Hetubinduṭīkā · Part 2140
api ca -- yadi bhāvāntaraṃ pradhvaṃsābhāvo ya ete 'nupajātavikārāḥ pradīpabuddhyādayo dhvaṃsante teṣāṃ katarad bhāvāntaraṃ pradhvanso(dhvaṃso) vyavasthāpyate? | te 'py avyaktatām[342]ātmabhāvaṃ[343]ca vikāram eva dhvaṃsaṃ samālambanta iti cet | na, pradīpāder bhāvarūpāvyaktatābhāve pramāṇābhāvāt | yadi hi śaktirūpatāpattir avyaktatā tadā śakteḥ kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tadabhāve[344]kathaṃ pradīpādayaḥ śaktyātmanā 'vasthitāḥ kalperan[345]? | athopalabdhiyogyatāvikalātmatāpattir avyaktiḥ; atrāpi tadātmanā 'vasthitau naiva pramāṇam asti | na cāpramāṇakamādriyante vaco vipaścitaḥ | ātmanaś cāsattvāt kathaṃ tadbhāvo[346]buddhyādīnāṃ [S. 83b.] vikāraḥ pariṇāmaś ca? | anyatra vihitapratikriyatvāt neha pranyata ity alaṃ prasaṅgena |
syānmatam -- bhāvāntareṇāṅgārādinā ''vṛtatvāt indhanādes tathopalabdhyādayo na bhavantīty ata āha -- nāpi ityādi | svabhāvāntaram anyasye ndhanāder ā varaṇam api na {1} yujyeta {2} tadavasthe avicalita[T. 261a.]rūpe tasminn i ndhanādau sa tyāvaraṇasyāpi na kevalam anupalabdhyāde r ayogāt |
__________NOTES__________
[341] -sābhāva iṣyate -- ŚlV
[342] pradīpa-
[343] buddhiḥ
[344] kārya-
[345] kalpyeran -- Tib.
[346] ātmatā
{p. 80.1}[ section: 13. bhāvābhāvapakṣasyāpi samālocanam |]
na kevalaṃ bhāvasvabhāvo bhāvāntaraṃ vā vināśahetunā na kriyate bhāvābhāvo 'pi na kriyata ity āha -- nāpi ityādi | kutaḥ? iti cet, abhāvasya vidhinā paryudāsena vivakṣitād bhāvād anya tayā kāryatvo pagame kriyamāṇe kim indhanādirūpa evāsau? athārthāntaram? iti vyatirekāvyatirekavikalpānatikramāt | tatra cokta eva doṣaḥ |
nanu prasajyapratiṣedhātmā tuccharūpo 'sāv agnyādijanyo 'bhyupeyate | tadbhāve cendhanādīnāṃ naiḥsvābhāvyāt kutaḥ pūrvadoṣāvasaraḥ? | sa cāvaśyam agnyādibhāvābhāvānuvidhāyitayā [S. 84a.] tatkāryas tadbhāvavyavahārasyānyatrāpi tannibandhanatvāt | taduktam --
san bodhagocaraprāptas tadbhāve [347] nopalabhyate |
naśyan bhāvaḥkathaṃtasya [348] na nāśaḥkāryatāmiyāt ||
prāg abhūtvābhavan bhāvo hetubhyo jāyate yathā|
bhūtvā'pi na bhavaṃs tadvaddhetubhyo na bhavaty ayam [349] ||
iti |
ata āha -- bhāvapratiṣedhe ty ādi | ayam abhiprāyaḥ -- yady anapekṣitabhāvāntarasaṃsarggaś cyutimātram eva tuccharūpaṃ dhvaṃsaḥ tadā tatra kārakavyāpāro naiva sambhavati bhavanadharmiṇy eva tatsambhavāt | tasyāpy [T. 261b.] abhūtvā bhāvopagamāt kāryatā na virudhyata iti cet | na | bhavanadharmaṇo bhāvarūpatāprāpter abhāvatvahāneḥ | yato bhavatīti bhāvo maṇyate, nāparam aṅkurāder api bhāvaśabdapravṛttinimittam | arthakriyāsāmarthyam iti cet | sarvasāmarthyavirahiṇas[350]tarhy asya kathaṃ pratītiviṣayatā? | na hy akāraṇaṃ pratītiviṣayaḥ, atiprasaṅgāt | tadaviṣayasya vā kathaṃ hetumattāvagatiḥ? vastutā vā?, yenocyate `tuccharūpam eva tad vastu' iti | pratītijanakatve vā kathaṃ na [S. 84b.] sāmarthyasambandhitā? | sad iti pratyayā 'viṣayasya kathaṃ bhāvateti cet | kāryatā 'py asya katham? | svahetubhāve bhāvāt iti cet | kathaṃ tarhi satpratyayā 'viṣayatā? | {p. 81.1} tathā hi -- yadi svahetubhāve bhavatīti
pratīyate sad ityādi pratīyeta | yato 'stīti sad iti vadanti vidvāṃsaḥ | na cāsti, bhavati, bhāvaḥ, 3 sanniti śabdānām[351]arthabhedaḥ paramārthaḥ kaścit | abhāvātmakatayaiva bhavaty asāv iti cet | na | vyāhatatvāt, yato na bhavatīty abhāva ucyate sa kathaṃ bhavatīti vyapadiśyate? | pratiṣṭhitena kenacid rūpeṇa svajñānātmany apratibhāsanāt na bhāva iti cet | atyantaparokṣāṇāṃ cakṣurādīnām abhāvatāprasaṅgaḥ | na | teṣāṃ jñānaheturūpatayā pratibhāsanāt iti cet | na | asyāpi bhavitṛrūpatayā 'vabhāsanāt | [T. 262a.] sarvarūpavivekasya ca kathaṃ bhūtyā sambandhaḥ? | kenacid rūpeṇonmajjanaṃ hi bhavanam | jñānaviṣayatayā 'syāpi ca taddheturūpatayā 'vabhāsanasya tulyatvāt[352], ahetoṣ ca viṣayatvāyogāt | asmākaṃ tv abhāvabuddhayaḥ svavāsanāparipākānvayā nirviṣayā eva | abhāvasya ca bhavitṛtve kathaṃ paryudāsāt prasajyapratiṣedho bhidyeta | asadrūpasya vidhānena paryudāsāt [S. 85a.] sa bhidyata
iti cet | na | asadrūpasya bhavanavirodhāt | bhavatīti hi bhūtyā sattayā 'bhisambadhyate | tatra kathaṃ sadrūpasya vidhānam? | paryudāsa evaiko nañarthaś ca syāt, sarvatra vidheḥ prādhānyāt | so 'pi vā na bhavet | yadi hi kiñcit kutaścit[353]nivartyeta tadā tadvyatireki[354]saṃspṛśyeta tatparyudāsena | tac ca nāsti | sarvatra nivṛttir bhavati ity ukte vastvantarasyaiva kasyacit vidhānāt | tathā 'nena vastvantaram evoktaṃ syāt, na tayor vivekaḥ | aviveke ca na paryudāsaḥ | aprastutābhidhānaṃ ca syāt | bhāvanivṛttau[355]prastutāyāṃ asadātmano vastvantarasyaiva vidhānāt | na cāsya svarūpeṇāsadātmakatvam, svarūpeṇāpy asataḥ kāryatvavirodhāt | pararūpeṇa tu sarvam eva vastvasadātmakam iti nāsya ghaṭādeḥ kaścid viśeṣaḥ [T. 262b.] bhavatu vā 'yam abhāvo 'gnyādibhyas tadbhāve kim iti nopalabhyante kāṣṭhādayaḥ? | tathā hi -- agnyādīnām anyakriyāyāṃ caritārthatvād anivṛttā eva tebhyaḥ {p. 82.1} [S. 85b.] indhanādayaḥ prāgvad upalabhyeran | tadupamarddena
dhvaṃsasyotpatteḥ iti cet, kathaṃ tadupamarddaḥ? | na tāvat pradhvaṃsābhāvena, indhanasattākāle tasyābhāvāt | nāgnyādibhiḥ, dhvaṃsāvirbhāva eva teṣāṃ vyāpāropagamāt | na cotpannaḥ pradhvaṃsābhāva indhanādīn vihanti, yaugapadyaprasaṅgāt | dhvaṃsena vināśane ca vikalpatrayasya tadavasthatvāt | tataś cānavasthā | sa eva dhvaṃsa indhanāder agnyādijanmā nivṛttiḥ, ato 'syānupalabdhir iti cet | katham anyo 'nyasya nivṛttiḥ?, atiprasaṅgāt | yadi cāyaṃ hetumāṃs tadbhedād ātmabhedaṃ kiṃ nānubhavati? | śāliyavāṅkurādayo 'pi kāraṇabhedād evātmabhedam atyantavilakṣaṇam anubhavanto 'dhyakṣata evāvasīyante | na tv evam anapekṣitabhāvāntarasaṃsarggaḥ cyutimātralakṣaṇo dhvaṃsaḥ | tasyābhighātāgnisaṃyogādikāraṇabhede 'pi tuccharūpatayaikarūpasya svajñānātmany avabhāsanāt | na hi bhāvaśūnyatāṃ vihāyāparaṃ tatra kiñcid rūpam īksāmahe | vistarataś caitatkṣaṇabhaṅgasiddhau vicāritam
ity āstāṃ tāvād iha | [S. 86a.] tasmād agnyādisaṃyogakāle na tasya kiñcid bhavati na bhavaty eva kevala m ity evopagantuṃ yuktam | yato nāyaṃ kasyacid [T. 263a.] bhāvena naṣṭo nāma kintu yataḥ svayam asthirarūpatayā bhūtas tato naṣṭo nāma | tena nāsyā 'bhavanam anyad vā kiñcid bhavati | tathā ca bhavanadharmaṇaḥ kasyacid abhāvād bhāvaṃ bhavantaṃ kutaścin na karotīti kriyāpratiṣedha evāgnisaṃyogādeḥ syāt | eva ca sati karttā agnisaṃyogādiḥ na bhavati ity akartur ahetutvam iti tasmā n na vināśahetuḥkaścit |
__________NOTES__________
[347] agniḥ
[348] agnyādeḥ
[349] bhāvaḥ
[350] bhāvaśabdapravṛttinimittaṃ abhāvasyāpi yadi sāmarthyam asti tadā bhāvatvam atha nāsti tatrāha
[351] sanniti sāmānyaśabdānām -- Tib.
[352] cakṣurādībhiḥ
[353] brāhmaṇādi (prathamaṃ ṭippaṇam) kṣatriyā- (dvi. ṭi.)
[354] nivartyavyatireki
[355] tuccharūpāyām
[ section:14. vaiyarthyād api vināśe hetvayogaḥ |]
na kevalam asāmarthyād vināśahetvayogaḥ, kintu vaiyarthyāc ca , tad evāha -- yadi svabhāvato naśvaro naśanaśīlaḥ svātma ny anavasthāyī sthātum aśakto yathā sūcyagre sarṣapaḥ tasya na kiñcinnāśakāraṇaiḥ | kiṃ kāraṇam? | {1} svayaṃnāśāt | {2} tatsvabhāvatayaiva asthirasvabhāvatayaiva | na hi prakṛty eva sthātum aśakte sūcyagre sarṣape tadasthitaye prayāsaḥ phalavān bhavet |
{p. 83.1} atraiva vyāptim ādarśayati -- yo hi ityādi | na punaḥtadbhāve tatsvabhāvatve janakāt [S. 86b.] heto r {1} hetvantaram apekṣate | {2} na hi prakāśādayaḥ ityādinā dṛṣṭāntavivaraṇam | tadātmatāyā hetvantarānapekṣaṇena vyāptiṃ tādātmyasādhakena pramāṇena darśayati -- tadātmano yo yasya svabhāvaḥ tatsvabhāvasya tādātmyābhāve hetvantaram apekṣamāṇasya svahetor niṣpannasyāpi tatsvabhāvatvābhāve nairātmyasya niḥsvabhāvatāyāḥ prasaṅgāt | tadvat prakāśādivat na punaḥ paścāt [T. 263b.] tadātmatāyāṃ asthitidharmātmatāyāṃ hetvantaram apekṣata iti pramāṇaphalam | asthitidharmācet naśvarasvabhāvaś cet | svabhāvataḥsvahetubhyo niṣpanno bhāva iti pakṣadharmopasaṃhāraḥ | viruddhavyāptopalabdhiś ceyam, hetvantarāpekṣānapekṣayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā
virodhāt, hetvantarānapekṣayā ca tatsvābhāvatāyā vyāptatvāt |
[ section: 15. svato vinaśvaratvasādhakahetāv anekāntadoṣoddhāraḥ |]
atra ca parasya vacanāv akāśam āśaṅkyāha -- bījādivat [8.16] ityādi | syād etat ityādinā etad eva vibhajate kevalāna janayanti iti | kutaḥ? iti cet, salilakṣityādeḥ svahetuvyatiriktasyāṅkurādijananasvabhāvānām api [S. 87a.] bījādīnāṃ tadātmatāyām apekṣaṇāt | tataś ca na punas tadbhāve hetvantaram apekṣanta ity anekāntaḥ | tadvad bhāvo 'pī ndhanādiḥ svahetor naśvarātmā niṣpanno 'pi vināśe vinaśvarātmatāyāṃ syād iti dārṣṭāntikam | na bījādivad anekāntaḥ | kutaḥ? tatsvabhāvasya aṅkurādijananasvabhāvasya bījāder aṅkurādijananāt, tadātmatāyāṃ hetvantarānapekṣaṇāt | yaś ca kṣityādikam apekṣamāṇo na janayati kuśūlādyavasthaḥ tasya ajanakasya ca atatsvabhāvatvāt aṅkurādijananasvabhāvatvābhāvāt | tatra tadātmatālakṣaṇo hetuḥ na vartata eveti na tenānekāntaḥ |
[ section: 16. pratyakṣeṇa bādhāt na pratyabhijñayā sthiraikabhāvasiddhiḥ |]
nanu pratyabhijñāpratyakṣata eva bījādir ekasvabhāvo lakṣyate | tatra kuto 'yaṃ jananasvabhāvatvājananasvabhāvatvalakṣaṇo bhedaḥ? {p. 84.1} yato 'nekānto [T. 264b.] na syāt | na cāpramāṇaṃ pratyabhijñā, tatrāpūrvārthavijñānam ityādi pramāṇalakṣaṇayogāt, satsamprayogeṇendriyāṇāṃ bhāvataś ca pratyakṣam eva pratyabhijñānam | na ca pratyakṣād gariṣṭhaṃ pramāṇam asti, yatas tadviṣayasya bhedasiddhyā bādhām anubhavad apramāṇam etat [S. 87b.] syāt ity āśaṅkyāha -- `ata eva' janakatvājanakatvād eva viruddhadharmādhyāsāt `tayor avasthayoḥ' janakājanakāvasthayoḥ bījādeḥ vastubhedaḥ svabhāvabhedo niśceyaḥ adhyavasātavyaḥ | yathā hi śālibījaṃ tadaṅkurajananasvabhāvaṃ tadbhāve śālyaṅkurabhavadarśanāt pratyakṣato 'vagamyate, yavabījaṃ cātajjananasvabhāvam tadbhave śālyaṅkurānupalabdhyā[356][T. 265a.] tadviviktayavabījagrāhipratyakṣarūpayā
pratīyate tathā 'trāpy avasthādvaye śālibījasya tadaṅkuraviviktāviviktāvasthāgrāhipratyakṣabalād eva svāṅkurajanakājanakasvabhāvatā kinna niścīyate? | iṣyata evāvasthayor bhedo 'vasthāvatas tv abheda iti cet | na | tasyāvasthārūpavivekinā rūpāntareṇa pratyakṣe pratibhāsanaprasaṅgāt | na hi yadanātmarūpavivekena svajñāne na pratibhāsate tasya pratyakṣatā yuktā | avasthātadvatoḥ svabhāvabhedābhāvāt [S. 88a.] kathaṃ rūpāntareṇa pratibhāsanam? iti cet | nanv avasthābhyo 'navāptarūpabhedasyāvasthānām ivātmanas tadbhede saty abhedo na saṅgacchate | [T. 265b.] tataś cāsyāvasthānām ivātmabhedam anubhavataḥ katham avasthātṛtvam? | avasthābhede 'py abhinnarūpasya tathā vyavasthānāt kathañcidbhedasyāpi bhāvād adoṣa iti cet | yadi yam ātmānaṃ purodhaya `ayam avasthātā, avasthāś cemāḥ' iti bhaṇyate tenāvasthātadvator bhedas tadā bheda eveti `kathañcit' ity andhapadam etat | tato 'sya pratyakṣatāyāṃ anātmarūpavivekinā
rūpāntareṇāvabhāsanaprasaṅgo na nivarttate | atha tenātmanā 'bhedaḥ[357]| avasthāvad bhedaprasaṅgo 'vasthātuḥ, tadvad avasthānām abhedasya vā | tayor api kathañcid bhedābhedāv iti cet | tayos tarhy avasthātadvad ātmanor bhedavatoḥ kathañcid abhedanimittaṃ rūpāntaram iṣṭaṃ syāt | {p. 85.1} tathā ca tasyāpi tābhyāṃ kathañcidbhedaḥ, anyathā tadekasvabhāvād atyantam abhedād avasthātadvatoḥ 3 parasparam atyantaṃ bhedābhedau prasajyeyātām[358]| rūpāntarasya kathañcidbhede [S. 88b.] tannibandhanam aparaṃ rūpam, tathā 'syāpi tadanyad ity aparimitarūpataivaikaikasya vastunaḥ samāsajyeta | na cāparimitarūpapratibhāsi pratyakṣam anubhavāmaḥ | ananubhavantaś ca kathaṃ tatkalpanayā ''tmanaivātmānaṃ vipralabhemahi? | tasmād avasthārūpavivekenopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhād aparimitarūpatāprasaṅgāc ca kathañcid bhedābhedavato 'vasthātur asattvam eva | tāś cāvasthā janakājanakasvabhāvabhedavatyaḥ
[T. 266a.] pratyakṣata evāvagamyanta iti tadekatvādhyava-sāyi pratyabhijñānaṃ tadbādhām[359]anubhavat kathaṃ pramāṇaṃ syāt?, yato bījādīnāṃ aṅkurādijananasvabhāvānām api tadātmatāyāṃ hetvantarāpekṣaṇāt prāktanasya[360]hetor anaikāntikatā bhavet |
bhavatu vā 'vasthātā kaścit, tasyāpy etad[361]eva bhedaṃ sādhayati | tathā hi -- tayoḥ [T. 264a.] janakājanakāvasthayor iti saptamīdvivacanam etat tadā bhavati | tad ayam artho -- janakāvasthāyām ajanakāvasthāyāṃ ca vastunaḥ dharmilakṣaṇasya bheda svabhāvanānātvam ata eva [HBṬĀ 356,24] janakājanakasvabhāvatvād eva pratyakṣāvasitāt niśceyaḥ [8,19] niścayalakṣaṇas tatra vyavahāraḥ kartavyaḥ, viṣayasya [S. 89a.] viruddhadharmādhyāsalakṣaṇasya darśanād iti |
na ca śakyate vaktum -- avasthā evāṅkurādijananasvabhāvā nāvasthātā iti | tasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyāsattvaprasaṅgāt | [T. 264b.] tato yad ekarūpatayā pratyabhijñānaṃ bhaveṣu tat pūrvottarakālayor janakājanakasvabhāvabhedavyavasthāpakapratyakṣanibandhanām anubhavadbādhāṃ katham iva pramāṇaṃ syāt? | tatpratibhāsinaś cābhinnarūpasyālīkatve 'kṣasamudbhavām api vṛttim anubhavato 'sya satsamprayogajatvābhāvāt taimirikādidhiyām iva kutaḥ pratyakṣatā? | na {p. 86.1} cārthakriyānibandhanaṃ rūpama-pāsya bījāder aparaḥ paramārthataḥ svabhāvo 'sti, yasyādhigamāt pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ bhavet, arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt paramārthasataḥ | tasmāt sadṛśāparabhāvanibandhana evāyaṃ keśakadalīstambādiṣv ivākārasāmyatāmātrāpahṛtahṛdayānāṃ bhrānta [S. 89b.] eva tattvādhyavasāyo mantavyaḥ | tataḥ sato 'pi pratikṣaṇaṃ bhedasyānupalakṣaṇaṃ
bālānām | yadā tu vidhurapratyayopanipātād visadṛśāparabhāvaprasavaḥ tadā 'sya tattvādhyavasāyī pratyabhijñāpratyayo na bhūtim avalambate | na ca tadekākāraparāmarśapratyayajanakatvād aparaṃ sādṛśyam | bhedā 'viśeṣe 'pi ca svahetubalāyāt aprakṛtivaśāt kecid[362]evaikākāraparāmarśapratyayalakṣaṇām arthajñānādilakṣaṇāṃ vā 'rthakriyāṃ kurvanti nāpara iti vipañcitaṃpramāṇavārtika evaśāstrakṛteti neha prapañcyate |
__________NOTES__________
[356] In Tib. this passage -anupalabdhyā to tayoḥ (p. 85. line 15) is read after svabhāvaḥ (p. 86. line 22).
[357] tadā
[358] parasparayātyantaṃ bhedābhedau vastvantare prasajye- -- T.
[359] pratyakṣa
[360] yo hi yatsvabhāvaḥ ityādinā kathitasya |
[361] pratyakṣam
[362] rūpālokādayaḥ
[ section: 17. anumānenāpi pratyabhijñāyā bādhāt na tataḥ sthirabhāvasiddhiḥ |]
avaśyaṃ ca bījāder janakājanakāvasthayor vastubhedo yathokto 'vagantavya iti darśayitum anumānam abhedasya [T. 265a.] bādhakam āha -- bhāvānāṃ bījādīnāṃ svakāryajanako yaḥ svabhāvaḥ tasya teṣu satsu anyathātvābhāvāt [8,21] kadācid ajanakatvāsambhavāt [S. 90a.] tatsvabhāvasya aṅkurādijanakasvabhāvasya paścād iva salilādikāraṇasannidhāna iva prāg api kuśūlādyavasthitikāle 'pi svakārya jananaprasaṅgāt | tatha hi -- salilādisannidhāne 'pi bījādiḥ svarūpeṇaiva kāryaṃ karoti, na pararūpeṇa | yaś cāsya tadā [T. 266a.] kāryajanakaḥ svabhāvaḥ, sa cet prāg apy asti, `sa evāyam' iti pratyabhijñāyāṃ puro 'vasthāyino janakasvabhāvasya prācyarūpābhedādhyavasāyāt, tataḥ kim iti prāg api tatkāryaṃ na kuryād iti? | prayogaḥ -- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ tat tadā tajjanayaty eva | ajanakasya janakatvasvabhāvavirodhāt | anyasyāpi vā tatsvabhāvatāpatteḥ
| yathā -- tad eva bījādikaṃ salilādisannidhikāle | kuśūlādyavasthāsv api cedaṃ bījādikaṃ svakāryajananasvabhāvam {p. 87.1} eva pratyabhijñayā vyavasthāpyata iti svabhāvahetuprasaṅgaḥ | na ca janayati | tasmān na tajjananasvabhāvam iti | viparyayaprayogaḥ -- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ(va) nirvarttyaṃ kāryaṃ na janayati na tat tadā tajjananasvabhāvam, tad yathā -- śālyaṅkurajananasvabhāvanirvartyaṃ kāryam ajanayat kodravabījam | na janayati 1 ca salilādikāraṇasannidheḥ[363]prāk tatkāryajananasvabhāvanirvarttyaṃ [S. 90b.] svakāryaṃ bījādikam iti [T. 266b.] vyāpakānupalabdhiḥ | tato 'numānato 'pi bādham anubhavat pratyabhijñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt? |
nanu cānena[364]bādhyamānasyānumānasyāprāmāṇyāt kathaṃ bādhakatvam? | aniścitapramāṇabhāvena[365]kuto bādhā? | nāpi itaretarāśrayatvam | na hi pratyabhijñānasyāprāmāṇyād etadanumānaṃ pramāṇam, kintu svasādhyapratibandhāt | sa ca viparyaye bādhakapramāṇabalān niścita iti |
__________NOTES__________
[363] ca śālyādikā- -- T.
