yajñād apakrāmati ya evaṃ veda/ tad v evācakṣate vasiṣṭhasya nihava iti/ vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata prajāṃ paśūn nihvayeyeti/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tenāyihī āyihī ity eva prajāṃ paśūn nyahvayata/ tad v eva nihavasya nihavatvam/ prajāṃ paśūn nihvayate ya evaṃ veda/ tad u stobhānutunnaṃ bhavati/ anutunnāda vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ paśavaś chandomāḥ/ tena vai rūpasamṛddham/ yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vāsiṣṭhasya nihava ity ākhyāyate

atha yadvāhiṣṭhīyam/ agnir vai devebhyo havyaṃ navamād ahno daśamam ahar abhy ativoḍhuṃ nākāmayata/ te devā akāmayantāti na idam agnir havyaṃ vahed iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenainam astuvan -
yad vāhiṣṭhaṃ tad agnaye bṛhad arca vibhāvaso/
mahivīva tvad rayis tvad vājā ud īrate//
tava dyumanto arcayo grāvevocyate bṛhat/
uto te tanyatur yathā svāno arta tmanā divaḥ//
evo agniṃ vasūyavas sahasānaṃ vavandima//
sa no viśvā ati dviṣaḥ parṣan nāveva sukratuḥ//
iti/ yathā nāvātipārayed evam evaibhya etad agnir havyaṃ navamād ahno daśamam ahar abhy atyapārayat/ eṣa ha vā etad atipārayitum arhati/ tad yad atra yadvāhiṣṭhīyaṃ bhavati yajñasyaiva saṃtatyai/ sam asmai yajñas tāyate tasyāgnir havyaṃ pārayati ya evaṃ veda/ tad ūrdhveḻaṃ bhavati bṛhato rūpaṃ bārhate 'han/ tena vai rūpasamṛddham

athāsitam/ ṛṣayo vā abruvann - etemam upariśyenaṃ svargaṃ lokaṃ jigīṣāma, yad asminn ete 'tharvāṇa iti/ preṇī saumāhito madhucchandā vaiśvāmitro 'sito daivalo ya u cānye tasya hāntikam didīkṣate, teṣāṃ ha jyog eva yajamānānāṃ nopaśuśruvur bahū y eva varṣāṇi/ teṣām u hopaśuśruvur - āśrāvayati vai, vaṣaṭkaroti vā iti/ sa hodvanto nāmātharvaṇām ekaś camasahasta upāvaruroha/ tān hovāca - kiṃkāmā ādhva iti/ imam upariśyenaṃ svargaṃ lokaṃ jigīṣām, yasminn ete 'tharvāṇa iti/ tān hovācetha grāmaṃ jaghanenā iti/ imo hīti/ kasmai kāmāyeti/ patha iti/ om iti hovāca, na nu vas tat svargyam iti/ atha ha camasam avekṣāṃcakre/ sa hovācāśnīya māṃsā3m iti/ aśnīmo hīti/ kasmai kāmāyeti/ cakṣuṣaś ca prāṇānāṃ ceti/ om iti hovāc, no vāva vas tat svargyam iti/ atha ha camasam avekṣāṃcakre/ sa hovācāśnītha māṃsā3m iti/ upemo hīti/ kasmai kāmāyeti/ prajāyai saṃtatyā avyavacchedāyeti/ om iti hovāca, no vāva vas tat svargyam iti/ atha ha camasam evāvekṣāṃcakre/ sa hovāca-vadathānṛtā3m iti/ vadāmo hīti/ kasmai kāmāyeti/ strīkāmyā vā narmakāmyā vā sakhīkāmyā veti/ om iti hovāca

uttiṣṭhata, kāmān brūdhvaṃ, no vāva vas tasyāśāsti yad amuṃ lokaṃ jayeteti/ atha ha preṇī saumāhitaḥ pāpaka āsa/ sa hovāca - saptānām eva syo bastānāṃ durvṛṣatāṃ vṛṇīte/ yāṃ yām v acchābrūvīya, sā sā tyaṃ kāmayatād iti/ atha ha madhucchandā vaiśvāmitra uvāca - brāhmaṇamukham evāhaṃ vṛṇā iti/ atha hāsito daivala uvācaitam evāhaṃ camasam avekṣā iti/ sa hovācaiṣa evaiṣām eko vratayati/ taṃ haivāvekṣyaitat sāma dadarśa/ tenāstuta/
rāye agne mahe tvā dānāya sam idhīmahi/
īḻiṣvā hi mahe vṛṣaṃ dyāvā hotrāya pṛthivī//
iti/ dyāvāpṛthivī sarva ime lokāḥ/ tato vai sa sarvān imān lokān anusamacarat/ sa ha pūrvāhṇa eva devānāṃ samityām āsa, madhyandine manuṣyāṇāṃ drupadasya vārddhraviṣṇasya, aparāhṇe pitṛṇām/ tad etat svargyaṃ sāma/ sarvān imān lokān anusaṃcaraty, aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad v asito daivalo 'paśyat, tasmād āsitam ity ākhyāyate

atha sādhraṃ siddhyā eva/ tan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai/ samudraṃ vā etenārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti/ tad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva/ devā vā akāmayanta kṛtaṃkṛtaṃ nas sidhyed iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvat/ tato vai teṣāṃ kṛtaṃkṛtam asidhyat/ kṛtaṃkṛtaṃ nas sidhyed iti satram āsate/ kṛtaṃkṛtaṃ haivaibhyas sidhyati/ yad v evaiṣām etena sāmnā kṛtaṃkṛtam asidhyat tasmāt sādhram ity ākhyāyate/ sadhrir vairūpaḥ paśukāmas tapo 'tapyata/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ sa etām iḻām upait/ paśavo vā iḻā/ tato vai sa paśūn avārunddha/ tad etat paśavyaṃ sāma/ ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda/ yad u sadhrir vairūpo 'paśyat tasmāt sādhram ity ākhyāyate

athākūpāram/ akūpāro vai kaśyapaḥ/ kalibhis saha samudram abhyavaiṣat/ tasmin pratiṣṭhām aicchat/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta/ tato vai sa samudre pratiṣṭhām avindatemām eva pṛthivīm/ tato ha sma vai tasya kalayaḥ pṛṣṭha āsate/ tad etat pratiṣṭhāsāma/ pratitiṣṭhati ya evaṃ veda/ samudro vai chandomāḥ/ kaśyapo vai samudram atipārayitum arhati/ tad yad atrākūpāraṃ bhavati samudrasyaivātipāraṇāya/ yad v akūpāraḥ kaśyapo 'paśyat, tasmād ākūpāram ity ākhyāyate/ athaitā dvipado bhavanty uktabrāhmaṇāḥ/ tā etā bhavanti pavasva soma mahe dakṣāyeti/ mahad dhy etad ahar yad aṣṭācatvāriṃśam/ tāsu vidharmoktabrāhmaṇam/ tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati-catuṣpadā vai paśavaḥ/ paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai/ upo ṣu jātam apturam iti janadvatīr bhavanti/ janadvad vai jagatyai rūpam/ jāgatam etad ahaḥ/
gobhir bhaṃgaṃ pariṣkṛtam/
induṃ devā ayāsiṣuḥ//
arṣā nas soma śaṃ gave dhukṣasva pipyuṣīm iṣam/
vardhā samudram ukthyam//
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhayai/ paśavo hi chandomāḥ/ tam id vardhantu no gira iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad aṣṭācatvāriṃśam

tāsu śrudhīyam/ prajāpatir yajñam asṛjata/ taṃ devebhyaḥ prāyacchat/ sa kṣayād bibhyat prādravat/ te devā akāmayanta - śṛṇuyān na iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenainaṃ środhiyety anvahvayan/ so 'śṛṇot/ tam abruvann - abhi na āvartasveti/ kṣayād vai bibhemīti/ naity abruvan/ tasmai vai me śraddhāṃ kuruteti/ tasmai środhiyeny eva śraddhām akurvan/ tam ehy ā ity eva nyahvayanta/ tato vai tebhyo yajño nodakrāmat/ tata enān upāvartata/ utkrānta ivaitarhi yajño bhavati navame 'han/ tad yad atra śrudhīyaṃ bhavati, sam evainam etena yajñaṃ nihvayante/ tasmāc chrodhiyety eva prathamāyāṃ kuryāc chrodhemety uttarayoḥ/ atho yasmai jīvātuṃ kāmayeta, tam etanaiva nihvayeta

atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam/ atha daivānīkam/ devāsurā aspardhanta/ te devā akāmayantāgninaivānīkenāsurāñ jayemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ bhadro no agnir āhuta ity agnim evānīkam akuruta/
bhadrā rātis subhaga bhadro adhvaraḥ/
bhadrā uta praśastayaḥ//
bhadraṃ manaḥ kṛṇuṣva vṛtratūrye yenā samatsu sāsahiḥ/
iti samatsv evainān asahanta/ ava sthirā tanuhi bhūri śardhatām iti yad evaiṣāṃ vīryaṃ yad balam āsīt tad etenāvāghnan/ vanemā te abhiṣṭaya ity evainān abhyatiṣṭhan/ tato vai te 'gninaivānīkenāsurān ajayan/ tad eva daivānīkasya daivānīkatvam/ tad etad vijiti bhrātṛvyahā sāma/ vijayate hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda

athedhmavāham/ ṛṣayo vai svargaṃ lokaṃ yanta idhmavāhaṃ samiddhāraṃ paretam araṇya ekam ajahuḥ/ so 'kāmayatānūtpateyaṃ svargaṃ lokaṃ pratisatribhis saṃgaccheyeti/ sa aikṣata - hanta prati satriṇa eva stavāni/ ta eva mā stutās tathā kariṣyanti yathaiṣām upaśroṣyāmīti/ sa etaṃ tṛcam apaśyat/ tenainān astaud -
ā ghā ye agnim indhate stṛṇanti barhir ānuṣak/
yeṣām indro yuvā sakhā//
bṛhann id idhma eṣāṃ bhūri śastaṃ pṛthu svaruḥ/
yeṣām indro yuvā sakhā//
ayuddha id yudhā vṛtaṃ śūra ājati satvabhiḥ/
yeṣām indro yuvā sakhā//
iti/ te 'smai stutās tathākurvan yathaiṣām upāśroṣat/ teṣāṃ ha kaśānāṃ vadantīnām upaśuśrāva/ sa etat sāmāpaśyat/ tenāstuta

ihaivā śṛṇva eṣāṃ kaśā hasteṣu yād vādān/
ni yāmaiś citrām ṛñjatāi//
ni yāmaiś citram ārñjātāyi ehi yā auho tam ehi yau ho ehi yau ho vā ehīty eva svarge loke upāhvayanta/ tato vai sa pratisatribhis samagacchata/ sa etenaiva sāmnā stutvā svargaṃ lokam ārohat/
ā ghā ye agnim indhātāyi stṛṇanti barhir ānuṣak/
yeṣām indro yuvā ihā mavāvuvo vā sākho hā//
ity eva svargaṃ lokam anvārohat/ tad etat svargyaṃ sāma/ aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ yad v idhmavāho 'paśyat tasmād aidhmavāham ity ākhyāyate/
atha traikakubham uktabrāhmaṇaṃ trīndriyaṃ sāma/ aindrī ṛca aindraṃ sāmendraṃ iti nidhanaṃ bhavati/ trīṇi puruṣa indriyāṇy - ātmā prajā paśavaḥ/ tāny evaitenātman parigṛhṇīte/
gāyanti tvā gāyatriṇo arcanty arkam arkiṇaḥ/
brahmāṇas tvā śatakrata ud vaṃśam iva yemire//
iti yad vai śatavat sahasravat tac chandomānāṃ rūpam/ paśavo vai chandomāḥ

tāsūdvaṃśīyam uktabrāhmaṇam/ tasya purastān nidhanasya pratihāram upayanti/ prastāvapratihārābhyāṃ vai yajamāno dhṛtaḥ/ atītā ivaitarhi bhavanti/ tad yat purastān nidhanasya pratihāram upayanty anatipādāyaiva/ tat svāraṃ bhavati/ abhi daśamam aha svarati/ svāram etad bhavati/ svareṇa śvo bhūte pratipadyante/ sa yathā samāt samaṃ saṃkrāmed, yathā prāṇena prāṇaṃ saṃdadhyāt, tādṛk tat

pūrvair ahobhir vācaṃ viprayuñjate/ tāṃ yad asaṃpādyottiṣṭheyur vyṛddhenottiṣṭheyuḥ/ tām evaitat saṃpādayanti/ anvahaṃ vā ete varuṇasya pāśe badhyante ye yajante ye satram āsate/ yad yat pratyapakrāmanto yanti varuṇasya pāśān evainad viṣyamāṇā yanti, stotriyair vā ito reto dadhato yanty, anurūpair atra pratipadyante, pra taj janayanti/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ prāyaṇīyenaivāhnā dvādaśāho yujyate daśamenāhnā vimucyate/ yena vai yoktreṇāśvam aśvataraṃ yuñjanti tenaivainaṃ punar vimuñcanti/ tad yā amūḥ purastān nava stotrīyās tā evaitad upariṣṭāt/ śamyā udasyanti/ tasmāt paśur yathaiva yujyate tathā vimucyate/ tasmād u yogakṣemaḥ kalpate/ yān prāyaṇīyasyāhnas tṛcān vicchindanti

kva te saṃtāyanta ity āhuḥ/ daśame 'hann iti brūyāt/ tṛcair ekarcān ubhayatas saṃtanvanti, prāṇānām eva saṃtatyā avyavacchedāya/ abhi vā etā anyānyasyai lokaṃ dhyāyanti - brahma kṣatrasyābhidhyāyati, kṣatraṃ viśo, viḍ brahmaṇaḥ/ tā anyānyasyai lokam abhidhyāyantīḥ/ kāmaṃ gamayanti/ yatkāma enā āharate sam asmai sa kāma ṛdhyate prasṛtachandā vai prathamas triyahaḥ/ tena so 'yātayāmā kriyate/ vi dvitīyasya chandāṃsi paryūhanti/ tena dvitīyas triyaho 'yātayāmā kriyate/ vi tṛtīyasya chandāṃsi paryūhanti/ tenaiva tṛtīyasya triyaho 'yātayāmā kriyate

gāyatramukho vai prathamas triyahaḥ/ tasmād ayam agnir ūrdhvo dīdāya/ gāyatramadhyo dvitīyas triyahaḥ/ tasmād ayaṃ vāyus tiryaṅ pavate/ gāyatrottamas tṛtīyas triyahaḥ/ tasmād asāv arvāṅ ādityas tapati/ devāsurā aspardhanta/ te 'bruvan yo nas trir anavānaṃ gāyatraṃ gāyati sa na imāṃś ca lokān saṃjayati prāṇāpānavyānāṃś ceti/ so 'yāsya āṅgirasas trir anavānaṃ gāyatram agāyat/ tenemāṃś ca lokān samajayat prāṇāpānavyānāṃś ca/ sam imāṃś ca lokāñ jayati prāṇāpānavyānāṃś ca ya evaṃ vidvāṃs trir anavānaṃ gāyatraṃ gāyati/ yo vā agniṣṭomena daśāhaṃ kalpamānaṃ veda kalpate 'smai prātassavanenaiva prathamas tryahaḥ, kalpate mādhyandinena dvitīyas, tṛtīyasavanena tṛtīyo, 'gniṣṭomasāmnaiva daśamam ahaḥ kalpate/ kalpate 'smai ya evaṃ veda

athaitāny āprīr ājyāni bhavanti/ prajāpatiḥ prajā asṛjata/ sa sṛṣṭvā riricāno 'manyata/ sa etāny āprīr ājyāny apaśyat/ tair ātmānam āprīṇītāyātayāmatāyai/ ricyante iva vā ete ya etad ahar āgacchanti/ tad yad etāny āprīr ājyāni bhavanty ātmānam evaitair yajamānā āprīṇate 'yātayāmatāyai/ aniruktāny ājyāni bhavanti chandasām anabhidharṣāya, pāpavasyasasya vivaktyai/ vi pāpmanā vicyate ya evaṃ veda/ aindrāgnam uttamaṃ padaṃ nirāha chandasām apraṇāśāya yajñasyānukhyātyai/ anukhyātenaiva yajñena svargaṃ lokaṃ samaśnuvate/ tad āhur yat sarvebhyo 'hobhyo daśamam ahas saṃbharanty, atha kenaiṣāṃ chandomā anantaritā bhavantīti/ stomeneti brūyāt/ caturviṃśaṃ saptamam ahar bhavati, caturviṃśaṃ daśamam ahaḥ/ atho yad evaitat samayy ekam ājyaṃ bhavati teno eveti

uccā te jātam andhasety udvatīr utthānīye 'han bhavanty atho svargasyaiva lokasyābhyutkrāntyai/ svargo hy eṣa loko yad daśamam ahaḥ/ sa na indrāya yajyave varuṇāya marudbhya iti marutvatīr bhavanti/ marutvad vai madhyandinasya rūpam/ madhyandinasyaiva tad rūpān na yanti/
enā viśvāny arya ā dyumnāni mānuṣāṇām/
siṣāsanto vanāmahe//
iti siṣāsadvatīr bhavanti/ siṣāsanto hy evaitenāhnā svargaṃ lokaṃ gacchanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ athāmahīyavam / prajāpater vā āmahīyavam/ prājāpatyam etad ahaḥ/ tad yad atrāmahīyavaṃ prājāpatye 'han kriyate 'har eva tad rūpeṇa samardhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati/ athājīkam ujjityai/ devāsurā yajña ājim āyan/ te devā akāmayantod imam ājiṃ jayemeti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai te tam ājim udajayan/ ājim ivaite yanti ya etad ahar āgacchanti/ tad yad atrājīkaṃ bhavaty ujjityā eva/ ujjayati ya evaṃ veda/ tad vā ājīkam iti kavat prājāpatyaṃ sāmāhno rūpeṇa samṛddham/ yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyata/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda

athābhīkam/ devā vā akāmayantābhīkaṃ naś śivam āpa upaspṛśeyur iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai tān abhīkaṃ śivam āpa upāspṛśan/ tad ābhīkasyābhīkatvam/ abhīkaṃ ha vā enaṃ śivam āpa upaspṛśanti ya evaṃ veda/ ṛṣayo vai tapas tepānā aśocan/ te 'kāmayantābhīkaṃ naś śivam āpa upaspṛśeyur iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ tato vai tān abhīke 'bhyavarṣat/ tad v evābhīkasyābhīkatvam/ tad āpo vai śāntiḥ/ śuśucānā ivaite tepānā iva bhavanti ya etad ahar āgacchanti/ tad yad atrābhīkaṃ bhavati śuca evāpahatyai/ tad vā ābhīkam iti kavat prājāpatyaṃ sāmāhno rūpeṇa samṛddham/ yatra vā ahārūpeṇa samardhayanti saṃ tatrardhyate/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda

athaitāḥ pratnaṃ pīyūṣaṃ pūrvyaṃ yad ukthyam iti satobṛhatayo bhavanti/ anuṣṭub vai yajñam asṛjata/ vāg vā anuṣṭup/ prajāpatir vā anuṣṭup chandaḥ/ so 'bravīd yajñaṃ sṛṣṭvā - chandāṃsi putrakā vindadhvam iti/ tāny etayāvindanta/ yad tripadā tena gāyatrī/ uṣṇikkakubhau tayāvindanta/ yad dvādaśākṣarāṇi padāni tena jagatī/ teno evānuṣṭup/ akṣarair eva bṛhaty avindata/ yad dohavatī tena paṃktiḥ/ āyatanena triṣṭup/ yad viśvavatī tena sarvāṇi chandāṃsi/ tāny etayaivāvindanta/ vindate ya evaṃ veda/ sarveṣāṃ vā eṣā chandasāṃ rasas tejas saṃbhṛtam/ sarveṣām evaitac chandasāṃ rase tejasy aparājite chandasi yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti

tāḥ pratnavatīr bhavanti/ prajāpatir vai pratnaḥ/ prajāpatāv eva tat pratitiṣṭhanti/ atho svargo vai lokaḥ pratnaḥ/ svarga eva tal loke pratitiṣṭhanti/ tāsāṃ sarvāsāṃ samāvadakṣarāṇi padāni bhavanti/ tad yat samāvadakṣarāṇi padāni bhavanti tat satobṛhatīnāṃ satobṛhatītvam/ sarvato ha vai bṛhad bhavati ya evaṃ veda/ tad u hovāca yāmano bhrātalāyano - yadā vā etad ahar āgacchanty atha muhyanti/ ato 'nyā bṛhatīḥ kurvate/ punānas soma dhārayety eva bṛhatī kāryā/ eṣā vai jñātā bṛhatī/ yad dha vai bahavo yanto jñātamukhaṃ kṛtvā yanti sarve vāva te jñātā bhavanti/ tad yat punānas soma dhārayeti bṛhatī bhavati tenaivaitad ahar jñātaṃ kriyate/ bhūyāṃsi tu rūpāṇy aparādhyante/ itarāṇy eva bhūyāṃsi rūpāṇi

tad āhur na bubhūṣan bhūtabṛhatībhi stuvīta/ bhūta evaitābhi stuvīta na bubhūṣann iti/ bhūtā iva vā etā yāsāṃ dvādaśākṣarāṇi padāni/ athemā bhaviṣyadbṛhatayaḥ punar ādāyena bṛhatyo bhavanti/ tasmād bhūta eva bhūtabṛhatībhi stuvīta na bubhūṣann iti/ tad u vā āhur - yāvad vai kṛtvo yajate tāvad bubhūṣati tāvat kāmayate - śreyān syāṃ śreyān syām iti/ tasmād ubhayīr eva kāryā etayor ubhayoḥ kāmayor upāptyā iti

utsedhaniṣedhāv eva satobṛhatīṣu syātāṃ, yajñāyajñīyaṃ bhaviṣyadbṛhatyām/ tathā hābhyāvartā bhavanty aparācīḥ/ tad āhur na caturthāya chandase mādhyandinaḥ pavamānaḥ/ tatsthānaś caturtham iva vā etac chandaḥ kriyata iti/ tad yat bṛhatītarā bhavati bṛhatītarā tena samānacchandaḥ/ tāsūtsedhaniṣedhau/ utsedhena vā aṅgirasaḥ paśūn utsidhya niṣedhena niṣidhyodatiṣṭhan/ utsedhenaivaitat paśūn utsidhya niṣedhena niṣidhya uttiṣṭhanti

tāv antarā yajñāyajñīyaṃ bhavati/ paśavo vai yajñāyajñīyam/ etāṃs tān paśūn utsidhya ca niṣidhya cottiṣṭhanti/ prajāpater vā etau prāṇāpānau/ yad utsedhaniṣedhau bhavataḥ prāṇāpānābhyām eva tat samṛdhyante/ pāpavasyasasya ha khalu vā ete vidāraṇaṃ sāmanī/ rājasabham etad yad daśam ahnām/ uc ca vai pāpīyāṃsaṃ sabhāyām ativadantaṃ sedhanti ni ca sedhanti/ tad yad utsedhaniṣedhau bhavataḥ pāpavasyasasyaivotsiddhyai ca niṣiddhyai ca/ vāg vai yajñāyajñīyam/ tad antarotsedhaniṣedhau bhavati/ ātmā vai vāk/ prāṇāpānāv utsedhaniṣedhau/ tad yad yajñāyajñīyam antarotsedhaniṣedhau bhavati, prāṇāpānābhyām evaitad ubhayata ātmānaṃ parigṛhyate/ tasmāt prāṇāpānābhyāṃ vāk parigṛhītā

tejo vai yajñāyajñīyam, ātmā madhyandinaḥ/ tad yad yajñāyajñīyaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitat tejaḥ pratiṣṭhāpayanti/ yajñāyajñīyena vai pūrveṣv ahassu garbhān dadhato yanti/ tad daśame 'han yoneś cyāvayanti/ tasmād daśamāsyā garbhā yoneś cyavante prajātyai/ taṃ madhyandinam abhi pratyāharanti/ ātmā vai madhyandinaḥ prajaiṣā/ tad yad yajñāyajñīyaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty, ātmann evaitat prajāṃ pratiṣṭhāpayanti/ madhyandinād vai devā yajñāyajñīyenorddhvā svargaṃ lokam udakrāman/ tad yad uṣṇikkakubhāv uttara bhavato, bṛhatī pūrvā - puruṣa chandasaṃ kakup, svargo loko bṛhatī - svarga eva tal loke pratiṣṭhāya svargaṃ lokam ārohan/ devāsurā yajña ājim āyan daśamasyāhnaḥ/ te yajñāyajñīyam eva kāṣṭhām akurvata/ te devā akāmayanta vayam imam ājim ujjayemeti/ te yajñāyajñīyam madhyandinam abhi pratyāharann, ato 'ntikād ujjeṣyāma iti/ etad u ha vai devānāṃ devakṣetraṃ yat pavamānaḥ/ tato vai te tam ājim udajayan/ ājim ivaite yanti ya etad ahar āgacchanti/ tad yad atra yajñāyajñīyaṃ bhavaty ujjityā eva/ ujjayati ya evaṃ veda

paśavo vai yajñāyajñīyam/ ātmā madhyandinaḥ/ paśumān hy eva yajñaṃyajñam āharate/ tad yad yajñāyajñīyam madhyandinam abhi pratyāharanti ātmann evaitat paśūn pratiṣṭhāpayanti/ athaitā bhavanty ā jāgṛvir vipra ṛtaṃ matīnām ity āvatīr utthānīye 'han/ yat pravatīḥ kuryuḥ parāñco 'tipadyeran/ tad yad āvatīr bhavanty anatipādāyaiva/ tad āhur apeva vā ete bhraṃśante ya āvatīr utthānīye 'han kurvantīti/ tad yat somo mīḍhvam abhi no jyotiṣāvīd iti bhavaty abhikrāntyā evānapabhraṃśāya/ tāsu gaurivītam/ prajā vai paśavo gaurivītam, ātmā madhyandinaḥ/ tad yad gaurivītaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitat prajāṃ paśūn pratiṣṭhāpayanti/ śvastanaṃ vai gaurivītam, ātmā madhyandinaḥ/ tad yad gaurivītaṃ madhyandinam abhi pratyāharanty ātmann evaitac chvastanaṃ pratiṣṭhāpayanti/ raso vai gaurivītam, ātmā madhyandinaḥ/ tad yad gaurivītaṃ madhyandinam abhipratyāharanty, ātmann evaitad rasaṃ pratiṣṭhāpayanti

atha rathantaram/ brahma vai rathantaram/ brahmaṇy evaitat pratitiṣṭhanto yanti/ tad gāyatrīṣu bhavati/ reto vai gāyatryai rathantaraṃ, yonir vai rathantarasya gāyatrī/ tad yad gāyatrīṣu rathantaraṃ bhavati, yonyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayanti/ anuṣṭhyāsya retas siktaṃ prajāyate ya evaṃ veda/ gāyatraṃ ha khalu vai rathantaraṃ gāyatrī chandaḥ/ tad yad gāyatrīṣu rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, svenaivainaṃ tad āyatanena samardhayanti/ tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati/ trīṇi vā etāni samyañci saṃdhīyante - gāyatrī chandaś, caturviṃśa stomo, rathantaraṃ sāma/ tad yad etāni samyañci saṃdhīyante samṛddhyā eva/ sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda

ete ha khalu vā arkyodāmanīye ete rathantarasyākṣare vyatiṣakte/ etābhyām evaitad dviṣantaṃ bhrātṛvyam upobhyottiṣṭhanti/ tad āhur vyūḍham etad ahā3s samūḍhā3m iti/ ubhayam iti brūyād, vyūḍhaṃ ca samūḍhaṃ ceti/ sāmabhir vyūḍhaṃ chandobhis samūḍham iti/ etā bhavanti mā cid anyad vi śaṃsateti māsān evaitad ardhamāsān abhivadati/ atho teṣām eva prajāpatim anu prajāyata/
indram it stotā vṛṣaṇaṃ sacā sute muhur ukthā ca śaṃsata//
avakrakṣiṇaṃ vṛṣabhaṃ yathājuvaṃ gāṃ na carṣaṇīsaham/
iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhyai/ tāsu maidhātitham uktabrāhmaṇam/ ud u tye madhumattamā ity udvatīr utthānīye 'han bhavanty, atho svargasyaiva lokasyābhyutkrāntyai/ svargo hy eṣa loko yad daśamam ahaḥ

tāsv abhīvartaḥ/ devāsurā aspardhanta/ te devā akāmayantābhīmān asurān bhavemeti/ ta etam abhīvartam apaśyan/ tenāsurān abhyavartanta/ yad abhyavartanta tad abhīvartasyābhīvartatvam/ tad yad atrābhīvarto bhavati - vajro vā abhīvarto - vajreṇaiva tad dviṣantaṃ bhrātṛvyam abhivṛtyottiṣṭhanti/ tasyaikākṣaraṃ nidhanaṃ bhavati/ ekākṣarā vai vāk/ pratikūla iva vā ita svargo lokaḥ/ svargo hy eṣa loko yad daśamam ahaḥ/ tad yad ekākṣaraṃ nidhanaṃ bhavati yathā dṛḍhāṃ methīṃ nihanyāt tādṛg evaitad anapabhraṃśāya/ atha kāleyam/ agnir vai rathantaram/ viśvedevāḥ kāleyam/ athaiṣa svarga eṣa loko viśva eva devāḥ/ svarga eva tal loke viśveṣu deveṣu pratitiṣṭhanti

svādiṣṭhayā madiṣṭhayety ārbhavasya pavamānasya madvatīr gāyatryo bhavanti/ raso vai madaḥ/ dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam/ tad yad etā madvatīr bhavanti, rasam evāsminn etad dadhaty, aivainad etena pyāyayanti/ tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam/ atha saṃhitaṃ dvayakṣaraṇidhanaṃ pratiṣṭhāyai/ dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai/ tasyarcā nidhanam upayanti/ paśavo vā ṛk, paśavo rathantaraṃ, paśūnām evāvaruddhyai/ athoṣṇikkakubhau/ vajreṇaiva tad dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇute ya evaṃ veda/ kakubhi parākramatoṣṇihā prāharat/ tasmāt kakubha madhyamāny akṣarāṇi bhūyiṣṭhāni/ parākramamāṇo hy asyā akṣarāṇi samauhat/ tasmād uṣṇiha uttamāny akṣarāṇi bhūyiṣṭhāni/ paro gurur iva hi vajra, ārambhaṇato 'ṇīyān/ sā kakub abravīd viliṣṭhā vā aham asmīti/ parākramamāṇo vai me 'kṣarāṇi samauhīta, pūrvāṃ māṃ prayuñjatām iti/ athoṣṇig abravīd - atha vai māṃ pūrvām ācakṣantā iti/ tatheti/ tasmin samapādayetām/ pūrvaprayogam anyāvṛṇīta, pūrvākhyānam asyā/ tasmād ene evaṃ prayuñjate/ tasmād uṣṇikkakubhāv ity ākhyāyate

tā etā bhavanti pavasva madhumattama, indram accha sutā ima iti/ ṛjīṣaṃ vā etad dugdhaṃ dhītaṃ yātayāma yat tṛtīyasavanam/ tasmād indro bībhatsamāna udakrāmat/ dhītam iva hy āsīt/ tasmai vai devāḥ pavasvety evāpavayan/ madhumattama iti madhumad akurvan/
indrāya soma kratuvittamo madaḥ/
mahi dyukṣatamo madaḥ//
itya abhipūrvam evāsmai madvad akurvan/ indram accha sutā ima iti yathābhivatyānayed evaṃ vā etat padam/ pāvamānyas satya aindriyo bhavanti vīryavatīḥ/ tasmād etā evoṣṇikkakubhaḥ kāryāḥ/ tāsu sabham uktabrāhmaṇam/ atha pauṣkalam uktabrāhmaṇam/ athaitā bhavanti - pary ū ṣu pra dhanva vājasātaya iti pipīlikāmadhyānuṣṭubhaḥ parivatīr antasya rūpam/ anto vā anuṣṭup chandasām/ ānuṣṭubham etad ahaḥ

indro vṛtraṃ vajreṇādhyasya nāstṛṣīti manyamānaḥ parāṃ parāvatam agacchat/ tad anuṣṭub vai parā/ parāvat sa tām eva prāviśat/ tasyai dvādaśākṣarāṇi prāñcy udauhad dvādaśordhvāni/ atha yāṣṭākṣarā madhye gāyatrī tāṃ prāviśat/ sa tām eva prāviśat/ tat tasyai dvādaśākṣarāṇi/ brahmā gāyatrī/ brahmaiva tan madhyataḥ prāviśat/ sa etam eva saṃvatsaram ubhayataḥ paryauhata/ indragraho vā etā ṛcaḥ/ indragraham evaitat prapadyottiṣṭhanti/ tasmād u hainā abhicaran vā bhrātṛvyavān vā kurvīta/ indragraho vā etā ṛcaḥ/ indragraham evaitat prapadya dviṣantaṃ bhrātṛvyam abhibhavati

abhaye ha khalu vā eṣa dīkṣate, 'bhaye yajate, 'bhaya uttiṣṭhati ya evaṃ vidvān etābhi ṛgbhi stute/ tām etāṃ parokṣam anuṣṭubhaṃ kurvanti/ yat pratyakṣam anuṣṭubhaṃ kuryuḥ parāṃ parāvataṃ yajamānā gaccheyur, na pratitiṣṭheyuḥ/ tad yat parokṣam anuṣṭubhaṃ kurvanti pratiṣṭhityai/ tāsu śyāvāśvam uktabrāhmaṇam/ athāndhīgavam uktabrāhmaṇam/ athaitā dvipado bhavanty uktabrāhmaṇāḥ/ tā etā bhavanti pari pra dhanvendrāya someti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ/ tāsu sauhaviṣam uktabrāhmaṇam/ tad vāṅnidhanaṃ bhavati/ tad āhur - yanti vā ete tṛtīyasavanād ye yajñāyajñīyaṃ madhyandinam abhi pratyāharantīti/ tad yad vāṅnidhanaṃ bhavati, tenaiva yajñāyajñīyasya rūpān na yanti, tena tṛtīyasavanān na yanti/ tasmād u haitat sāmaitasmād ahno nāntarityam/ sūryasyeva raśmayo drāvayitnava iti sūryavatīr bhavanti rakṣasām evāpahatyai/
matsarāsaḥ prasupas sākam īrate/
tantuṃ tataṃ pari sargāsa āśavo nendrād ṛte pavate dhāma kiṃ cana//
iti na hīndrād ṛte pavate dhāma kiṃ cana/ upo matiḥ pṛcyate sicyate madhv ity upa vā ayam adya loka upaśva imam evaitena lokam anu prajāyante 'sminn evaital loke paśūn pratiṣṭhāpayanti/
ukṣā mimāti prati yanti dhenavo devasya devīr upa yanti niṣkṛtam/ atya akramīd arjunaṃ vāram avyayam atkaṃ na niktaṃ pari somo avyata//
iti parivatīr bhavanty antasya rūpam/ anto hy etad ahaḥ

tāsu vājajit/ annaṃ vai vājaḥ/ yadā vai gaur aśvaḥ puruṣo 'nnasya suhito bhavaty atha sa vājī bhavati/ devāsurā annādye 'spardhanta/ te devā akāmayanta vṛñjīmahy annādyam asurāṇām iti/ ta etat sāmāpaśyan/ tenāstuvata/ te vāṃjajigīvā (vājijigīvā - pā.) viśva dhanānīty evāsurāṇāṃ yad dhanaṃ ya paśavo yad annādyam āsīt tad avṛñjata/ tad eva vājajito vājajittvam/ tad etad annādyasyāvaruddhis sāma/ avānnādyaṃ runddhe vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasya yad dhanaṃ ye paśavo yad annādyaṃ ya evaṃ veda/ tad daśākṣaraṇidhanaṃ bhavati/ ekākṣaraṇidhanena vai prathamam ahaḥ kalpate, daśākṣaraṇidhanena daśamam/ tad yad daśākṣaraṇidhanaṃ daśame 'hani bhavati, tenaiva daśāhāni kalpante/ atho etāṃ daśākṣarām eva virājam annādyam avaruddhyāntata uttiṣṭhanti

dvādaśāhena vai devā ūrdhvā svargaṃ lokam āyan/ tān asurā rakṣāṃsy anvasacanta/ te chandāṃsi paścāt tāny akurvata/ tāny abhivicchidāny ayukṣv ayukṣv akṣareṣva aśrayanta/ tata etāni nācyāvayan/ tasmād ayuja stomā vīryāvattarāḥ/ teṣām eṣā triṣṭup niṣkuryād aparājayetām/ parājitaṃ vā etac chandaḥ/ parājita evaitac chandasi yasyāntataḥ pratitiṣṭhati/ tās trayastriṃśadakṣarā bhavanti/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti/ sa tā virājo lomaśā bhavanty - annaṃ vai virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai/ tā āgneyyo bhavanti/ mukhaṃ vā agnir devatānām/ mukhaṃ virāṭ chandasām/ tad yad āgneyīṣu virāṭsu stuvanti mukhyam evaitad udgātātmānaṃ ca yajamānaṃ ca karoti/ mukhyo hāgryo 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda

tāsu vāmadevyam/ stutaśastrayor ha khalu vā eṣā śāntir yad vāmadevyam/ yad dha vai kiṃ ca yajñasya mithyolbaṇaṃ kriyate tad etenaiva śamayitvottiṣṭhanti/ matyaṃ vā etad yajñasya yad vāmadevyam/ sa yathā sthūlaloṣṭam matyena śamayed evam evaitad vāmadevyena sarvāṇi stutaśastrāṇi śamayanti/ prajāpatir ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yad vāmadevyam/ yathā ha vā idaṃ prajāpatau sarvā jātavidyāḥ pratitiṣṭhanty evaṃ ha vai vāmadevye sarvāṇi stotrāṇi pratitiṣṭhanti/ yonir vai vāmadevyam/ tad daśame 'han yoneś cyāvayanti/ tasmād daśamāsyā garbhā yoneś cyavante prajātyai/ prāṇā vai vāmadevyam/ tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye yajñīyasya karmaṇo 'tipādayanti, yadi vā nātipādayanti/ ko hi tad veda yadi te 'ti vā pādayanti na vā/ tad yad atra vāmadevyaṃ bhavati prāṇair eva tat samṛdhyante/ sad dha khalu vai vāmadevyaṃ stotrāṇāṃ, sad agnir devatānāṃ, sad virāṭ chandasāṃ, sat trayastriṃśa stomānām/ saty evaitat sannidhāyottiṣṭhanti/ sad eva bhavanti/ etāṃ ha khalu vā etad dvādaśāhayājī catuṣpadīṃ devāsandīm avivyādhinīm antato 'bhyārohati vāmadevyaṃ sāmāgniṃ devatāṃ virājaṃ chandas trayastriṃśaṃ stomam/ abhi haitām ārohati ya evaṃ veda