[364] pratyabhijñānena
[365] uttaram
[ section: 18. pratyakṣasyānumānāt garīyastvanirāsaḥ |]
na pratyakṣād anyad gariṣṭhaṃ pramāṇam iti cet | na | pratyabhijñāyāḥ pratyakṣatvāsiddheḥ | na hīyam anumānena pratyakṣātmikā satī bādhyata iti brūmahe | kiṃ kṛtaṃ ca pratyakṣasya garīyastvam? | tad dhy arthasyāsambhave 'bhāvāt pramāṇam ucyate tac cānumānasyāpy arthapratibaddhaliṅgajanyatayā samānam iti nāsya kaścid viśeṣaḥ | yadi cānumānavirodham aśnuvānāpi pratyabhijñā pramāṇaṃ tadā ''kārasya sāmyāt tadekatāṃ pratiyatī nīletarakusumādeḥ[366][pratītiḥ] kiṃ na pramāṇam? | na hi kusumaphalādikāryadarśanonnīyamāno bhedaḥ pratyakṣatas tathābhāvam anubhavati | vistarataś ca pratyabhijñāprāmāṇyanirāsaḥ [S. 91a.]kṣaṇabhaṅgasiddhāv eva vihita ity āstāṃ tāvad iha |
yataḥ evam uktena prakāreṇa janakājanakāvasthayoḥ bījāder vastubhedaḥ tasmād yo 'nyo 'vasthāviśeṣo yadantaraṃ aṅkurādikāryaprasavaḥ {p. 88.1} sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ , [T. 267a.] kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tajjananasvabhāvatāyāḥ |
yadi tarhi sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ, pūrvabhāvinām avasthābhedānām atajjananabhāvatvāt kathaṃ teṣu tatkāraṇavyapadeśaḥ? aṅkurārthibhir vā tadupādānam? ity ata āha -- `pūrvabhāvinas tu' kuśūlādyavasthitikālabhāvinas tu avasthāviśeṣāaṅkurakāraṇasyā ntyasyāvasthāviśeṣasya kāraṇāni pratyayāntaropadhīyamānaviśeṣebhyaḥ paramparayā tebhyas tadutpatteḥ | atas teṣūpacārataḥ kāraṇavyapadeśo 'ṅkurārthibhiś copādānam | yatas tatsvabhāvasya bījāder jananaṃ na hetvantarāpekṣam, yac cājanakam apekṣate na tasya [S. 91b.] tajjananasvabhāvatvam iti | tasmān nānekānto bījādivat `tatsvabhāvatvāt' ity asya hetoḥ ity upasaṃhāraḥ |
tad evaṃ yadā tāvat pratyabhijñānaṃ pratyakṣapramāṇatayā sthairyasiddhaye parair ucyate bījādivad anekāntaṃ pratipādayitum, tadā tasyoktena prakāreṇa pratyakṣānumānābhyāṃ bādhyamānatvāt tadātmatā nāstīti kutas tata ekatā bhāvānām?, yato 'nekāntaḥ syād iti pratipāditam | yadā tu pratyabhijñāyamānatvāt pūrvāparakālayor ekasvabhāvā bījādaya iti hetutayocyate paraiḥ, tadā 'yam asiddho hetuḥ | na ca sa pakṣe kvacid varttata ity āha -- kṣaṇikeṣu bhāveṣu asmābhir iṣyamāṇeṣu ekyābhāvā d iti sambandhaḥ |
__________NOTES__________
[366] girikāntakā (?)-kanni- (?)
[ section: 19. tatsvabhāvatvāt ity atra punar api anekāntadoṣoddhāraḥ |]
atha yasyāpi kṣanikā bhāvās tasyāpi bījādīnāṃ [T. 267b.] pratikṣaṇam aikyābhāve 'pi viśeṣānupalakṣaṇād antyakṣaṇavat sarveṣāṃ janakasvabhāvānām api tadbhāvaṃ prati salilādyapekṣatvāt tadavastham anaikāntikatvam ity āśaṅkyāha -- aparāparotpatteḥ kṣaṇikair api [S. 92a.] nānekāntaḥ, aparebhyo 'parebhyaś ca pratyayebhyaḥ pratikṣaṇam utpatteḥ kṣaṇikānāṃ bhinnaśaktitvād antyakṣaṇavaj janakasvabhāvatāvirahāt kutas tair apy anekāntaḥ syāt? na hi kāraṇabhedopadhīyamānajanmanāṃ viśeṣānupalakṣaṇe 'py abhinnasvabhāvatā yuktā, hetu {p.89.1} bhedānanuvidhāne 'hetukatāprasaṅgāt | tathā ca vakṣyati -- `aparāparapratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ santanvantaḥ saṃskārā yady api kutaścit sāmyāt samānarūpāḥ pratīyante tathāpi bhinna eva eṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcid eva kasyacit kāraṇam' iti |
yad uktaṃ `tatsvabhāvasya jananāt' ity asyānekāntam udbhāvayann āha paraḥ -- te bījakṣityādayaḥ antyāḥ ante bhavāḥ pratyekam aṅkurajanane samarthāḥ khaṇḍaśaḥ kāraṇebhyaḥ kāryotpādābhāvād bhavadbhir iṣyanta iti kinna janayanti pratyekam ? | tataś caiṣām eka eva kaścid aṅkuraṃ janayati, tadanye tu tatsvabhāvā api na janayantīti `tatsvabhāvasya jananāt' ity anekāntaḥ | tadvat kuśūlādyavasthā api bījādayo 'ṅkurādijananasvabhāvā api na janayiṣyantīti tair anekāntaḥ [S. 92b.] tadavastha eveti manyateparaḥ|
atrāha -- iti yad evaṃ tvaṃ manyase | pareṇa sāmānyenābhidhānāt sāmānyenaivottaram āha -- {1} janayanty eva [T.268a.] {2} nātra svakāryajanane anyathābhāvaḥ ajanakatvam āśaṅkanīyam | kutaḥ? svabhāvasyāvaiparītyāt | yadi hi na janayeyur jananasvabhāvā eva na syuḥ | tatsvabhāvāś ceṣyanta ity avaśyaṃ janayanti, tathā ca kuto 'naikāntaḥ? iti bhāvaḥ |
[ section: 20. ekenaiva samarthyena kāryajanane pareṣām anupayogam āśaṅkya taduddhāraḥ |]
pratyekam antyānāṃ janakatve kāryasyaikena jananād apareṣām upayogasya nirviṣayatvād ajananam eveti manyamāna āha paraḥ -- teṣu antyeṣu sahakāriṣu saha -- yugapat karaṇaśīleṣu samarthasvabhāveṣu tatkāryakriyāyogyeṣu abhyupagamyamāneṣu satsu kāryasyaikenaiva janitatvāt ko 'parasyopayogaḥ ? naiva kaścit | tat kim ucyate `janayanty eva' iti? | etat pariharati -- `na vai' naiva bhāvānāṃ bījādīnāṃ kācit prekṣāpūrvakāritā buddhipūrvakāritā, yataḥ prekṣāpūrvakāritvāt `ayam asmāsv anyatam eko 'pi samarthaḥ kāryajanane, kim atrāsmābhiḥ karttavyam?' ity ālocya apare nivarteran [S. 93a.] {p. 90.1} audāsīnyaṃ[367]bhajamānās tatkāryajanane na vyāpriyeran | yasmāt te bījādayo bhāvāḥ nirabhiprāyavyāpārāḥ paryālocanāśūnyavyāpārā ekata utpadyamāne kārye sarva eva vyāpriyante | bhavanadharmaṇi ca kārye teṣāṃ prāgbhāva
eva vyāpāraḥ | tadanyasyāyogāt[368]| yadi hi vyāpṛtād anya eva vyāpāraḥ [T. 268b.] tadā tata eva kāryotpādād vyāpāravataḥ kārakatvam eva hīyate |
tasyāsau vyāpāraḥ tatas tasya kārakatvam iti cet | nanv evaṃ vyāpāropayogasya kāryānupayogini tatropacārāt[369]pāramārthikam asya kārakatvaṃ hīyeta | kaś cāsya[370]vyāpāreṇa sambandhaḥ? | samavāyaś cet | na | tasya prāg eva nirastatvāt | samavāyāc ca vyāpāravattve anyasyāpi[371]tatkāryānupayoginas[372]tadbhāvaprasaṅgaḥ[373], samavāyasyeheti buddhihetor ekatvena sarvatra samānatvāt | abhimatenaiva vyāpṛtena tadvyāpārotpādanāt nātiprasaṅgaḥ iti cet | nanu tena[374]tadutpādanaṃ[375]tatra[376]samavāyād evocyate | sa ca [S. 93b.] sarvatra samānaḥ | yena ca pariśrameṇa vyāpāraṃ janayati tena kāryam eva kin notpādayati? yena vyavadhānam āśrīyate | yathā ca svasannidhimātreṇaivāyaṃ vyāpāraṃ janayati na vyāpārāntareṇa, anavasthāprasaṅgāt, tathā tata 9 eva kāryam[377]apīty uktaprāyam |
tasmād bhāvini kārye prāgbhāva eva kāraṇasya vyāpāraḥ | sa ca sarveṣāṃ astīti sarva eva kāryotpattau vyāpriyanta iti vyapadiśyante |
tad api kāryaṃsarvebhya eva jāyate sarveṣāṃ bhāva eva tadbhāvāt | na hi kāryasya kāraṇābhimatabhāva eva bhāvam antareṇāparaṃ janma | tathābhāve[378]hi tatraiva kāraṇavyāpārāt kāryakriyaivaiṣāṃ na sambhavet | tataś ca satsv api kāraṇeṣu katham asya bhāva upalabdhir vā syāt? | tatsambandhino janmanaḥ karaṇāt iti cet | na | asatā {p. 91.1} tena[379]sambandhāyogāt | svata eva sattve vā [T. 269a.] janmārthānupapatteḥ | janmakāle copalabhyasyātmanaḥ[380]prāg[381]api bhāvāt tathopalabdhiprasaṅgaḥ, rūpāntareṇa[382]bhāve na [S. 94a.] tasya bhāvaḥ syāt[383]| rūpabhedalakṣaṇatvād bhāvabhedasya[384]| tasmād upalabdhyātmano[385]janmanaḥ prāganupalambhād asattvam | tato 'sya[386]janmasambandhitā kutaḥ? | tasmāt kāryam evābhūtvā hetubhāve bhavatīti bhāva evāsya[387]tato janmeti sarvebhyas tat jāyate |
nanv ekasyāpi tajjanane sāmarthyāt apareṣāṃ tatra sannidhilakṣaṇo vyāpāro vyartha eveti na tatrāpareṣāṃ bhāvaḥ saṅgacchata iti ced āha -- svahetoḥ kṣitibījasalilādisāmagrīlakṣaṇasya pariṇāmaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣavataḥ pratikṣaṇam upadhīyamānātiśayasya kṣaṇāntarasya prasavaḥ, tataḥ upanidhiḥ kāryadeśe sannidhānaṃ dharmo yeṣāṃ te tathābhavantaḥ kāryadeśe sannidhīyamānāḥ nopālambham arhanti -- `ekasyāpy etatkāryakaraṇe samarthatvāt kim atra bhavantaḥ sannihitāḥ?' iti na paryanuyogam arhanti | na hi tadaparasannidhim[388]antareṇa tatraikasyāpi[389]bhāva upapadyate | kutaḥ? tatprakṛte tatprakṛtitvāt iti bhāvapradhāno [S. 94b.] nirddeśaḥ | kṣitibījasalilādisāmagrīpariṇāmajanyasvabhāvatvād ekaikasya samarthasya tadbhāve[390]kutaḥ kevalasya sambhavaḥ[391]?, sāmagrīśabdavācyaiḥ kāraṇabhedaiḥ samartha-
svasvalakṣaṇāntarārambhāt | tataś[392]ca pratikṣaṇam upadhīyamānātiśayasyotpādāt kevalānāṃ [T. 269b.] ca tajjananasvabhāvavaikalyāt tadaparapratyayayogajanyasvabhāvatvāt samarthajanakasya hetoḥ | etac ca yathāvasaraṃ tatra tatra vyaktīkariṣyati | tasmād yatsāmagrījanyasvabhāvo yo bhāvaḥ sa tatraikābhāve 'pi kāraṇavaikalyān na sambhavatīty ekasāmagrījanmanāṃ sahabhāvo niyataḥ | sarveṣāṃ teṣāṃ bhāva eva kāryasya bhāvāt sarva eva janayantīti `tatsvabhāvasya jananāt' ity atra nānekāntaḥ iti |
{p. 92.1} yenābhiprāyeṇa `te 'ntyāḥ samarthāḥ kin na janayanti' ity uktaṃ taṃ prakaṭayann āha -- samarthāḥ ityādi | siddhāntavādy api `janayanty eva' iti yadabhiprāyavatoktaṃ tam ādarśayati -- na, tatraiva ityādi | etad eva vyācaṣṭe -- tasyaiva ityādi | [S. 95a.] ayam abhiprāyaḥ -- `idam atra samartham, idam asamartham' iti pratyakṣānupalambhasādhanābhyām anvayavyatirekābhyāṃ vyavahriyate, anyanimittābhāvāt | tau cānvayavyatirekāv ekatraiva kārye dṛśyete nāparāparatreti tasyaivaikasya janane samarthā gamyanta iti nāparāparajananam | te tu yadavasthā janayanto dṛśyante -- kiṃ tajjananasvabhāvās tadaiva? āhosvit prāg api? ity atra vivādaḥ | tatra prāg api tatsvabhāvatve paścād iva prāg api jananaprasaṅga iti pratikṣaṇaṃ bheda ucyata iti |
__________NOTES__________
[367] `nivarteran' ity etad vyākhyāti
[368] kriyārūpasya
[369] vyāpāravati kāraṇe
[370] vyāpṛtasya
[371] ghaṭādeḥ
[372] aṅkura-
[373] aṅkurajanana-
[374] bījā-
[375] vyāpārotpāda-
[376] bījādau
[377] eva svasaṃnidhimātrād eva kā- -- T.
[378] aparajanmasadbhāve
[379] kāryeṇa
[380] kāryasambandhinaḥ
[381] kāryajanmani
[382] avyaktena
[383] avyaktād avyaktam eva rūpaṃ jātaṃ yataḥ
[384] avyaktarūpād vyaktarūpaṃ bhinnam eva
[385] kāryasya
[386] kārya-
[387] kārya-
[388] tadanyatara-
[389] kāryadeśe
[390] aparasannidhānābhāve
[391] kutaḥ
[392] nopālambham arhanti
[ section: 21. kāraṇabhedāt kāryabhedaṃ svīkurvadbhiḥ kṣapaṇakajaiminīyair anekāntasyodbhāvanam |]
punar anyathākṣapaṇakajaiminīyāanekāntam udbhāvayanta [T. 270a.] āhuḥ -- bhinnaḥ parasparavyāvṛttaḥ svabhāvo yeṣāṃ tebhyaś cakṣurādibhyaḥ sahakāribhyaḥ yugapatkartṛbhyaḥ ekasya vijñānalakṣaṇasya kāryasyotpattau satyām, bahūni bhinnasvabhāvāni kāraṇāni kāryaṃ tv ekam abhinnasvabhāvam iti na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥsyāt | tataś cakṣurādayo na bhinnenātmanaikasya kāryasya janakā eṣṭavyāḥ | kintv abhinnam eṣām ekakāryajanakaṃ sāmānyabhūtaṃ rūpam upeyaṃ yenābhinnaṃ kāryaṃ janayanti | tac ca samagrāvasthāyām eva tatkāryaṃ janayati na vyagrāvasthāyām | na caikaikābhāve tasyābhāvaḥ, sāmānyātmanaḥ [S. 95b.] kadācid abhāvavirodhāt | na ca tadā 'syā 'janakasvabhāvatā, janakājanakarūpavataḥ samagretarāvasthāyor bhedaprasaṅgāt | tathā ca sāmānyātmanā hāniḥ | tato yad asya samagreṣu cakṣurādiṣu
janakaṃ rūpaṃ tad ekaikābhāve 'pi vidyate na ca janayatīti `tatsvabhāvasya jananāt' ity anekānta iti |
[ section: 22. siddhāntavādinā dūṣaṇoddhāraḥ |]
siddhāntavādy āha -- na, yathāsvam ityādi | evaṃ manyate -- kiṃ punar idaṃ kāraṇam abhimataṃ bhavataḥ? | yadi pratyekaṃ cakṣurādikam; {p. 93.1} tad ayuktam | sāmagrījanyasvabhāvatvāt kāryasya, tasyā eva kāraṇatvāt | nanu tadavasthāyāṃ pratyekam eva sāmagrīśabdavācyānāṃ jananasvabhāvatvābhyupagamāt pratyekam eva cakṣurādikaṃ kāraṇam | [T. 270b.] yady evaṃ ko 'yaṃ niyamo yadanekasmād bhavatā 'nekena bhavitavyam viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt, ekenaiva tat kāryaṃ karotīti kuto 'vasitam? | tadbhāve bhāvāt iti cet | anekatrāpi samānam etat | tad uktam -- tasyaivaikasya janane samarthāḥnānyasya iti nāparāparajananam iti | na cānekasmād bhavad anekaṃ prāpnoti | yato nāsmākaṃ bhavatām iva kāraṇam eva [S. 96a.] kāryātmatām upaiti, yato 'nekapariṇater anekarūpatvāt kāryasyānekatā syāt | kintu apūrvam eva keṣucit satsu bhavati | tac cānekabhāva eva bhāvāt tatkāryam ucyate tasya kuto
'nekatāprasaṅgaḥ? | yat tv abhinnaṃ rūpaṃ janakam ucyate tasyaikasthitāv api bhāvāt tatkāryajananasvabhāvāc ca tataḥ kāryaprasavaprasaṅgaḥ, tadanyasannidhau tasya viśeṣābhāvāt tadāpi vā na janayet | tasmād yeṣu bhāvābhāvavatsu kāryaṃ bhāvābhāvavad dṛśṭaṃ ta eva viśeṣā janakā iti kuto 'nekāntaḥ? |
atha sāmagrīṃ kāraṇam āśrityocyate `na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syād iti', {1} tan na, {2} yathāsvaṃ yasyāḥ sāmagryāḥ ya ātmīyaḥ svabhāvas tadbhedena tadviśeṣopayogataḥ tasya -- vijñānalakṣaṇasya kāryasya, viśeṣāḥ -- sāmagrībhedād bhinnāḥ svabhāvāḥ, teṣūpayogataḥ [T. 271a.] tadupayogaiḥ bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ kāryāḥ ye svabhāvaviśeṣāḥ -- kāryāṇāṃ viśiṣṭāḥ svabhāvāḥ [S. 96b.] teṣām asaṅkarāt paras paravyāvṛttarūpatvāt | sāmagrībhedād bhinnarūpataiva kāryāṇām iti kathan na kāraṇabhedād kāryabhedaḥ syāt? | tathā hi -- ekā sāmagrī manaskāratat[393]sādguṇyādilakṣaṇā[394], tato vikalpavijñānamātraṃ[395]jāyate; aparā manaskārendriyamātralakṣaṇā, tato bhrāntendriyavijñānasambhavaḥ[396]; tadanyā viṣayendriyamanaskārātmikā, tato 'py abhrāntavijñānasambhūtir iti
bhinnasāmagrījanmanāṃ {p. 94.1} kāryasvabhāvaviśeṣāṇām asāṅkaryād asty eva sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedāt kāryāṇāṃ bheda iti |
nanu yadā viṣayendriyamanaskārebhyo vijñānasambhavaḥ tadā teṣām upayogaviṣayasyaikatvāt katham asāṅkaryam? | tathāvidhasya sāṅkaryasyeṣṭatvāt adoṣaḥ | taduktam -- tatraivaikatra sāmarthyāt ityādi |
kathaṃ tarhi teṣāṃ tajjanakatvam?, yadi tadbhedāt [S. 97a.] na bhidyate kāryam | kiṃ nu vai samagrāṇām anyānyakāryajananena janakatvam yatas tadbhāve tan na syāt | janakatvaṃ hy eṣāṃ tadbhāva eva kasyacid bhāvāt | tatraikasyānekasya vā bhāve teṣām ekānekajanakatvam ucyate |
__________NOTES__________
[393] cārutvam
[394] deśakālādayaḥ
[395] arthābhāve 'py āntaro vikalpaḥ
[396] marumarīcikāsu jalajñānam
[ section: 23. ekasāmagrījanyeṣv api kāryeṣu bhedopapādanam |]
nanv ekasyāḥ sāmagryā anekasya bhāve sāmagryantarajanyebhyo bhavatu bhedaḥ, parasparatas tu katham? | [T. 271b.] tadatadrūpahetujatvād dhi bhāvās tadatadrūpaṇi iṣyante | tatra yadā cakṣūrūpamanaskārebhyo vijñānajanma tadā cakṣūrūpakṣaṇayor api bhāvād vijñānenābhinnahetujatvāt tayor vijñānātmatā, vijñānasya vā tadrūpatā kathaṃ na prasajyeta? | āha ca --
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ|
tadrūpādi [397] kim ajñānaṃvijñānābhinnahetujam || [PV 2.251] iti |
naiṣa doṣaḥ | teṣāṃ yathāsvaṃ svabhāvabhedena nimittopādānatayā tadupayogāt | manaskāro hi vijñānasyopādānakāraṇam | cakṣuṣas tu svavijñānajananayogyasya janmani sahakārikāraṇam | evam itaratrāpi yathāyogam vācyam | tato 'nyādṛśī sāmagrī cakṣuḥkṣaṇasya janikā, anyādṛśī ca vijñānader iti tadvailakṣaṇyād eva [S. 97b.] kāryāṇāṃ vailakṣaṇyam |
syād etat -- sarveṣāṃ anvayavyatirekāv anuvidhīyete tadā cakṣurādikṣaṇair iti kuto 'yaṃ bhedaḥ -- ihopādānabhāve bheda(-bhāveneda)m upayujyate, anyatra tu sahakāribhāveneti? | bodharūpatāder[398]{p. 95.1} anukārānanukārābhyāṃ tadbhāve[399]vyabhicārāvyabhicārataś ca | tathā hi -- vijñānaṃ manaskārasya bodharūpatām anukaroti, na cakṣurāder jarā(ḍā)dibhāvam | evam anyad api pratyeyam | niyamena ca vijñānamātrabhāve samanantarapratyayasya vyāpāro na cakṣurādeḥ | cakṣuḥkṣaṇāntarodaye[400]ca pūrvabhāvinaś cakṣuṣo[401]na svavijñānayogyatāhetoḥ [T. 272a.] samanantarapratyayasya | evaṃrūpasyāpi vācyam | tasmād avasthābhede 'pi yad ekākāraparāmarṣa(śa)pratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryaprasūtinimittaṃ tad upādāna-kāraṇaṃ | yat santānāntare prāgavasthāpekṣaviśeṣodayanibandhanaṃ tat sahakārikāraṇam | sa ceyaṃ bhāvānāṃ svahetuparamparāyātā prakṛtir
yayā kiñcit kāryaṃ svasantānavyavasthānibandhanaṃ janayanty aparaṃ ca santānāntaravyapadeśanibandhanam iti tasyā eva sāmagryā avāntaraviśeṣakṛtatvāc cakṣūrūpavijñānakṣaṇānāṃ parasparato [S. 98a.] vailakṣaṇyaṃ na virudhyate |
__________NOTES__________
[397] tatsukhādi -- PV
[398] uttaram āha
[399] kāryabhāve
[400] -kṣaṇānantarodaye -- T.
[401] niyamena vyāpāra iti sambandhaḥ
[ section: 24. kāraṇānekatve 'pi kāryasyaikatvaṃ sāmagrībhede ca kāryabhedaḥ |]
tasmād yadi `kāraṇabhedāt' kāraṇānekatvāt kāryasya bhedaḥ anekatvaṃ tadā pratibandhābhāvād anekāntaḥ | na ca tadabhyupagamyata iti na kācit kṣatiḥ |
atha sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya bhedaḥ sāmagryantarād vailakṣaṇyaṃ kāryasyāpi bhedo 'tatkāraṇebhyo bhinnasvabhāvatocyate | tadā[402]tasyeha[403]bhāvāt kathaṃ na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāt? iti abhiprāyavatā `na'[404]kāraṇabhedāt kāryabhedo na syāt | kutaḥ? | yathāsvam ity ādy abhihitam |
ubhayaṃ[405]caitat kāryeṣu pramāṇaparidṛṣṭam iti darśayann āha -- yathā ityādi | mṛtpiṇḍādibhyo hi bhavato ghaṭasya na kāraṇānekatve 'py anekarūpatā | nā'pi sāmagryantarajanyād abhinnasvabhāvatety udāharaṇārthaḥ | tatra [T. 272b.] sāmagryantarajanyāt tāvad bhedaṃ darśayati -- mṛtpiṇḍāt ityādi | iha mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇi {p. 96.1} vyagrasvabhāvāni kāraṇāntarasahitāni iṣṭakādilakṣaṇāni tadanyajanyebhyo bhinnasvabhāvāni [S. 98b.] yāni kāryāṇi sādhayanti tebhyo vilakṣaṇam eva samagrāṇi ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayanti | tathā hi -- kulālādinirapekṣo mṛtpiṇḍaḥ tadanyajanyād vṛkṣāder vilakṣaṇam evopādānabhāvena mṛdātmakaṃ kāryaṃ janayan dṛṣṭaḥ | kulālādisahito 'pi tadātmakam eva ghaṭam | tatkāraṇāhitaviśeṣaś ca kevalamṛtpiṇḍād bhinnasvabhāvatayā tatkāryād apīṣṭakāder vilakṣaṇam eva karoti | evaṃ kulālādikam
api tadanyopādānasahitaṃ sahakāribhāvena yatkāryam karoti tadvilakṣaṇam eva mṛtpiṇḍasahitaṃ tatkāranāhitaviśeṣaṃ ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayatīti samudāyārthaḥ | tatra mṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo ghaṭasya ye tadanyopādānakāraṇatayā mṛtsvabhāvā na bhavanti vṛkṣādayas tebhyo bhavati | kulālāt mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayāt sahakāribhāvenopayujyamānāt tasyaiva ghaṭasya mṛtpiṇḍopādānatayā mṛdātmanaḥ sataḥ saṃsthānaviśeṣaḥ pṛthubudhnodarādyākāraḥ tadātmatayā tadanyebhyo yeṣāṃ mṛtpiṇḍas tadanyanimittasahita [S. 99a.] upādānam iṣṭakādīnāṃ tebhyo bhinnaḥ svabhāvo bhavati | sūtrāt mṛtpiṇḍakulālakāraṇāhitaviśeṣāt [T. 273a.] tasyaiva ghaṭasya mṛtsaṃsthānaviśeṣātmano mṛtpiṇḍakulālayos tajjananasvabhāvatvāt ghaṭasya tadrūpayogāt tayośca [406]sūtrakāraṇopahitaviśeṣayos tannirapekṣāvasthāto
bhinnātmakatayā cakrāder vibhakto vicchinnaḥ svabhāvo bhavati tasmād anu[krā]ntakāraṇatrayajanyo ghaṭaḥ tadanyasmād ekaikakāryād dvidvikāryāc ca bhinnasvabhāva eva jāyata iti sāmagrībhedād bhinnānyeva kāryāṇi parasparam asaṅkīrṇasvabhāvāni bhavantīti tadupayogakāryaviśeṣāsaṅkaraḥ[407]siddhaḥ | tasya[408]caikaikatadavasthābhāvikāraṇabhedānvayavyatirekānuvidhāyitayā khaṇḍaśo 'nutpādāc ca | tadekaikajanyatve 'pi[409]vastutas tadekaikasajātīyakāraṇāntarasannidhāvadṛṣṭasya viśeṣasyetarasannidhau taddarśanāt `tajjanyo 'yam'[410]iti tattvacintakair vivecyate | yataḥ[411]{p. 97.1} kāryaviśeṣārthino 'nekakāraṇaparigrahaṃ kurvanti parasparāhitopakārakāryaparamparayā vāñchitakāryajananayogyakāraṇasāmagrībhāvārtham | yata [S. 99b.] evaṃ sāmagrībhedād bhinnānyeveṣṭakācakrāvibhaktaghaṭa tadvibhaktaghaṭalakṣaṇāni kāryāṇi bhavanti tat tasmāt evam uktena prakāreṇa
kulālāt mṛtpiṇḍarahitād anyasāmagryantarbhūtāt na mṛtsvabhāvatā kasyacit kāryasya, mṛtpiṇḍakāraṇopakṛtātmana eva tasya tadviśeṣahetutvāt | na mṛdaḥ kevalāyāḥ, tatsāmagrībahirbhūtāyāḥ saṃsthāna[T. 273b.]viśeṣaḥ kulālopādānopakṛtatāyā eva mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakakāryahetutvāt |
__________NOTES__________
[402] vailakṣaṇyasya
[403] sāmagryām
[404] na iti sūtrāṃśasya vyākhyā `kāraṇa' ityādi
[405] kāraṇānekatve kāryasyaikatvam, sāmagrīvailakṣaṇyāt kāryavailakṣaṇyaṃ ca
[406] mṛtpiṇḍakulālayoḥ
[407] teṣāṃ kāraṇānām upayogaiḥ vyāpāraiḥ kāryā ye svabhāvaviśeṣaḥ teṣām
[408] ghaṭasya
[409] `tajjanyo 'yam' iti tattvacintakair vivecyata iti sambandhaḥ
[410] mṛdādi-
[411] vivekāt
[ section: 25. sahakāryanekatve 'pi kāryasya aikyam |]
tad evaṃ sāmagrībhedād bhedaṃ kārasyodāharaṇe pratipādya sahakāriṇām anekatve 'py anekātmatāvirahaṃ pratipādayann āha -- na ca tayoḥ mṛtkulālayoḥ sahitayoḥ parasparopādānopakṛtātmanoḥ yaḥ śaktiviśeṣaḥ pratyayāntarasahitāvasthāto viśiṣṭā yogyatā tadviṣayasya[412]tadanyāvasthāviṣayād bhede saty api yathā tadanyasmād bhedaḥ, evaṃ {1} svabhāvena na bhedaḥ | {2} svarūpato 'pi na nānātvaṃ nānekātmakatā kāryasya | tābhyāṃ janito yo viśeṣo mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakaḥ sa eva tadanyasāmagrījanyād bhidyata iti bhedo asya |
kathaṃ punar eta[d] jñāyate `tadanyasmād iva [S. 100a.] svabhāvato 'py asya bhedo nāsti' ity ata āha -- mṛtsaṃsthānayoḥ ityādi | yadi hi mṛtkulālayoḥ tadavasthābhāvinoḥ śaktiviśeṣaviṣayo mṛtsaṃsthānaviśeṣātmako bheda s tadanyasmād iva svarūpato bhidyeta tadā mṛtsaṃsthānayo r aparasparātmatayā parasparātmatāviraheṇa kāraṇena saṃsthānaviśeṣeṇa mṛt na pratibhāseta, na mṛtsvabhāvena ca saṃsthānaviśeṣaḥ, yathā tadanyarūpeṇa | na[413]hi yo yasya svabhāvo na bhavati sa tenātmanā svagrāhiṇi jñāne pratibhāsate, rūparasavat; jñānaṃ vā tadrūpavikalārthasāmarthyenotpadyamānaṃ tadrūpam anukartuṃ yuktam, {p. 98.1} bhrāntatāprasaṅgena tadvaśād arthavyavasthānābhāvaprasakteḥ | tasmāt mṛtsaṃsthānayor ekātmataiveti [T. 274a.] na kāraṇānekatvāt kāryasyānekātmakatā aikāntikī, yato bhinnasvabhāvebhyaś cakṣurādibhyaḥ sahakāribhyaḥ ekakāryotpattivirodhād
ekarūpatayā teṣāṃ sādhāraṇaikakāryakriyā, bhinnarūpatayā vā sādhāraṇakāryakaraṇam iyeta | [S. 100b.] etac caikasāmagryapekṣayaikakāryakartṛtvam ucyate | paramārthatas tu tatsāmagryantarggatānāṃ sajātīyasyā 'pi kṣaṇāntarasyārambhāt sāmagryantarāvayavatvena ca kāryāntarasyāpi yathā ekapratyayajanitaṃ kiñcid ekaṃ nāsti tathā 'nekapratyayajanitam apīti kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatiḥ | tata ekakāryāpekṣayā 'nekatvaprasañjane sandigdhavyatirekatā, sāmānyena sādhane siddhasādhyateti ca |
__________NOTES__________
[412] śaktiviśeṣaviṣayasya
[413] vyatirekī
[ section: 26. ahrīkādisaṃmatasya dravyaparyāyayoḥ bhedābhedapakṣasya nirāsaḥ |]
nanu ca mṛtsaṃsthānaviśeṣayor ekasvabhāvatve 'pyahrīkādibhiḥ saṅkhyādibhedād bheda iṣyate tat katham anekapratyayajanitasyaikatve etad udāharanām syāt? | sarvatraiva hi dravyaparyāyayoḥ saṅkhyāsaṃjñālakṣaṇakāryabhedād bhedo deśakālasvabhāvābhedāc cābheda iṣyate, yathā ghaṭasya rūpādīnāṃ ca | tathā hi -- eko ghaṭaḥ rūpādayo bahava iti saṅkhyābhedaḥ | ghataḥ rūpādayaḥ iti saṃjñābhedaḥ | anuvṛttilakṣaṇaṃ dravyavan nityaṃ ca, vyāvṛttilakṣaṇā [S. 101a.] bhedāḥ kṣaṇikāś ca;jaiminīyasya tu [T. 274b.] kecit kālāntarasthāyino 'pīti lakṣaṇabhedaḥ | ghaṭenodakāharaṇaṃ kriyate, rūpādibhiḥ punarvasturāga iti kāryabhedaḥ | evaṃ sarvatra dravyaparyāyayoḥ saṅkhyādibhir bhedaḥ deśādibhis tv abheda iti mṛtsaṃsthānayoḥ kathañcit bhedāt mṛtkulālābhyāṃ janitasya kāryasyānekatā 'sty eva | yathā tv ekatā[414]tathā tābhyāṃ[415]tasya abhinnātmajanyataiveti
yad anekakāraṇaṃ tad anekam eva, yat punar ekaṃ tat sahakāriṇām abhinnarūpajanyatayaikakāraṇam eveti na vyabhicāra iti |
{p. 99.1} tad ayuktam | svabhāvato bhedānabhyupagame anyathā[416]bhedāsiddheḥ anekasmād ekakāryotpatter abhādhanāt | svabhāvato bhedopagame vā 'parasparātmatayā mṛtsaṃsthānayoḥ saṃsthānamṛtsvabhāvaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaṃ durnnivāram | yadi hi svabhāvato na bhedo dharmadharmiṇoḥ, saṅkhyādibhedād api naiva bhedaḥ | na hi pararūpāḥ bhidyamānā api saṅkhyādaya ātmabhūtam abhedaṃ bādhituṃ samarthāḥ |
saṅkhyābhedas tāvad asamarthaḥ, ekasminn api dravye bahutvena vyavahāradarśanāt | yathā gurava iti | na ca bahuvacanasya niyamenādarśanād rūpādayo 'tra nimittam, rūpādinimittatve hi guruḥ iti na kadācit ekavacanaṃ syāt | [S. 101b.] sambhavi dharmirūpamātram abhidheyatvena vivakṣitam iti cet | na | tasyaikatvena vivakṣāyāṃ kārtsnyagauravayor apratītiprasaṅgāt | vrīhaya iti ca jātivacane [T. 275a.] dharmiṇo rūpādīnāṃ cānabhidhānāt na kiñcid uttaram | ubhayarūpasya ca vastuno guruśabdavācyatvāt kathaṃ sambhavino dharmirūpasyaikatvena vivakṣā? | tataś caiko gurur iti sāmānādhikaraṇy adarśanāt paryāyā apy ekasaṃkhyāviṣayāḥ | te ca paryāyarūpeṇa bhidyante | tat kathaṃ saṃkhyābhedād bhedasiddhiḥ? iti |
saṃjñā 'pi saṅketanibandhanā | sa cecchāyattavṛttir iti kutas tato 'rthabhedaḥ? | ekasminn api saṃjñābhedadṛṣṭeḥ katham asya bhedanimittatā? | yathā indraḥ śakraḥ purandaraḥ iti | atrāpi indanāt śakanāt dāraṇāc ca śaktibhedo gamyata iti cet | na | samastasya kāryakartṛtvāt | na hi śaktir eva indati śaknoti dārayati ca | kiṃ tarhi? | dharmirūpam api, tayor ekasvabhāvopagamāt, śaknotyādipadais tadvācināṃ sāmānādhikaraṇy adarśanāc ca | na[417]cāskhaladvūttipratyayaviṣayatvād upacārakalpanā yukteti | yeṣāṃ ca paryāyāṇāṃ na kācid arthānugamamātrā tatra kiṃ vaktavyam? |
lakṣaṇabhedo 'py ahetuḥ asiddhatvāt | na hy eko bhāvaḥ kvacid apy anvayī siddha iti | tathā hi -- na kūṭasthanityatayā nityaṃ {p. 100.1} dravyamahrīkair iṣyate, pariṇāma[S. 102a.]nityatopagamāt | sā ca pūrvottarakṣaṇaprabandhavṛttyā | na hy asya paryāyāṇām ivocchedaḥ tadrūpeṇa[418], paryāyā [T. 275b.] eva paryāyarūpeṇa nirudhyante na tu dravyam iti nityam abhyupagamyate | na 7 ceyaṃ[419]kūṭasthanityatā vā dravye sambhavati[420], paryāyavyatiriktasya dravyasyāsiddheḥ tasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya tadvivekānupalakṣaṇāt | paryāyeṣv eva tulyarūpakāryakartṛṣu dravyābhimāno mandamatīnām | na punas tat tato vilakṣaṇam upalakṣyate |
kāryabhedas tv asmān prati asiddha eva | rūpādīnām eva keṣāñcit tatkāryakartṛtvāt[421]| tathāpy abhyupagyamyocyate -- kāryaṃ hi dvividham | bhinnakālam abhinnakālaṃ ca | tatra pūrvaṃ bhavati bhedanibandhanam yadīha sambhavet | tat tu na sambhavati dharmadharmiṇos tulyakālatvāt | abhinnakālas tu kāryabhede 'naikāntikaḥ, vibhaktapariṇāmeṣu paṭādiṣu sambhavāt | paṭādayo 'pi hi vibhaktapariṇāmā anekaṃ kāryaṃ kurvanto dṛṣṭāḥ | na ca dharmirūpeṇa bhidyante, ekasyānekakiyāvirodhābhāvāc ca | na hy atra kāraṇam eva kāryātmatām upaiti, yata ekasya kāraṇātmanaḥ ekakāryarūpatopagame tadanyarūpābhāvāt tadanyakāryātmatopagatir na syāt | kintv apūrvam eva kasyacid bhāve prāgavidyamānaṃ bhavat tatkāryam | tatra viṣayendriyamanaskārāṇām itaretaropādānāhitarūpabhedānāṃ [S, 102b.] sannidhau viśiṣṭasvetarakṣaṇabhāve pratyekaṃ tadbhāvābhāvānu[T. 277a.][422]vidhānād anekakriyopagamo
na virudhyate | yata ekakriyāyām api tasya[423]tadbhāvabhāvitaiva nibandhanam | sā cānekakriyāyām api samāneti |
nanu ca tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryasambhavāt tajjananasvabhāvataivaiṣām avadhriyate, kāryasvabhāvāpekṣayā kāraṇasya janakarūpatāvasthānāt | tato vijñānajananasvabhāvebhyaḥ pratyekaṃ kataṃ {p. 101.1} tadanyakāryasambhavaḥ? | tadbhāve vā teṣāṃ tadanyajananasvabhāvatā syāt | tataś ca vijñānam eva na kuryuḥ, tadanyajananasvabhāvatvāt |
naiṣa doṣaḥ, teṣām anekakāryakriyāsvabhāvatvāt | tathā hi -- te tadavasthāyāṃ pratyekaṃ viśiṣṭasajātīyetarakṣāṇajananātmakāḥ, teṣāṃ tatsattānantaryadarśanāt | tatra vijñānajananasvabhāvataiveti tasyājananasvabhāvatā vyavacchidyate tasyā eva pratiyogitvāt nānyajananasvabhavatā | na cātas teṣām anekātmatā syāt, ekasyaivātmātiśayasyānekakāryahetutvāt | na hi tadanyāpekṣayā viparyayavyāvṛttim upādāyānekena śabdenābhidhīyamānaṃ vastu anekarūpatāṃ pratipadyate, prativiśiṣṭasyaikasyaivātmanas tathābhidhānāt | yathā [S. 103a.] rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratigham iti | na hy atra svabhāvabhedanibandhanā dhvanayaḥ, sāmānādhikaraṇyābhāvaprasaṅgāt | tannimittānām[424]ekatra[425]bhāvāt adoṣa iti cet | na | teṣāṃ[426]tadekopakārānapekṣiṇāṃ tadayogāt[427]| apekṣāyāṃ vā katham ekam aneka[T. 277b.]kāryaṃ na syāt? | anekenaivātmanopayogāt iti cet | na |
sāmānādhikaraṇyābhāvadoṣasya tādavasthyaprasaṅgāt | na ca nīlādīnām ātmabhedam adhyakṣam īkṣāmahe[428]| nāpi kāryabhedād evātmabhedānumānam, pratibandābhāvāt, tadgrāhakapramāṇābhāvāt | pratyakṣato 'nekakāryāṇām api bhāvānām ekātmatayaivopalakṣaṇāt pradīpādīnām | nānumānataḥ[429], tatrāpi viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt | ekasyānekakriyā 'nabhyupagame ca yo 'yaṃ rūparasagandhasparśaviśeṣāṇāṃ kvacit sahabhāvaniyamaḥ pramāṇaparidṛṣṭaḥ sa na syāt | bhinnanimittānāṃ sahabhāvaniyamāyogāt | tannimittānām[430]api tadekakāraṇānāyattajanmanāṃ [S. 103b.] niyatasāhityāsambhavāt | tadekadharmisvabhāvatayaikatra sahabhāvaniyama iti cet | na | ekasyānekasvabhāvatāyā eva cintyatvāt | anekenaikasvabhāvatāṃ cānubhavataḥ tadvad[431]anekatāyā durnivāratvāt anyathā dharmadharmiṇāṃ kathaṃ {p. 102.1} naikāntiko bhedaḥ? | tathā hi -- yam ātmānaṃ purodhāyā 'yaṃ
dharmī paryāyāś caite iti vyavasthāpyate, yadi tasya bhedas tadā bheda eveti |
anekasyāpy[432]ekakāryatā na syāt[433]| na hi parasparopādānakṛtopakārānapekṣā viṣayendriyamanaskārāḥ sahaikakāryārambhiṇo yuktāḥ | na caikam eva kiñcit kvacit janayati | tataś ca sarvatra kāryakāraṇabhāva evotsīdet, anekasyaikasya[434]caikānekakriyāvirahāt prakārāntarābhāvāc ca |
nāpy ahetukam eva viṣvam, [T. 276a.] deśakālaprakṛtiniyamāt[435]| tasmād ekasāmagryadhīnajanmanāmeva sahabhāvaniyamo bhāvānām ekakāryakriyāniyamo vā | tataś ca svasantānakṣaṇam itaropādānaṃ[436]ca yugapad upakurvataḥ katham ekasyānekakāryatā na syāt? | tataḥ kathaṃ kāryabhedād bhedaḥ kalpyeta? | dravyaparyāyāṇāṃ caikasvabhāvatām ācakṣāṇa [S. 104a.] ekasyānekakāryatāṃ pratikṣipatīti kathaṃ nonmattaḥ[437]?, svabhāvasyaiva[438]vastutvāt, anyathā tasya niḥsvabhāvatāprasaṅgāt | ekasvabhāvatve ca dravyaparyāyāṇāṃ tatkāryabheda[439]ekavastunibandhana eveti kāryabhedād bhedam abhidadhānaḥ sphuṭam ahrīka evāyam ity upekṣām arhati |
__________NOTES__________
[414] mṛtsaṃsthānayor deśādibhiḥ
[415] mṛtkulālābhyām
[416] saṃkhyādibhiḥ
[417] śaktyor bhede 'pi tadādhārasyaikyād aupacārikaṃ sāmānādhikaraṇyam ity āśaṅkyāha -- na ca ityādi ||
[418] dravyarūpeṇa
[419] pariṇāmanityatā
[420] -yaṃ pariṇāminityatā kūṭasthanityatāvat sambha- -- T.
[421] dravyakāryakartṛtvāt
[422] The order of the Tib. Fol. should be 275, 277, 276 and 278 according to the S. Mss .
[423] dravyasya
[424] śabda-
[425] avayavini
[426] nimittānām
[427] ekatra samavāyāyogāt
[428] yathā bhavati
[429] kāryabhedasyātmabhede pratibandha ity apekṣyate
[430] rūpādipāścātyakṣaṇānām
[431] rūpādivat
[432] prakṛte dūṣaṇāntaram āha
[433] ekasyānekakriyā 'nabhyupagame ceti pūrveṇa yogaḥ
[434] pratyekam ekānekakriyāvirahaḥ
[435] -kṛtipratiniya- -- T.
[436] itara upādānaṃ yasya
[437] notpannaḥ -- T.
[438] svabhāvasyaiva bhedo vastuna iti ced āha
[439] dravyaparyāyakāryabhedaḥ
[ section: 27. vaiśeṣikakṛto 'py ekasyānekakāryakāritvākṣepo na yuktaḥ |]
vaiśeṣiko 'pi dravyasyaikasya dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇatāṃ bruvāṇaḥ karmaṇaś caikasya saṃyogavibhāgasaṃskāranimittatām[440]ekasyānekakāryakriyāṃ pratikṣipan svakṛtāntakopenaiva pratihataḥ | na cātra śaktibhedo nibandhanam, yatas tadekopakāranirapekṣāḥ katham etāḥ śaktayo niyatārthādhārāḥ?, na punar anavayavena[441]vyaktīr vā 'śnuvīran? | tato yata[442]evāsyā[443]''tmātiśāyād anekaśaktyupakāra {p.103.1} tata evānekakāryakriyā 'pi, ity alam ativistāriṇyā kathayeti |
__________NOTES__________
[440] -gaviśeṣasaṃ- -- T.
[441] kārtsnyena
[442] ekasyā- -- T.