gaurīvitir vā etaṃ śāktyas trayastriṃśaṃ stomam apaśyad ubhayeṣāṃ paśūnām avaruddhyai ye ca grāmyā ye cāraṇyāḥ/ tato vai sa ubhayān paśūn avārunddha/ tad yat trayastriṃśaṃ stomaṃ nāntaryanti tasmāt trayastriṃśa stomo 'ntataḥ kriyata, ubhayeṣām eva paśūnām avaruddhyai/ puruṣo ha vā eṣa parastād dhitas tiṣṭhati/ daśa vai puruṣasya hastyā aṃgulayo, daśa padyā, daśa prāṇā, dve pratiṣṭhe, ātmā trayastriṃśaḥ/ parāñca āraṇyāḥ paśavaḥ prerate/ tasmād abhyāsṛṇato mṛgaṃ śrayante/ abhyāsṛṇato hy eṣa etat kriyate/ prajāpater vā eta ekavīrāḥ putrā, yad dvādaśāhasya stomāḥ/ tad āhuś caturviṃśam etad ahaḥ/ tat sarvam eva caturviṃśaṃ kāryam, eteṣāṃ prajāpateḥ putrāṇām ekavīrāṇām avilomāyeti/ yad va evaitās trayastriṃśadakṣarā bhavanti tena trayastriṃśaṃ stomaṃ nāntaryanti/ bhūyāṃsi tu rūpāṇy aparādhyante/ itarāṇy eva bhūyāṃsi rūpāṇi/ trayastriṃśa eva kāryaḥ/ trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ/ sarvāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti/ atho eṣa vāva dṛḍhaḥ pratiṣṭhitas sarvadevatya stomo yatra trayastriṃśaḥ/ tasmāt trayastriṃśa eva stomo 'ntataḥ kārya iti

sampadaṃ ha tu lobhayanti/ brahmasāmna eva nava stotryā upādāyātropadadhyāt/ na sampado yanty, ubhayeṣu stomeṣu pratitiṣṭhanti ya cāyujo ye ca yugmantaḥ/ tad yathāntarīṣe tiṣṭhan vimuु़ñced evam evaitad vāmadevyena sarvāṇi stuśastrāṇy antato vimucyante/ tad āhur vyucyā3 na vyucyā3m iti/ na vyucyam ity āhuḥ/ ājiṃ vā ete yanti ya etad ahar āgacchanti/ teṣām eṣa hīyate ya upahanyate/ sa yathā hīnam upādadhīta tādṛk tat/ yo vai hīnam upādhatta ubhau vāva tau hīyete/ atho prajāpatiṃ vaivaitenāhnā pariveviṣanti/ tad yan na vyāhuḥ ko hi śreyasaḥ pariveṣaṇam avavaditum arhati/ yo vai śreyasaḥ pariveṣaṇam avavadati yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ ninayati/ tad āhuḥ brahmaiva vibrūyād iti/ brahma vai brahmā/ brahmaiva tad yajñaṃ vyāha/ atho āhur udgātaiva vibrūyād iti/ prajāpatir vā udgātā/ prajāpatir eva tad yajñaṃ vyāha/ atho āhur yajamāna eva vibrūyād iti/ yajño vai yajamānaḥ/ yajña eva tad yajñaṃ vyāha/ atho yathākāmaṃ vai svaṃ pariveṣaṇaṃ praśāstīti/ atho āhuḥ prāṅ evotkramy krośed - ity amī akurvatety amī akurvateti/ tad eva vyuktaṃ cāvyuktaṃ ceti/ tad u vā āhur vyucyam eva/ yad avyucyamāne tūṣṇīm āsīran vicchidyeran vai yajñād yajñīyasyaivānārtir upetyāvyucyam eveti/ tad yāvatā vyāha tad dhotre prāha/ tad dhotānuṣṭubham abhi saṃpādayati - sam idaṃ daśamam ahar apādīti/ saṃvyāharanti yad evātronākṣarāsu stuvanti yad atirecayanti/ tad evaitatprajāpatim abhi saṃpādayanti saṃpariveṣaṇaṃ praśāsti

apaśavyā iva vai yugmanta stomā ślakṣṇā iva hi samā iva/ tad yat trivṛtaṃ stomam anvavasyanti mithunatvāyaiva prajātyai/ ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante/ pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda/ iyaṃ vai pṛthivyarikṣevā lokam āsīt/ sākāmayata pṛśniṃ varṇaṃ puṣyeyam iti/ saitam mantram apaśyat āyaṃ gauḥ pṛśnir akramīd iti/ tato vā iyaṃ pṛthivī pṛśniṃ varṇam apuṣyat/ pṛśniṃ ha vai varṇaṃ prajayā paśubhiḥ puṣyati ya evaṃ veda/ tad āhur ūrdhvā vā ete svargalokaṃ rohanti ye yajante/ ta īśvarāḥ parāñco 'tipattor iti/ tad yat sarparājñīṣu stuvanti - iyaṃ vai sarparājñī - asyām evaitat pratitiṣṭhanti/ iyaṃ vai sarpatāṃ rājñī/ na ha vā enaṃ sarīsṛpaṃ hinasti ya evaṃ veda

gāyatrīṣu stuvanti - gāyatrī vai chandasām ayātayāmny - ayātayāmatāyā eva/ tisṛṣu stuvanti - trayo vā ime lokā - eṣāṃ lokānāṃ samaṣṭyai/ atho trayo vai prāṇāpānavyānāḥ/ tān evaitat saṃtatya teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnuvate/ gāyatraṃ sāma bhavaty - ayātayāma vai gāyatram - ayātayāmatāyā eva/ atho mano vai gāyatram/ manasaivainat tat samṛddhayanti, manasopāvartayanti, manasā hiṃkurvanti, manasā prastauti, manasādim ādatte, manasodgāyati, manasā pratiharati, manasopadravati, manasā nidhanam upayanty asamāptasya samāptyai/ yad vai devā yajñasya vācā na samāpnuvaṃs tad asya manasā samāpnuvan/ tad yan manasā stuvanty asamāptasyaiva samāptyai/ raso vā etasyāhno 'tyanedat/ tam manasaiva paryagṛhṇan/ eṣa vai sa rasaḥ tad yan manasā stuvanti rasasyānatinedāya

mahāvratabhājanaṃ vā etā ṛcaḥ/ sa yāvan mahāvratenāvarunddhe tāvad avarunddha etābhi ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ/ manaso vā anyad ahar āsīd vāco 'nyat/ tad yan manaso 'har āsīt tad devā saṃgṛhyordhvā svargaṃ lokam udakrāman/ atha yad vāco 'har āsīt tad etad ahar abhavat/ tenāsmin loke prajayā ca paśubhiś ca pratyatiṣṭhan/ tad yan manasā stuvanti tasyaivāhno 'nukhyātyai/ caturhotṝn hotānuvyācaṣṭe - brahma vai caturhotāraḥ/ brahma vā asyai stotraśastrāṇām āptum arhati/ etāny u ha vai devānāṃ guhyāni nāmāni yac caturhotāraḥ/ tāny eva tat prakāśaṃ gamayati/ tāny etaṃ prakāśaṃ gatāni prakāśatāṃ gamayanti/ gacchati prakāśatāṃ ya evaṃ veda/ tad yaṃ brāhmaṇam alaṃ yaśase santam atha yaśo nārcchet so 'raṇyaṃ paretya granthīn udgrathya, tebhyaś caturhotṝn vyācakṣīta, brāhmaṇaṃ vopadraṣṭāraṃ kṛtvā/ etāny u ha vai devānāṃ guhyāni nāmāni yac caturhotāraḥ/ tāny eva tat prakāśaṃ gamayati/ tāny enaṃ prakāśaṃ gatāni prakāśatāṃ gamayanti/ gacchati prakāśatāṃ ya evaṃ veda

tūṣṇīṃ stutaṃ vācānuśaṃsati/ tasmād yan manasādhigacchati tad vācā vadati/ tasmād oṣadhayo mūlato jāyante 'grataḥ pacyante/ tad āhus samiṣṭeṣu patnīsaṃyājeṣu stotavyā3m asamiṣṭeṣū3 iti/ asamiṣṭeṣv ity āhuḥ/ pratīcīṣv evāsu tad garbhān dadhati/ strī balaṃ ca ha tu bhavati pāpavasyasaṃ ca/ samiṣṭeṣv eva stotavyaṃ pāpavasyasasya vyāvṛttyai/ atho ha na tathā strī balaṃ bhavati/ atho hāsu tat parācīṣv eva garbhān dadhati/ pratyañcaś ca vai parāñcaś ca manuṣyās saṃbhavanti/ tasmāt samiṣṭeṣva eva stotavyam iti/ audumbarīṃ samārabhant - ūrg vā annam udumbara - ūrjaṃ evānnādyasyāvaruddhyai/ vācaṃ yacchanti/ vāg vai brahma/ vācam eva tad brahma yajñam ātmasu yacchanti/ iha dhṛtir iha sva dhṛtir mairamo mairamatir iti/ yac cittaṃ yā dhṛtir yan mano yā vāk tāny evaitad ātmasu yacchanti/ yad astam ite visṛjerann ahar bhrātṛvyalokam ucchiṃṣyuḥ/ yad anastam ite visṛjeran rātriṃ bhrātṛvyalokam ucchiṃṣyuḥ/ ardhāstam ita āhavanīyaṃ paretya visṛjante/ ubhābhyām eva tad ahorātrābhyāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyam antaryanti/ ubhābhyām evāhorātrābhyāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti ya evaṃ veda/ tad u vā āhur astam ita eva visṛjyam/ ahorātre vai parivartamāne saṃvatsaram āpnutaḥ/ saṃvatsaro yajñaḥ/ yajñam evaitad āptvā visṛjanta - upasṛjan dharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan rāyas poṣam iṣam ūrjam asmāsu dīdharat svāheti/ sa yathā nyokasaṃ gāṃ saṃyujya prārjayed evam evaitad vācaṃ ca yajamānaṃ ca saṃyujya prārjayanti/ yathā hainayā vadati, tathaibhyo 'napakramaṇī bhavati/ te yaṃ kāmaṃ kāmayeraṃs taṃ dhyāyeyuḥ/ sa haivaibhyaḥ kāmas samṛdhyate/ subrahmaṇyayā vācaṃ visṛjante/ brahma vai subrahmaṇyā/ brahma vāk/ brahmaṇaiva tad vācaṃ visṛjante

agnir eva prathamam ahar, indro dvitīyaṃ, prajāpatis tṛtīyaṃ, bṛhaspatiś caturthaṃ, marutaḥ pañcamaṃ, viśve devāṣ ṣaṣṭhaṃ, vasavas saptamaṃ, rudrā aṣṭamam, ādityā navamaṃ, prajāpatir eva daśamam ahaḥ/ iyam eva dik prāyaṇam, iyam udayanam/ tasmād asāv āditya ito 'stam etīta udeti/ etad eva prāyaṇaṃ codayanaṃ cānusaṃcarati/ āśus trivṛd, bhāntaḥ pañcadaśo, vyoma saptadaśo, dharuṇa ekaviṃśa, ojas triṇavaḥ, pratiṣṭhā trayastriṃśo, brahma caturviṃśaḥ, kṣatraṃ catuścatvāriṃśo, vivarto viśāṃ stomo 'ṣṭācatvāriṃśaḥ, prajāpatir eva daśamam ahaḥ

tad yad āśus trivṛd iti, yathā kṣipraḥ pakṣy evam eṣa yat trivṛt stomaḥ/ atha yad bhāntaḥ pañcadaśa iti kṣatraṃ hi tat/ kṣatram u vai bhāti/ atha yad vyoma saptadaśa iti, prajāpatir hi saḥ/ prajāpatir vai vyoma/ atha yad dharuṇa ekaviṃśa ity asau hi sa ādityaḥ/ etasmin vā idaṃ sarvaṃ dhṛtam/ atha yad ojas triṇava iti, maruto hi saḥ/ ojo vai vīryaṃ marutaḥ/ ojo vīryaṃ triṇavaḥ/ atha yat pratiṣṭhā trayastriṃśa ity, anto hi saḥ/ atha yad brahma caturviṃśa iti/ gāyatrī hi sā/ brahma vai gāyatrī/ atha yat kṣatraṃ catuścatvāriṃśa iti triṣṭub bhi saḥ/ kṣatram u vai triṣṭup/ atha yad vivarto viśāṃ stomo 'ṣṭācatvāriṃśa iti, jagatī hi sā/ viḍ vai jagatī/ viśa u vā idaṃ sarvaṃ vivartam/ atha yat prajāpatir eva daśamam ahar ity anuṣṭub bhi sā/ prajāpatir vā anuṣṭup/ idam eva prāyaṇam, idam udayanam/ tasmād ita eva prayanty ata udyanti/ agnir eva prāyaṇam, āditya udayanam/ anuṣṭhyaitaṃ lokaṃ prajānann eti ya evaṃ veda

gāyatramukho vai prathamas tryahaḥ/ tasmād ayam agnir asmin loka ūrdhvo dīdāya/ gāyatramadhyo dvitīyas tryahaḥ/ tasmād ayaṃ vāyur asminn antarikṣe tiryaṅ pavate/ gāyatrottamas tṛtīyas tryahaḥ/ tasmād asāv arvāṅ ādityo divas tapati/ etā vai deveṣavaḥ praṇihitā aniśitā anilayantīr eṣu lokeṣu sarvaṃ pāpmānam apasedhantīs tiṣṭhanty - agniḥ pṛthivyāṃ, vāyur antarikṣa, ādityo divi/ etā asya sarvaṃ pāpmānam apaghnatyo yanti ya evaṃ veda/ etābhir vai vijitibhir viviktibhir vijitā viviktā ime lokā yathāyatham/ yasmād ete samāne yajñakratau santo 'tha nānā bhavanti tasmād dha vai devāḥ pitaro manuṣyās samāne loke santo 'nusaṃdadarśire/ etābhir ha vijitibhir viviktibhir vijitā viviktā yathāyatham

prajāpatiṃ prajās sasṛjānaṃ mukhataḥ pāpmāsinot/ so 'kāmayatāpa pāpmānaṃ hanīyeti/ sa etaṃ gāyatramukhaṃ prathamaṃ triyaham apaśyat/ tena mukhataḥ pāpmānam apāhata/ taṃ madhyato 'sinot/ sa etaṃ gāyatramadhyaṃ dvitīyaṃ triyaham apaśyat/ tena madhyataḥ pāpmānam apāhata/ taṃ pador asinot/ sa etaṃ gāyatrottamaṃ tṛtīyaṃ tryaham apaśyat/ tena pattaḥ pāpmānam apāhata/ apa pāpmānaṃ hate ya evaṃ veda/ svarāntena vai tryaheṇa prajāpatir mṛtyor ātmān atrāyata, nidhanāntena prajām, iḻāntena paśūn/ etāvad vāvāsti yad ātmā prajā paśavaḥ/ tad yat sad atrāyata tat satrasya satratvam / trāyata enaṃ sarvasmāt pāpmano ya evaṃ veda/ svarāntena vai triyaheṇa prājapatir devān asṛjata, nidhanāntena pitṝn, iḻāntena manuṣyān/ tad yat svarāntena devān asṛjata tasmāt te 'mṛtāḥ/ amṛtena hi tān prāṇenāsṛjata/ atha yan nidhanāntena pitṝn asṛjata tasmād u te nidhanasaṃsthāḥ/ atha yad iḻāntena manuṣyān asṛjata - paśavo vā iḻā - tasmād ya eva paśumān bhavati taṃ manuṣyā upasamāyanti

atha ha kabandha ātharvaṇe keśī dārbhya uvāsa/ atha ha tarhi samūḍhāny eva chandāṃsy āsur na vyūḍhāni/ tasmai ha kabandha ātharvaṇaḥ keśine dārbhyāyaitaṃ vyūḍhachandasaṃ dvādaśāhaṃ provāca - trir eva gāyatrīṃ tarpayatāt tris triṣṭubhaṃ trir jagatīm/ tavaiva prajāyā anye jīvitam abhidhyātāro, na tava prajā iti/ tena heje/ tato ha vā idam arvācīnaṃ vyūḍhāni chandāṃsi/ tasmād anāḍhyānām api satāṃ pañcālānām abhy evānye jīvitaṃ dhyāyanti/ tasyaitau ślokau -
kasmād ūrdhvā bhūmer yanti sargāḥ kasmāt tiryañco 'nv antarikṣam/
kasmād arvāñco diva uttarasyai sūryasya raśmīn anu yanti sṛṣṭāḥ//
gāyatrī trivṛta vasānā sā triṣṭubhaṃ nunude 'ntarikṣāt/
sā jagatīm āyatanād divo 'dhi tasmād arvāñcaḥ pravahanti sargāḥ

vāg vai yajñaṃ sasṛjānā sāśanāyat sāpipāsat/ tāṃ devā arvāg yajñāhutyātitarpayiṣan/ tāṃ nātarpayan/ tām arvāk somāhutihaviryajñair atitarpayiṣan/ tāṃ naivātarpayan/ ta etaṃ vyūḍhacchandasaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyan/ tam āharan/ tenāyajanta/ tata enāṃ chandāṃsi bhūtāṃ prārjan/ tā anyānyasmai bhāgāya dhenuparisāram atṛpyan/ tasmāt paśavo 'nyonyasya bhāgāya dhenuparisāraṃ tṛpyanti/ sātṛpyat/ sa ya evam etāṃ vācaś ca chandasāṃ ca tṛptiṃ veda tṛpyatya ātmanā tṛpyaty asya prajā/ devā vai devāśvān devaratheṣu yuktvemān lokān abhyārohan/ chandāṃsi vāva devāśvā, stomā devarathāḥ

te gāyatrīm eva dakṣiṇāṃ yugyām akurvata, triṣṭubhaṃ savyāṃ yugyāṃ, jagatīṃ savyāṃ praṣṭim/ tenemaṃ lokam abhyārohan/ te 'bruvañ jyāyān vā adhvā viparyūhāmeti/ te jagatīm eva dakṣiṇāṃ yugyām akurvata, gāyatrīṃ savyāṃ yugyāṃ, triṣṭubhaṃ savyāṃ praṣṭim/ tenemam antarikṣaṃ lokam abhyārohan/ te 'bruvañ jyāyān vevādhvā vy eva paryūhāmeti/ te triṣṭubham eva dakṣiṇāṃ yugyām akurvata, jagatīṃ savyāṃ yugyāṃ, gāyatrīṃ savyāṃ praṣṭim/ tenāmuṃ lokam abhyārohan/ evaṃ vai devā devāśvān devaratheṣu yuktvemān lokān abhyārohan/ abhīmān lokān ārohati ya evaṃ veda

yā ha khalu vai sapadā chandas sā prathamam ahar udyacchati, vipadā dvitīyaṃ, nānā padā tṛtīyam, anupadā caturtham, atipadā pañcamam, abhipadā ṣaṣṭham/ gāyatrī vai sapadā/ tripadā vai gāyatrī/ traye ime lokāḥ/ triṣṭub vipadā, ekādaśākṣarāṇi hi tasyai padāni/ jagatī nānāpadā, dvādaśākṣarāṇi hi tasyai padāni/ anuṣṭub anupadā/ anupadā hi sā gāyatryā akṣaraiḥ/ aṣṭākṣarāṇi vai gāyatryai padāny aṣṭākṣarāṇy anuṣṭubhaḥ/ paṃktir atipadā, pañcapadā hi sā/ atichandā abhipadāḥ/ na hi etāvanti kasyai canākṣarāṇi

prajāpatir yad bṛhadrathantare 'sṛjata, sa mana evāgre bṛhad aapaśyad, vācaṃ rathantaram abhi vyāharat/ tad yad vācaṃ rathantaram abhi vyāharat tasmād rathantaraṃ pūrvaṃ yogam ānaśe/ atha yan mano 'gre bṛhad apaśyat tasmād u bṛhadrathantare ity ākhyāyate/ mano vai pūrvam atha vāk/ mano vai bṛhad, vāg rathantaram/ brahma vai rathantaraṃ, kṣatraṃ bṛhat/ tad idaṃ mano vācam atyamanyata, kṣatraṃ brahma/ tad idaṃ rathantaram aved ati vai mā manyateti/ tad vairūpam asṛjata/ tena purastāt paryavait/ te dve bhūtvātyamanyetām/ tad idaṃ bṛhad aved ati vai mā manyateti/ tad vairājam asṛjata/ tena purastāt paryavait/ te dve bhūtvātyamanyetāṃ tad idaṃ rathantaram aved ati vai mā manyateti/ tac chākvaram asṛjata/ tena purastāt paryavait/ tāni trīṇi bhūtvātyamanyanta/ tad idaṃ bṛhad aved ati vai mā manyateti/ tad raivatam asṛjata/ tena purastāt paryavait/ tāni trīṇi bhūtvātyamanyanta/ te 'ntam agacchatām/ te 'vittāṃ same vai svo nānyad anyad atīti/ tāni ṣaṭ pṛṣṭhāny āsaṃs, trīṇi chandāṃsi/ tānīmāni trīṇi chandāṃsi ṣaṭ pṛṣṭhāni nānuvyabhavan

sā gāyatry anuṣṭubham asṛjata sā caturtham ahar udayacchat/ tayā caturtham ahar akalpata/ triṣṭup paṃktim asṛjata/ sā pañcamam ahar udayacchat/ tayā pañcamam ahar alpata/ tāni ṣaṭ pṛṣṭhāny āsan, ṣaṭ chandāṃsi/ tāni dvandvam akalpanta/ dvandvam asmai prajāḥ paśavaḥ kalpante ya evaṃ veda/ gāyatryā vai prathamam ahas tāyate, triṣṭubhā dvitīyaṃ, jagatyā tṛtīyam, anuṣṭubhā caturthaṃ, paṃktyā pañcamam, atichandasā ṣaṣṭham/ tasmād atichandasaṣ ṣaṣṭhe 'hani śasyante/ tad yathā varṣiṣṭhena gambhiṣṭhe gādham icchetaivam eva tad devā atichandobhiṣ ṣaṣṭhe 'hani gādham aicchant/ atho vai tarhīcchante 'tho ṣaṣṭhasyaivāhno vyāptyā, uttarasyo eva tryahasya santatyā avyavacchedāya