[443] dravyasya
[ section: 28. deśakālasvabhāvābhedasyābhedasādhakatvanirāsaḥ |]
deśakālasvabhāvābhedād abhedas tu yo 'bhyupagamyate so 'py anupapanna eva | tathā hi -- deśakālayor abhede 'pi rūparasagandhasparśāḥ paryāyarūpeṇa bhidyante tataḥ[444]katham abhedasiddhiḥ? | svabhāvo 'pi yadi dravyaparyāyayor dvayor api pratyekam anuvṛttivyāvṛttirūpatā; tadā padārthadvayaṃ [T. 276b.] [S. 104b.] syād ghaṭapaṭavad, na tv ekaṃ dvirūpam iti kathan tasmād abhedasiddhiḥ? | na cānuvṛttivyāvṛttī svabhāvo yuktaḥ, tayor anuvarttamānavyāvarttamānādhīnatvāt | tataś cānuvarttamānavyāvarttamānayoḥ svabhāvo 'nyo vaktavyaḥ, na tu tayor anuvṛttivyāvṛttī eva svabhāvaḥ, bhāvatvena[445]bhavitradhīnatvāt | na hi smṛtiḥ smarttuḥ svabhāvo bhavati | anuvṛttivyāvṛttyoś ca svabhāvatve[446]lakṣaṇāt svabhāvasya bhedo vaktavyaḥ | mṛdādirūpatā svabhāva iti cet | atrāpy abheda iti yadi sādṛśyam ucyate; tad bheda eva sambhavati, sādṛśyasya sadṛśādhikaraṇatvāt | tataś ca padārthadvayam
eva syāt na tv ekaṃ dvirūpam iti | athaikyaṃ dvitīyarūparahitatā 'bhedo 'ṅgīkriyate kathaṃ tarhi dvirūpatā? | rūpaśabdena hy atra svabhāvo 'bhidhīyate | tasya caikye kathaṃ dvirūpatā? | vipratiṣiddhaṃ hy etat ekasvabhāvatā dvirūpatā ceti | atha punaḥ svabhāvata aikyaṃ nopeyate | kathaṃ tarhi sa eka ity ucyate anekaḥ san? | na tāvad ekakāraṇajanyatvāt, sarvatropādānanimittakāraṇabhedena hetubhedasiddheḥ | nāpy ekakāryakartṛtvāt, ekasyāpi vibhaktapariṇāmāvibhaktapariṇāmakāryabhedā 'bhyupagamāt | ekābhidhānābhidheyatvād api naikatvam, ekasyāpy anekaparyāyasambhavāt | yogyatvāc ca viśvasya kṛtākṛtānām[447]ekābhidhānābhidheyatvasya kvacid asambhavāt śaktibhedāc ca viṣayabhedaṃ bruvāṇaṃ [S. 105a.] prati abhihitam[448]| nāpy ekavijñānaviṣayatvād ekam, ekatrāpy anekavijñānaprasūteḥ | tathā hi -- śaśāṅkodayaṃ[449]bahavo nirīkṣante [T. 278a.] tasya katham {p. 104.1} ekatvam abhyupagatam? | bahūnāṃ caikavijñānaviṣayatvasambhavāt
nīlapītādīnām ekatāprasaṅgaḥ | sarvathedaṃ na kathañcid api saṅgacchate yaduta ekasya dvairūpyam iti | vijñānaṃ tu nīlapraticchāyatayotpadyamānaṃ pītādipratibhāsavyavacchedena prativiśiṣṭam khyāpyate, na punar asya bhāvato[450]dve rūpe staḥ |
atha punar dravyaparyāyayoḥ sammūrcchitatvāt narasiṃhavad ekaṃ śabalarūpatvāt dvirūpam ucyate | tad ayuktam, narasiṃgha[ha]sya śabalarūpatvāsiddheḥ | sa hy anekaparamāṇusaṅghātarūpaḥ, te ca paramāṇavaḥ pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti, ūrdhvabhāgas tasya siṃharūpaḥ, aghobhāgas tu nararūpaḥ, jātyantaraṃ ca sa eva narasiṃhābhyāṃ syāt, na śabalarūpaḥ | vicitraṃ hi rūpaṃ śabalam ucyate | [S. 105b.]
vicitratā ca nānāsvabhāvatā | nānāsvābhāvye caikatvaṃ kutaḥ? iti kevalam anekatve 'pi bahuṣv ekakāryadarśanāt senādivad[451]ekavyavahāradarśanakṛto 'yaṃ viparyāso jaḍamatīnām |
tad evaṃ tāvat pratyekam ahetutvaṃ deśakālasvabhāvānām ekatvaprasādhane | samuditānām api vyabhicāritvaṃ paryāyaiḥ | tathā hi -- paryāyā abhinnadeśakālasvabhāvāś ca paryāyarūpeṇa ca bhidyante pūrvoktāc ca dharmadharmiṇor niṣedhān[452]nobhayavādasambhava iti |
__________NOTES__________
[444] deśakālābhedāt
[445] kriyātvena
[446] -tvena la- -- T.
[447] saṃketitāsaṃketitānām
[448] saṃjñābhedād bheda ity asya dūṣaṇāvasare
[449] śaśāṅkādayaḥ -- T.
[450] bhavato -- T.
[451] senāvanādi- -- T.
[452] svabhāvahetuvyākhyāyām
[ section: 29. dravyaparyāyānekāntavādakhaṇḍanam |]
āha ca -
dravyaparyāyarūpatvāt dvairūpyaṃvastunaḥkila |
tayor ekātmakatve 'pi bhedaḥsaṃjñādibhedataḥ|| 1 ||
indriyajñānanirbhāsi vasturūpaṃhi gocaraḥ|
śabdānāṃnaiva, tat kena saṃjñābhedād vibhinnatā|| 2 ||
`paramārthaikatānatva' [453] [T. 278b.] ityādivacanāt tathā|
śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāv [454] apratibhāsanāt || 3 ||
arthasya, dṛṣṭāv iva tacchabdāḥkalpitagocarāḥ|
kalpitasyaiva tadbhedaḥ [455] saṃjñābhedād bhaved yadi || 4 ||
{p.104.1} vyāvṛttibhedaḥkāścit [456] syād, vastuno na kathaṃcana [S. 106a.] |
saṃkhyābhedo 'pi naivānyo mato vacanabhedataḥ|| 5 ||
tato [457] 'pi kalpitasyaiva kathañcit syād vibhinnatā|
`yeṣāṃ [458] vastuvaśāvāca' [PV 3.64] ityāder na tu vastunaḥ [459]
|| 6 ||
bheda eva viśīryeta tadekāvyatirakataḥ|| 19 ||
{p. 106.1} abhedasyāparityāge [466] bhedaḥsyāt kalpanākṛtaḥ|
tasyā [467] 'vitathabhāve vāsyād abhede mṛṣārthatā|| 20 ||
anyonyābhāvarūpāṇām aparābhāvahetukaḥ|
ekabhāvo yatas tasmān naikasya syād dvirūpatā|| 21 ||
tasya bhedo 'pi tābhyāṃced yadi yenātmanāca te |
dharmīdharmas tadanyaśca yadi bhedas tadātmanā|| 43 ||
bheda evātha tatrāpi tebhyo 'nyaḥparikalpyate |
teṣām abhedasiddhyarthaṃprasaṅgaḥpūrvavad bhavet || 44 ||
dharmitvaṃtasya caivaṃsyāt tattantratvāt tadanyayoḥ|
atravaiśeṣikamatam āśaṅkyāha -- anyad eva ityādi | saṃsthānaṃ hy avayavasanniveśa ucyate | sa ca saṃyogalakṣaṇatvād guṇarūpaḥ | tato mṛddravyād asyānyatvaṃ [S. 108a.] 1 dravyaguṇayor asaṃkīrṇasvabhāvatvāt[473]| tena yadi mṛtpiṇḍasya mṛdātmatāyāṃ vyāpāraḥ kulālasya tatsaṃsthānaviśeṣe kathyate, tadā tayor atyantabhedāt kāraṇānekatvāt kāryānekatvaṃ prāptam iti | siddhāntavādy āha -- uktam atra iti | mṛtsaṃsthānayoḥ svabhāvabhede dūṣaṇam uktam {p. 108.1} mṛtsaṃsthānayor aparasparātmatayā ityādikam iti na saṃsthānasya mṛddravyād anyatvam | tato mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayena tatkāryakṣaṇasahakāriṇā kulālena tadupādānopakṛtātmanā tatkāryakṣaṇasahakāriṇā mṛtpiṇḍena ca pratyekaṃ sakalam eva mṛtsaṃsthānātmakaṃ kāryaṃ kriyata iti na kāraṇānekatve 'py anekatvam asya | atraivopacayahetum āha -- api ca [T. 280b.]
ityādi | yat tad ghaṭagataṃ saṃsthānaṃ yadi tata mṛdo bhinnaṃsyāt tadā kulālaḥ pṛthag eva kim iti na karoti? | na hi bhinnānām āvaśyakam apṛthakkaraṇam, kulālaś cānvayavyatirekābhyāṃ tasya saṃsthānasya guṇātmanaḥ kāraṇatayā gamyata iti sa pṛthag api tat kāryāt | para āha -- {1} guṇasyetiādi | {2} dravyāśrayya'guṇavān saṃyogavibhāgeṣv akāraṇam anapekṣa [VaiSū 1.1.16] iti guṇalakṣaṇāt sarvadā [S. 108b.] guṇo dravyapratantraḥ, sa kathaṃ kadācit pṛthak kriyeta? |vaiśeṣika evabauddhīyaṃcodyam āśaṅkyāha -- tatsaṃsthāna ityādi | yadi svabhāvenaiva tasya guṇātmanaḥ saṃsthānasya kriyāvad guṇavad [VaiSū 1.1.15] ityādivacanād ādhārasvabhāvaṃ tat mṛddravyaṃ, saṃsthānaṃ vā tathāvidhaṃ kapālādheyātmakaṃ tadā kim iti kulālavyāpāram apekṣate? | svata eva kiṃ na bhavati? iti codakābhiprayaḥ |
evaṃ codyam āśaṅkyavaiśeṣikaḥparihāram āha -- na, tataḥ ityādi | yat tat mṛddravyaṃ pṛthuvudhnodarādyākāraṃ ca saṃsthānaṃ tayor yaḥ sambandha ādhārādheyalakṣaṇaḥ tatra yā yogyatā tāṃ dvayam apy etat kulālād yataḥ pratilabhate tasmāt kulālam apekṣate kulālānapekṣāyāṃ doṣam āha -- anyathā yadi tayoḥ parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālāpekṣā na syāt tadā svabhāvata eva mṛtpiṇḍasya [T. 281a.] tathāvidhasaṃsthānasambandhayogyatvaṃ bhavet | tasmiṃś ca sati vastuna eva tatsaṃsthānasambandhayogyatālakṣaṇā dharmatā 'stīti kulālasannidheḥ prāg api saṃsthānaviśeṣeṇa sambandhaḥ syād itivaiśeṣikīyaścodyaparihāraḥ |
__________NOTES__________
[473] dravyasaṃsthānayor yathākāryasvabhāvatvāt -- T.
{p. 109.1}[ section: 31. dravyaguṇayor abhedasyopapādanam |]
siddhāntavādy āha -- evam ityādi | yadi [S. 109a.] parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālam apekṣate evaṃ tarhi sāyogyatāmṛddravyasya kulālād bhavati iti [474]āpannam | na ca anayoḥ mṛddravyayogyatayoḥ svabhāvasya bhedaḥ nānātvam | yadi hi syāt tadā yogyatāyāḥ dravyāt pṛthakkaraṇaṃ prāgvat prasajyeta | atha yogyatāyā api yogyapāratantryād apṛthaksiddhiṃ brūyāt tadā tasyā api vastudharmatayaiva prāg api samāveśo mā bhūd iti dravyeṇa saha sambandhayogyatāyā anyā yogyatā kulālād bhavatīty eṣṭavyā | sā 'pi pṛthakkaraṇaprasaṅgā[t] dravyād bhinnasvabhāvā nopagantavyā | pṛthakkaraṇaprasaṅge vā punaḥ sa eva parihāraḥ tadīyaḥ, punas tad evottaram, ity anavasthāprasaṅgād avaśyam abhinnasvabhāvatā kapālātmamamṛddravyayogyatayor abhyupagantavyā | kim evaṃ sati siddhaṃ bhavati? ity ata āha -- asti tāvat ityādi | mṛtpiṇḍakulālābhyāṃ
kapāladravyasya [S. 109b.] saṃyogaviśeṣasambandhayogyasyārambhāt yadaikasvabhāvatve 'py ekasyānekapratyayopādheyaviśeṣatā tadā siddhaḥ āsmākīnaḥ pakṣaḥ | tataś ca kim asmākaṃ mṛtsaṃsthānayor ekasvabhāvatvasādhanāya atinirbbandhanena? | [T. 281b.] yadi yogyatām apy āśrityānekapratyayajanyatve 'py ekatvāt nānātvaprasaṅgābhāvaḥ sidhyati kāryasya, na kiñcid dravyaguṇavādanirākaraṇeneha prayojanam, anyatraiva tannirākaraṇasya kṛtatvād ity abhiprāyaḥ | nirbandhagrahaṇena ca mṛtsaṃsthānayor aparasparātmatayā saṃsthānamṛtsvabhāvaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaprasaṅgāt ity anayopapattyā sādhitam evānayor ekatvam, yuktyantarāṇāṃ sambhave 'pi tadabhidhānalakṣaṇo nirbbandho na kriyate, prakṛtasiddher anyathā 'pi bhāvād ity ācaṣṭe |
__________NOTES__________
[474] ity upapannam -- T.
[ section: 32. sāmagrībhede kāryabhedasya kāraṇabhede 'pi ca kāryasyaikyasyopasaṃhāraḥ |]
tad evaṃ sāmagrībhedāt [S. 110a.] sāmagryantarajanyebhyo bhedaḥ sahakāriṇām anekatve 'pi ca kāryasyaikatvam aviruddham iti pratipādya {p. 110.1} upasaṃharann āha -- tena sahakāriṇaḥ ityādi | yena -- pratyayāntarapracaye tadvikalasāmagryāḥ sāmagryantaraṃ sampadyate, tac ca pūrvasāmagrījanyād bhinnaṃ kāryāntaram eva janayati; ekasāmagrīvyapadeśaviṣayāṇāṃ ca saha-kāriṇām anekatve 'py anekasyaikakriyāvirodhābhāvāt tadanvayavyatirekānuvidhāyinaś ca kāryasyaikasya darśanāt svabhāvata ekatvaṃ sādhitam -- tena kāraṇena sahakaraṇaśīlā ekasāmagryantarggatāḥ pratyayāḥ sāmagry-antaraiḥ saha naikopayogaviṣayāḥ eka upayogasya viṣayo yeṣāṃ te na bhavanti, sāmagryantarair eva saha bhinnopayogāviṣayatvasya nyāyabalāt pratīteḥ | anena yat prāg vikalpitaṃ `yadi kāraṇaśabdena sāmagrī bhaṇyate tadā tadbhedād asty evātatsāmagrījanyebhyaḥ kāryasya bheda iti kim ucyate
-- na kāraṇabhedād bhedaḥ [T. 282a.] syāt' iti etad 1 udāharaṇopadarśitaṃ nigamitam[475]| atha kāraṇaśabdena sāmagrīvyapadeśaviṣayāḥ sahakāriṇa ucyante tadā tadbhedād anekatvalakṣaṇāt kāryasyānekatvalakṣaṇo bhedo neṣyata eva, anekasyaikakriyāvirodhābhāvāt, ekasyānekata utpattidarśanāc ceti mṛtsaṃsthānayor ekātmakatopadarśitaṃ [S. 110b.] nigamayati -- `kāryasvabhāvasya' mṛtsaṃthānātmana `ekatve 'pi' nānātvābhāve 'pi `vastutaḥ' paramārthataḥ kalpanābuddhau mṛtsaṃsthānayor bhinnayor iva pratibhāsane 'pīti |
evam udāharaṇe sāmagrībhedāt kāryāṇāṃ bhedo naikasāmagrīviṣayapratyayabhedād anekatvaṃ kāryasyeti pratipādya prakṛte cakṣurādau yojayann āha -- yathāiho dāharaṇe kāraṇabhedaḥ sāmagrībhedaḥ kulālavikalamṛtpiṇḍatatsahitasūtrādhikasāmagrītritayalakṣaṇo `bhinneṣu' nānāsvabhāveṣu `viśeṣeṣu'[476]iṣṭakādicakrāvibhaktaghaṭa tadvibhaktaghaṭalakṣaṇeṣūpayogā n naikakāryaḥ kintu bhinnakārya eva, tathā tenaiva prakāreṇa cakṣurādibhyo vijñānasyotpattau sāmagryantarāt sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedo 'nekakārya ity unneyaḥ |
{p.111.1} etad eva vibhajann āha -- tathāhi ityādi | yā cakṣūr uparahitā samanantarapratyayākhyavijñānalakṣaṇā pratyayāntarasāpekṣā sāmagrī, tato vijñānasya [T. 282b.] vikalpakasyetarasya vā tadupādeyatvena yā bodharūpatopalabdhā sā cakṣurvijñānasyāpi bhavati | tasyaiva cakṣurvijñānasya | kidṛśasya? | upalambhātmanaḥsato bhavataḥ jāyamānasya tadaiva tadekakāryapratiniyatasya cakṣurindriyasya sannidhānāt [S. 111a.] samanantarapratyayopādānopakṛtāt tato rūpagrahaṇapratiniyamo rūpākāratāpratiniyamaḥ, śabdādyākāravivekavata evaṃ(va)[477]kāryasya cakṣuḥsahitasamanantarapratyayasāmagryāḥ janakatvād | viṣayād viṣayādhikāt[478]samanantarapratyayād indriyāc ca tena viṣayeṇa tulyarūpatā na kevalaiva rūpapratibhāsitā bhrāntavijñānasyeveti viṣayendriyamanaskāralakṣaṇasāmagrīkāryam evaṃ pradarśitam | tad anyad ekadvayajanyaṃ tu kāryaṃ
svayam abhyūhyam | atrābhinnatve 'pi vastutaḥ kāryasya cakṣurvijñānalakṣaṇasya kāraṇānāṃ viṣayendriyamanaskārāṇāṃ bhinnebhyaḥ svabhāvebhyaḥ kevalānām eṣāṃ yaḥ svabhāvas tato bhinnā evātajjanyebhyo[479]vidhiśe(-nyebhyo 'pi viśe)ṣā bodharūpatādilakṣanā bhavanti | atajjanyāpekṣayā[480]caikātmakā api bahutvena nirdiṣṭāḥ | yata evam iti tasmāt na kāraṇabhede 'pi | [S. 111b.] yathaikasāmagryantarggatapratyayabhede 'py abhedo naivaṃ sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhede 'py abhedaḥ sāmagryantarasjanyebhyaḥ kāryaviśeṣasya viśiṣṭasya kāryasyeti |
tena yaducyate -- [T. 283a.] `yadi sahakāriṇāṃ bhede 'py abhinnaṃ kāryaṃ bhavati sāmagrībhede 'py abhinnam astu, atha sāmagrībhedād bhinnaṃ bhavati sahakāribhedād api kim iti bhinnaṃ na bhavati viśeṣābhāvāt?' iti tadapāstaṃ bhavati | tathā hi parasparopasarppaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣād ekakāryoddeśenetaretarasantānopakārāc ca sahakāriṇāṃ pratiniyataśaktīnām udayād ekaṃ 7 kāryaṃ samājāyate[481]| {p. 112.1} sāmagryantarasya tu kāryāntaraprabhavaśaktinibandhanebhyo hetvantarebhyaḥ svabhāvabhedavato bhāvād bhinnakāryaprasūtir iti kuto viśeṣābhāvaḥ? |
__________NOTES__________
[475] -ṇopadarśanāt niga- -- T.
[476] viṣayeṣu -- T.
[477] eva -- T.
[478] -dhikārāt -- T.
[479] eva tajja- -- T.
[480] ato janakāpekṣayā -- T.
[481] kāryaṃ na jāyate -- T.
[ section: 33. janakatvam evādhāratvaṃ na tu sthāpakatvam |]
nanu ca sarvaṃ kāryaṃ sādhāraṃ[482]yathā upādāyarūpam | tad dhi bhūtebhyo 2 jāyamānaṃ tāny evāśrayata[483]iti bhavadbhir iṣyate | tathā 'nyad api vijñānādikaṃ kāryam | ato 'nenāpi kiñcit kāraṇam āśrayaṇīyam | tasya ca kāraṇasya pūrvaṃ janakatvaṃ paścāt [S. 112a.] kāryaṃ pratyādhārabhāva eva, na jananam, tatas tatsvabhāvasya jananād ity anekāntaḥ tadavastha evety ata āha -- ta evaite ye 'nantaram uktāḥ kāraṇaśaktibhedāḥ kāraṇānāṃ śaktiviśeṣāḥ | kīdṛśāḥ? yathāsvaṃ yeṣāṃ kāraṇaśaktibhedānāṃ sahakārilakṣaṇānāṃ yadātmīyaṃ sāmagryantarajanyāt prativiśiṣṭaṃ kāryaṃ tasya janane 'vyavadheyā vyavadhātuṃ [T. 283b.] pratibandhum aśakyā śaktir yeṣāṃ tadbhāvas[484]tayā avyavadheyaśaktitayā avaśyaṃ kāryakāriśaktitayā pratyupasthitāḥ udyuktāḥ santaḥ sāmagrīkāryasya ekapratyayajanitasya 4 kasyacid
abhāvāt[485]sarvaṃ sāmagryā eva kāryam iti kṛtvā sāmagrīkāryasya svabhāvasthityāśraya ity ucyante | kasmāt punar avyavadheyaśaktitā? kṣaṇikatvāt | na hi kṣaṇikasya śaktiḥ pratibandhuṃ śakyate, 5 svabhāvāntarotpādane yāvat[486]pratibandhako vyāpriyate tāvat kṣaṇikasya svakāryaṃ kṛtvaiva nirodhāt |
kathaṃ punar asamānakālaṃ kāraṇam ādhāro yujyate?, ity ata āha -- tathāhi ityādi | yasmāt tat vijñānalakṣaṇaṃ kāryaṃ tebhyaḥ cakṣurādibhyaḥ samastabhyo bodharūpatayā tadanyasmāt tadajanyāt [S. 112b.] prativiśiṣṭasvabhāvam ekaṃ khaṇḍaśaḥ kāryasyānutpādād ekaikasmāt sakalasyaiva bhāvād ekaṃ jātam, tasmāt te ādhārā ucyante | na hi janakād anya evopakārakaḥ | na cānupakāraka {p. 113.1} ādhāraḥ, atiprasaṅgāt | tato bhinnakālasyādhārabhāvo na virudhyate | yad api bhūtānām upādāyarūpaṃ pratyāśrayatvam[487]ucyate tad api svadeśasyāsya janakatvam eveti na kiñcit prāg janakaṃ bhūtvā paścāt 7 sthāpakatām upaiti[488], yato 'nekāntaḥ syād iti |
__________NOTES__________
[482] sādhanādhāram -- T.
[483] -mānam anyam evāśrayate -- T.
[484] svabhāvas -- T.
[485] kvacid apy abhāvāt -- T.
[486] -ntaram āśritya yā- -- T.
[487] pravṛttitvaṃ -- T.
[488] sthāpanāhetur bhavati -- T.
[ section: 34. atiśayotpādanaṃ na sahakāritvaṃ kintu ekārthakāritvam |]
punar anyathā tatsvabhāvasya jananād ity anekāntodbhāvanaṃ parasyāśaṅkyāha -- apratirodhaśaktikeṣu avidyamānaḥ pratirodhaḥ -- pratibandho yasyāḥ śakteḥ sā yeṣām [T. 284a.] apratirodhaśaktikatvaṃ cānantarakāryatvāt | ye hy utpannāḥ kālakṣepeṇa kāryaṃ kurvanti teṣāṃ syād api śaktipratibandho, na tu ya udayānantaram eva kāryaṃ kurvanti | anena kṣaṇakṣayiṇām upaghātakābhāvam āha | anugrāhakaviraham apy āha -- anādheyaviśeṣeṣu | tac cānādheyaviśeṣatvaṃ kṣaṇikeṣu ity anenāha | na hi kṣaṇikānāṃ viśeṣa ādhātuṃ śakyate, viśeṣādhāyakena tatsahabhāvinā tadanantaraṃ tadutpādanāt | tadā [S. 113a.] ca tasya nirodhāt | teṣv evaṃvidheṣu pratyayeṣu parasparaṃkaḥsahakārārthaḥ yena sahakāriṇa ucyante? | nanv anādheyaviśeṣatvenaiva sahakāritvābhāvaḥ pratipādita iti kim artham idam apratirodhaśaktikeṣv iti? | na hi śaktipratirodhakaḥ
sahakārī bhaṇyate | satyam | sarvathā tu tatrākiñcitkaratvajñāpanārtham etad uktam | śaktipratibandhakāpanayanena copakāritvakalpanāṃ sahakāriṇāṃ nirasyati | tasmād atiśayādhāyinaḥ sahakāriṇo 'sambhavāt kṣaṇikānāṃ svahetumātrapratibaddham eva janakatvam | tac caivaṃ vidhaṃ sarvadā 'sti | na ca kevalā janayantīti tatsvabhāvasya jananād ity anekānta eveti manyate |
etat pariharati -- na vai naiva atiśayotpādanaṃ[489]sahakriyā yatas tadabhāvāt sahakāriṇo na syuḥ | kva punar atiśayotpādanaṃ 1 sahakriyā pratiyayānāṃ na bhavati? | sarvatra | na hi kvacid api sahabhāvinām atiśayotpādanalakṣaṇā[490][T. 284b.] sahakriyā {p. 114.1} sambhavati | kā tarhi sahakriyā? ity āha -- ekārthakaraṇam ekakāryaniṣpādanaṃ yad {1} bahūnām | {2} api sambhāvanāyām | [S. 113b.] nyāyabalād evaṃvidhām eva sarvatra sahakriyāṃ sambhāvayāmaḥ, nānyām iti | atrodāharaṇam -- yathāantyasya anantarāṅkurādikāryasya kāraṇakalāpasya pratyayasāmagryā iti |
__________NOTES__________
[489] -yopādānam -- T.
[490] -yopādāna- -- T.
[ section: 35. ekakāryakāritvam eva mukhyaṃ sahakāritvam itarat tu gauṇam |]
syād etat -- aupacārikam etat sahakāritvam, atiśayotpādanam eva tu mukhyam ity ata āha -- tad eva ekakāryakāraṇalakṣaṇaṃ mukhyaṃsahakāritvam nātiśayotpādanalakṣaṇam, tasyaiva gauṇatvāt | etac cottaratra vakṣyate | kuta etat? ity āha -- tasyaiva anyasya vivakṣitakāryaṃ prati kāraṇatvāt | kāraṇasya ca sahakārivyapadeśaḥ nākāraṇasya | yataḥ saha -- yugapat sarvantaḥ sahakāriṇa ucyante, antyaś ca kāraṇakalāpa evaṃvidha iti | yathā cāntyasyaikārthakāraṇaṃ sahakāritvam evaṃ pūrvasyāpi kāraṇakalāpasyottarottaraviśiṣṭakṣaṇāntarārambhiṇa ity avaseyam, antyasyodāharaṇatayā nirddeśāt | tasmāt sarvaṃ kāryam aṅkurādikaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā 'nekapratyayajanyam iti | sarvatraikārthakriyaiva copacīyamānāpacīyamānakāryakāriṇaḥ kāraṇakalāpasya sahakāritvam, na viśeṣotpādanam iti |
syād etat -- ekārthakaraṇam api tatra [S. 114a.] sahakāritvam astu atiśayotpādanalakṣaṇam apīty ata āha -- tatra ca kṣaṇe 'ntye viśeṣasya karttum aśakyatvāt nātiśayotpādanam api sahakāritvam | kuto viśeṣasya [T. 285a.] karttum aśakyatvam? ity ata āha -- ekasya anaṃśasya svabhāvasyāvivekāt | na hi tatra `ayam anāhitātiśayo bhāgaḥ svahetubhyo jātaḥ, ayaṃ tu sahakāribhir āhitātiśayaḥ' iti viveko 'sti | yadi nāmāvivekaḥ, viśeṣas tu kim iti na kriyate? ity ata āha -- svabhāvāntarotpattilakṣaṇatvād viśeṣotpatteḥ , nirbhāge ca kutaḥ svabhāvāntarasya vyavasthā? |
syānmatam -- bhinnasvabhāva evāntyasya viśeṣo 'stu ity ata āha -- bhāvāntara- ityādi | yadi bhāvāntaralakṣaṇo viśeṣo {p. 115.1} bhavet tadā tasyāntyatvam eva hīyeta | hīyenāṃ(hīyatāṃ) ko doṣaḥ? iti cet; tataśca anantyatvāt na sākṣāt kāraṇaṃsyāt | yata evaṃ tasmān na kāraṇasya mukhyasya sahakāribhyaḥ sakāśād[491] viśeṣasyotpattiḥ ity ekārthakriyaiva sahakāritvam iti |
nanv asatyāṃ sahakāribhyo viśeṣotpattau kāryajanane sāmarthyam eṣāṃ na yujyata ity ata [S. 114b.] āha -- te samarthāh ityādi | yadi hi te svabhāvenāsamarthā utpadyeran tadaiṣāṃ sahakāribhyaḥ sāmarthyotpattir abhyupagamyeta | yāvatā te 'ntyāḥsvabhāvenaiva samarthāḥpratyayāḥsahitājāyante 2 kṣaṇamātravilambino | yeṣā m[492]ekakṣaṇaniyatatvāt tataḥ prāk paścāt pṛthak tv abhāvo nāsti | yebhyaścānantaram eva kāryam utpadyate na kālāntareṇa tatra teṣv evaṃvidheṣu ekārthakriyaiva sahakāritvam nātiśayotpādanalakṣaṇam |
svabhāvataḥ sāmarthyasya [T. 285b.] bhāvavirodhāt, parasparataś cānabhyupagamāt samarthasya janmaivāyuktam iti manvānaḥ paraḥ āha -- samarthaḥkutaḥ ityādi | siddhāntavādy āha -- svakāraṇebhyaḥ iti | paramatāpekṣayā tu svabhāvata ity uktam | paro 3 hy atyantasya (hy utpannasya)[493]kāraṇasya sahakāribhyaḥ sāmarthyam icchatīti tanniṣedhaparaṃ[494]svabhāvata iti vacanam | na tu svabhāvataḥ kiñcij jāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgāt |
__________NOTES__________
[491] sākṣād -- T.
[492] -lambino janmanas teṣāṃ -- T.
[493] hy utpāda[ka]sya -- T.
[494] tanniṣedhāya paraṃ -- T.
[ section: 36. kṣaṇikeṣv ekārthakriyāniyamasya yavasthāpanam |]
ekārthakriyāniyama eva kṣaṇikānām ayuktaḥ, kevalānām apy aṃtyakṣaṇasarūpāṇāṃ darśanāt | tathā hi -- `idam evaṃrūpaṃ naivaṃ ca' iti darśanādarśanābhyāṃ [S. 115a.] vibhajyate | tatra yādṛśāḥ kṣityādayas tadanyapratyayasannidhāv upalabhyante tādṛśā eva kevalā api | tatas tadanyasahitā iva kevalā api samartham aṅkurajanane svaṃ svaṃ kṣaṇāntaram ārabheran | tataḥ kevalasyāpy aṅkurādijananasvābhāvyād ajananāc ca `tatsvabhāvasya jananāt' ity anekānta eveti manyamānaḥ para {p. 116.1} āha -- tāni svakāraṇāni kṣitibījādīni enaṃ samartham aparasya anyasya pratyayasya sannidhāna eva kiṃ kasmāt anayanti ? na kevalāni?, sahitānām eva sarvadā sambhavāt iti cet āha -- kadācit kasmiṃścit kāle anyathā'pi kevalā api syuḥ bhaveyuḥ | tathā hi -- dṛśyanta evādhyātikabāhyāḥ kvacit kārye yādṛśā yatsahitāḥ tādṛśā eva tadrahitā
apīti | [T. 286a.] janayan tu kevalā api sambhavantaḥ samartham, ko doṣaḥ? iti ced āha -- tataśca kevalānām api samarthajanakānāṃ sambhavāt eko 'pi na kevalam anekaḥ kvaci d deśādau [S. 115b.] samarthaḥ utpannaḥ kṣitibījādir aṅkurādikāryaṃ janayet yadi tatsvabhāvasyāvaśyaṃ janakatvam | na ca kevalo janayati tatsvabhāvasambhave 'pi tato 'nekānta iti paraḥ |
etat pariharann āha -- aparāpara - ityādi | aparaiś cāparaiś ca kuśūla tadapanetṛpuruṣaprayatnapiṭakādiprakṣepakṣetranayanaprakiraṇādibhiḥ pratyayai r yo yogaḥ tena kāraṇena pratikṣaṇaṃbhinnaśaktayo na kadācit pūrvāparakālabhāvina ekaśaktayaḥ 5 aparāparapratyayayogalakṣaṇahetubhede 'py abhinnaśaktitāyām[495]ahetukatvaprasaṅgāt | anyatrāpi ca śāliyavabījādau śaktibhedasya hetubhedanibandhanatvāt |
saṃskārāḥ sametya sambhūya ca pratyayaiḥ kriyamāṇāḥ santanvantaḥ santānena bhavanto yady api kutaścit sāmyād varṇena saṃsthānena anyena vā kenacitprakāreṇa sādṛśyād ekākāraparāmarśapratyayajananalakṣaṇāt samānaṃ rūpam eṣām iti sarūpāḥ sadṛśāḥ pratīyante pratyabhijñāyante tathāpi kṛtrimakṛtrimāṇāṃ iva maṇimuktādīnām aparāparapratyayayogalakṣaṇasāmagrībhedād bhinna eva visadṛśa eva na pratyabhijñānavaśād abhinnaḥ tulyarūpa eṣāṃ bījādīnāṃ svabhāvaḥ [T. 286b.] yata evaṃ tena bhinnasvabhāvatvena bhinnaśaktitayā vā 'parāparasāmagrījanyatvena kṣaṇānāṃ siddhayā kiñcid eva kṣitibījādikaṃ kasyaci d eva kāryasyāṅkurādes {p. 117.1} tajjananasamarthasya vā kāraṇam | na sarvaṃ sarvasya | tathā ca vyagrāṇāṃ kṣitibījādinām aṅkurajananasvabhāvatā
samarthakṣaṇajananasvabhāvatā vā nāsty eveti tatsvabhāvasya jananād ajanakasya cātatsvabhāvatvād ity atra nānekāntaḥ yato yo yatsvabhāvaḥ sa svahetor evotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati na punas tadbhave hetvantaram apekṣata ity atrānekāntaḥ syād iti | pratyabhijñānasya ca sarūpatāviṣayasya sāmagrībhedād anumitabhinnaśaktisvabhāvatvena bādhyamānatayā prāmāṇyābhāvāt na tataḥ sarūpatāsiddhiḥ kṣaṇakṣayiṇām iti |
pūrvaṃ ca `ata evāna(eva ta)yor avasthayor vastubhedo niśceyaḥ' ity[496]ādinā [S. 116b.] ekatvāviṣayaṃ pratyabhijñānaṃ nirastam | adhunā tu tulyasvabhāvatāviṣayam iti bhedaḥ | etad api tatra `aparāparotpatteḥ' ity[497]anenoktam eva | vipañcanārthaṃ[498]tu punaḥ iha upanyastam |
__________NOTES__________
[495] -bhedepi bhinna- -- T.
[496] p. 84, 5
[497] p. 88, 24
[498] viṣayanivedanārtham -- T.
[ section: 37. kṣaṇikeṣu hetuphalabhāvavyavasthāyāḥ kathanam |]
kiñcid eva kasyacit kāraṇam ity uktam tatra kiṃ kasya kāraṇam iti śakyaparicchedam apy ādhyātmikeṣu tāvad darśayann āha -- tatra -- ityādi | tatra teṣu pratikṣaṇaṃ śaktisvabhāveṣu kṣaṇikeṣu bhāveṣu | vyavadhānaṃ -- vyavadhīyate yena, tadādir yeṣāṃ atidūrātyāsannatvādīnāṃ te 'vidyamānā[499]yasmin deśe so 'vyavadhānādiḥ deśo yasya so 'vyavadhānādideśaḥ, [T. 287a.] rūpam indriyaṃ cādī yasya manaskārādeḥ 5 sa rūpendriyādiḥ[500]sa cāsau kāraṇakalāpaś ca sāmagrīlakṣaṇas tathoktaḥ, avyavadhānādideśaś cāsau rūpendriyādikāraṇakalāpaś ca sa vijñānajanane samartho hetuḥ nānyaḥ, tadbhāva eva tasya bhāvāt, anyabhāve 'pi cābhāvāt, etanmātranibandhanatvāc ca samarthāsamarthavyavasthāyāḥ | yas teṣā m indriyādīnāṃ parasparopasarppaṇasya anyonyaḍhaukanasya | ādi grahaṇād vyavadhānāpanayanā ............
[S. 117a.] ............................................................................................................... [S. 117b.] ............................................................................................................... [sā]magryadhīnatvenāsaṃbhavād iti |
{p. 118.1} imam evaṃvidhaṃ [S. 118a.] hetuphalabhāvapratiniyamaṃ niravadyamādhyātmakeṣu darśitam [T. 288a.] anyatrāpy atidiśann āha -- anena nyāyena ityādi | yo 'yam anantaraṃ hetuphalabhāvapratiniyame nyāya uktaḥ so 'anyatrā 'pi sarvatra draṣṭavyaḥ | sarvatreti vacanāt akṣaṇikeṣv api pratītir mmā bhūt ity āha -- pratikṣaṇam ityādi | yāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nyāś cānyāś ca svabhāvabhedānvayinyaḥ śaktayo bhavanti tatrāyam ekārthakriyāpratiniyamaḥ sahakāriṇāṃ draṣṭavyaḥ | na tu ye sthiraikasvabhāvā bhāvāḥ paraiḥ kalpyante teṣv api | sthairyaṃ santānāśrayeṇāpi vyapadiśyetety ekagrahaṇam | kṣaṇe 'py ekatvam astīti sthiragrahaṇam |
__________NOTES__________
[499] avyavadhīyamānā -- T.
[500] satpe- -- T.
[ section: 38. akṣaṇike ekārthakriyākāritvasyābhāvaḥ |]
kasmāt punaḥ sthiraikasvabhāveṣu neṣyate? ity āha -- svabhāva - ityādi | kāmaṃ bhāvaḥ svayaṃ na bhavet | na tu svata eva svabhāvasyānyathātvaṃ sambhavati | tataś ca sthiraḥ padārtho yadi kāryotpādanasamarthasvabhāvaḥ tato 'syākriyā nopapadyata iti sarvadaiva kuryāt | athāsamarthasvabhāvaḥ, tadāpi kriyā 'nupapannā, sarvadaiva na kuryād iti bhāvaḥ | yat tu kadācit karoti kadācin na [S. 118b.] ity etan na labhyate | tataś cākṣaṇikānāṃ tatkāryakriyāsamarthasvabhāvatve sahitāsahitāvasthayor ekarūpatvāt kevalānām api tatkāryakriyāprasaṅgena kuta ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ [T. 288b.] sahakāritvaṃ sambhavet? |
atra para āha -- anyasahitaḥ ityādi | yady api kevalasyāpy akṣaṇikasya samarthaḥ svabhāvaḥ tathāpi anyasahitaḥ karoti na kevalaḥ | ayam api hy asya svabhāvaḥ yad -- `anyasahitena svakāryaṃ karttavyam na samarthasvabhāvenāpi satā kevalena' iti |
siddhāntavādy āha -- kiṃkevalasya ityādi | anyasahitenaiva svakāryaṃ karttavyaṃ na kevalena ity etat kevalasyāsamarthasvabhāvatve yujyate nānyatheti manyamānasya praśnaḥ | paras tv anavagatābhiprāya āha -- samartha iti | kevalasyāpy akṣaṇikasya samartha eva {p. 119.1} svabhāvaḥ anyathā 'syākṣaṇikataiva hīyeteti | siddhāntavādy āha -- kin na karoti iti | na hi samarthasyākriyā, sahitasyāvasthāyām iva yujyata iti sahitasyaiva kriyām icchatā kevalasyāsamarthasvabhāvataivopagantavyā |
atha matam -- kevalasya yadi śiraś chidyate tathāpi na karotīty ata āha -- akurvan ityādi | kāryānumeyaṃ hi sāmarthyaṃ na ca kevalasya kadācid api kāryakriyā 'stīti kathaṃ sāmarthyaṃ kalpyate? | nāyaṃ niyamaḥ yat samarthasvabhāvenāvaśyam eva kāryaṃ karttavyam, anyathā 'pi darśanāt iti manyamāna [S. 119a.] āha paraḥ -- kuvindādayaḥ ityādi | siddhāntavādyapasann āha -- krīḍanaśīlaḥ ityādi | devānāṃpriyaḥ ṛjuḥ mūrkho vā [T. 289a.] sukhasaṃvardhitatvāt ramaṇasvabhāvaḥ, krīḍanaṃ bāladharmaḥ, tatsādharmyeṇa prajñāvaikalyaṃ darśayati, sukhaidhitatvena śāstreṣv anabhiyogam | yo hy anabhiyukto durvuddhiś ca sa kṛtam api vastu vismaraṇaprakṛtitvāt punaḥ punaḥ kārayatīti punaḥ pratividhāpayati | kva punar etat prativihitam? ity āha -- tathāhi -- ityādi | `bījādivad anekāntaḥ' ity[501]anena prastāvena nirlloṭhitam evaitat |
tad evam akṣaṇikasya samarthasvabhāvatve 2 sahitasyaiva kāryakriyāsvabhāvatvavirodhāt[502]kevalasyākriyā[503]'nupapanneti pratipādyopasaṃharann āha -- tasmāt tatsvabhāvasya kāryakriyāsamarthasya anyathātvāsambhā(mbha)vāt 4 kadācid asamarthatvābhāvāt[504] taddharmaṇaḥ kāryakriyādharmaṇaḥ tathābhāvaḥ kāryakriyā antyāvasthāvat sahitāvasthāyām iva anivāryaḥ |{120}
__________NOTES__________
[501] p. 83, 15
[502] -syaivaikakārya- -- T.
[503] -sya kriyā- -- T.
[504] -cid apy asam- -- T.
[ section: 39. mīmāṃsakasaṃmatasya bhāvasvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ |]
syānmatam -- kevalo 'yam akṣaṇiko 'samartha eva | tataḥ kevalo na [S. 119b.] karoti, sahitāvasthāyāṃ tv asya sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyate | tataḥ sahita eva karotīty ata āha -- antyāvasthāyāṃsāmarthyotpattau kīdṛśasya prāg asamarthasya sataḥ tasya sāmarthyasya yasya tadupajāyate tatsvabhāvatve mīmāṃsakādibhir {120} iṣyamāṇe | na hi 5 teṣāṃ samarthyasya sāmarthyasya[505]ca svabhāvabhedo 'bhimataḥ | kathañcit tadbhede 'pi tatsvabhāvatayaiva pratīyamānatvād iti te manyante | apūrvotpattir eva sā [T. 289b.] apūrvasyaiva vastunaḥ sā utpattir yā tatsvabhāvasya sāmarthyasya | na hy ekasvabhāvatve sāmarthyam evāpūrvam upajātaṃ na samarthaḥ iti yuktam, tayoḥ svabhāvabhedaprasaṅgāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt |
nanu pratīyamāne eva sāmarthyatadvator utpattyanupattī ekasvabhāvatā ca kathaṃ nihnotuṃ śakyate? iti cet | na | apramāṇena pratīteḥ, anyathā pratītyanusāriṇā bhavatā dvicandrādayo 'pi na nihnotavyāḥ | bādhakapramāṇasambhavāt te 'pahnūyanta iti cet | ihāpi vastuna ekasvabhāvasyotpattyanupattī parasparaviruddhe bādhike kiṃ neṣyete? | vyavasthitasyaiva vajropalāder ddharmiṇaḥ [S. 120a.] tatsvabhāvaṃ sāmarthyam utpannam iti ca pūrvāparakālayor apratibhāsamānavivekaḥ kathaṃ pratīyāt? |
vijñānādikāryasyānutpattiyaugapadyodayaprasaṅgāt cakṣurādisānnidhye prāg asat tat sāmarthyam utpannaṃ kramavac ceti niścaya iti cet | yady evam ekākāratayā pūrvāparakālayor adhi(vi)kṛtaṃ pratyabhijñānam upajāyamānam apūrvasāmarthyapratibhāsaviviktopalādigrāhy[506]apy anumānād arthāpattito vā bādhām anubhavan na pramāṇam ity upagataṃ syāt | tathā, utpattyanutpattyor ekasvabhāvatāyāṃ virodhāt samarthasyaivāpūrvasyotpattiḥ[507]sadṛśāpabhāvagrahakṛtaś cārvāgdarśanānām ekatvavibhramo lūnapunarjjāteṣv iva keśanakhādiṣv iti kiṃ neṣyate? |
__________NOTES__________
[505] teṣāṃ sāmarthyasyāsāma- -- T.
[506] -rahita-
[507] -syaivānanubhūtapūrva- -- T.