āpo vā idam agre mahat salilam āsīt/ tasmin prajāpatiḥ pratiṣṭhām aicchat/ sa eta vaiśvānaraṃ prāyaṇīyam atirātram apaśyat/ tam upādadhāt/ imam eva lokam asmin salile 'dhi tam aprathayat/ yad aprathayat tasmāt pṛthivī/ tasminn adhi pratyatiṣṭhat/ tad vai tama ivāsīt/ rātrī hy ahn uttarā/ sa etat trivṛtam agniṣṭomam apaśyat/ tam upādadhād imam evāgnim asyāṃ pṛthivyām adhi/ tena jyotiṣemān lokān prāpaśyat/ sa etān aṣṭāv ukthyān aṣṭātayān paśūn diśo 'nuvyatanod vāmadevyam antarikṣam, ādityam eva daśamam ahar, amum eva lokam uttaram atirātram/ sa etāṃ vyāptiṃ vyāpnot/ idaṃ sarvam abhavat/ etām eva vyāptiṃ vyāpnotīdaṃ sarvaṃ bhavati ya evaṃ veda/ ṛtavo vai pṛṣṭhyaṣ ṣaḍaho, ardhamāsā māsā ahorātrāṇi chandomā, imāv eva lokāv atirātrau/ atha yāv etāv antarāv agniṣṭomāv indrāgnī eva tau/ tad yan nedīyas sat kanīyastomaṃ pūrvam ahas tasmād ayam agnir nedīyas san mradīyas(?) tapati/ atha yasmād davīyas san jyāyastomam uttamam ahas tasmād asāv ādityo davīyas sann ojīyas tapati/ yo vai sarvaṃ dvādaśāham ātmānam abhi saṃpadyamānaṃ veda sarva enaṃ kāmā abhi saṃpadyante

pador eva pratimā pūrvo 'tirātraḥ nava puruṣe prāṇāḥ/ sa trivṛt/ trivṛt prāyaṇīyam ahaḥ/ tena tat saṃpannam/ daśa hastyā aṃgulayaś catvāry uror bāhvāṇi/ yad ūrdhvaṃ nābhes tat pañcadaśa/ pañcadaśaṃ dvitīyam ahaḥ / tena tat saṃpannam/ daśa hastyā aṅgulayas, sapta śīrṣan prāṇāḥ/ tat saptadaśa/ saptadaśaṃ tṛtīyam ahas tena saṃpannam/ daśa hastyā aṃgulayo daśa padyā ātmaikaviṃśaḥ/ ekaviṃśaṃ caturtham ahaḥ/ tena tat saṃpannam/ daśa hastyā aṅgulayo, daśa padyā, sapta śīrṣan prāṇāḥ/ tat saptaviṃśatiḥ/ saptaviṃśaṃ pañcamam ahaḥ/ tena tat saṃpannam/ daśa hastyā aṅgulayo, daśa padyā, daśa prāṇā, mano vāg ghṛdayaṃ, tat trayastriṃśat/ trayastriṃśaṃ ṣaṣṭham ahaḥ / tena tat saṃpannam/ prāṇā eva saptamam ahar gāyatram/ cakṣur evāṣṭamam ahas traiṣṭubham/ śrotram eva navamam ahar jāgatam/ vāg eva daśamam ahar ānuṣṭubham/ atha yad ūrdhvaṃ śrotrābhyāṃ tad uttaro 'tirātraḥ/ prāṇa eva pūrvo 'tirātra, udāna uttaraḥ/ tau prāyaṇīyodayanīyāv iti parokṣam ācakṣate/ prati prāṇāpānayos tiṣṭhati, na prāṇāpānābhyāṃ vyathate, sarvam āyur ety , evaṃ vai sarvo dvādaśāha ātmānam abhisaṃpadyate, sarva enaṃ kāmā abhisaṃpadyante, ya evaṃ veda

viṣuvatkaṃ vā etat satraṃ yad dvādaśāhaḥ/ sa ya etasya satrasya viṣuvantaṃ veda - śrīr vai viṣuvān - viṣuvān śreṣṭha svānāṃ bhavati/ puruṣo ha vā etasya satrasya viṣuvān/ puruṣo hy eṣāṃ lokānāṃ viṣuvān/ ime vai lokā eṣa dvādaśāho, 'ham asya satrasya viṣuvān asmīty eva manyamāna etena dvādaśāhena yajeta/ tasya haitasminn eva satre viṣuvān upeto bhavati/ sa vā eṣo 'hann eva pratiṣṭhitaḥ/ prāyaṇīyam ahar dvitīyam ahas tṛtīyam ahar ity ahar ahar iti bhavati/ asau vā ādityo 'haḥ/ etam evaitenardhnuvanty etasya salokatāṃ gacchanti

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'kāmayata - bahu syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti/ so 'ṣṭādaśaivākṣarāṇi prajāyata/ tāni dvedhā vyauhan navānyāni navānyāni/ sa eva trivṛc ca stomo 'bhavat gāyatrī ca chandaḥ/ so 'yaṃ saṃpūrṇas trivṛt stoma āsīd, atha gāyatrī praṇavanavamāsīt/ praṇavas tasyai navam āsīt/ tām ayaṃ trivṛt stomo 'bravīd gāyatrīm ehi saṃbhavāveti/ tau samau santau nāśaknutāṃ saṃbhavitum/ tām abravīn na vaitarhi śakṣyāvas samau santau saṃbhavitum / yat ta etan navamam akṣaraṃ tad udūhasveti/ tat kiṃ bhaviṣyati/ yad evāsti tad bhaviṣyatīti/ tatheti/ tad udauhata/ sa eva praṇavo 'bhavat

sa pratigaras sa udgīthas tad āśrāvaṇam/ tasmād om iti praṇauty om iti pratyāgṛṇāty om ity udgāyaty om ity āśrāvayati/ etad vā asti yad abhavat/ tām abravīd etarhi vai tasmā alaṃ svo yat prajanayevehi prajanayāveti/ tām abravīt saṃbhava chandāṃsi tvaṃ prajanayatāt stomān ahaṃ prajanayiṣyāmīti/ so 'yaṃ trivṛt stomaś caturviṃśatiṃ stotryāḥ prājanayat/ atha gāyatrī caturviṃśatim akṣarāṇi prajāyata/ tām abravīd vibhava yāvaty asi tāvaty edhīti/ sāṣṭākṣarā saty akṣarāṇi tryakṣarāṇy akuruta/ tāni caturviṃśatir abhavan/ caturviṃśatiḥ pūrvāṇi/ tad asyā aṣṭācatvāriṃśat prajātam āsīt/ seyaṃ gāyatrī catvāry akṣarāṇy ādatta/ soṣṇig abhavat/ ṣaḍ itara ādatta -

- sa pañcadaśa stomo 'bhavat/ catvārīyam ādatta/ sānuṣṭub abhavat/ ṣaḍ itara ādatta/ sa ekaviṃśa stomo 'bhavat/ catvārīyam ādatta/ sā bṛhaty abhavat/ ṣaḍ itara ādatta/ sa triṇava stomo 'bhavat/ catvārīyam ādatta/ sā paṃktir abhavat/ ṣaḍ itara ādatta/ sa trayastriṃśa stomo 'bhavat/ tad eṣo 'ntam agacchat/ catvārīyam ādatta/ sā triṣṭub abhavat/ aparāṇi catvāry ādatta/ sā jagaty abhavat/ tāv antam agacchatām/ tām abravīn na vā ataḥ parāñcau prajanayiṣyāva, ehi, yāvadakṣaraivāgre 'bhūs tāvadakṣarā bhūtveti/ sāṣṭākṣaraiva bhūtvai(t)/ tasmād etat patir yathākāmaṃ jāyāṃ nenīyate

tau pañcadaśaṃ caikaviṃśaṃ ca vyūhya madhye samabhavatām/ sa evaiṣa prajāpatis saptadaśo 'nnāda stomo 'bhavat/ tasmai trivṛtpañcadaśāv ita stomau baliṃ kuruta, ekaviṃśas triṇavas trayastriṃśaḥ parastāt/ tām abravīt saṃbhavaṃ chandāṃsi tvaṃ prajanayatāt, stomān ahaṃ prajanayiṣyāmīti/ so 'yaṃ trivṛt stomaś catuṣṭomaṃ caturdaśaṃ ṣoḍaśam aṣṭādaśaṃ navadaśaṃ pañcaviṃśaṃ ṣaṭtriṃśam ity etān mṛgastomān prājanayat/ atha gāyatrī ekapadāṃ dvipadām akṣarapaṃktiṃ viṣṭārapaṃktiṃ virājam aticchandasam amitaṃ chanda ity etāni mṛgacchandasāni prājāyata/ saiṣā stomānāṃ ca chandasāṃ ca prajāpatiḥ/ tad dha śaunakaṃ kāpeyaṃ caikitāneyaḥ papraccha - yat ṣaḍuttareṇa vai stomāḥ prajanayanti, caturuttareṇa chandāṃsy, atha ko 'yam aṣaḍuttarī stomas saptadaśa ākṣis san madhye vyavahita iti/ sa hovāca - stomāś ca chandāṃsi ca yan na prajāyanta sa evaiṣa prajāpatis saptadaśo madhye vyavakramya prajanayann atiṣṭhat/ sa yo vā etam ākṣitaṃ vedākṣid vai sa sarvatraiva bhavati/ anākṣid vā eṣa yat prajāpatiḥ/ sarvaṃ hīdaṃ prājāpatyam iti/ te haita ākṣita iva caikitāneyāḥ/ tānīmāni chandāṃsi stomair akalpanta

trivṛtā gāyatry akalpata, pañcadaśena triṣṭupa, saptadaśena jagaty, ekaviṃśenānuṣṭup, triṇavena paṃktis, trayastriṃśena virāṭ, pañcaviṃśena bṛhaty, aṣṭādaśanavadaśābhyām uṣṇikkakubhau/ tā yā nava gāyatryaś caturviṃśatis te trivṛtaḥ/ atha yā pañcadaśa triṣṭubhaś catuścatvāriṃśat te pañcadaśāḥ/ atha yās saptadaśa jagatyo 'ṣṭācatvāriṃśat te saptadaśāḥ/ atha yā ekaviṃśatir anuṣṭubho dvātriṃśat ta ekaviṃśāḥ/ atha yās saptaviṃśatiḥ paṃktyaś catvāriṃśat te triṇavāḥ/ atha yās trayastriṃśad virājas triṃśat te trayastriṃśāḥ/ atha yāḥ pañcaviṃśatir bṛhatyaṣ ṣaṭtriṃśat te pañcaviṃśāḥ/ atha yā aṣṭādaśanavadaśoṣṇikkakubho 'ṣṭāviṃśatis te 'ṣṭādaśanavadaśāḥ

ekaṃ vāvedam agre 'kṣaram āsīd vāg eva/ sākāmayata - bahvay asāni, prajāyeya, bhūmānaṃ gacchāni, yajñaṃ tanavā iti/ sā svāhā svāhā svāhety eva dvādaśakṛtvo 'juhot/ sā triṃśatam evāsinot/ triṃśadakṣaro evātmanābhavat/ tasyai paścevākṣare upodasarpatām/ saivaiṣānuṣṭub abhavat/ tasmād etad yoṣitaḥ paśceva stanāv upotsarpataḥ/ saiṣā virāḍ eva staninī/ sā yat tad dvādaśakṛtvo 'juhod etān eva tad dvādaśa māso 'sṛjata/ tāny evaitāni dvādaśāhasya dvādaśāhāny abhavaṃs, ta eva caturviṃśatir ardhamāsā abhavaṃs tāny eva sapta ca śatāni viṃśatiṃ cāhorātrāṇy abhavan/ saitaṃ saṃvatsaraṃ yajñam asṛjata/ eṣa ha vāva yajño yas saṃvatsaraḥ/ sā nāved - yajñaṃ vā asṛkṣīti/ kim u cid asṛkṣītv evāmanyata/ tāṃ modaḥ pratyāgacchat/ tato 'ved - yajñaṃ vā asṛkṣīti/ saikṣata - yam imaṃ yajñam asṛkṣi hantainam ātmana evādhi tanavā iti

sāṣṭābhir evākṣaraiḥ prathamam ahar atanuta, ekādaśabhir dvitīyaṃ, dvādaśabhis tṛtīyam/ akṣaram eva tryakṣaraṃ paryaśiṣyata/ tad evottaraṃ tryaham anuvyadadhāt/ saitaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham atanuta/ saitaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍahaṃ tatvaikṣata kena nv imaṃ tṛtīyaṃ tryahaṃ tanviyeti/ svātmānam evāpaśyat, yo nvāva me 'sāv ātmā so 'yam/ hantainam ātman evādhi tanavā iti/ sāṣṭābhir evākṣarais saptamam ahar atanutaikādaśabhir aṣṭamaṃ, dvādaśabhir navamam/ atha yad akṣaraṃ paryaśiṣyata tad evaitad dvādaśāhasya daśamam ahar abhavat/ saiṣā śrāntā vikṛṣṭāśaye vāg yajñam ūhiṣī kālilimattā yathā siṃhī vā vijātā syād vyāghrī vā śiṃśumārī vaivam/ tāṃ yad etarhi pratyakṣam ālabheran vyāptam asyā āpadyeran/ yady u vā sā iyur etasmāt sarvasmād iyuḥ/ tām etāṃ parokṣam anuṣṭubhaṃ kurvanti

na hotā canānuṣṭubhaś śaṃsati, virāja eva sa śaṃsati/ te devā abruvann iyam iyaṃ yajñam asṛṣṭaitānana yajāmahā iti/ te bṛhadrathantarābhyām astuvata/ te bṛhadrathantare ete eva prathame ahanī ūḍhvā nākāmayetāṃ voḍhum/ te bṛhatīm abruvann idaṃ nas tvaṃ tṛtīyam ahar vaha/ abhijitaṃ vai nas sat tad avyāptam iti/ sad dha vai bṛhatī bhavati yat sā pṛṣṭhaṃ bhavati/ saitad bṛhatī tṛtīyam ahar ūḍhvā nākāmayata voḍhum/ ta imam eva lokaṃ rathantareṇājayann antarikṣaṃ bṛhatyāmuṃ bṛhatā/ ta etena tryaheṇa vyajayanta/ tad yathā vijitena yanti saindhavān ajanti hastinaṃ vahanti dhūrgṛhītaṃ rathaṃ yāti hulubhyāṃ yāti vicchidvahābhyām evaṃ gardabharathena / evam etaṃ dvitīyaṃ tryahaṃ devā atyāyan

te bṛhadrathantare etāni rūpāṇi pratyauhatāṃ vairūpaṃ vairājaṃ mahānāmnī revatīr iti/ atha bṛhatī pratyauhad virājaṃ śakvarīṃ revatīm iti/ tānīmāny atyāyan/ tāni devā anvapaśyan yathā matsyam ūrmyā yantam anupaśyed evam/ tāni saptame 'han samudamajjan yathā matsyās samunmajjayur evam/ tāny etāni chandomeṣu sarvāṇi rūpāṇi saṃsṛjyante/ etad bṛhatyāṃ bṛhad bhavati, bṛhatyāṃ rathantaram/ sa yathogragādhe saṃrabhyātīyād evam evaitaṃ tṛtīyaṃ triyahaṃ devā atyāyan/ ta etaṃ svargaṃ lokam āgacchann etad daśamam ahaḥ/ eṣa vāva svargo loko yad daśamam ahaḥ/ tac caturviṃśaṃ bhavati/ tato yā viṃśatir virāṭ sā/ atha yāś catasras tad eva bradhnasya viṣṭapam/ tasminn etad devās sarvān kāmān duhre/ upasṛjan dharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan rāyas poṣam iṣam ūrjam asmāsu dīdharat svāheti juhoti/ sa yaṃ kāmaṃ kāmayeta taṃ dhyāyet/ etasyāṃ hutāyāṃ sa haivāsmai kāmas samṛdhyata evaṃvide/ kim u naivaṃvide samṛdhyeteti ha smāha śāṭyāyaniḥ

eti prety āśumad vītīmad rukmavat tejasvad yuñjānaṃ prathamasyāhno rūpaṃ, trivṛta stomasya, gāyatryai chandaso, rathantarasya sāmnaḥ/ vṛṣavad vṛtrahavad rayimad viśvavad upasthitaṃ dvitīyasyāhno rūpaṃ, pañcadaśasya stomasya, triṣṭubhaś chandaso, bṛhatas sāmnaḥ/ udvat trivad digvad gatavat purāṇavat tṛtīyasyāhno rūpaṃ, saptadaśasya stomasya, jagatyai chandaso, vairūpasya sāmnaḥ/ rājanvaj janadvad virāṭsūryavac caturthasyāhno rūpam, ekaviṃśasya stomasya, anuṣṭubhaś chandaso, vairājasya sāmnaḥ/ citravac chiśumat paṃktyaś śakvaryo vyūnākṣarā gomad vṛṣabhavad vajryabhimat pañcamasyāhno rūpaṃ, triṇavasya stomasya, paṃkteś chandasaś, śākvarasya sāmnaḥ/ parivat prativat saptapadā dvipadā vinārāśaṃsaṃ gomad vṛṣabhavad vajryabhimat ṣaṣṭhasyāhno rūpaṃ, trayastriṃśasya stomasyāticchandasaś chandaso, raivatasya sāmnaḥ

yasmād eṣā samānā satī ṣaḍahavibhaktir atha nānā bhavati, tasmān nānārūpas saṃvatsaro nānārūpam enam anu prajāyate/ agna iti prathamasyāhno vibhaktir, agnim iti dvitīyasyāgnineti tṛtīyasyāgnir iti caturthasyāgner iti pañcamasyāgna ity eva punaṣ ṣaṣṭhasya/ tāv etāv antau saṃdhatta/ etad anv anantas saṃvatsaraḥ/ tasyaitāv antau yad dhemantaś ca vasantaś ca/ etad anu grāmasyāntau sameta, etad anu niṣkasyāntau sameta, etad anv ahir bhogān paryāhṛtya śaye/ tad etad annam/ taṃ devacakram akṣitaṃ punarnavam ā ca parā ca parivartate/ sa ya etad evaṃ vedaitām evānantatām etām akṣitim etāṃ punarnavatām jayati/ agna ā yāhi vītaya iti hvayanty evainam etena, agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti vṛṇata evainam etena/ agnināgnis sam idhyata iti sam evainam etad indhate/ agnir vṛtrāṇi jaṃghanad iti vy evainenaitaj jayante/ tava śriyo varṣyasyeva vidyuta iti śriyam evāsminn etad dadhati/ yo vai ṣaṣṭhasyāhno vibhaktiṃ veda sarvam āyur eti/ jātavedasa iti vai ṣaṣṭhasyāhno vibhaktir agna iti ca/ sarvam āyur eti ya evaṃ veda

devā vai pṛṣṭhye ṣaḍahe śriyam aicchan/ tām agna iti prathame 'han nānvavindan/ tām agnim iti dvitīya 'han nānvindan/ tām agnineti tṛtīye 'han nānvavindan/ tām agnir ity eva caturthe 'hann anvindan/ bhūtam evottare 'nvavadatām/ yasmād eṣā samānā saty agnivibhaktir atha nānā bhavati, tasmāt samānas san saṃvatsaro nānā sasyāni pacati/ etair ha vā etad agnibhiḥ pacati ya ete praviṣṭāḥ/ atho hāsyaitair evāgnibhis sarva ṛtavo 'gnimanto bhavanti/ prasṛteḻā prathamasyāhna, ūrdhveḻaṃ dvitīyaṃ, pariṣṭubdheḻaṃ tṛtīyam, iḻābhir iḻaṃ caturtham, adhyardheḻaṃ pañcamam, ihakāreṇābhyasteḻaṃ ṣaṣṭhaṃ ca/ atho ha vāsyasko naimiśīyān papraccha - kiṃ prathamenāhnā kurudhvam iti/ praimeti/ kiṃ dvitīyeneti/ avasaṃ kurmahā iti/ kiṃ tṛtīyeneti/ pari vā plavāmahā iti/ kiṃ caturtheneti/ satā sad apyadadhmeti/ kiṃ pañcameneti/ paśūn vicchindanta aimeti/ kiṃ ṣaṣṭheneti/ āgacchāmeti hocuḥ/ atho tebhya evaitat paśubhyo bhiṣajyāmeti/ tad yat praimeti prava vā etat sāryate yat praiti/ prasṛteḻā prathamasyāhnaḥ

atha yad avasaṃ kurma ity uparatyeva vā upavimucyevāvasaṃ kurvate/ uparatyeva hi dvitīyasyāhna iḻā nidhanaṃ gacchati/ atha yat pari vā plavāmahā iti pariplutyeva hi tṛtīyasyāhna iḻānidhanaṃ gacchati/ atha yat satā sad apyadadhmetīḻābhir iḻāḥ paśubhiḥ paśūṃs tat/ tad etat satā sad apihitam/ atha yat paśūn vicchindanta aimeti vicchinneva vā eṣā yad adhyardheḻānnakṛtā/ paśavo vā iḻā/ tasmāt paśūn vicchedaṃ vikāraṃ bhuñjate/ atha yad āgacchāmetīhetyasyām evaitat pratyatiṣṭhan/ atho tebhya evaitat paśubhyo bhiṣajitam/ yasmād eṣā samānā satīḻāvibhaktir atha nānā bhavati, tasmān nānārūpāḥ paśavaḥ/ nānārūpam enān anu prajāyate/ yad ṛcārabhate tat prathamasyāhno rūpam/ pariṣṭubdhaṃ dvitīyasyobhayataḥpariṣṭubdhaṃ tṛtīyasyānutunnaṃ caturthasyābhyastaṃ pañcamasyehakāreṇābhyastaṃ ṣaṣṭhasya/ yasmād eṣā samānā satī svaravibhaktir atha nānā bhavati tasmād ayaṃ vāyur yathartu pavata - śīto hemantam, uṣṇo grīṣmam/ indreti prathamasyāhno vibhaktir indram iti dvitīyasyendreṇeti tṛtīyasyendra iti caturthasyendrād iti pañcamasyendra ity eva punaṣ ṣaṣṭhasya/ yasmād eṣā samānā satīndravibhaktir atha nānā bhavati tasmād asāv ādityo yathartu tapati - śīto hemantam, uṣṇo grīṣmam

iti haivedam agra āsa/ tad akāmayata (bahu) syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti/ tan mano amanuta/ tasya dvitīyaṃ vitvāvitarāhvayam aita/ tasmād dvitīyaṃ vitvāvitarāhvayam eti/ tad anena manasā sahātapyata/ mano ha vāva tapaḥ/ tat tapyamānaṃ vācam asṛjata/ tābhyām astuta sto me sto ma iti/ yat sto ma ity abravīt tat stomasya stomatvam/ stuvata enena svā ayaṃ na śreṣṭha iti ya evaṃ veda/ tāv evaitau stomāv abhavatāṃ parāṅ ca pūrvāṅ ca/ tau prāṇāpānau, te 'horātre, tau pūrvapakṣāparapakṣau, tāv imau lokau, tāv indrāgnī, tau mitrāvaruṇau, tāv aśvinau, tad daivyaṃ mithunaṃ, yad idaṃ kiṃ ca dvandvaṃ tad abhavatām/ tau ha sma prajāpatāv evāntas saṃbhavataḥ/ tad idaṃ mano vācam askandat/ sa hiraṇmayo garbho 'dhīyatāmṛtaḥ/ eṣa vai mṛtyur yad agniḥ/ tasmin yad dhiraṇyaṃ prāsyanti kalyāṇataraṃ bhavati/ so 'yaṃ garbho 'jāyata/ taṃ jātam amṛjan yathā vatsaṃ jātaṃ mātā lihyād evam

tasya yat prathamam ulbam apālumpaṃs tat kṛṣṇāyas samabhavat/ yad dvitīyam ulbam apālumpaṃs tad rajatam abhavat/ yat tṛtīyam ulbam apālumpaṃs tad dharitam abhavat/ tasmāt tat tviṣimattamam/ tat tad dhy asyādhyātmam āsīd atha yaj jarāyu nāḍyām āsīt/ tal loham abhavat/ atha yat kumāro jāyamāno vā jāto vā sīsavaṃ karoti tad eva sīsam abhavat/ tasmāt tad durgandhitamam/ tāni saptadaśaivākṣarāṇy ajāyanta/ tāni dvedhā vyauhan navānyāny aṣṭāv anyāni/ sa eva trivṛc ca stomo 'bhavat gāyatrī ca chandaḥ/ sa aikṣatāyaṃ stoma idaṃ chanda imau vāva tasmā alaṃ yat prajanayetām/ hantemāv eva prajanayatam iti bravāṇīti/ sa trivṛtā stutvābravīd gāyatrīṃ - vibhava, yāvatya asi tāvaty edhīti/ sāṣṭākṣarā saty akṣarāṇi tryakṣarāṇy akuruta/ tāni caturviṃśatir abhavan/ so 'syai gāyatryai caturviṃśatyakṣarāyai ṣaḍ akṣarāṇy ādatta

sa pañcadaśa stomo 'bhavat/ apare dve ādatta/ sa saptadaśa stomo 'bhavat/ aparāṇi catvāry ādatta/ sa ekaviṃśa stomo 'bhavat/ tad ardhena gāyatrī viṣuvantam agacchat/ aparāṇi ṣaḍ ādatta/ sa triṇava stomo 'bhavat/ aparāṇi ṣaḍ ādatta sa trayastriṃśa stomo 'bhavat/ so 'taḥ parācīnaṃ na prāvindat/ sa aikṣatemāny eva vīryāṇi saṃstutāni pratyapadhāvāni dve dve 'hanī samasyānīti

sa trivṛc ca pañcadaśaṃ ca samāsyat/ tad eva caturviṃśaṃ saptamam ahar abhavat gāyatrī chandasām/ tasmād atrobhe bṛhadrathantare kriyete/ ubho hy etau bārhatarāthantarau stomau/ rathantaraṃ vai mātrāyām atra syād, atha bṛhat pṛṣṭhaṃ kriyate/ saptadaśaṃ ca triṇavaṃ ca samāsyat/ tad eva catuścatvāriṃśam aṣṭamam ahar abhavat triṣṭup chandasām/ tasmād atra rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kriyate/ ubhau hy etau rāthantarau stomau/ bṛhad vai mātrāyām atra syād, atha rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kriyate/ ekaviṃśaṃ ca trayastriṃśaṃ ca samāsyat/ tataṣ ṣaḍ akṣarāṇy atyaricyanta/ atha yāny aṣṭācatvāriṃśat paryaśiṣyanta tad evāṣṭācatvāriṃśaṃ navamam ahar abhavat, jagatī chandasām/ tasmād atra bṛhat pṛṣṭhaṃ kriya te/ ubhau hy etau bārhatau stomau, rathantaraṃ vai mātrāyām atra syād, atha bṛhat pṛṣṭhaṃ kriyate

tānīmāni ṣaḍakṣarāṇy abhihiṅkarot/ tataṣ ṣaṇ ṇiramimīta/ tāni dvādaśābhavan/ tāni punar evābhihiṃṅkarot/ tataṣ ṣaṇ ṇiramimīta/ tāny aṣṭādaśābhavan/ tāni punar evābhihiṃṅkarot/ tataṣ ṣaṇ ṇiramimīta/ tāni caturviṃśatir abhavan/ tad eva caturviṃśaṃ daśamam ahar abhavad anuṣṭup chandasām/ tasmād u trihiṃkṛtaṃ sāma/ tad āhur ati trivṛtaṃ stomā yanti, na gāyatrīṃ chandāṃsīti/ nāhaiva trivṛtaṃ stomā atiyantīti brūyān no gāyatrīṃ chandāṃsīti/ triprāyaṇā hi stomās trimadhyās tryudayāḥ/ etad u gāyatrīṃ sarvāṇi chandāṃsi nātiyanti/ tad etad trivṛtaś caiva stomasya puṣṭaṃ gāyatryai chandaso yad eṣa dvādaśāhaḥ/ tad brahma vai gāyatrī/ kṣatraṃ trivṛt/ yat sa vajras tena kṣatram/ tad etat brahma ca kṣatraṃ caiṣa dvādaśāhaḥ/ tad u vā āhur brahma vai trivṛd, brahma gāyatrī, brahmaiṣa dvādaśāho, brahmaivaiṣa sarvo dvādaśāha ity eva veditavyam/ tasyaitau ślokau -
catvāro 'gre pra vahanti yuktās te ṣaḍ bhavanti parame vyoman/
te dvau dvau bhūtvā pra patanti pakṣais te 'smin kasmin pratitiṣṭhanti gatvā//
dvau stomau gāyatrīṃ vasāte dvau triiṣṭubhaṃ jagatīṃ dvau vasāte/
tebhyo mahat pra ririceti ṣaḍbhyas tasmin sarve pratitiṣṭhanti gatvā

prajāpatir vāvedam agra āsīt/ so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti/ sa tapo 'tapyata/ sa etaṃ vyūḍhachandasaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyat / tam āharat/ tenāyajata/ taṃ vyauhat/ yad vyauhad aṅgāny eva tad vyauhat/ tasya yāni śarīrāṇy āsaṃs tā evemā martyaḥ prajā abhavan/ athātmā manomayas samabhavat/ tasya manaś śarīraṃ prāṇā abhi samaviśan/ sa vyūḍha ivāsīt/ sa devān abravīt śarīraṃ ma icchateti/ kathaṃ ta icchāma iti/ samūḍhachandasā dvādaśāhena yājayateti/ tatheti/ taṃ samūḍhachandasā dvādaśāhe(ha?)nāyājayan/ tad yat samauhann aṃgāny evāsya tat samauhan

sa manomayaḥ prāṇamayaś cakṣurmaya śrotramayo vāṅmaya ṛṅmayo yajurmayas sāmamayo brahmamayo hiraṇmayo 'mṛtaḥ prajāpatis samabhavat/ eṣaiva vidyut/ sa eṣa eva trayo vedaḥ/ yordhvā vidyut tāni sāmāni, yā tiraścī tā ṛco, yad abhīkṣṇaṃ manmalāyati tad yajuḥ/ sa ya etad evaṃ vedaiṣaiva devatā bhavati/ eṣā ha vai devatā saṃstuto yajño bhavati/ tad yat pṛccheyuḥ kā devatā saṃstuto yajño bhavatīti, vidyud iti ha brūyāt/ eṣā ha vai devatā saṃstuto yajño bhavati/ tasmād yadi vyūḍhachandasā dvādaśāhena yajeta/ yajeto eva samūḍhachandasā/ ubhābhyāṃ ha tvāveṣṭaṃ bhavaty evaṃvidaḥ

ekā ha vāva devatā svayaṃbhūḥ prajāpatir eva/ so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti/ so 'smin loke trivṛtā stomena devān asṛjata vasūn/ tam abhi samapatan/ svādu svādur iti tam ādan/ tam adhayan yathā vatso jāto mātaraṃ dhayed evam/ sa aikṣata yadi vā iha bhaviṣyāmi kṣeṣyanti mā, hantordhva utkrāmāṇīti/ sa u vā aikṣata hanto nu saṃsṛjeya yaṃ māṃ manyamānā yaṃ paśyantīr imā ihoparamerann iti/ so 'gnim asṛjata

tam asmin loke pratinidhāya pañcadaśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa vāyuḥ/ tat tad v asṛjato eva rudrān/ anv ime samagacchann abhy abhī samapatan/ tam attum evādhriyanta/ sa aikṣata hantordhva evotkrāmāṇīti/ sa vāyum evaitasmin loke pratinidhāya sapdaśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa candramāḥ/ tat tad v asṛjato evādityān/ anv ime samagacchann abhy abhī samapatan/ tam attum evādhriyanta/ sa aikṣata hantordhva evotkrāmāṇīti

sa candramasam evaitasmin loke pratinidhāya ekaviṃśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa ādityaḥ/ tat tad v asṛjato eva viśvān devān/ tad antam asṛjatānv ime samagacchann abhya amī samapatan/ tam attum evādhriyanta/ sa aikṣata hantordhva evotkrāmāṇīti/ sa ādityam evaitasmin loke pratinidhāya triṇavenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa varuṇaḥ/ tet tan nāsṛjata/ tam anva evāgacchan/ tam attum evādhriyanta/ sa aikṣata hantordhva evotkrāmāṇīti

sa varuṇam evaitasmin loke pratinidhāya trayastriṃśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa mṛtyuḥ/ tat tan mṛtyur abhavat/ tad aṅgāni mukham akuruta/ taṃ mṛtyuṃ sarvatomukhaṃ bhūtam anvāgatyopekṣamāṇā evāsata, anabhidhṛṣṇuvatīḥ/ nainaṃ tatrādan/ sa aikṣata pāpmā vā asmi yo mṛtyur 'smi/ hantordhva evotkrāmāṇīti/ sa mṛtyum evaitasmin loke pratinidhāya caturviṃśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa rocano nāma lokaḥ/ tat tad aśanayābhavat/ tam aśanāyāṃ bhūtaṃ bibhyatīr nānvāyan/ anvīkṣamāṇā evātiṣṭhann asau rocate 'sau rocateti/ sāsya rocanatā/ sa aikṣata pāpmā vā asmi yo 'śanayā asmi/ hantordhva evotkrāmāṇīti/ so 'horātre pratinyadadhāt/ te eva pipāsā cāśanāyā cābhavatām/ ahar ha pipāsā, rātrir aśanāyā/ tad yathā dvāraphalake pratinihite syātām evam evaite 'horātre pratinihite anatyayanāya/ te u ha tv evaṃvidam evātyarjayataḥ

so 'horātre evaitasmin loke pratinidhāya catuścatvāriṃśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa kāmo nāma lokaḥ/ tat tacchandannādyā antareṇa nadīr asṛjataitasya pāpmano 'nvāgamāya/ tā u eva kāmadughā akuruta/ sa aikṣata hantordhva evotkrāmāṇīti/ so 'ṣṭācatvāriṃśenordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa suvar nāma lokaḥ/ tat tasmin jyog aramata bahv asya svaṃ bhavatīti/ sāsya suvatā/ sa aikṣata hantebhyo lokebhya ekaṃ lokaṃ saṃbharāṇīti/ sa ebhyo lokebhya ekaṃ lokaṃ samabharat/ tad evaitad dvādaśāhasya daśamam ahar abhavat/ so 'bravīn na vai ma idam akam abhūd iti/ yad abravīn na vai ma idam akam abhūd iti tan nākasya nākatvam/ sa eṣa vāva nāko yad daśamam ahar, eṣa svargo loka, etad bradhnasya viṣṭapam

tad yathā vṛkṣaṃ vā giriṃ vādhiruhya vyavekṣetaivam evaitasmāl lokād anyān lokān vyavekṣate/ sa imāḥ prajā aśanāyantīḥ pratyavaikṣata/ tā dvābhyāṃ rūpābhyāṃ pratyādravan nīlena ca suvarṇena ca/ tad yat parjanyasya varṣiṣyataḥ kṛṣṇaṃ tan nīlam/ atha yad apsv antar vidyotate tat suvarṇam/ tābhyo 'varṣat/ tata odano 'jāyata/ tam aśitvodānan/ sa udano 'bhavat/ tad udanasyodanatvam/ udano ha vai nāmaiṣa/ tam odana iti parokṣam ācakṣate/ dvitīyaṃ jyāyo 'nnādyam ajāyata/ tad abhisaṃpadya vyamathnata/ sa mantho 'bhavat/ tan manthasya manthatvam/ tad etad dvayam evānnādyasya rūpaṃ yac caivāśnāti yac ca pibati/ yad aśnāty odanasya tad rūpaṃ, yat pibati manthasya tat/ ubhayaṃ hāsyaitad gṛhe 'dhigamyate ya evaṃ veda/ tau haitau prajāpater eva stanau yad vrīhiś ca yavaś ca / tābhyām imāḥ prajā bibharti

sa upodako nāma loko yasminn ayam agniḥ/ athartadhāmā yasmin vāyuḥ/ atha śivo yasmiṃś candramāḥ/ athāparājito yasminn ādityaḥ/ athādhidyur yasmin varuṇaḥ/ atha pradyur yasmin mṛtyuḥ/ atha rocano yasminn aśanāyā/ ato ha parācīnam ahorātre nānvitas sakṛd viṣṭā haivātaḥ parācīnaṃ yathā vidyutovarūpaṃ syād dārvācitānāṃ vā samiddhānām evam/ atha haite prajāpatilokā evāta ūrdhvāḥ/ kāmo 'ṣṭamas, suvar navamo, nāka eva daśamam ahaḥ/ idam eva prāyaṇam ada udayanam/ te haite lokā evaitāni dvādaśāhasyāhāni/ sa ya etad evaṃ vedaite haivāsya lokā bhavanti

upodako nāma loko 'nne viṣṭo, manuṣyā goptāro, agnir adhipatir, yad arciṣo rūpaṃ tad rūpam, apsu pratiṣṭhitaḥ/ ṛtadhāmā nāma loko vayobhir viṣṭo, gandharvāpsaraso goptāro, vāyur adhipati, śvetaṃ rūpaṃ prāṇe pratiṣṭhitaḥ/ aparājito nāma loko nakṣatrair viṣṭaś, candramā goptā, ādityo 'dhipatir, yad udyataś ca sūryasya rūpam astaṃ ca yatas tad rūpaṃ, manasi pratiṣṭhitaḥ/ adhidyur nāma loke yajñe viṣṭa, ādityā goptāro, varuṇo 'dhipatir, nīlaṃ rūpaṃ yat parjanyasya varṣiṣyataḥ kṛṣṇaṃ tan nīlaṃ, yad vā kārtasvarasya maṇer, anṛte pratiṣṭhitaḥ/ pradyur nāmaka loko 'mṛte viṣṭo, rudrā goptāro, mṛtyur adhipatir, lohitaṃ rūpaṃ yad gauravachadāyai yad vā māhārohaṇasya vāsasa, ṛte pratiṣṭhito yan nārcchati tasmin/ rocano nāma lokas tapasi viṣṭo, vasavo goptāras - te hi prathame devānām iyus tasmāt te parārdhyā -- , yajño 'dhipatir, yat suvarṇasya hiraṇyasya rūpaṃ tad rūpaṃ, satye pratiṣṭhitaḥ/ ete vai lokā, ete goptāra, ete 'dhipatayaḥ/ ete haivāsya lokā, ete goptāra, ete 'dhipatayo bhavanti ya evaṃ veda

prajāpatir devān asṛjata/ saha śriyā vācā ca vā enāṃs tat sahāsṛjatānnena ca sahādbhiḥ/ te devā annaṃ śriyaṃ vāvidānānā vācā yat sadhamādam ivaivāsann - annaṃ hi śrīs - so 'śocat/ sa aikṣata kathaṃ nv aham eṣām imā śriyas saṃvṛñjīyeti/ tān mano bhūtvānuprāviśat/ teṣāṃ sarvāṃ śriyaṃ niracinod yathā badarāṇi niścinuyād evam/ teṣāṃ manasā vācam agṛhṇāt/ saiṣā manasā vāg gṛhītāpy adya/ yad dhy eva manasā kāmayate tad vācā vadati/ sa aikṣata kena nv eṣāṃ rūpeṇa vācam ādadīyeti/ sa puruṣarūpam akuruta/ teṣāṃ puruṣarūpeṇa vācam ādatta/ tasmāt puruṣas sarvā vāco vadati/ sa imā apas saṃgṛhyordhva udakrāmat/ so 'gacchad yatraiṣa ṛṣabho nāmānnalokaḥ/ tad annaṃ vā ṛṣabhaḥ/ yadā vā aśnāty atharṣabhyati/ sa aikṣata kiṃ nu tad rūpaṃ kurvīya yan me 'nyo nābhyārohed iti/ so 'jaḥ pṛśnir abhavat/ tasmād ajaṃ pṛśniṃ nādhigacchāma/ tad yās tā apo 'harad yā etā upary āpa, etā eva tāḥ/ atha yāṃ tāṃ vācam aharad, ya eṣa upari stanayitnur, eṣaiva sā vāg atha yo 'psv antar vidyotate/ sa imāḥ prajā aśanāyantīḥ pratyavaikṣata --