[ section: 40. naiyāyikābhimatasya bhāvāsvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ |]
atha sāmarthyaṃ sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇam evety atatsvabhāvam iti nāpūrvotpattiprasaṅga [T. 290a.] itinaiyāyikādayo manyeran atrāha -- atatsvabhāvatve sāmarthyasyeṣyamāṇe sa 3 bījādiḥ padārthaḥ[508] prāg iva tadrūpāparityāgāt paścād apy akāraka eva | {p. 121.1} kutaḥ? | sāmarthyam ity ākhyā yasya padārthāntarasya sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇasya sa evātiśaya[śabda]vācya itinaiyāyikair abhyupagamāt | tata eva tadbhāvabhāvitvena kāryotpatteḥ | te 'pi sahakāriṇaḥ pratyayāḥ yady akṣaṇikāḥ teṣv apy evaṃ [S. 120b.] prasaṅgo 'nivārita eveti kṣaṇikataivaikārtha[kriyā]pratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvam icchato 'bhyupeyā |
punar apy akṣaṇikānām ekārthakriyāpratiniyamaṃ nirākartum upacayahetum āha -- api ca ityādi | yo 'sāv akṣaṇiko bhāvaḥ sakaleṣu sahakāriṣu svakāryaṃ karotītīṣyate, sa tadaiva tāvat kasmāt karoti? | yena hi kāraṇena tatkāryakriyāsvabhāvatvena tadā karoti tene(nai)va sthirasvabhāvatvāt prāg api kuryāt, tataḥ kuto 'syaikārthakriyāpratiniyamaḥ? iti bhāvaḥ |
kācānyāmṛgyate yuktiḥyathātad dṛśyate tathā iti sarvatreyam apratihatā yuktir iti manyamānaḥkumārilaḥprāha -- kurvan dṛṣṭaḥ ityādi | yatas 4 tadaiva kāryaṃ kurvam(n)[509]dṛṣṭo mayā tena darśanabalena karotīti brūmaḥ , 5 kim atrānyayopapattyā [T. 290b.] 'bhihitayā[510]?, prāk tat kurvan na dṛṣṭaḥ tena na karotīty ekārtha[kriyā]pratiniyamaḥ sidhyati akṣaṇikānām apīti | bhāvo hi kāryaṃ karoti tajjananasvabhāvatayā na darśanabalenādṛṣṭasyāpi svakāryakaraṇāt ato nedam uttaraṃ sambadhyata ity upahasann āha -- aho mahāsāmarthyam ityādi | mahāprabhāvasya bhavato mahāsāmarthyaṃ darśanam, yasmād etad bhāvān kāryakaraṇasvabhāvavikalān api -- yadi kāryakaraṇasvabhāvatvād bhāvāḥ kāryaṃ kuryuḥ tadaitad evottaraṃ kiṃ noktam?, yataḥ [S. 121a.] kāryakaraṇe darśanam uttarīkṛtam iti kṛtvā -- svabhāvamātreṇa ātmasattāmātreṇa
nānāprākāreṣu vyāpāreṣu niyuṅkte tat kathaṃ mahāsāmarthyaṃ na syāt? | na cātra me kācid akṣamā[511]kintu yadi nāma kiñcit kāranaṃ kathañcid anādṛtasya vā vyākṣiptasya vā atrabhavata iti pūjāvacanam {p. 122.1} darśanasya viṣayatām atikrāmet tadā hanta iti dainyodbhāvanam etat, aprasavo dharmo 'sya tad idam -- aprasavadharmakaṃ tato 'petasantānaṃ syād i ti iyam asmākaṃ cintā cittaṃ dunoti |
para āha -- na vai vayam ityādi | naiva vayaṃ kāryakaraṇasvabhāvarahitānāṃ bhāvānām asmad darśanavaśāt kāṛyakriyāṃbrūmaḥ, kintu svabhāvenaiva te bhāvāḥ tatkāryakaraṇasvabhāvāḥ, tataḥ svakāryaṃ kurvanti | tān paśyantaḥ 1 kevalaṃjānīmahe ta[512]ete kārakasvabhāvā iti | darśanasya hi yathāvasthitavastuvijñāne vyāpāraḥ, nāvidyā(dya)mānasvabhāvakriyāyām iti|
siddhāntavādy āha -- satyam, idam apy asti | kiṃ vayaṃ nyāyānurāgitayā nyāyyaṃ [T. 291a.] vacanam upalakṣayāmaḥ, uta bhavān eva sarvadā nyāyyavacanarahito 'pi kathañcin nyāyyam uktavān iti sañjātaparitoṣaḥ pṛcchati -- kiṃ tad? ity āha -- svabhāvas teṣāṃ bhāvānāṃ kāryakriyādharmā kāryakaraṇadharmā tena kāraṇena samastāh samagrāḥ pratyayāḥ sahakāriṇo yeṣāṃ teṣām akṛtvā kāryaṃ nopekṣāpattiḥ naudāsīny apratipattiḥ iti satyam -- idam apy asti bhavato nyāyyaṃ vacanam iti, kintu idam asi praṣṭavyaḥ -- [S. 121b.] so ['kṣepa]kriyādharmāsvabhāvaḥkiṃteṣāṃtadaivāntyāvasathāyāṃ samagrāvasthāyāṃ yadanantaraṃ kāryam utpadyate tadaiva utpannaḥ ? āhosvit prāg api parasparavirahāvasthāyām api āsīt ? |
tatra tadaivotpanne tatsvabhāvatve 'pūrvotpattir eva, atatsvabhāvatve so 'kāraka eveti prāguktadoṣabhayāt para āha -- āsīt | kutaḥ? pracyutaś ca utpannaś ca pracyutotpannaḥ[513], tasya pratiṣedhaḥ apracyuto 'nutpannaḥ sthira ekaḥ svabhāvo yeṣāṃ bhāvānāṃ teṣāṃ kasmiṃścit kāle kasyacit svabhāvasya tatropalabdhasya abhāvavirodhāt | kṣaṇikeṣv eva hy ekadā dṛṣṭaḥ svabhāvo 'nyadā na bhavet tadā tasyānyatvāt | nāpracyutānutpannapūrvāpararūpeṣu sthireṣu bhāveṣv iti |
{p. 123.1} atrāha -- tat kim idānīm ityādi | syānmatam -- naivedam anena vākyena sadṛśam asmad vākyam ity āha -- ko vā'sya ityādi | yady etad anena tulyaṃ [T. 291b.] na bhavati tadā sakalasahakāryavasthāyāḥ[514] prāg api ayam akṣepakriyāsvabhāvaḥ avilamvitakāryakaraṇasvabhāvaḥ kāryaṃca na karotī ty asya bhāṣitasyārtho vaktavya iti |
naiyāyikās tu manyante -- bhāvānāṃ sahakārisannidhānāsannidhānāpekṣayā kārakākārakasvabhāvavyavasthā, na svabhāvataḥ, tenāyam apracyutotpannasthiraikasvabhāvatve 'pi [S. 122a.] na prāg api svakāryajananasvabhāvaḥ, kintu sannihitasakalasahakāripratyaya eveti | tanmatam āśaṅkamāna āha -- sahitaḥ ityādi |
etan nirasyati -- anyas tarhi ityādi | yadi nāma sahitasya svakāryajananasvabhāvatā, kevalasya ca tadviparītarūpatā, anyatvaṃ tu kasmād bhavati? ity ata āha -- svabhāvabheda ityādi | svabhāvabheda eva hi bhāvabhedasya lakṣaṇam | sa cet tatkāryajanakājanakarūpatayā bhidyate, śāliyavabījādīnām iva kathaṃ iva bhāvabhedo na syāt? | na hi svabhāvād anyo bhāvaḥ yatas tadbhede 'pi na bhidyeta, niḥsvabhāvatāprasaṅgāt |
nanu coktaṃ svato janakājanakasvabhāvatāvirahāt pratyayāntarabhāvādyapekṣatvāt janakājanakarūpatāyās tadbhede 'pi kuto bhāvabhedaprasaṅgaḥ?,[515]tasyāparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvāt[516]ity ata āha -- na hi sa sāhitye 'pi ityādi | tadaitad uttaraṃ bhāvatkaṃ sambadhyeta[517]yadi bhāvo yo 'sau paraḥ sahakāritvābhimataḥ [T. 292a.] sannidhīyate tadrūpeṇa karttā syāt na svarūpeṇa | na caitad asti, tathābhāve hi paramārthataḥ sa eva paraḥ[518]karttā syāt | tatra tu kartṛtvavyapadeśaḥ [S. 122b.] kalpanānirmita eva bhavet | na ca kalpanānuvidhāyin yo 'rthakriyāḥ | na hi māṇavako dahanopacārād ādhīyate pāke | tataś ca nāsyānupakāriṇo bhāvam apekṣeta kāryam iti tadrahitebhya eva {p. 124.1} sahakāribhyo bhavet | yad vā tebhyo 'pi na bhavet | teṣām api pararūpeṇa kartṛtve svayam akārakatvāt | tataḥ sarveṣām evaṃ svayam akārakatve pararūpeṇāpy akārakatvāt sarvathā kārakocheda eveti na kiñcit
kutaścit jāyeta | tasmāt svarūpeṇaiva bhāvaḥ svakāryasya karttā na pararūpeṇeti nāsyottarasyāvakāśaḥ | tato 'nyaḥ sahito 'nyaś ca kevalaḥ ity etad avicalam eveti |
atha yena svarūpeṇāyaṃ janakas tad asya sahitāsahitāvasthayoḥ sarvadā 'sti tadā svarūpaṃ ca svakāryajanakam asya sthirasvabhāvasya prāg api sahitāvasthāyās tad eva yatsahitāvasthāyām akṣepakriyāsvabhāvam iti tasmāt na kathaṃcit kāryakriyāvirāmaḥ | athavā kadācit paro brūyāt svahetubhir evāyaṃ pratyayāntarāpekṣaḥ [T. 292b.] svakāryajananasvabhāvo janita iti kevalo na karoti | na cāsya sahitāsahitāvasthayoḥ svabhāvabhedaḥ, pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvatāyāḥ [S. 123a.] sarvadā bhāvāt ity ata āha -- na hi sa sāhitye 'pi ityādi | svarūpeṇaivāsya kartṛtvāt tasya ca prāg api bhāvāt pratyayāntarāpekṣāyāś ca tato labhyasyātmātiśayasyābhāvenāyogāt upakāralakṣaṇatvād asya, anyathā 'tiprasaṅgāt, kevalasya kāryakaraṇam anivāryam iti akurvataḥ kathaṃ sahitāvasthāyā na bhedaḥ syāt? iti bhāvaḥ | pratyayāntarāpekṣasvakāryakaraṇasvabhāva ity api pararūpeṇākārasya
pratyayāntarasannidhānopalakṣitakāle kārakatvaṃ na prāg ity ayam arthaḥ | tataś ca kadācit kāryakriyāsvabhāvo na sarvadā iti bruvatā kathaṃ sarvadā kāryajananasvabhāvatā 'syoktā bhavati? | nanv evaṃ svabhāvabheda evāsya tadatatkālayoḥ samarthitaḥ syāt | tasmān nākṣaṇikānām ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvam iti sthitam |
paraḥ 2 samānadoṣatām āpādayann āha[519]-- yasyāpi ityādi subodham | yadi nāma kṣaṇikas tathāpi kinna bhavati? ity āha -- uktaṃyādṛśasya sahakāribhir apṛthagbhāvinaḥ kriyā | `te[520]{p. 125.1} samarthā [S. 123b.] eva svabhāvato 'ntyāḥ pratyayāḥ saha jāyante kṣaṇikā yeṣāṃ [T. 293a.] prākpaścātpṛthagbhāvo nāsti' ity atra | sa katham ekakṣaṇabhāvī ekasminn evāntye kṣaṇe bhavanaśilaḥ anyathābhavet antyakṣaṇāt prāk paścāt pṛthag vā bhavet? yaścā anyathā bhavati sa evāntyakṣaṇabhāvī 4 sahakārisantānopakṛtasvabhāvo 'kṣepakriyādharmā[521] na bhavatīti nāyam akṣaṇikapakṣoditaḥ prasaṅgaḥ [522]kṣaṇikapakṣe | kutaḥ? | kārakākārakayoḥ ityādi | kārako 'ntyaḥ akārakas tadanyaḥ tayor yaḥ svabhāvaḥ sa bhinno 'pi bhedāvivakṣayaikatvenoktaḥ | tathā kārakasya
yo hetur upāntyaḥ, akārakasyāpi yo hetus tadanyaḥ sa bhinno 'py abhedavivakṣayaivaikatvenoktaḥ | tena kārakākārakayor yau svabhāvau tayor ekatra dharmiṇi virodhāt | tathā tayoḥ svabhāvayor janakau yau hetū -- ekaḥ kārakasvabhāvajanako 'nyaś cākārakasvabhāvajanakaḥ -- tayor apy ekatra dharmiṇi virodhāt, anyatve sati | akārakasvabhāvajanakahetor utpannasyākārakasya svabhāvasyānyatvāt yaśca bhavati sa eva na bhavatīti nāyaṃprasaṅga iti |
__________NOTES__________
[508] -diḥ samarthaḥ padā- -- T.
[509] tad evaikam arthaṃ kurvan -- T.
[510] kim atra nyāyopapattyā dṛṣṭayā -- T.
[511] akṣamatā -- T.
[512] kevalaṃ na janayanti | ta -- T.
[513] karmadhārayo jñeyaḥ |
[514] -kārikāryāva- -- T.
[515] bhāvabhedasya
[516] bhāvabhedasya aparāpekṣa[svabhāvatve] yaḥ svabhāvabhedaḥ tannimittatvāt |
[517] saṃvādyate -- T.
[518] parasya -- T.
[519] tāṃ vivakṣann āha -- T.
[520] p. 115.6
[521] -bhāvāpekṣakri- -- T.
[522] doṣaḥ -- T.
[ section: 41. kāryasyaiva sahakāryapekṣeti matasya nirāsaḥ |]
aparas tv anyathā sthirarūpeṣv ekārthākriyāpratiniyamaṃ [S. 124a.] kalpitavān tam upanyasyati yo 'pi manyata i tyādi | bhāvasya 1 hy akṣepakriyādharmaiva[523]sarvadā svabhāvaḥ[524], na tu [T. 293b.] yathā kecid brū(bru)vate -- sahakārisannidhānāpekṣā vastūnāṃ kārakasvabhāvavyavasthā, na svata iti | svato 'kārakātve pararūpeṇa kārakatvāyogāt kārakavyavasthocchedaprasaṅgāt | sa evaṃvidhasvabhāvo na kadācit sāhityaṃ svakāryakaraṇe 'pekṣate yato 'nyaḥ sahito 'nyaś ca kevalaḥ kārakākārakasvabhāvabhedāt syāt | sa tarhi sarvadā tatsvabhāvaḥ kāryaṃ kinna karoti? iti cet | kāryasya pratyayāntarāpekṣasvabhāvatayā tasmiṃ(smin) sarvadā janakatvenāvasthite 'pi kevalād abhāvāt, tenātra kāryam evāparādhyati, yat tasmiṃ(smin) kevale janakatayā 'vasthite 'pi pratyayāntarāṇy apekṣata iti | tataḥ {p. 126.1} tadātmanaḥ kāryasya sahitebhya eva bhāvād ekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvam akṣaṇikānām
apy upapadyata iti | siddhāntavādī pūrvadoṣānatikramam asya darśayann āha -- tasyāpi evaṃvādināḥ kathaṃsa nityābhimato bhāvaḥ kevalaḥkaroty eva `akṣepakriyādharmaiva sa tasya svabhāvaḥ' iti [S.124b.] vacanāt | kāryaṃ ca sahitebhya eva bhavati, `sāmagrījanyasvabhāvatvāt tasya' iti vacanāt | tasmāt kevalān na bhavatīti tadavastho virodho yaḥ pūrvam uktaḥ. tathā hi -- yady akṣepakriyādharmā tadā 'vaśyam anena kāryaṃ kartavyam na ced avaśyaṃ karoti katham akṣepakriyāsvabhāvaḥ |
akṣepeṇa kāryadarśanād akṣepakriyāsvabhāvatā 'vagamyate [T. 294a.] nānyathā iti parābhiprāyāśaṅkayā ''ha -- na kevalaḥ ityādi | naivaṃ mayoktaṃ kevalaḥ karoty eveti kintv akṣepakriyāsvabhāva iti | atrāha -- katham idānīm ityādi | yadi karoty eveti neṣyate katham akṣepakriyāsvabhāva iti kathyate? | atha tathocyate tadā nanv etad evānena vacasāparidīpitam abhihitaṃ bhavati | kiṃ tat? | karoty eveti | sa eva hy akṣepakriyāsvabhāvo yaḥ karoty eva, yas tu nāvaśyaṃ karoti sa kathaṃ tadrūpaḥ syāt? | yad apy uktaṃ `kāryasyaivāyam aparādho yat tasmiṃ(smin) janakatayā 'vasthite pratyayāntarāṇy apekṣate' iti tad apy ayuktam, yataḥ kāryaṃ cāyam akṣaṇiko bhāvaḥ kevalo 'pi samarthaḥsan paraṃ pratyayāntaram apekṣamāṇaṃkatham upekṣeta ? naiva | anupekṣamāṇena kiṃ karttavyam? | āha -- paraṃ pratyayāntaram anādṛtya tiraskṛtya etat [S. 125a.] kāryaṃ prasahya
haṭhāt kuryāt | ka evaṃ saty asya guṇo bhavati? iti cet, āha -- evaṃhi param anādṛtya haṭhāt svakāryaṃ kurvatā'nena kevalenāpi samarthena satā yat tadātmanaḥ kevalasyāpi sāmarthyaṃ tad darśitaṃ prakāśitaṃ bhavati | anyathā 'nyasahitasyaiva karaṇāt kevalasya ca kadācid apy akaraṇāt na `ayaṃ kevalo 'pi samarthaḥ' iti pareṣāṃ buddhiḥ syāt | tato 'yaṃ tiraskṛtaprabhāva[525]iva kathaṃ bhrājeta[526]? | tasmād ayuktam ucyate kāryaṃ [T. 294b.] pratyayāntarāpekṣam iti |
{p. 127.1} kāryāpekṣayā 'pi virodhasya tādavasthyaṃ darśayann āha -- kāryaṃparam ityādi | kāryasya parāpekṣāṃ bruvan kevalāt kāraṇād anutpattim asya[527]kathayasi, `sa kevalo 'pi samarthaḥ' itīdaṃ vadaṃs tataḥ kevalād utpattiṃ kāryasya brūṣe | ete caikasyaiva kāryasya | tata evaikasmāt kāraṇād utpattyanutpattī parasparaviruddhe katham ekatra kāryākhye dharmiṇi syātām ? viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | ekatra te bruvāṇo `mātā ca vandhyā ca' ity anena sadṛśaṃ brūṣa iti na [S. 125b.] pūrvoktadoṣān mucyase, yata evam api bruvāṇo viruddham eva brūte na ca lakṣayati tat tasmāt ayam akṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣasyānavadyatayā tadvādināṃ nirddoṣatāsampatsu amarṣalakṣaṇerṣyā eva śalyaṃ antarduḥkhahetutvāt tena vitudyamānāni vyathyamānāni marmāṇi yasya so yamīrṣyāśalyavitudyamānamarmā varāko 'svasthacittatayā viruddhābhidhānam
apy alakṣayan viklavam ākulaṃ pūrvāparāsambaddhaṃ vikrośati viroditi iti kṛtvā asvasthacittavacaneṣv anādarāt taddoṣodbhāvanasya sutarāṃ duḥkhotpādanena kṣatakṣāraniṣekatulyatvāt upekṣām eva vipaścitānāṃ(-ścitāṃ) kṛpādhanānām arhatīti |
tad evam akṣaṇikeṣu na kathañcid ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ [T. 295a.] sambhavatīti pratipādyopasaṃhārann āha -- tasmād idam ityādi | yeṣāṃ hi sthirarūpatayā pṛthag api bhāvaḥ sambhavati teṣām akṣaṇikānāṃ pṛthak kevalānāṃ kāryakaraṇasambhavena hetunā sahaiva kurvantīti sahakāritvaniyamāyogād idam ekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ [S. 126a.] kṣaṇikānām eva | teṣāṃ svahetupariṇāmopanidhidharmāṇāṃ parasparopādānasahakāripratyayaikasāmagrījanyānāṃ pṛthag asambhavāt |
__________NOTES__________
[523] apekṣakriyā- -- T.
[524] dharmaḥ -- T.
[525] -prasāva -- T.
[526] bhajeta -- T.
[527] avaśyaṃ -- T.
[ section: 42. kṣaṇikapakṣe eva ekārthakriyārūpasahakāritvasya vyavasthā |]
nanu atiśayotpādanalakṣaṇam api sahakāritvaṃ bhāveṣu dṛśyate tat katham uktaṃ prāk[528]`sarvatra naivātiśayotpādanaṃ sahakriyā, kiṃ tarhi bahūnām ekārthakaraṇam eva' ity ata āha -- yatra tu santānopakāreṇa {p. 128.1} ityādi | ekārthakriyālakṣaṇam eva sahakāritvaṃ sarvatra na kvacid atiśayotpādanaṃ sambhavati | yatra tu santānopakāreṇa pūrvapūrvapratyayebhyo viśiṣṭaviśiṣṭatarottarottarakṣaṇajananena bhāvāḥ sahakāriṇo vivakṣitakāryasya hetutāṃ pratipadyante- yathā taṇḍulādibhya odanādijanmani dahanodakādayaḥ, bījādibhyaś cāṅkurādijanmani pṛthivyādayaḥ -- tatra viśeṣotpādane pratyayānāṃ sahakriyocyate loke | santānāśrayeṇa pūrvakṣaṇebhyo[529]dvitīyādiviśiṣṭakṣaṇalakṣaṇaṃ santānākhyaṃ kāryam āśṛ(śri)tya [T. 295b.] pūrvottarakṣaṇayor ekatvādhyavasāyena tasyaivāyam atiśaya iti na dravyāśrayeṇa | aupacārikam eva na tu pāramārthikam
| pūrvapūrvakṣaṇebhyas tu [S. 126b.] svahetupariṇāmopanidhidharmabhya uttarottaraviśeṣotpattau pūrvakāraṇakalāpasyaikārthakriyālakṣaṇam eva tatra paramārthataḥ sahakāritvam iti na kācit kṣatir iti | kasmād dravyāśrayeṇātiśayotpādanaṃ neṣyate? | kṣaṇike dravye vastuni viśeṣasyānutpatteḥ tasyānantarakṣaṇabhāvarūpatvād |
yadi tarhi kṣaṇike taṇḍulādidravye viśeṣo notpadyate, anantaram apy asau mā bhūt | tato yathā parasparato viśeṣamanāsādayanto 'pi kṣaṇikāḥ sahitā eva kurvanti na kevalāḥ, evam akṣaṇikā api | tenaiṣām ekārthakriyālakṣaṇam eva sahakāritvaṃ bhaviṣyati | na ca śakyaṃ vaktum -- yo yasya prāg akārakaḥ svabhāvaḥ sa paścād apīti | tathā hi -- prabhāsvarād apavarakaṃ praviṣṭasyendriyam arthapratipattim akurvad api paścāt kurvāṇam upalabhyate | tad uktam --
na hi praviṣṭamātrāṇām uṣṇād garbhagṛhādiṣu |
arthāna pratibhāntīti gṛhyante nendriyaiḥpunaḥ||
[ŚlV pratyakṣa- 126] iti |
ata āha -- na hi taṇḍulādī nām ityādi | viśeṣānutpattau sannidhānasyāpy asannidhānatulyatvāt [S. 127a.] dahanādibhāve 'pi taṇḍulādibhyo naudanajanma syāt | [T. 296a.] tathā prabhāsvarād apavarakaṃ praviṣṭasya yadīndriyaṃ svopakāribhyo 'tiśayaṃ krameṇa na pratipadyate tadā prāg iva paścād apy arthapratipattiṃ naiva janayet | {p. 129.1} tasmād yad asambhavi kāryaṃ yatra dṛśyate tasya tato 'nyatvam eva, śālibījād iva kodravabījasyeti niratiśayād anyatvam eva sātiśayatayā tatkāryakāriṇa iti | evaṃ tāvad yatra sahakāribhyaḥ krameṇa kāryaṃ bhavati tatrātiśayotpādanalakṣaṇam aupacārikaṃ sahakāritvam ekārthakriyālakṣaṇam eva tu mukhyaṃ tatrāpīti pratipāditam |
yatra tv akṣepeṇaivārthasannidhimātreṇa sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvanti kiṃ tatrāpi santānāśrayam atiśayotpādanam asti? ity ata āha -- akṣepakāriṣu ityādi | `ye hy avyavadhānādideśā indriyādayaḥ svahetubhyo jātās teṣv avilambitakāriṣu na viśeṣotpattiḥ parasparataḥ sambhavati, kṣaṇikatvāt' ity uktaṃ [S. 127b.] prāk |
yadi na viśeṣotpattiḥ tadā kathaṃ nirviśeṣā jñānasya kāraṇī bhavanti? ity ata āha -- tatra yathāsvaṃ yasya ye ātmīyāḥ pratyayāḥ taiḥ, parasparopasarppaṇavyavadhānādivirahāderāśrayabhūtair ye jātāḥ yogyaś cāsāv atyāsannatvātiviprakarṣavirahād deśaś ca sa ādir yasyāvyavahitadeśādeḥ tatrāvasthānam avasthā yeṣāṃ te saha svabhāvaniṣpattyā [T. 296b.] svabhāvaniṣpattir vidyata[530]ity eva kṛtvā jṇānahetutāṃpratipadyante tatra kiṃ parasparato viśeṣotpattyā prārthitayā? | yadi hi svahetubhya eva parasparopasarppaṇādyāśrebhyaḥ svakāryajananakṣamā yogyadeśādyavasthānalakṣaṇaviśeṣayogino notpadyeran, tadaiṣāṃ parasparato viśeṣotpattiḥ prārthyeta, na tu svahetubhya eva tathāvidhānām utpattau | yata evam iti tasmāt tatra teṣu akṣepakāriṣv indriyādiṣu ekārthakriyaiva mukhyaṃ sahakāritvaṃ na santānāśrayeṇa
[S. 128a.] vyavasthāpyamānam atiśayotpādanalakṣaṇaṃ gauṇam iti |
atha viśeṣotpādanalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kathaṃ na vyavasthāpyate? | tad api hi loke pratītatvād vyavasthāpanīyam evety ata āha -- yatra tu kārye nāvyavadhānādideśopanipātamātreṇaivendriyādaya iva sahakāriṇaḥ pratyayatāṃ pratipadyante, kintu {p. 230.1} vivakṣitakāryotpādānuguṇaṃ pratikṣaṇaṃ prakṛṣyamāṇaṃ viśeṣam utpādayantaḥ tatra kālakṣepabhāvini kārye karttavye hetusantāno 'parāparakṣaṇabhāvalakṣaṇa ātmātiśayāsādanārthaṃ sahakārīṇi pratyayāntarāṇy apekṣate, na tu tatsamānakālaḥ kāraṇakṣaṇa iti | tata s tebhyaḥ kāraṇāntarebhyaḥ svabhāvāntarasya kāryotpādānuguṇaviśeṣaparamparālakṣaṇasya pratilabhyaḥ santānasyaikatvenādhimuktasyocyate loke | paramārthas tu tatrāpi pūrvaḥ pūrvaḥ pratyayakalāpa uttarottarakāryotpādānuguṇe [T. 297a.] viśiṣṭakṣaṇe pratiniyata ity ekārthakriyālakṣaṇam eva sahakāritvam
anubhavati |
kathām punaḥ svabhāvāntarapratilambhas teṣām?, yataḥ krameṇa kāryaṃ nirvarttayantīty ata āha -- tatra svarasataḥ ityādi | tatra tasmin hetusantāne ye hetava upādānakāraṇākhyāḥ ye ca pratyayāḥ sahakārisaṃjñitās teṣāṃ ye pūrve [S. 128b.] prathama upanipātakṣaṇāḥ teṣāṃ vināśahetvanapekṣitayā svarasato nivṛttau satyāṃ tebhya eva svarasato nivarttamānebhyaḥ prathamakṣaṇebhyaḥ kāryotpādānuguṇena viśeṣeṇa viśiṣṭasya kṣaṇasyotpattiḥ tebhyo 'nuguṇataraviśeṣavatāṃ tṛtīyakṣaṇānāṃ tebhyonuguṇatamaviśeṣavatāṃ caturthakṣaṇānām; evaṃ yāvad atyantātiśayavānantyaḥ kāraṇakalāpo jātaḥ tataḥ kāryasyotpattiḥ ity evaṃ sahakāribhyaḥ svabhāvāntarapratilambhaḥ, kṣepavatī ca kāryotpattir iti |
atra paraś codayann āha -- sahakāriṇaḥ saha karaṇaśīlāt kāraṇāt, jātāv ekavacanam, yat samutpannaviśeṣam anantaroktena prakāreṇa kāraṇaṃ antyasāmagrīkṣaṇalakṣaṇaṃ tato 'ṅkurādikāryotpattau iṣyamāṇāyāṃ tasyaiva viśeṣasyādyasya kāryotpādanānuguṇasya yaḥ krameṇābhivarddhamānaḥ kāryasya janaka iṣyate tasyaiva utpattir na syāt prathamakṣaṇopanipātināṃ [T. 297b.] parasparato viśeṣānāsādanāt kṣaṇānām avivekāt anabhyupagamāc ca |
parasparato 'navāptaviśeṣā eva kāryotpādanānuguṇaṃ viśeṣam ārapsyanta iti ced āha -- aviśiṣṭād aviśiṣṭebhyaḥ parasparato {p. 131.1} viśeṣasya kāryotpādānuguṇasyotpattāv iṣyamāṇāyāṃ kāryasya aṅkurādeḥ syāt, viśeṣābhāvād ity abhiprāyaḥ | tataś ca parasparato viśeṣotpādānapekṣiṇa eva sahakāriṇaḥ [S. 129a.] kāryaṃ kurvīran |
kim evaṃ sati siddhaṃ bhavati? iti cet, āha -- tena yena kṣaṇikā api parasparato viśeṣotpādā 'napekṣā eva svakāryaṃ kurvanti ekakāryapratiniyamalakṣaṇaṃ ca sahakāritvaṃ pratipadyante tena kāraṇena akṣaṇikānām api kāraṇatāsyāt, apekṣaṇīyebhyaḥsvabhāvātiśayotpattiśca na syāt ity akṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣeṇa[531]svapakṣasya sāmyamāpādayati | yad āha -
__________NOTES__________
[528] p. 113.27
[529] pūrvapūrvakṣa- -- T.
[530] midyate -- T.
[531] kṣaṇikāpekṣaṇāt -- T.
kaḥśobheta vadannevaṃyadi na syād ahnīkatā|
ajñatāvāyataḥsarvaṃkṣaṇikeṣv api tatsamam ||
viśeṣahetavas teṣāṃpratyayāna kathañcana |
nityānām iva yujyante kṣaṇānām avivekataḥ||
iti | tatraitat syāt prathamakṣaṇe 'pi kṣitibījādayaḥ parasparataḥ samutpannaviśeṣā eva sannidhīyante --
yena yasyābhisambhandho dūrasthasyāpi tena saḥ|
iti nyāyād dhi dūradeśavarttinām api hetuphalabhāvāt ity āśaṅkyāha -- atha sahakāriṇā ityādi | sahakāriṇaḥ [T. 298a.] parasparasamparkkavikalā api vastudharmatayaivānyonyam upakurvantīti sahakāriṇā kāryotpādānuguṇaviśeṣajananāya kṛtaviśeṣa eva samparkkakāla upatiṣṭheta, evaṃ [S. 129b.] saty anavasthā syāt | tathā hi -- tadviśeṣotpattāv apy aparaḥ sahakārikṛto viśeṣo 'bhyupagantavyaḥ, tathā tadutpattāv apy anya iti |
atha naivaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇaviśeṣanimittam aparaṃ viśeṣaṃ kurvanti, svabhāvata eva tatra teṣāṃ yogyatvāt ity ata āha -- na ca ityādi | naiva hi sahakāriṇaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇo yo viśeṣaḥ tadutpādane nityaṃ sarvakālaṃ yogyāvasthā yena yogyāvasthatvena nityānuśaktaḥ nityānubaddhaḥ eṣāṃ kṣitibījādīnāṃ {p. 132.1} kāryotpādānuguṇaviśeṣajanako viśeṣaḥ syāt yataḥ `aviśiṣtād viśeṣotpattau kāryasyāpi syāt' ity etad api parihriyeta |
kuta etad? ity āha -- tadupāya ityādi | teṣāṃ kṣitibījādīnām upāye -- yogyadeśopanipāte kāryavyaktidarśanāt[532]apāye ca -- parasparasamparkkavirāme kāryānutpattidarśanāt | yadi hi kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane sarvadā yogyāvasthāḥ syuḥ tadā so 'pi viśeṣaḥ sarvadā [T. 298b.] syāt | tatas tatparamparābhāvi kāryam iti tadupāyāpāyayoḥ kāryasyotpattyanutpattī na syātām | [S. 130a.] tasmān na sahakāriṇaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane yogyāvasthāḥ sarvadeti | yataḥ sahakāriṇā pṛthagavasthitenānavasthābhayāt kṛtaviśeṣo nopatiṣṭhate parasparataś ca prathamasamparkkakṣaṇabhāvināṃ nopeyate[533]yujyate vā | tena kāraṇenādyo viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ sahakāribhyaḥ samānakālatayā nirupakārasya kṣitibījādeḥ notpadyate [534], utpadyate cāsau itīṣyate | tena samagrāvasthāvat sarveṣāṃ vyagrāvasthābhāvinām api kṣaṇānām aviśeṣāt
tajjananasvabhāvatve 'py ajananāt samagrāvasthāyām eva jananād | yathā kṣaṇikānām ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ tathā sthirasvabhāvānām api bhaviṣyatīti kṣīṇasarvopāyo 'kṣaṇikavādī sāmyam evātura iva bahumanyamānas tatraiva bharaṃ[535]kṛtavān |
siddhāntavādī bhaṅgyā param upahasann āha -- nāsmākaṃpunaḥpunaḥ ityādi | yadi punaḥ punar vacane 'pi lokasya nyāyapratītir bhavati śataśo 'pi brūmaḥ | kim aṅga punar dvau trīn vā vārān? | na hi parārthapravṛttānām asmākaṃ punaḥ punar abhidhāne kaścid udvego bhavati | evaṃ vādinaś ca śāstrakṛtaḥ kvacit prakārāntareṇa[536]tam evārthaṃ [T. 299a.] sphuṭīkurvato ye punaruktāparihārāya yat ante sa teṣām asthānapariśrama eva | yadi nodvego hanta tarhy ucyatām ity ata āha -- na viśeṣotpādanād eva ityādi | naiva viśeṣotpādanāt {p. 133.1} sahakāriṇāṃ sahakāritvaṃ paramārthataḥ kvacit [S. 130b.] sambhavati, yataḥ prathamakṣaṇabhāvināṃ bījādīnāṃ tadabhāvāt kāryotpādānuguṇe viśeṣe karttavye sahakāritāvirahaḥ syāt | kintv ekārthakriyaiva sahakāriṇāṃ pāramārthikaṃ sahakāritvaṃ pūrvoktābhir yuktibhiḥ sambhāvyate | sā ca prathamasamparkkabhājām asty
eveti kiṃ na sahakāriṇaḥ syuḥ? |
para āha -- sā 'py ekārthakriyā na bhavet parasparato viśeṣarahitānām | yadi punaḥ parasparato viśeṣarahitānām api tadekārthakriyā 'ṅgīkriyate tadā pratyekaṃ tadavasthāyāṃ tadutpādanasāmarthyābhyupagamāt tadavasthāyām iva pṛthag api sā bhavet | tathā hi -- te tadavasthāyām api parasparato nirviśeṣā eva kurvanti | teṣāṃ pṛthag api tadviśeṣakriyā katham iva na prasajyeta? | na hy eṣāṃ saṃhatāsaṃhatāvasthayoḥ kaścid viśeṣo 'stīti | bhavatu, ko doṣaḥ? iti cet; tathāca kāryotpādānuguṇaviśeṣasya pṛthakkaraṇaprasaṅge sati tasmād viśeṣād bhavanaśīlam aṅkurādi kāryam api viśeṣavat kevalāt sahakāriṇaḥ syāt iti cen manyase, atrāpi sarvam uktam uttaram | tathā hi -- saṃhatāsaṃhatāvasthayor nirviśeṣā eva kṣaṇakṣayiṇo bhāvā iti taducyate tat kiṃ tāvad viśeṣamātrāpekṣayā? āhosvit [T. 299b.] kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā?
| yadi prācyo vikalpaḥ tad ayuktam | na hi kācid viśeṣamātrarahitā 'vasthā [S. 131a.] sambhavati, sarvadā 'parāparapratyayayoganibandhanasyāparāparaviśeṣasya bhāvāt | na hi kadācit kiṃcid ekam eva, ādhāracchāyātapavātaśītāder yathāsambhavaṃ bhāvāt | na ca tabhāve 'pi tat tādṛśam eva, kāraṇabhedāt | etāvat tu syāt -- kaścid viśeṣaḥ kvacit kārye 'nuguṇo na sarvaḥ sarvatreti | etac ca prāg evoktam iti darśayann āha -- pratikṣaṇam aparāparaiḥpratyayaiḥ iti | `aparāparapratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ saṃskārāḥ santanvanto yady api kutaścit sāmyāt sarūpāḥ pratīyante, tathāpi bhinna evaiṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcid eva kasyacit kāraṇam'[537]iti, `kṣaṇikeṣu {p.134.1} bhāveṣv aparāparotpatter aikyābhāvāt'[538]iti cātra saṃkṣiptataram uktam | evaṃ ca `nāsmākaṃ punaḥ punar vacana' ity atra dviḥ punargrahaṇaṃ yujyate | yathā yena prakāreṇa bhāvasantāne viśeṣasyotpattiḥ [ta]d apy uktam
-- `tatra svarasataḥ pūrvakṣaṇanirodhe tebhya eva viśiṣṭakṣaṇotpādād viśeṣotpattiḥ'[539]iti | atha kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā prāgvat prathamasamparkkabhājaḥ parasparato nirviśeṣā ity abhimataṃ tad apy ayuktam | yataḥ kāryotpādānuguṇasya viśeṣasya janakāḥ [S. 131b.] kṣitibījādayaḥ kīdṛśāḥ ye [T. 300a.] vyavadhānādirahitatvenopanipātinaḥ | tadbhāva eva tasya bhāvāt etāvanmātranibandhanatvāc ca 4 janakaṃ vya(-kavya)vasthāyāḥ[540]| te ca tathāvidhāḥ sarvadā na bhavantī kathaṃ pṛthag api kāryotpādānuguṇaviśeṣārambha eṣāṃ syāt?, yataḥ kevalānām api kāryakriyā prasajyeta tad darśayati -- yogyo deśo yeṣāṃ te yogyadeśāḥ, tadbhāvo yogyadeśatā, sā ādir yeṣāṃ avyavahitadeśatvādīnām avasthābhedānāṃ te tathoktāḥ, te ca te avasthābhedāś ca tathoktāḥ | yogyadeśatāa(-tādya)vyavahitadeśatādayo ye avasthāviśeṣāḥ
kṣitibījādīnām upajāyante te kāryotpādānuguṇaviśeṣalakṣaṇakāryakaraṇaśīlāḥ, naivaṃvidhāḥ sarvadā bījādaya iti katham eṣāṃ pṛthag api tathāvidhaviśeṣārambhaḥ syāt? | etad api prāg evoktam `tatra yo 'vyavadhānādideśo rūpendriyādikalāpaḥ sa vijñānajanane samartho hetuḥ'[541]iti vacanāt | tasya codāharaṇamātratvāt | ihāpi tatra yo 'vyavadhānādideśaḥ kṣitibījādikalāpaḥ sa kāryotpādānuguṇaviśeṣajanane samartho hetur iti pratīyata eva | sa ca [S. 132a.] tathāvidho viśeṣaḥ sarvadā na bhavati, tajjanakasya hetor abhāvāt | parasparopasarppaṇādyāśrayasyaiva [T. 300b.] pratyayaviśeṣasya taddhetutvāt | etad api pūrvam evoktam ity āha -- teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣa[janane] viśeṣavatāṃ yata utpattis tad apy uktam asakṛd eva `yas teṣāṃ parasparopasarppaṇādyāśrayaḥ pratyayaviśeṣaḥ sa taddhetujanane samartho hetuḥ'[542]iti | tathā `yathāsvaṃ pratyayaiḥ parasparopasarppaṇāśrayair
ye {p. 135.1} yogyadeśādyavasthā jātās te saha svabhāvaniṣpattyā jñānahetutāṃ pratipadyanta'[543]ity anena, ihāpi gamyamānatvāt | tato yady apy eṣāṃ parasparato 'nupapatter[544]viśeṣo na bhavati, svahetukṛtas tu kena vāryate? | na ca svahetuta eva sañjātaviśeṣāṇāṃ bhāve parasparatas tadāśaṃsā, yataḥ parasparato viśeṣāyogaḥ[545]pratipādyamānaḥ śobheta | teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakānāṃ pratyayānāṃ pratyekaṃ sāmarthye 'pi khaṇḍaśaḥ kāryotpādāyogāt sakalasyaiva pratyekaṃ karaṇāt | yathā kevalānām akriyā kartṛviśeṣasyāvyavadhānādideśakṣitibījādikalāpasya pṛthag ekaikasya samarthasya bhāvasyābhāvād ity etad apy asakṛd evoktam `teṣāṃ ca na pūrvaṃ na paścāt na pṛthagbhāva iti samarthānāpi [S. 132b.] pūrvāparapṛthagbhāvabhāvino doṣā nopalīyante' ityādivacanāt | tatas tathāvidhaviśeṣasya svopādānamātranibandhanasyānabhyupagamena [T. 301a.] kevalānām
aprasaṅgāt kutaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣārambhadvārakaṃ kāryam api syād iti? |
kutaḥ punar ayaṃ kāmacāro labhyate yadaṅkurādikāryaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇāṃ viśeṣaparamparāṃ janayantaḥ kurvanti, kāryotpādānuguṇaṃ tu viśeṣaṃ vyavadhānādirahitadeśopanipātamātreṇety[546]ata āha -- kāryadvaividhyaṃca yasmāt tasmād evaṃvibhajyate | kathaṃ dvaividhyaṃ kāryāṇām iti? ata āha -- sahakāribhir avyavadhānādideśair anantaraṃ sañjanitāḥ parasparasya prāgavasthāpekṣaviśiṣṭakṣaṇabhāvalakṣaṇā ye viśeṣās tatparamparayā uttarottaraviśiṣṭaviśiṣṭatarādikṣaṇabhāvarūpayā utpattir ddharmo yasya tadātmakam ekaṃ kāryam | anyac ca tadviparītaṃ yat sahakārisannidhimātreṇa bhavati na parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparām apekṣate | atrodāharaṇam -- aṅkurādivat , ādigrahaṇād 5 odanādivat | tathā 'kṣepeṇa[547]karaṇaśīlaṃ yadindriyaṃ [S. 133a.] tadvijñānādivac ca | prabhāsvarād apavarakapraviṣṭendriyanirāsārthaṃ
caitad viśeṣaṇam | kuta etad? iti cet {p. 136.1} kāryakāraṇayoḥ svabhāvabhedāt | kiṃcid dhi kāryaṃ kāraṇasāmagrīsannidhimātrajanyasvabhāvam, tad anyat tu tatpariṇāmāpekṣam iti | kāraṇam api kiñcit [T. 301b.] svasannidhimātreṇa kāryajananasvabhāvaṃ svakāraṇebhya eva bhavati, yena parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparāṃ svakāryakaraṇe nāpekṣate | anyat tu tadviparītasvabhāvam | yathā kiñcid eva śālyaṅkurajananasvabhāvam, tadviparītaṃ cāparam | śālyaṅkuraś ca tadbījajanyasvabhāvo na yavādibījajanyasvabhāva iti na bhāvānāṃ svahetubalāyātāḥ pramāṇādhigatāḥ svābhāvāḥ paryanuyojyāḥ | ye tu yajjananasvabhāvāḥ pramāṇato 'dhigatāḥ te kiṃ sarvadaiva tatsvabhāvāḥ? āhosvit tadaiva? ity atra cintā pravarttate | tatra sarvadā tatsvabhāvatve paścād iva prāg api tatkāryakriyāprasaṅgena pararūpeṇākārakasya [S. 133b.] bhinnasvabhāvatā kārakākārakāvasthāyoḥ śāliyavabījādīnām iva tattvacintakair
ucyate | sadṛśāparabhāvanibandhanaṃ caikatayā pratyabhijñānaṃ lūnapunarjāteṣv iva keśanakhādiṣu 6 ity atra[548]virodhābhāvād iti | yadā ca tatkāryakāraṇasvabhāvabhedāt kāryadvaividhyam, tatrai tasmiṃ(smin) sati sahakāribhyaḥ kṣitibījādibhyas teṣāṃ parasparasantānopakāram apekṣate yat kāraṇam antyavasthāprāptaṃ tasya yat kāryam aṅkurādikaṃ tajjanmanimittaṃ sahakāriṇāṃ prathamakṣaṇānantaraṃ viśiṣṭadvitīyakṣaṇabhāvarūpo yo [T. 302a.] viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ ādyo bhavati sa teṣāṃ sahakāriṇāṃ prathamasamparkkabhājāṃ parasparakṛto yo viśeṣas tajjanmā na bhavati parasparopasarppaṇādyāśrayād eva pratyayaviśeṣāt tasya bhāvāt | tataḥ kāryotpādānuguṇād ādyād viśeṣāt prathamakṣaṇopanipātibhiḥ sahakāribhir anyataḥ [S. 134a.] samāsāditaviśeṣaiḥ janitāt tatprabhṛti ye viśeṣāḥ
prakṛṣyamāṇataduttarottarakṣaṇabhāvalakṣaṇā jāyante te tajjanmānaḥ sahakārikṛtaviśeṣajanmānaḥ | kutaḥ? tatprakṛtitvāt tasyādyasya viśeṣasya parasparopasarppaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣād āsāditatadanukūlaviśeṣaiḥ sahakāribhiḥ parasparopakāranirapekṣair janyasvabhāvatvāt, taduttareṣāṃ ca viśeṣāṇāṃ {137.1} sahakārikṛtakāryotpādānuguṇaviśeṣajanyasvabhāvatvāt | yata evam iti tasmāt 1 nānavasthā prāg[549]uktā | atha sahakāriṇā kṣityādinā kuśūlādyavastho 'pi bījādiḥ tenāpi kṣityādiḥ kṛtaviśeṣa evopatiṣthetānavasthaivaṃ syāt iti | tasya prakārasyānabhyupabgamāt puruṣaprayatnāder eva [T. 301b.] kṣetraprakiraṇahetor avyavahitasnigdhapṛthivībījasamparkkalakṣaṇasya kāryopādānuguṇaviśeṣajanakasya viśeṣe 'syopagamāt | tatra yad uktaṃ pareṇa `yathā prathamasamparttabhājaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya viśeṣamanād
adhānāh kāryotpādānuguṇaṃ viśeṣaṃ janayanti, tathā [S. 134b.] sthirarūpā api bhāvāḥ tadekakāryapratiniyatāḥ parasparakṛtaviśeṣanirapekṣā eva bhāviṣyanti' iti, tadabhyupagacchann āha -- tathāyady akṣaṇiko 'pi ityādi | kṣaṇikavad akṣaṇiko 'pi yadi kāryaṃ karoti karotu nāma | na kaścid vārayati | kintu yena svabhāvena kāryaṃ karoti sa yadi avilambitakāryakartṛdharmā apekṣeṇa karotīty evaṃśīlo dharmo yasya sa tathoktaḥ, tadā pṛthagbhāvasya sambhavāt kevalo 'pi na kevalaṃ sahitaḥ tathāsyāt tatkāryakārakaḥ syād ity uktaṃ bahuśaḥ | atatsvabhāvas tu akṣepakartṛsvabhāvavikalas tu tadā'pi sahitāvasthāyām api prāgvat akāraka eva pararūpeṇa kartṛtvasya pūrvam eva niṣedhāt |
tad evam ekārthakriyayā viśeṣotpādanena cākṣaṇikānāṃ sahakāritvaṃ niṣidhyopasaṃharann āha -- tasmāt ityādi | dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogān naivākṣaṇikasya kaścit [T. 303a.] sahakārīti kevalo 'pi svakāryaṃ kuryād iti sahakāripratyayāpekṣasyākṣaṇikasya hetutāṃ bruvāṇasya kiṃ yuktam iti [S. 135a.] darśayann āha -- prāyas tu ityādi | yo hi sthirahetuvādī tasya yadi sa hetuḥ pratyayāntarāṇy apekṣya kāryaṃ karoti tadā vyaktam avaśyaṃ tasya sthirasya hetoḥ pratyayāntarāpekṣakārakasya svabhāvāntarasyotpattir iti | nākāryasya kāryatām ananubhavato 'pekṣety ucyate | yataḥ sahakāriṇāṃ yaḥ saṃghātaḥ sannipātaḥ tatsthāyī tatra varttamāno bhāvasantānaḥ prāyaḥ bāhulyena sahakāripratyayair upajanitaviśeṣaḥ san svakāryaṃkurvan dṛṣṭo {p. 138.1} bījādivat tasmād evaṃ vibhajyate | prāyograhaṇaṃ
cākṣepakārīndriyādisaṅghātavyavacchedārtham | tatsambhavino nyāyasyākṣaṇikeṣu pṛthagbhāvasambhavena kathañcid api kalpayitum aśakyatvāt | prāgakārakasya paścāt kārakasvabhāvāntarotpattis tu na virudhyate | tasyaiva hy akārakasya tadātmā kārakaḥ svabhāvo na yujyate na tv atadātmā | ata eva svabhāvāntaragrahaṇam | tatra kevalam akārakasvabhāvasya svarasanirodhitāmātram upeyam | [T. 303b.] tataḥ sarvaṃ sustham iti |
atha matam -- kārakasvabhāvāntarotpattir iṣyate yadi sthirasya hetoḥ prāg api kārakasvabhāvo [S. 135b.] na syāt | tasya tu prāg api bhāvāt pratyayāntarāpekṣā tadutpattir apy ukteti ata āha -- kārakasya ityādi | yadi hi samagrāvasthāyāḥ prāg api kārakasvabhāvo bhavet tadā 'syākriyā na yujyate, saṃhatāvasthāyām api tatsvabhāvatayaiva karaṇāt, pararūpeṇa kartṛtvasya prāg eva niṣiddhatvāt | na ca karoti | tasmāt so 'sya svabhāvaḥ prāṅ naivāsīt | yadi ca pratyayāntarair apy asau na kriyeta tat 2 kim iti mudhaiva tāny apekṣate?[550]iti |
__________NOTES__________
[532] kāryotpādadarśanāt -- T.