-- andhe tamasi jalpantīḥ/ so 'syai vāca ekam akṣaram avacchidya vāg iti vyasṛjata/ tam patitvaiṣāṃ lokānāṃ madhye vyaramata/ tad etan maṇḍalam abhavat/ tad anvānait/ sa prāṇo 'bhavat/ tābhyo vyaucchat/ aśanāyaṃs tv eva sa āsām apām ekaṃ stokaṃ prāścyotayat kiyat svid ābhyo 'laṃ bhaviṣtīti/ sa daśadhābhavac chatadhā sahasradhā yāvatīyaṃ pṛthivī tāvān abhavat/ tad abhisaṃpadya vyamathnata/ sa mantho 'bhavat/ tan manthasya manthatvam/ tam aśitvodānan/ sa udano 'bhavat/ tad udanasyodanatvam/ tad etad dvayam evānnasya rūpaṃ yac caiva pibati yac cāśnāti/ yat pibati manthasya tad rūpaṃ yad aśnāty odanasya tat/ ubhayaṃ hāsyaitad gṛhe 'dhigamyate yac caiva pibati yac cāśnāti ya evaṃ veda/ tad āhus - traya stokā āgacchantīty udastoko ghṛtastoko madhustokaḥ/ tato ya udastoka imāṃ sa praviśaty, oṣadhīr ghṛtastoko, vanaspatīn madhustokaḥ/ tad dhaitaṃ mīmāṃsāṃcakrur āmalaka akūvayeyo 'hīnā āśvatthiḥ keśī dārbhyaḥ - kiṃ stokaṃ tvam āgacchantaṃ manyase, kiṃ stokaṃ tvaṃ, kiṃ stokaṃ tvam iti/ sa hovāca keśī - ghṛtastokam ahaṃ manya iti/ atha hovācāhīnā - madhustokam ahaṃ manya iti/ atha hovācāmalaka - udastokam ahaṃ manya iti/ tasminn u haiva saṃpādayāṃcakruḥ/ udakādhy evedaṃ sarvaṃ jāyate/ tad yāṃ tāṃ vācaṃ vyasṛjata so 'gniḥ/ atha yaṃ taṃ prāṇam anvānait sa indraḥ/ atha yas sa prajānāṃ janayita ṛṣabhe 'nnloke 'psv antaḥ -

- candramā haiva saḥ/ sa u heva prajāpatiḥ/ tad etat parastād arvāk tejo nirmitaṃ dīpyamānaṃ tiṣṭhaty agniś cendraś ca/ tad idam adhyātmam/ yā sā vāg iyaṃ sā vāk/ tām ayaṃ prāṇa upariṣṭād adhyāste/ atha yas sa prajānāṃ janayita ṛṣabhe 'nnaloke 'psv antar ayaṃ sa puruṣaḥ/ tā etā samānīr devatā iha cāmutra ca/ tā eha gacchanti, gacchanty amutra/ yā imās tā amūr/ yā amūs tā imāḥ/ tā ha yo 'dhyātmam upāste sa hānidevo bhavati/ teṣāṃ haiteṣāṃ devānāṃ prajāpatāv ātmānas saṃnihitāḥ/ atha haiṣāṃ prāṇānām asmin puruṣa ātmānas saṃnihitāḥ/ tam etaṃ puruṣaṃ parigṛhy gopāyanti/ tasyaiṣa śloka -
ṛṣabho loko mahad eva yakṣaṃ naivāsmāt pūrvaṃ na paraṃ babhūva/
yaṃ devaṃ devāḥ prāṇāḥ puruṣaṃ parigṛhya jāgrati sa veda lokaṃ puruṣaṃ mahāntam//
iti/ imaṃ ha vāva taṃ devaṃ devāḥ prāṇāḥ puruṣaṃ parigṛhya jāgrati/ so 'yam akṣann anta sa haiṣa vāmanaḥ/ sa yo haitaṃ vāmana ity upāste vāmaṃ vāmaṃ haivainam eṣā devatābhinenīyate/ etasmād dha vā idaṃ rājanyabandhavo vāmanaṃ kena cid avakāṃkṣanti/ etasyai ha devatāyai nāmno 'ntikam enaṃ viduḥ/ sa haiṣa na jīryati/ samāvān hevaiṣa yūnaś ca jarasaś ca/ sa haiṣa prāṇān saṃgṛhyāvadhūya śarīraṃ prāṇais sahordhva utkrāmati/ etena ha vai pratyūḍhāni mṛtyuś śarīrāṇi harati/ tasyai haitasyai devatāyai yathā mṛtpiṇḍa iṣīke 'dhihate syātām evam eva hṛdaye pādāv adhihatau/ tau yad ācchinaty atha mriyate/ tad idam apy avidvāṃsa āhur ācched dhy asyeti/ sa ya etad evaṃ vedājarasaṃ hāsmād eṣā devatā notkrāmati, sarvam āyur eti

devā vai śrameṇa tapasā vratacaryeṇāsurān rakṣāṃsy abhyabhavan/ te 'surā viditvaitat parā vai te bhavantīti, strīrūpāṇya akurvata prathamottanakāś caṇḍātakavāsinīr yat kalyāṇatamaṃ rūpāṇāṃ tat/ tā devān pratyākramanta/ tā devā upanyapādayanta/ na hi kasya cana striyo 'priyāḥ/ teṣu yad eṣāṃ teja indriyaṃ vīryaṃ śramābhijitam āsīt tad asiṃcan/ te 'surā viditvaitad iyad vā eṣāṃ teja indriyaṃ vīryam abhūt ity ādāya prādravan/ teṣāṃ ha devānām apriyam āsīt/ riricānā ivāmanyanta/ te 'bruvan kathaṃ nv idaṃ teja indriyaṃ vīryaṃ punar ādadīmahīti/ ta etā vyāhṛtīr apaśyan

tam ety ekākṣareṇa rathantaram ādadata/ tasmāt tat prathame 'han kriyate/ prameti dvyakṣareṇa bṛhad ādadata/ tasmāt tad dvitīye 'han kriyate/ pratimeti tryakṣareṇa vairūpam ādadata/ tasmāt tat tṛtīye 'han kriyate/ (a)srīvag iti caturakṣareṇa vairājam ādadata/ tasmāt tac caturthe 'han kriyate/ sirakamasīti pañcākṣareṇa śākvaram ādadata/ tasmāt tat pañcame 'han kriyate/ chardirindriyāvad iti ṣaḍakṣareṇa raivatam ādadata/ tasmāt tat ṣaṣṭhe 'han kriyate/ ā gayaṃ vīryaṃ yonim ā daddhvaṃ vidvaj janasya chāyeti vāmadevyam ādadata/ tasmāt tan madhyato yajñasya kriyate/ yat paro yonim atiścyutitam abhūt tad ā daddhvaṃ vasv iti yajñāyajñīy ādadata/ tasmāt tat parārdhe yajñasya kriyate

atho āhur - apahatapāpmāno vai devāḥ/ te na svapanti/ ta u śramasya bhūmnā samamīlayan/ teṣām u svapatāṃ pramattānām asurās teja indriyaṃ vīryam ādāyāpsv anvabhyavānayan/ tad viṣṇur anvapaśyat/ teṣāṃ ha devānāṃ prabubudhānānām apriyam āsīt/ tān viṣṇur abravīn - mā vo 'priyaṃ bhūt/ ahaṃ vai tad anvakhyam iti/ tān apsv anv abhyavānayat/ tad apsv antaḥ paryapaśyan yathā pṛṣṭhāt (ka)kud udīṣitā syād evam/ tad etābhir etābhir eva vyāhṛtibhir ādāya viṣṇave prāyacchan/ tad idaṃ viṣṇus teja indriyaṃ vīryaṃ dhārayan samaiṣat/ tasmād dhrasvo viṣṇuḥ/ tasmād u hrasvaṃ vaiṣṇavaṃ gām ālabhante/ sa yatra dhārayan parākramata tad eva viṣṇupadam abhavat/ tasmād yo viṣṇupadīyaḥ kaikeyas sa yajña āttataraḥ/ etaṃ hy asmin yajñam anvindan/ sa ya etad evaṃ vedā dviṣato bhrātṛvyasya teja indriyaṃ vīryaṃ datte

prajāpatira vā imān lokān imā diśo 'sṛjata/ tān sṛṣṭobhayān devān asurān asṛjata/ tān samad avindat/ te prajāpatau brahma saṃnyadadhata/ tat prajātir nodayacchat/ tad apsu prāveśayat/ te devā asurān ajayan/ te jitvā punar etyābruvan prajāpate yan nas tvayi brahma tan naḥ prayacchati/ so 'bravīn na vā ahaṃ tad udayaccham/ tad apsu prāveśayam iti/ tān apsv anv abhyavānayat/ tad apsv antaḥ paryapaśyan yathā pṛṣṭhāt kakud udīṣitā syād evam / te 'bruvan sṛjāmahā ita iti/ ta om ity etenākṣareṇāsyai -

- prācyai diśo rathantaraṃ bhā asṛjanta/ tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād rathantarasya stotrā agnīn manthanti/ ta om ity etenaivākṣareṇāsyai dakṣiṇāyai diśo bṛhad bhā asṛjanta/ tat parjanyasya ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād bṛhata stotre dundubhīn udvādayanti/ varṣukaḥ parjanyo bhavati/ ta om ity etenaivākṣareṇāsyai pratīcyai diśo vairūpaṃ bhā asṛjanta/ tad vāyor ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād vairūpasya stotra ādhavair ādhūnvanti/ adhovāta āgāmukaḥ/ ta om ity etenaivākṣareṇāsyā udīcyai diśo vairājaṃ bhā asṛjanta/ tad vayasāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād yathā vayāṃsi punar ādāyaṃ vācaṃ vadanty evaṃ vairājena punar ādāyam iva stuvate/ ta om ity etenaivākṣareṇāsyā ūrdhvāyai diśaś śākvaraṃ bhā asṛjanta/ tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata/ tasmāc chākvarasya stotre 'pa upanidhāya stuvanti/ ta om ity etenaivākṣareṇāsyai diśo raivataṃ bhā asṛjanta/ tat paśughoṣo 'nvasṛjyata/ tasmād raivatasya stotra paśughoṣaṃ kurvanti, vatsān mātṛbhis saṃvāśayanti/
te 'bruvaṃs tad vedāma yata ime 'sṛkṣmahīti/ te 'psv eva vāmadevyaṃ paryapaśyan/ tad ādadata/ tat sarvā vāco 'nvasṛjyantaikaiketarāṇi pṛṣṭhāni/ tānīmāni pṛṣṭhāni sṛṣṭāni digbhya ātapan/ etāni ha tarhy ātepuḥ/ ātapati svebhya, ātapatīty enam āhur ya evaṃ veda/ (tā)nīyaṃ devatābhyadhyāyat/ yeyaṃ purastād uccarati puruṣākṛtir hy eṣā tarhy āsa/ sā trivṛtā stomena gāyatryā chandasā rathantarasya bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ pañcadaśena stomena triṣṭubhā chandasā bṛhato bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ sapdaśena stomena jagatyā chandasā vairūpasya bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ ekaviṃśena stomenānuṣṭubhā chandasā vairājasya bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ triṇavena stomena paṃktyā chandasā śākvarasya bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ trayastriṃśena stomenāticchandasā raivatasya bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ tasmāt sarvāṇi bhūtāny apsv antataḥ pratiṣṭhitāni/ tam ādada nam āditāditeti vāco 'vadan/ tad ādityasyādityatvam/ māninditus teja indriyaṃ vīryaṃ tat te śamalam asya ninditā pratimuñcate ya evaṃ veda

taṃ sarvāṇi bhūtāni so 'ryas so 'rya ity āyan/ tat soryasya soryatvam/ soryo ha vai nāmaiṣa/ taṃ sūrya iti parokṣam ācakṣate/ aryo no 'si bhartā no 'sīti hainaṃ svāś cāraṇāś copāsate ya evaṃ veda/ sa yat pratyaṅ ādāya svarayan vai(t) tat soryasya soryatvam/ tad vāva svarasya svaratvaṃ yat svarayan vait/ te devā abruvan na hārṣīd vā ayam iti/ tad ahar abhavat/ rātaṃ vā asmā abhūd iti so eva rātrir abhavat/ etad dha vā ahorātrayor janma/ sa ya e(va)m etad ahorātrayor janma vedāpnoty ahorātre, nainam ete atītaḥ/ sarvaṃ ha vā idam anyat paryantavat/ ete ha vā aparyante yad ahorātre/ ye te vā idaṃ parivartamāne sarvam āpnutaḥ/ tad yathā rathopasthe tiṣṭhan pakṣasi pratyavekṣetaivam evaite 'horātre ādityaloke tiṣṭhan pratyavekṣate/ sa pitaraṃ prajāpatim abravīt - tata yat ta idaṃ teja indriyaṃ vīryaṃ mahyam idaṃ prayaccheti/ tatheti/ tad asmai prāyacchat/ tasmād uta pitā putrāya jīvann eveśāṃ saṃprayacchati

sa vaśam eva diva ādatta, kṣatraṃ nakṣatrāṇām, ātmānam antarikṣasya, rūpaṃ vāyor, ājñāṃ manuṣyāṇāṃ, cakṣuḥ paśūnām, ūrjam apāṃ, rasam oṣadhīnāṃ, carathaṃ vanaspatīnāṃ, śiśnaṃ vayasām, arcim agner, hṛdayaṃ pṛthivyai, gandhaṃ hiraṇyasya, stanayitnuṃ vācas, saṃgamaṃ pitṝṇāṃ, bhāṃ candramasaḥ/ tad yad eteṣāṃ bhūtānām ādatta tad ādityasyādityatvam/ ādatte tejo dviṣato bhrātṛvyasya ya evaṃ veda/ sā haiṣā devatā dīkṣitā keśavādhi kṛṣṇājinā/ tasyai ye 'rvāñco raśmayas tāni śmaśrūṇi, ya ūrdhvās te keśāḥ/ ahorātre eva kṛṣṇājine/ tad yad divikṣayam akuruta tasmād dīkṣitā/ divi ha vā eṣa kṣayaṃ kuruta yo yajate/ yāṃ dīkṣayā jitiṃ jayati yām ṛddhim ṛdhnoti, jayati tāṃ jitim ṛdhnoti tām ṛddhiṃ ya evaṃ veda

tasyoṣasyeva patnī candramās somapīthaḥ/ tasmāt sapatnīko dīkṣeta/ sā haiṣā devatā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādatte/ sa dīkṣiṣyamāṇa ādityam upatiṣṭheta - tvaṃ devatā dīkṣitāsi/ sā dakṣimāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādatse/ mā me teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādithāḥ/ tava dīkṣām anu dakṣi iti/ tasyaiṣā devatā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśo nādatte/ tad etad ukthasyaiva stambhaḥ/ te ye 'rvāा़ñco raśmayas tair asyeme lokā stabdhā ya etasmād arvāñco, 'tha yat kiṃ ca prāṇabhṛt saśarīram/ atha ya ūrdhvās tair u asya te lokā stabdhā ya etasmāt parāñco, 'tha yat kiṃ cābhṛtam aśarīram/ tad yad eṣā devatobhayān devāsurān antarā stabdhvā tiṣṭhati tasmāt etat stambhaḥ/ sa ha vai stabdhas sastabheta/ atho ya enaṃ stabhasyopamīmāṃseta taṃ brūyād yā stabdhā devatā tasyai tvā vṛścyāmīmām ārtiṃ nyeṣyasīti/ tāṃ haivārtiṃ nyeti/ te ye 'rvāा़ñco raśmaya ete hāvaśā mṛtyor annavantaḥ/ atha ya ūrdhvās ta u hāmṛtalokāḥ/ te ye 'rvāñco raśmaya ete horayo nāma yathā naḻo vāsuśira syadvi(syādve?) arvā/ atha ya ūrdhvās ta uparīyāṃso nāma/ sa yathā hastī hastenādāya pṛṣṭhye 'dhyasyetaivam evaiṣā devataitad vidvāṃsam urubhī raśmibhir ādāyāvarīyasv adhyasyate/ tamasy eṣa loko ya etasmāt parācīnaḥ

nāsad āsīn no sad āsīt tadānīṃ nāsīd rajo no vyomā paro yat/
kim āvarīvaḥ kuha kasya śarmann ambhaḥ kim āsīd gahanaṃ gabhīram//
iti/ tasminn asati sati na kasmiṃś cana saty ṛtaṃ jyotiṣmad udaplavata, satyaṃ jyotiṣmad udaplavata, tapo jyotiṣmad udaplavata/ tad yad ṛtam iti vāk sā, yat satyam iti prāṇas so, yat tapa iti manas tat/ teṣām annam eva jyotir āsīt/ tāny ekam abhavan/ tad ekaṃ bhūtevaitenānnena jyotiṣāpyāyata/ tad abhavad yathā madhvaṣṭhī lāvāsv āsiktā syād ṛtir vaivam/ tad aikṣata - hantādhastāt prāṇaṃ karavā iti/ tad adhastāt prāṇam akuruta, yathaiṣa striyā adhastād ākāśa evam/ tasmād āpo 'sṛjyanta balabalabality etayā vācā/ tad idam āpo mahat salilam āsīt/ yad dha vā idam āhur - āpo vā idam agre mahat salilam āsīd ity etās tā āpaḥ ta ūrmayas samāsyanta phā3lphā3liti/ tad dhiraṇmayam āṇḍaṃ samaiṣat

tasya haritam adharaṃ kapālam āsīd rajatam uttaram/ tac chataṃ devasaṃvatsarāñ chayitvā nirbhidyam abhavat sahasraṃ vā dyumnān/ dyumnā ha nāma tarhy apy āsuḥ/ yāvān eṣa saṃvatsaras tāvantas saṃvatsarasya pratimāḥ/ dyumnair ha sma saṃvatsaraṃ vijānanti/ atha ha tataḥ purāhorātre saṃśliṣṭe evāsatur avyākṛte/ te u agnihotreṇaiva vyākṛte/ tad etayā vācā nirabhidyata sruvasthe saraṇe sanyau kapāle vijihāthām/ kaṃ lokam abhi jāyā iti/ phaḻ ity evedam āṇḍaṃ nirabhidyata/ tasya yad adharaṃ kapālam āsīt, seyaṃ pṛthivy abhavat/ atha yad uttaram āsīt, sāsau dyaur abhavat/ atha yad antar āsīt, tad idam antarikṣam abhavat/ sa yāṃ jāyamāno vācam avadat, sa eva trayo vedo 'bhavat/ yad dhaivaiṣāgre kiṃ ca devatā jāyamānovāda tad u ha brahmaiva babhūva/ sa aikṣata - mahatīṃ vā imāṃ pratiṣṭhām asṛkṣīmān lokān/ yad vā atas srakṣye vetsyate vai tat pratiṣṭhām/ hanta sṛjā iti/ sa manasātmānam adhyait/ tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ vāsantikau māsau

tāv abravīt sṛjyethām iti/ kāṃ diśaṃ tateti/ imām iti/ tāv om ity etayā vācāsṛjyata/ tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām/ tau rathantaraṃ bhā anvasṛjyata/ tayos tad evānnam āsīt, taj jyotisa, tad ābhyām ātapat/ tatas tau rāṣṭram abhavatām/ rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda/ sa manasaiva punar ātmānam adhyait/ tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ graiṣmau māsau/ tāv abravīt sṛjyethām iti/ kāṃ diśaṃ tateti/ imām iti/ tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata/ tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām/ tau bṛhad bhā anvasṛjyata/ tayos tad evānnam āsīt taj jyotis, tad ābhyām ātapat/ tatas tau rāṣṭram abhavatām/ rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda/ sa manasaiva punar ātmānam adhyait/ tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ vārṣikau māsau/ tāv abravīt sṛjyethām iti/ kāṃ diśaṃ tateti/ imām iti/ tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata/ tāv etasyāṃ diśi patitvā pratitiṣṭhatām/ tau vairūpaṃ bhā anvasṛjyata/ tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis, tad ābhyām ātapat/ tatas tau rāṣṭram abhavatām/ rāṣṭraṃ ha vai (?)ti ya evaṃ veda/ sa manasaiva punar ātmānam adhyait/ tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ śāradau māsau/ tāv abravīt sṛjyethām iti/ kāṃ diśaṃ tateti/ imām iti/ tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata/ tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām/ tau vairājaṃ bhā anvasṛjyata/ tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis tad ābhyām ātapat/ tatas tau rāṣṭram abhavatām / rāṣṭra ha vai bhavati ya evaṃ veda/ sa manasaiva punar ātmānam adhyait/ tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ haimantikau māsau/ tāv abravīt sṛjyethām iti/ tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata/ tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām/ tau śākvaraṃ bhā anvasṛjyata/ tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis, tad ābhyām ātapat/ tatas tau rāṣṭram abhavatām/ rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda/ tāv abravīt sṛjyethām iti/ kāṃ diśaṃ tateti/ imām iti/ tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata/ tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām/ tau raivataṃ bhā anvasṛjyata/ tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis, tad ābhyām ātapat/ tatas tau rāṣṭram abhavatām/ rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda

atha jyṛgbhyām ārcchat/ tasmāt paśavaḥ śaiśira ṛtau jyṛgbhyām ṛcchanti/ sa aikṣata yam imaṃ trayaṃ vedam asṛkṣi hantāsmāt sṛjā iti/ sa trivṛtā stomena gāyatrīm adhyait/ tato vasūn asṛjata/ ta imāṃ diśam anvāyan/ pañcadaśena stomena triṣṭubham adhyait/ tato rudrān asṛjata/ ta imāṃ diśam anvāyan/ sa saptadaśena stomena jagatīm adhyait/ tata ādityān asṛjata/ ta imāṃ diśam anvāyan/ ekaviṃśena stomenānuṣṭubham adhyait/ tato viśvān devān asṛjata/ ta imāṃ diśam anvāyan/ triṇavena stomena paṃktim adhyait/ tato maruto 'sṛjata/ ta imāṃ diśam anvāyan/ trayastriṃśena stomenāticchandasam adhyait/ tatas sādhyāṃś cāptyāṃś cāsṛjata/ ta imāṃ diśam anvāyan

tā etā devatā sṛṣṭā stomā chandāṃsy ṛtavo grahāḥ/ pṛthag evaiṣām imā śriyo dīpyamānā atiṣṭhan, nānyonyasya śreṣṭhatāyā atiṣṭhanta/ te 'bruvan na vā anyo 'nyasya śreṣṭhatāyai tiṣṭhāmahai/ eta tam icchāmahai yo na īśātā iti/ te prajāpatim eva janayitāram etyābruvan na vā anyo 'nyasya śreṣṭhatāyai tiṣṭhāmahai/ tan nas sṛjasva yo na īśātā iti/ sa prajāpatir abravīd etāvad vāva tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam abhūd yad yuṣmān asṛkṣi/ te vai saṃvatsara tapyadhvam/ te mā saṃvatsaraṃ taptvopasameta yad eko 'dhigacchati yad eko yad eka iti/ te saṃvatsaram atapyanta/ taṃ saṃvatsaraṃ taptvopasamāyan/ yad eko 'dhyagacchad yad eko yad ekas tad asya manyau yonāv asiñcan/ tata indras saṃbhavat/ tad eṣābhyanūcyate -
aśvād iyāyeti yad vadanty ojaso jātam uta manya enam/
manyor iyāya harmyeṣu tasthau yaḥ prajajña indro asya veda//
iti/ manyor iyāyeti yad asya manyau yonāv asiñcan/ harmyeṣu tasthāv iti hṛdayāny u vai harmyāṇi/ hṛdayo ha vai krudhyati/ ojaso jātam uta manya enam iti

gaurvītaṃ ha papracchus - tvaṃ ha vai dadarśithendraṃ jāyamānam iti/ sa haitad uvāca -
aśvād iyāyeti yad vadanty ojaso jātam uta manya enam/ (ṛ. १०.७३.१०)
manyor iyāya harmyeṣu tasthau yataḥ prajajña indro asya veda//
ity ojaso 'nvāhaṃ jātaṃ manya iti hovāca/ indras tveva tad veda yatas sa jāta iti/ sa śiro nirhṛtya vyaikṣata/ sa idam eṣāṃ sarvaṃ spṛtam apaśyat/ so 'bravīd yad idam eṣāṃ sarvaṃ spṛtaṃ, kaṃ lokam abhi jāyai sa vai nu me prayaccha/ imau nu me -

- vāsantikau māsau prayaccheti/ etau te prayacchānīty annam annam iti patitvāsyai prācyai diśau rathantaraṃ bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ eko dvayor vīryaṃ datte ya evaṃ veda/ taṃ punar eva prāviśat/ tam abravīj jāyasvaiveti/ so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me graiṣmau māsau prayaccheti/ etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyai dakṣiṇāyai diśo bṛhad bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ aikaś caturṇāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda/ taṃ punar eva prāviśat/ tam abravīj jāyasvaiveti/ so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me vārṣikau māsau prayaccheti/ etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyai pratīcyai diśo vairūpaṃ bhā ādatta/ tad ito adhatta/ aikaṣ ṣaṇṇāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda/ taṃ punar eva prāviśat/ tam abravīj jāyasvaiveti/ so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me śāradau māsau prayacchati/ etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyā udīcyai diśo vairājaṃ bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ aiko 'ṣṭānāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda/ tam punar eva prāviśat/ tam abravīj jāyasvaiveti/ so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me haimantikau māsau prayacchati/ etau te prayacchānītya annam annam ity eva patitvāsyā ūrdhvāyai diśaś śākvaraṃ bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ aiko daśānāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda/ taṃ punar eva prāviśat/ tam abravīj jāyasvaiveti/ so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me śaiśirau māsau prayaccheti/ etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyai diśo raivataṃ bhā ādatta/ tad ito 'dhatta/ aiko dvādaśānāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda/ sa aikṣata kathaṃ nv imān ṛtūn gṛhṇīyām iti

tā uttānaśayyām apaśyat/ sa śīrṣṇaivamau prāñcāv agṛhṇād, bāhubhyā imān nānā, padbhyāṃ pratyañcāv, urasordhvau, praṣṭibhir avāñcau/ tān evaṃ gṛhītvādhastāt paryauhata/ sa eṣa ṛtuṣu ca saṃvatsare caitasyā śriyām adhyūḍhas tapati/ taṃ punar anena saha sarveṇa prāviśat/ tam abravīd ekaṃ vāva tvāgre nāśakam udyantum/ na vai tvānena saha sarveṇa śakṣyāmy udyantuṃ , jāyasvaiveti/ tasminn āpas siṃsimāyat paryapaśyat/ so 'bravīt sa vai nu me prayacchemā nu ma apaḥ prayacchātha janiṣya iti/ tasmai ṣaṭ sahasrāṇy apāṃ prāyacchat/ tasyaiṣa śloko -
na tā anyaḥ pra tarati naināv iṣṇātum arhati/
vahanty asmin sarvato madhu kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ṣaṭ sahasrāṇy ambayāḥ//
iti/ imā ha vai tā ambayā nāmaitā eva diśaḥ/ etā evāsmai sahasraṃ sahasraṃ kṣaranty, etā evainaṃ tarpayanti/ so 'jāyata/ taṃ jātam upāmadta - tejo 'janīndriyam ajani vīryam ajani brahmājani kṣatram ajani saptānāṃ paśūnāṃ yantājani saptānī diśāṃ dhartājani jāto 'jani janitājani jānitrir ajanīti/ api hātmānam apāmādayaj jānitrir ity uvāca/ upamādyo ha bhavati ya evaṃ veda/ tasmai jātāyaitāṃ rājāsandīṃ nyadadhuḥ/ tasyām enam abhyaṣiñcanta

vasavo rājyāya rudrā vairājyāyādityā svārājyāya viśve devā sāmrājyāya marutas sārvavaśyāya sādhyāś cāptyāś ca pārameṣṭhyāya/ tam evaṃ santaṃ pitā prajāpatir abhyevāśayat/ sa vasūn abravīd imaṃ me prayacchateti/ te 'bruvan na śakṣyāmaḥ pitaraṃ prajāpatiṃ hiṃsitum iti/ rudrān abravīn , nākāmayanta/ ādityān abravīn, nākāmayanta/ viśvān devān abravīn, nākāmayanta/ sādhyāṃś cāptyāṃś cābravīn, nāvaikāmayanta/ atha maruto 'bravīt kim asmākam tata syād iti/ yan ma idaṃ niṣkevalyaṃ mādhyandinaṃ savanaṃ tan me yuṣmābhis sādhāraṇaṃ bhaviṣyatīti/ tatheti/ tam asmā abhipradya prāyacchan/ tasyaitac candraṃ me candraṃ ma ity eva vadata etat teja ādatta yenaiṣa etat tapati/ sa yac candraṃ ma ity abravīt tasmāc candramāḥ/ tasya ha sma yat sa punaḥ punar ādatte sa ha sma tādṛśa eva pariśiṣyate/ tasmād etasyāpy adyāsty evābhā/ yathaiṣa etad divā tapaty evam eṣa rātriṃ bhāti/ tam avaid akṣayyo vā ayam iti/ tam udārjata/ tam abravīn - mā mā tvaṃ tataḥ pratyātapsīr iti/ nety abravīt praty eva tvātapsyānīti/ tasmād etam ubhayor ahorātrayoḥ paśyanti/ prati hainaṃ tad ātapanti/ tau haitau pitāputrāv eva yac candramāś cādityaś ca/ pitā candramā, ādityaḥ putraḥ/ paraś candramā, apara ādityaḥ/ tau haitau sarvāsāṃ devatānāṃ śreṣṭhatāṃ gatau/ tad yathaitau sarvāsāṃ devatānāṃ śreṣṭhatāṃ gatāv evam eva svānāṃ śreṣṭatāṃ gacchati ya evaṃ veda/ ity adhidevatam/ athādhyātmam/ ayam eva candramā, ayam ādityaḥ/ tad v evam adhyātmam upāsitavyam/ tad v eva bhṛgucakṣuṣam/ sa yaṃ dviṣyāt taṃ brūyād bhṛgucakṣuṣeṇa tvekṣa iti/ na haiva bhogya iva bhavati

chandāṃsi yad ayajanta teṣāṃ bṛhaty evodagāyat/ atha yāv etā uttarau pragāthau tau prastotṛpratihartārāv āstām / amitacchando gṛhapatir, virāḍ brahma, gāyatrī maitrāvaruṇā, jagatī hotā, paṃktir adhvaryuḥ/ tasya yat pañcamaṃ padaṃ sa pratiprasthātā triṣṭub brāhmaṇācchaṃsy, uṣṇikkakubhau chandasī neṣṭāpotārāv, anuṣṭub acchāvāko, dvipadonnetā, akṣarapaṃktir grāvastud, ekapadā subrahmaṇyo, 'ticchandā āgnīdhraḥ/ gāyatreyas sa eṣa sarvachandā yajño yad dvādaśāhaḥ/ etair ha sarvaiś chandobhir dvādaśāhas tāyate/ etāny eva sarvāṇi chandāṃsi dvādaśāhe kriyante/ tasmād yad eteṣu chandassūpahavam iccheta, athartvikṣūpahavam iccheta/ yado yajata etāny eva chandāṃsi bhūto yajate/ yado yājayaty etāny eva chandāṃsi bhūto yājayati/ tasya haitasya naiva kā canārtir asti ya evaṃ veda/ ya evainam upavadati sa ārtim ārcchati

tad āhuḥ kasmin stome kasmiṃś chandasi kasyāṃ devatāyāṃ dvādaśāho 'ntataḥ pratiṣṭhita iti/ sa brūyāt trivṛti stome, gāyatryāṃ chandasy, agnau devatāyāṃ, dvādaśāho 'ntataḥ pratiṣṭhita iti/ trivṛtā hy eva stomena prayanti gāyatryā chandasāgninā devatayā/ tair u evodyanti/ tad āhuḥ ka stoma ekaḥ, kiṃ chanda ekaṃ kā devataikā dvādaśāhaṃ vahatīti/ sa brūyāt trivṛt stoma eko, gāyatrī chanda ekaṃ, vāg devataikā dvādaśāhaṃ vahatīti/ trivṛto hy eva sarve stomāḥ prajātā, gāyatryās sarvāṇi chandāṃsi/ vāg devataikā dvādaśāhaṃ vahati/ tad āhuḥ ka stomaḥ kiṃ chandaḥ, kā devatā dvādaśāha iti/ sa brūyād ekaviṃśa stomo virāṭ chanda ādityo devatā dvādaśāha iti/ ādityo hya evaikaviṃśa, ādityo virāḍ, ādityo devatā dvādaśāhaḥ/ tad āhur yatsāma dvādaśāhas sa sāma idaṃ sarvam/ kas sāmna stobhaḥ kiṃ padaṃ kim akṣaram iti/ sa brūyād āditya eva sāmna stobho, 'ntarikṣaṃ padaṃ, vāg akṣaram iti/ tad āhuḥ ka stobhasya stobhaḥ, kiṃ padasya padaṃ, kim akṣarasyākṣaram iti/ sa brūyāc cakṣur eva stobhasya stobho, mana eva padasya padaṃ, prāṇa evākṣarasyākṣaram iti

tad āhuḥ kathaṃ stomā eka stomo bhavati, kathaṃ chandāṃsy ekaś chando bhavati, katham ahāny ekam ahar bhavati, kathaṃ rūpāṇy ekaṃ rūpaṃ bhavati, kathaṃ pṛṣṭhāny ekaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati, kathaṃ devatā ekā devatā bhavati, katham ṛca ekarg bhavati, kathaṃ yajūṃṣy ekaṃ yajur bhavati, kathaṃ sāmāny ekaṃ sāma bhavati, kathaṃ vedā eko vedo bhavati, katham idaṃ sarvam ekaṃ bhūtvā kasmin pratiṣṭhitam iti/ sa brūyāt stoma iti stomā ekaṃ bhavanti, chanda iti chandāṃsy ekaṃ bhavanty, ahar ity ahāny ekaṃ bhavanti, rūpam iti rūpāṇy ekaṃ bhavanti, pṛṣṭham iti pṛṣṭhāny ekaṃ bhavanti, devateti devatā ekaṃ bhavanty, ṛg itya ṛca ekaṃ bhavanti, yajur iti yajūṃṣy ekaṃ bhavanti, sāmeti sāmāny ekaṃ bhavanti, veda iti vedā ekaṃ bhavanti, mana idaṃ sarvam ekaṃ bhūtvā prāṇe pratiṣṭhitam iti/ tad āhur yan mana idaṃ sarvam ekaṃ bhūtvā prāṇe pratiṣṭhitaṃ kasmin u prāṇaḥ pratiṣṭhita iti

puruṣa iti brūyāt/ puruṣe ha vai prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ/ sa yo ha sa puruṣe ya evaṃ vedaivaṃvidi ha vai prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ/ tasmād u haiva vidvān guru syān na hīdaṃ sarvaṃ laghayed/ atho ha vidyād aham evedaṃ sarvam asmi mayīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam iti/ tasya ha na loko vyṛdhyate/ tad āhus sa vādya dvādaśāhaṃ vidyāt sa vā vedeti manyeta, ya enaṃ sarvāsu dikṣu pratiṣṭhitaṃ vidyād iti/ daśa vai diśaḥ/ daśo dvādaśāhasyāhāni/ tasyemāv eva lokau prāyaṇīyodayanīyāv - ayam eva lokaḥ prāyaṇīyo, 'sāv udayanīyaḥ/ tasyeyam eva prācī dik prathamam ahar, iyaṃ dvitīyam, iyaṃ tṛtīyam, iyaṃ caturtham, iyaṃ pañcamam, iyaṃ ṣaṣṭham, iyam evāntaradik saptamam ahar, iyam aṣṭamam, iyaṃ navamam iyaṃ daśamam/ sa eṣa dvādaśāhas sarvāsu dikṣu pratiṣṭhitaḥ/ sa ya evam etaṃ dvādaśāhaṃ sarvāsu dikṣu pratiṣṭhitaṃ veda, sarvāsu dikṣu pratitiṣṭhati, sarveṣāṃ devānāṃ saloko bhavati/ nāsya tasya devāś ca neśate yad enān nānvāgacchet/ devānāṃ ha vai sa eko ya evaṃvid/ prajāpatir vai dvādaśāhaḥ/ tasya diśa eva lokāḥ/ sa eṣa dvādaśāhas sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaḥ/ sa ya evam etaṃ dvādaśāhaṃ sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaṃ veda, sarveṣu lokeṣu pratitiṣṭhati/ sa eṣa vāva dvādaśāho ya eṣa tapaty, eṣa indra, eṣa prajāpatir, eṣa evedaṃ sarvam/ tad etatkṛte brahmādhyāhitaṃ tapati

kṣatraṃ ca rāṣṭraṃ cartaṃ ca satyaṃ ca tāny avastāt tapaś ca tejaś ca svadhā cāmṛtaṃ ca tāny u parastāt/ tad yad atra kṣatram indro vā varuṇo vā somo vā rājā tat tat/ atha yad rāṣṭraṃ yad devaviśo marutas tat tat/ ṛtaṃ rātriḥ/ satyaṃ tad ahaḥ/ tapo vidyut/ tejo yo vidyuto 'śaniḥ patati tat tat/ svadhā vṛṣṭiḥ/ annaṃ tad amṛtam/ tasyaiṣa ślokaḥ -
kṣatraṃ rāṣṭram ṛtaṃ satyaṃ brahmaṇo nihitāvarāḥ/
tapas teja svadhāmṛtaṃ ta ūrdhvāsa āsate, madhye brahma virājati//
iti/ etad u haitan madhye brahma virājati/ ya u evaṃvidas ta ūrdhvāsa āsate/ sa yathā kṣatriyaḥ pratinihita syād evam evaitad brahma pratinihitam anatyayanāya

devā yad ayajanta teṣāṃ bṛhaspatir evodgāyat/ gauś cāyāsyaś ca prastotṛpratihartārāv āstāma/ prajāpatir eva gṛhapatir āsīt/ indra eva brahmāsīt/ sa brāhmaṇād aśaṃsat/ mitrāvaruṇāv eva maitrāvaruṇāv āstām/ agnir eva hotāsīt/ sa āgnīdhram akarod, aśvināv adhvaryū, maruto neṣṭāpotārau viśve devā acchāvāko, 'rbudo grāvastut/ viṣṇur vā yajñam abhyaṣṭaut/ soma unnetā, brahmaiva subrahmaṇyām āhvayad vā gāyatreyaḥ/ sa eṣa sarvadevatāyajño yad dvādaśāhaḥ/ etābhir ha sarvābhir devatābhir dvādaśāhas tāyate/ etā hi sarvā devatā dvādaśāhe kriyante/ tasmād yad etāsu devatāsūpahavam icchetāthartvikṣūpahavam iccheta/ yado yajata etā eva devatā bhūto yajate, yado yājayaty etā eva devatā bhūto yājayati/ tasya haitasya naiva kā canārtir asti ya evaṃ veda/ ya evainam upavadati sa ārtim ārcchati

tad āhur yad anyāni satrāṇi rātribhir ākhyāyate 'tha kasmād dvādaśāho 'hobhir ākhyāyata iti/ sa brūyād - viśve vai devāḥ pitaraṃ prajāpatim upetyābruvan kiyān svid bhavān iti/ so 'bravīd dvādaśāham asmīti/ yad abravīd dvādaśāham asmīti tad dvādaśāhasya dvādaśāhatvam/ eṣa ha vāva saṃvatsaraḥ prajāpatir āsa/ etān eva tad dvādaśa māsa uvāca dvādaśāham asmīti/ tad āhuḥ kiṃ dvāḥ kiṃ daśa kim ahar iti/ sa brūyād āditya eva dvār ādityo daśādityo 'har iti/ sa yad āditya eva dvār ity eṣa hy eva svargasya lokasya dvāram/ atha yad ādityo daśety eṣa hy evāsu daśasu dikṣu tapati/ atha yad ādityo 'har ity eṣa hy evāhaḥ/ tad āhur yājayitavyaṃ dvādaśāhenā3 nā3 iti/ neti brūyāt

āpnoti vā eṣa stomān, āpnoti chandāṃsy, āpnoti devān, āpnoti lokān, āpnoti kāmān yo dvādaśāhena yājayati/ sa u dugdha ābhir aloko bhavati/ atho ye ca vijānanti ye ca na ta enaṃ manyante kṛtaṃ karotīti/ tasmād dvādaśāhena naiva yājayet/ tad u vā āhur yājayitavyam eva/ prajāpatir vai dvādaśāhaḥ, prajāpatir udgātā, prajāpatir yajamānaḥ/ samānī vai devatodgātā ca yajamānaś ca/ samānīm vā etāv ṛddhim ṛdhnutas, samānaṃ lokaṃ jayata, samānyāṃ devatāyāṃ pratitiṣṭhataḥ/ atho yajño vai yajamāno, brahmodgātā/ yajña eva tat pratiṣṭhāya brahmaṇas salokatāṃ jayati/ salokitaro yajamānād bhavati/ tad āhur - yad ekaivedaṃ devatā sarvam abhavad dvādaśāha eva, katamā sā devateti

prāṇa iti brūyāt/ prāṇo vā idaṃ sarvam abhavat/ sa yad dvār ity etad dhy evedaṃ sarvaṃ dvāram upajīvati/ atha yad dā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ dadāti/ atha yacchā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ śaṃ spṛśati/ atha yad dhā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ harati/ sa ya etad evaṃ veda yadi ca ha sādhu karoti yadi ca na, atha hāsy sādhv eva kṛtaṃ bhavati/ atho ha vidyāt - sādhv evāhaṃ karomi, nāsādhu/ yas sādhukṛto lokas sa me loka iti/ tasya ha sa eva loko bhavati/ sarvasya ha vā anyasya loko jīryati/ evaṃvido haiva loko na jīryati/ saiṣā praṇetā devatā/ eṣā hīdaṃ devatā sarvaṃ prāṇayata/ tad yat prāṇayata tasmāt prāṇaḥ/ sa yad asmāl lokād evaṃvit praity eṣā haivainaṃ devatādāyotpatati/ sainaṃ taṃ lokaṃ gamayati, ya etasyai , yataḥ paraṃ nāsti/ tad āhuḥ sa vādya dvādaśāhena yajeta sa vā dvādaśāhena yājayed, ya etam āditye pratiṣṭhitaṃ vidyād ity - ādityo vai dvādaśāhas - tasyāhorātrāv eva prāyaṇīyodayanīyau/ ahar eva prāyaṇīyo, rātrir udayanīyaḥ/ tasya ye prāñco raśmayas tat prathamam ahaḥ

ye dakṣiṇās tad dvitīyaṃ, ye pratyañcas tat tṛtīyaṃ, ya udañcas tac caturthaṃ, ya ūrdhvās tat pañcamaṃ, ya arvāñcas tat ṣaṣṭhaṃ, yad eva bhāti tat saptamaṃ, yat tapati tad aṣṭamaṃ, yad eva tāmram iva tan navamaṃ, maṇḍalam eva daśamam ahaḥ/ sa eṣa dvādaśāha āditye pratiṣṭhitaḥ/ sa ya evam etaṃ dvādaśāham āditye pratiṣṭhitaṃ veda praty āditye tiṣṭhati, sarvam āyur ety, apa pāpmānaṃ hate, gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda/ ity adhidevatam/ athādhyātmam/ ayam eva dvādaśāho yo 'yaṃ cakṣuṣi puruṣaḥ/ tasya pakṣmāṇy eva prāyaṇīyodayanīyau - yāny arvāñci pakṣmāṇi sa prāyaṇīyo, yāny ūrdhvāni sa udayanīyaḥ/ tasyādharaiva vartanī prathamam ahaḥ -

- uttarā dvitīyaṃ, samameṣas tṛtīyaṃ, śuklaṃ caturthaṃ, kṛṣṇaṃ pañcamaṃ, kanīnikā ṣaṣṭham/ ya evaiṣa puruṣas tasya ye prāṇās tāny uttarāṇy ahāni/ prāṇa eva saptamam ahaś, cakṣur aṣṭamaṃ, śrotraṃ navamaṃ, vāg eva daśamam ahaḥ/ sa yad dvāv iti dvāv eva hemau puruṣau dṛśyete/ atha yad dā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ datte/ atha yac chā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ śaṃ spṛśati/ atha yad dhā ity eṣa hīdaṃ sarvaṃ harati/ sa eṣa evokthyam/ eṣa hīdaṃ sarvam utthāpayatīv/ tasmād eṣa evoktham/ sa eṣa evark/ ūrgha vai nāmaiṣa/ tam ṛg iti parokṣam ācakṣate/ tasmād eṣa evark/ sa eṣa eva yajuḥ/ eṣa hīdaṃ sarvaṃ jarayatīva/ tasmād eṣa eva yajuḥ/ sa eṣa eva sāma/ etaṃ ha taṃ hīdaṃ sarvaṃ sametam/ tasmād eṣa eva sāma/ sa eṣa evodgīthaḥ/ sa yad ud ity etena hīdaṃ sarvam uttabdham/ atha yad gīty eṣa hīdaṃ sarvaṃ girati/ atha yat tha ity annam evāsyaitat/ tasmād eṣa evodgīthaḥ/ sa eṣa eva brahma/ eṣa hīdaṃ sarvaṃ bibharti/ tasmād eṣa eva brahma/ bharma ha vai nāmaiṣaḥ/ tad brahmeti parokṣam ācakṣate/ bibharti hainam eṣā devatāsmiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca ya evaṃ veda/ sa ya evam etaṃ dvādaśāham adhidevatam adhisūryam adhipuruṣam adhyātman pratiṣṭhitaṃ veda praty āditye tiṣṭhati, sarve hāsmai vedās sarve devās sarve lokāḥ kāmān duhre/ atītya devān brahmaṇas salokatāṃ jayati/ sa eṣa evoktham eṣa ṛg eṣa yajur eṣa sāmaiṣa udgītha eṣa brahmaiṣa evedaṃ sarvam ity upāsitavyam

idam evedam agre 'ntarikṣam āsīt/ tad v evāpy etarhi/ tad etad vitānaṃ yad imān lokān vyāptam/ tasmād dvi nāma/ tad akāmayata syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti/ tat tapo 'tapyata/ tat tapyamānam adyotata/ vīva vā idam adyutad iti/ saiṣā vidyud abhavat/ eṣo 'rcir etaj jyotiḥ/ vidyud bhūtvātapyata/ tata stanayitnur ajāyata/ tasmād yadā vidyotate 'tha stanayati/ stanayitnur bhūtvātapyata/ tato vṛṣṭir ajāyata/ tasmād yadā stanayaty atha varṣati/ tad idam āpo mahat salilam āsīt/ yad dha vā idam āhur āpo vā idam agre mahat salilam āsīd ity etās tā āpaḥ/ āpo bhūtvātapyata/ tato 'nnam ajāyata/ annaṃ bhūtvātapyata/ tato 'nnamayaḥ puruṣo 'jāyata prajānāṃ janayitā/ sa āsv apsv antar bhūr bhuva svar iti vyāharat/ ta eveme lokā abhavan/ tad diśo 'nvasṛjyanta/ so 'bravīd imā vai me sad abhūd iti/ ta eva māsā abhavan/ ṛddhiṣi vā iti te 'rdhamāsāḥ/ aham arātsam oṣam iti yad aham iti tāny ahāny abhavan/ yad arātsam iti tā rātrayo, yad oṣam iti tā uṣasaḥ/ sa yāṃ jāyamāno vācam avadat sa eva trayo vedo 'bhavat/ yad dhaivaiṣāgre kiṃ ca devatā jāyamānovāda tad u ha brahmaiva babhūva / sa aikṣata - yam imaṃ trayaṃ vedam asṛkṣi hantāsmāt sṛjā iti

sa trivṛtā stomena gāyatrīm abhyakrandat/ tato vasūn asṛjatāgnimukhān/ pañcadaśena stomena triṣṭubham abhyakrandat/ tato rudrān asṛjatendramukhān/ saptadaśena stomena jagatīm abhyakrandat/ tata ādityān asṛjata varuṇamukhān/ ekaviṃśena stomenānuṣṭubham abhyakrandat/ tato viśvān devān asṛjata viṣṇumukhān/ triṇavena stomena paṃktim abhyakrandat/ tato maruto 'sṛjateśānamukhān/ trayastriṃśena stomenātichandasam abhyakrandat/ tatas sādhyāṃś cāptyāṃś cāsṛjata savitṛmukhān/ pañcaviṃśena stomena bṛhatīm abhyakrandat/ tato gandharvān asṛjata mitramukhān/ virājam abhyakrandat/ tato 'psaraso 'sṛjata tvaṣṭṛmukhāḥ/ kakubham abhyakrandat/ tatas sarpān asṛjatāṅgirasomukhān/ uṣṇiham abhyakrandat / tato 'ṅgiraso 'sṛjatātharvamukhān/ akṣarapaṃktim abhyakrandat/ tato 'surān asṛjatāsitamukhān/ viṣṭārapaṃktim abhyakrandat/ tataḥ pitṝn asṛjata yamamukhān/ dvipadām abhyakrandat/ tato manuṣyān asṛjata mṛtyumukhān/ ekapadām abhyakrandat/ tato vayāṃsy asṛjata mṛtyumukhāny u eva/ amitacchando 'bhyakrandat/ tataḥ paśūn asṛjata dhātṛmukhān/ sa idaṃ sarvaṃ sṛṣṭvordhvaṃ udakrāmat/ so 'gacchad yatrainam etad upari vedayante

tam asyāṃ prācyāṃ diśi vasavo 'nvaicchann agnimukhāḥ/ te 'nvavindan yad arciṣo rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam asyāṃ dakṣiṇāyāṃ diśi rudrā anvaicchann indramukhāḥ/ te 'nvavindan yad ādityasya rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam asyāṃ pratīcyāṃ diśy ādityā anvaicchan varuṇamukhāḥ/ te 'nvavindan yac candramaso rūpaṃ tat/ tad evāsya te upāsate/ tam asyām udīcyāṃ diśi viśve devā anvaicchan viṣṇumukhāḥ/ te 'nvavindan yad vidyuto rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam asyām ūrdhvāyāṃ diśi maruto 'nvaicchann īśānamukhāḥ/ te 'nvavindan yat śvetaṃ rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam etasmin pare loke sādhyāś cāptyāś cānvaicchan savitṛmukhāḥ/ te 'nvindan yat kṛṣṇaṃ rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam asminn evāntaradeśe gandharvā anvaicchan mitramukhāḥ te 'nvavindan yat suvarṇasya hiraṇyasya rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam asminn evāntaradeśe 'psaraso 'nvaicchaṃs tvaṣṭṛmukhāḥ/ tā anvavindan yad rajatasya hiraṇyasya rūpaṃ tat/ tad evāsya tā upāsate/ taṃ sarpā anvaicchann aṅgiromukhāḥ/ te 'nvavindan yan madhuno rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam aṅgiraso 'nvaicchann atharvamukhāḥ/ te 'nvindan yad dhutasya rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tam asurā anvaicchann asitamukhāḥ/ te 'nvavindan yat surāyai rūpaṃ tat/ tad evāsya te upāsate

tasmāt te parābhūtāḥ/ te hy asya pāpiṣṭham upāsate/ taṃ pitaraḥ pitṛloke 'nvaicchan yamamukhāḥ/ te 'nvavindan yad apāṃ rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ taṃ manuṣyā anvaicchan mṛtyumukhāḥ/ te 'nvavindan yat kṣīrodanasya rūpaṃ tat/ tad evāsya ta upāsate/ tad etad dha vā etad agre 'nnasya rūpam āsa yat kṣīraudanaḥ/ tasyeyaṃ vikṛtir yad idaṃ manuṣyā upāsate/ taṃ vayāṃsy anvaicchan mṛtyumukhāny u eva / tāny anvindan hiraṇyapakṣaś śakuna iti/ tat tad evāsya tāny upāsate/ taṃ paśavo 'nvaicchan dhātṛmukhāḥ/ te 'nvavindan hiraṇyaśṛṅgo hiraṇyaśaphaḥ kṛṣṇa ṛṣabha iti/ tat tad evāsya ta upāsate/ tad etad dha vā etasyai devatāyai sātyayajñayo rūpam upāsate hiraṇyaśṛṅgo hiraṇyaśaphaḥ kṛṣṇa ṛṣabha iti/ sa ya etad evaṃ veda ṛṣabha eva svānāṃ bhavati/ atho yo 'yaṃ tapati -

- so 'syām ūrdhvāyāṃ diśy anvaicchat/ tam etais sarvai rūpais sahāsīnam anvavindat/ tāny etasmā eva sarvāṇi rūpāṇi prāyacchat/ tad yad idam iha kalyāṇaṃ rūpam ājāyate/ yad evaiṣa prayacchati tad idam ihājāyate/ sa yad bhūr bhuva svar iti vyāharat ta eveme trayo lokā abhavann upodaka ṛtadhāmā 'parājitaḥ/ atha yat karaj janad vṛdhat iti vyāharat ta evaite 'pare lokā abhavann adhidivaḥ pradivo rocanaḥ/ viṣṭapa eva saptamo brahmaloko yasminn etat satyaṃ bhāti/ tam eṣā devatā satyaṃ bhūtvānuprāviśat/ tat sad vai prāṇas satyāḥ prajāḥ/ tenāsya satyenedaṃ sarvaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati/ yadi ca ha satyaṃ vadati yadi ca nātha hāsya satyam evoditaṃ bhavati/ atho ha vidyāt satyam evāhaṃ vadāmi nānṛtaṃ, yat satyaṃ vadato lokas sa me loka iti/ tasya ha sa eva loko bhavati/ tad yathedaṃ vayaṃ mīmāṃsāmaha idaṃ brahmedaṃ brahmety evam evaiṣā devataitadvidāṃsaṃ(vidvāṃsa) mīmāṃsate na haiṣa cana tad veda/ mā so devatā praviṣṭeti ya eva tad veda sa eva tad veda/ etaṃ sā devatā praviṣṭeti/ na ha vā evaṃvidaḥ kiṃ canāviditaṃ bhavati na kā cana devatā

tasyaiṣa ślokaḥ -
itaḥ parastāt para u parasmāt paras tṛtīyād uta vā caturthāt/
sahasrasthūṇe vimite dṛḍha ugre yatra devānām adhideva āste//
iti/ eṣa ha vāva sa devānām adhidevo ya eṣa tapati/ tasyaitat sahasrasthūṇaṃ vimitaṃ dṛḍhaṃ ugraṃ yat saṃvatsara ṛtavo māsā ardhamāsā ahorātrāṇy uṣasaḥ/ sa ya evam etat sarvaṃ dvādaśāham ātmānam abhi saṃpadyamānaṃ veda sarva enaṃ kāmā abhi saṃpadyante/ dvādaśāhe vai sarve stomā sarvāṇi pṛṣṭhāni sarvāṇi chandāṃsi sarvāṇi savanāni sarve paśavas sarve devās sarve lokās sarve kāmā , dvādaśāham anvāyattā/ dvādaśāham anvābhaktā, dvādaśāham anusaṃtṛpyanti, dvādaśāhe saṃpannā, dvādaśāhe pratiṣṭhitāḥ/ tad āhur yad etāni daśaivāhāny atha kasmād dvādaśāha ity ākhyāyata iti/ sa brūyād yad evaite dvādaśāgniṣṭomā saṃpadyante teneti

tad āhur yat trayodaśa māsās saṃvatsaras saṃvatsaraś ca caturdaśo, 'tha kena trayodaśaṃ ca māsam upāpnuvanti saṃvatsaraṃ ca caturdaśam iti/ atirātrābhyām iti brūyāt/ prāyaṇīyenātirātreṇa trayodaśaṃ māsam upāpnuvanty, udayanīyena saṃvatsaraṃ caturdaśam/ tad āhus sa vādya dvādaśāhaṃ vidyāt, sa vā vedeti manyeta, ya enaṃ sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaṃ vidyād iti/ māsā vai dvādaśāhasyāhāni, ta eva lokā, eta eva devalokāḥ/ phālguno vai māso dvādaśāhasya prathamam ahaś, caitro dvitīyaṃ, vaiśākhas tṛtīyam, āṣāḍhāpaurṇamāsaś caturthaṃ, śroṇāśraviṣṭhaḥ pañcamaṃ, śātabhiṣajaṣ ṣaṣṭhaṃ, proṣṭhapadaḥ saptamam, āśvayujo 'ṣṭamaṃ, kārtiko navamam, mārgaśīrṣo daśamaṃ, taiṣa ekādaśaṃ, māgho dvādaśaṃ, prāyaṇīya evātirātras trayodaśo māsa, udayanīyas saṃvatsaraś caturdaśaḥ/ sa eṣa dvādaśāhas sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaḥ/ sa ya evam etaṃ dvādaśāhaṃ sarveṣu lokeṣu pratiṣṭhitaṃ veda sarveṣu lokeṣu pratitiṣṭhati/ sa eṣa vāva dvādaśāho ya eṣa tapaty, eṣa indra, eṣa prajāpatir, eṣa evedaṃ sarvam ity upāsitavyam/ eṣa evedaṃ sarvam ity upāsitavyam

--------------------------------------------------------
ṭaṃkaṇa tithi - 5-7.2014ī.(āṣāḍha śukla aṣṭamī, vikrama saṃvat 2071)