[533] nopāyatā -- T.
[534] nopapadyate -- T.
[535] paraṃ -- T.
[536] paryāyāntareṇa -- T.
[537] p. 116.13
[538] p. 88.19
[539] p. 130.11
[540] janakavyava- -- T.
[541] p. 117.15
[542] p. 117.24
[543] p. 129.12
[544] 'nutpatter -- T.
[545] viśeṣayoga -- T.
[546] -deśakramamātre- -- T.
[547] -di gṛhyate | akṣe- -- T.
[548] atrāpi -- T.
[549] na ghaṭābhāva iti nānāvasthā prāg -- T
[550] kim iti tathā 'nyānyapekṣate -- T.
[ section: 43. nirhetukavināśacarcāyā upsaṃhāraḥ |]
tad evaṃ `tatsvabhāvasya jananāt'[551]ity asya `yo yatsvabhāvaḥ sa svahetor evotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati na punas tadbhāve hetvantaram apekṣate'[552]ity asyānekāntaparihārāyoktasya prakārāntareṇānekānte udbhāvite tatparijihīrṣayā aparāparapratyayayogena [553]ity ādy abhihitam | tatra yena nyāyena kṣaṇikānāṃ hetuphalasvabhāvaḥ tasyākṣaṇikeṣv asambhavaṃ pratipādayituṃ prāsaṅgikaṃ yad upakrāntaṃ tat parisamāpayya prakṛtam anubadhnann āha -- tasmād yo yadātmā ityādi | yadi svabhāvenāsthitidharmaṇo bhāvasya [S. 136a.] na nāśakāraṇaiḥ prayojanaṃ svabhāvena sthitidharmaṇo bhaviṣyatīty ata āha -- sthitidharmaṇo 'pi ityādi | sthitidharmaṇo 'pi hi naiva nāśakāraṇaiḥ kiñcit prayojanam | tasya svahetubhyaḥ samupajāto yaḥ sthiraḥ svabhāvaḥ {p. 139.1} tadanyathātvasyāsthirātmatāpatteḥ kenacit karttum aśakyatvāt | kāmaṃ hi bhāvāḥ svayaṃ na bhaveyuḥ | na
tu santa eva svaṃ svabhāvaṃ parityajanti | atha sthitidharmaṇo 'py anyathātvapratipattir iṣyate tadā 'nyathātvapratipattau vā tatsvabhāva eva sthitidharmaiva na syāt , ātmabhūtasyāsthitidharmaṇaḥ svabhāvasya paścāt sambhave prāg apy abhāvaāyogāt | na hi tadātamanas tasmiṃ(smin) sannihite kadācidabhāvo yuktaḥ, atatsvabhāvatāprasaṅgāt `viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt' ity uktam | tathā ca sati pūrva eva vikalpaḥ svabhāvenāsthitidharmā bhāva iti | tatra ca pūrvavikalpe prāg evoktaṃ dūṣaṇaṃ vināśahetor vaiyarthyam iti |
athāsau sthirasvabhāva eva, kevalam asyāsthirasvabhāvatā prāg asati vināśahetor upajāyate, anyathā nivṛttyayogād ity ata āha -- yaśca parasmāt nāśahetoḥ sthitidharmaṇaḥ [S. 136b.] sataḥ anyathābhāvaḥ asthitidharmatālakṣaṇo bhavati, sa pūrvakāt sthitidharmaṇaḥ svahetusamudbhūtāt svabhāvāt aparaḥ anyaḥ svabhāvas tasmin niṣpanne paścā[j janya]tvād bhinnahetukatvāc ca kathaṃtasya svabhāvaḥ syāt ? | tadātmatayā pratibhāsanād iti cet | sārūpyād alakṣitavivekasya tathā pratibhāsanaṃ syāt yady asau [T. 304b.] pūrvasvabhāve saty evānyato bhavet | anyathā virodhaḥ kathaṃ parihriyeta? | bhavatv aparaḥ svabhāva iti cet | yaś cāparaḥ svabhāvaḥ sa kathaṃ tasya? | na hy anyo 'nyasya svabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | yo 'paraḥ svabhāvaḥ sa kim iti tasya na bhavati? ity ata āha -- svabhāvabheda- ityādi | bhavatu vastvantaram eva tadaparasvabhāvatayā ko doṣaḥ?
ity ata āha -- tathāca vastvantaratve sati vināśahetor upajāyamānasya svabhāvasya pūrvako bhāvaḥ svahetubhyo yaḥ sthitidharmā [S. 137a.] jātaḥ so 'cyutidharme sthito nivṛttibhāṅ na bhavati, vināśahetor vastvantarotpattau vyāpṛtatvād iti na tasya sthitidharmaṇo 'nyathābhāvo nivṛttiḥ | na hi mudgarāder vastvantarasya bhāve 'parasya nivṛttir yuktā, atiprasaṅgāt | tadupamarddena tadutpattau ca prāg eva proktam |
{p. 140.1} nanu ca dṛśyata eva kaṭhinādirūpasya tāmrāder agnyāder vināśahetor dravādisvabhāvāntarotpattiḥ | na ca pūrvakasya pracyutidharmatā ity ata āha -- etena anantaroktena kaṭhinādīnām ādiśabdād 2 dravādīnāṃ tāmrasuvarṇādīnām[554]agniśītavātādibhyo dravatvakaṭhinatvādisvabhāvāntarotpattir vyavasthitarūpasya tāmrādeḥ pratyuktā pratyākhyātā, tulyadūṣaṇatvāt |
kathaṃ tarhi svabhāvāntarotpattiḥ pūrvasya cāpracyutidharme sthitasyābhāvo [T. 305a.] yuktaḥ? ity āha -- tatrāpi kaṭhinādirūpe tāmrādau pūrvakasya kaṭhinadravādirūpasya svarasanirodhitvāt vināśahetvayogena | vināśe sati agnyādeḥ ādigrahaṇāj jalaniṣekaśītavātādeḥ | sahakāriṇaḥ parasparopasarppaṇādyāśraya pratyayaviśeṣopajātātiśayā d upādānāc ca yat tat kaṭhinādirūpaṃ tāmrādi svarasato virudhyate | tata eva upādānakāraṇād agnyādisahakārikāraṇopādānapratyayopajātaviśeṣād apara eva anya eva dravakaṭhinādisvabhāvo dravagrahaṇasyopalakṣaṇatvāt, [S. 137b.] utpanno na tu pūrvakam eva kaṭhinadravādirūpaṃ tāmrādi vyavasthitātmakaṃ dravakaṭhinādisvabhāvena pariṇatam iti |
atra para āha -- kenoktaṃ yathā `sthitidharmaṇaḥ sato 3 vināśahetor asthitisvabhāvotpattis[555]tato vināśaḥ' iti, yena `yaś ca parasmād anyathābhāvaḥ so 'paraḥ svabhāvaḥ' ityādy ucyate | kintu sa svayaṃ sthitidharmaiva svahetubhir janito nāsyāsthirasvabhāvatā vināśahetor upajāyate | kathaṃ jñāyate yathā `svahetubhiḥ [T. 305b.] svabhāvena sthitidharmaiva janitaḥ' iti? | vināśahetor agnyāder asambhave avasthānāt | yadi svabhāvenāsthitidharmā svahetor jātaḥ syāt tadā tadasambhave 'pi nāvatiṣṭheta | tasya svabhāvena sthitidharmaṇaḥ svahetubhir evāyam aparaḥ svabhāvo niyamito yaduta parasmāt virodhino 'gnyāde r vināśaḥsvayaṃbhavatīti | parasmād iti karmaṇi lyaplope pañcamī paramapekṣya ity arthaḥ | svahetubhir evāyaṃ {141.1} niyamitasvabhāvo jāto yathā tvayā virodhinam apekṣya svayaṃ nirva(va)rttitavyam iti | tad uktam -
svabhāvo 'pi sa tasyetthaṃyenāpekṣya nivarttate |
virodhinaṃyathā'nyeṣāṃpravāho mudgarādikam || iti |
nanu yady asya vināśo virodhisannidhāne svayam eva bhavaty ahetukaḥ prāpnoti, ahetoś ca deśakālasvabhāvaniyamo na yukta ity ata āha -- na ca naiva vināśo nāma vinaṃṣṭur aparaḥ svabhāvaḥ, yato 'yaṃ doṣaḥ syāt, kintu bhāvacyutir eva vināśaḥ | [S. 138a.] tasyāś ca niḥsvabhāvatvād dhetumattā naiva yujyate | na hi sā tasya bhavati | kevalam asau svayam eva na bhavati | tato bhavitur abhāvāt kasya hetumattopagamyate ? |
siddhāntavādy āha -- nedam anataroktaṃvikalpadvayam atikrāmati | kīdṛśaṃ vikalpadvayam? | `kiṃ nityo bhāvaḥ?' ityādi | [T. 306a.] nanu ca kālāntarasthitidharmatām upagacchato naiva nityavikalpasyāvakāśaḥ | na | tadupagame 'pi nityataivopagatā bhavati | tathā hi -- yady ayaṃ saṃvatsarasthitidharmā svahetubhir janitas tadā saṃvatsaraparisamāptau yo 'syādāv udayakāle saṃvatsarasthitidharmā svabhāvo yato 'yaṃ saṃvatsaraṃ sthitaḥ sa eva tadante 'pi | tato 'paraṃ saṃvatsaram avatiṣṭheta | tadante 'pi prathamotpannasaṃvatsarasthitidharmasvabhāvāparityāgād aparāparasaṃvatsarasthitiprasaṅgāt kālāntarasthitidharmatopagame 'pi nityataivopagatā bhavatīti nityavikalpo durnnivāraḥ | vināśahetusannidhau svayaṃ nivarttata iti copagamād anityavikalpo naśvarātmatāvikalpaḥ | tathā hi -- vināśahetvabhimatasannidhau svayaṃ vinaśyato yo 'sya svabhāva sa eva bhāvasyaikarūpatvād utpannamātrasyeti tadaiva vināśaprasaṅgāt katham asya
kālāntarasthitidharmatā sambhavati? | evaṃ vikalpe kṛte pāścātyavikalpopagame kālāntarasthitir evāsya truṭyatīti nityavikalpa evānenopagantavyaḥ | tatra [S. 138b.] vināśahetusannidhau svayaṃ nāśopagame prāṅ nityo bhūtvā paścād anityo [T. 306b.] vinaśvarasvabhāvo bhavatīti brūte | evaṃca bruvāṇo bhāvadvayaṃcāha | vakṣyamāṇāpekṣaś cakāraḥ | {p. 142.1} kīdṛśaṃ bhāvadvayam? | nityānityau svabhāvau bhedau yasya tathā | yo 'sau nityaḥ svabhāvaḥ prāktanaḥ tasya nityābhimatasya svayaṃ paścān nāśaṃ bruvāṇaḥ sarvadā pratikṣaṇam eva nāśaṃ prāha | anyathā pūrvoktena nyāyena paścād api nāśāsambhavāt | atha pratikṣaṇam asya nāśo na bhavati tadā paścād api tadayogāt sarvadaivānāśaṃ prāheti kṛtvā pūrvasminn ity ābhimate svabhāve vināśahetur asamartho 'kiñcitkara eva |
nanu ca vināśahetor naiva sāmarthyam upagataṃ pareṇa virodhisannidhim apekṣya svayaṃ nāśopagamāt | na | ata eva tannibandhanatvaprasaṅgāt nāśasya | anyathā hy akiñcitkaraḥ kim ity asāv apekṣyate?, hetubhāvasyāpekṣālakṣaṇatvāt | svahetava evātrāparādhyanti yadakiñcitkare 'pi tatrāpekṣāyāṃ niyuñjata iti cet | kaḥ punar ayam asthānābhiniveśaḥ teṣāṃ yat tatra tathā niyuñjate | [S. 139a.] tasmād upakāryapekṣāyām 1 eva hetavo[556]niyuñjānāḥ śobhante | anyathā te 'pi kāryātmāno[557]naiva tanniyogamādriyeran[558]| kathaṃ cākiñcitkaro virodhī nāma? | na hy asyāvirodhitvābhimatād[559]viśeṣaḥ kaścid iti yatkiñcid etat |
yad apy uktaṃ `yathā 'nyeṣāṃ kṣaṇikavādinām akiñcitkaram api mudgarādikam apekṣya [S. 307a.] ghaṭādipravāho nivarttate tathā 'smākam api kālāntarasthāyī bhāvaḥ' iti tad api parasamayānabhijñatayocyate | yato nāsmākaṃ pravāho nāma kṣaṇavyatirikto 'sti yo 'kiñcitkaramudgarādisannidhau nivartteta | kṣaṇā eva hi kevalaṃ santi | te ca svanivṛttau na mudgarādikam apekṣante, svarasata eva nirodhāt | yā tu teṣāṃ kapālādivṛttilakṣaṇā paryudāsavṛttyā nivṛttiḥ yasyāṃ satyām ekatvābhiniveśino lokasya sadṛśāparabhāvarūpasya vibhramanimittasyāpagamāt `nivṛttā ghatādayaḥ' iti vyavahāraḥ, tatrākiñcitkaratvaṃ mudgarādīnāṃ naivāsti, tadbhāva eva teṣāṃ bhāvāt | vegavan mudgarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇāt parasparopasarppaṇādyāśrayāt {p. 143.1} pratyayaviśeṣāt [S. 139b.] sañjātātiśayāt kapālāder bhavanadharmatvāt tasya tajjananasvabhāvād iti |
svabhāvadvayopagamaprasaṅgād iti parijihīrṣayā para āha -- na prāg ityādi | kuta etat? | ekasvabhāvatvāt | sarvadaikasvabhāvasya sarvadā nityataiva na paścād anityasvabhāvatāsambhava iti |
siddhāntavādy āha -- sa tarhi bhāvaḥ [T. 307b.] sarvadā nityasvabhāvaḥ svabhāvena nāśamanāviśan apratipadyamānaḥ 1 kathaṃ naiva naṣṭo (kathaṃ naṣṭo) nāma[560]? | kutaḥ? tatsvabhāvavināśayoḥ nityasvabhāvatāyā, vināśasya cānityarūpatāyāś ca aparaspararūpatvāt parasparaparihārarūpatvāt | upasaṃharann āha -- yata evaṃ sthitidharmaṇāṃ vināśo naiva yujyate tasmāt sati asya vināśe yady avaśyambhāvī kṛtakarūpasya sato vināśa iṣyate parais tadā vināśasvabhāvena vinaśyati nāvatiṣṭhata iti vināśaḥ | karttari bahulavacanād ghañ | sa svabhāvo yasya tena vināśasvabhāvenāsthitidharmaṇā | tena kṛtakarūpeṇa satā vastunā svahetubhyo bhavitavyam anyathā 'vaśyambhāvitayopagatasya kṛtakātmanāṃ satāṃ vināśasyaivāyogāt |
bhavatv evam iti cet | āha -- tathāpi svayaṃ vināśasvabhāvatve 'pi [S. 140a.] na kevalam avinaśvarasvabhāvatve svabhāvānyathātvāsambhavād vyartho vināśahetur iti prathamavikalpopanyāsa evoktam na punar ucyate | yata evaṃ tena ityādi sugamam |
tad evaṃ vināśaṃ pratyanapekṣām asāmarthya-vaiyarthyābhyāṃ taddhetvayogena kṛtakalakṣaṇasya sattvasyapūrvācāryadarśatāṃ pratipādya yathā 'sau viparyaye bādhakapramāṇatām anubhavati tad darśayann āha -- tasmād vināśa ityādi | prayogas tv evam -- ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣās te tadbhāvaniyatāḥ | [T. 308a.] tad yathā -- antyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | anapekṣaś ca kṛtakarūpaḥ san bhāvo vināśe {p. 144.1} 'vaśyambhāvivināśatayogataḥ parair iti svabhāvahetuprasaṅgaprayogo viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃpūrvācāryapradarśitam | tataḥ tadbhāvaniyatatve, nāśasyākādācitkatvād udayānantaraṃ nāśa iti yaḥsan kṛtakalakṣaṇo bhāvaḥ sa vināśī vinaśvarasvabhāvo naśvaratāyāḥ sādhyadharmasya nivṛttau ca kṛtakalakṣaṇasattvanivṛttir iti kṛtvā kṛtakalakṣaṇasya sattvasya kṣaṇikatāyām anvayavyatirekasiddhiḥ sampadyate
'napekṣayā 'nyakrāntasattvakṣaṇikatvayos tādātmyasiddheḥ tannibandhanayor anvayavyatirekayor api niścayāt |
tad evaṃpūrvācāryān prati akṛtakasya sato 'bhāvāt sadakāraṇavan nityam [VaiSū 4.1.1.] iti nityalakṣaṇavirahād eva na tannityatvam | yat tu [S. 140b.] sad utpattimat tad uktena nyāyenāvaśyaṃ nāśitayopagataṃ paraiḥ kālāntarasthāyi na bhavatīti prati pāditam |
__________NOTES__________
[551] p. 83.22
[552] p. 83.1
[553] p. 116.13
[554] -nāṃ saṃgrahaḥ | tā- -- T.
[555] vināśahetor asthirasvabhāvatvāt vināśahetor asthiti- -- T.
[556] eva svahe- -- T.
[557] kāryāṇi |
[558] hetu- |
[559] virodhinaḥ |
[560] kathaṃ naṣṭo nāma -- Tb.
[ section: 44. sāmānyena sattvakṣaṇikatvayos tādātmyavyāptipradarśanam |]
yadā tu yat sat tat kṣaṇikam eveti sāmānyenocyate kṛtakākṛtakalakṣaṇaṃ sato bhedam anapekṣya prauḍhavāditayā kṛtakasyāpi cāvaśyambhāvī vināśa iti paropagamo [T. 308b.] nāpekṣyate, tadā vināśaṃ pratyanapekṣatvam eva sarvasya na sidhyati | yeṣāṃ hi vināśo bhavaṃ(van) dṛṣṭo ghaṭādīnāṃ teṣām eva taddhetvayogāt tatrānapekṣā yujyate |
ye tu deśādivyavahitāḥ parvatādayo vā vināśam āviśanto na dṛṣṭāḥ teṣām avaśyaṃ vināśitvopagamanibandhanābhāvād antye 'py ayaṃ vināśaṃ pratyanapekṣa eva vinaśyann 'viśeṣād ādāv api tadbhāvaniyata iti vaktum aśakyatvāt tatsvabhāvasāpekṣatvāt[561]| vināśaṃ pratyanapekṣatvāsiddher akṛtakānāṃ cākāśādīnāṃ vināśisvabhāvasāpekṣāṇām ity anapekṣayā sato naśvarasvabhāvatā 'siddheḥ anvayavyatirekayos tannibandhanayor ayogam utpaśyann arthakriyāvirodhalakṣaṇam eva tadā bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakam abhidhānīyam iti manyamānaḥ pūrvapakṣam utthāpayann āha -- svabhāvato naśvaratve 'py uktena {p. 144.1} nyāyena paridṛśyamānavināśānāṃ ghaṭādīnāṃ kaścid deśādivyavahitaḥ[562]parvatādir vā 'nupalabdhavināśaḥ kṛtako 'pi sadrūpa ākāśādir vā 'kṛtakaḥ [S. 141a.] san na 'tatsvabhāvo 'pi avināśisvabhāvo 'pi syāt | apiśabdaḥ
sambhāvanāyām | tasya[563]vināśisvabhāvasaṃsādhakapramāṇābhāvād āśaṅkyata etat | tataś ca vināśisvabhāvasāpekṣatvāt tadanapekṣatvam asiddham iti tadvaśāt[564]sādhyasya [T 309a.] kṣaṇikatvasya sattvasvabhāvatvāsiddheḥ tannibandhanā nānvayavyatirekasiddhir iti | kiṃ punar atrāśaṅkānimittaṃ yena kaścid atatsvabhāvo 'py āśaṅkyata ity āha -- na hi sarvaḥsarvasya svabhāvaḥ iti | vicitrasvabhāvā hi bhāvā dṛśyante -- kecit[565]sapratighāḥ kecid[566]apratighāḥ, tathā nīlānīlādisvabhāvāḥ, tathā kecid vināśinaḥ anye tv avināśisvabhāvāḥ śaṅkyanta iti pūrvapakṣāśaṅkā |
na -- `kaścid atatsvabhāvo 'pi syāt' -- iti āśaṅkanīyam, tathābhāve hy akṣaṇikatvaṃ tasya syāt | tasmiṃś ca saty avastutvaprasaṅgāt kuto 'tatsvabhāvatāśaṅkā? | kathaṃ punar akṣaṇikatve 'vastutvaprasaṅgaḥ? | yataḥ[567]sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatayā 'nvayavyatirekasiddhir ity ata āha -- śaktir hi ityādi |
__________NOTES__________
[561] anitya-
[562] viprakṛṣṭaḥ -- T.
[563] ākāśa-
[564] anapekṣatvavaśāt
[565] ghaṭapaṭādayaḥ
[566] vijñānādayaḥ
[567] avastutvaprasaṅgatvāt
[ section: 45. arthakriyākāritvam eva sattvaṃ, tac ca kṣaṇikānām eveti |]
evaṃ manyate -- iha tāvad idam eva vicāraṇīyam [S. 141b.] kiṃ lakṣaṇam etad bhāvānāṃ sattvaṃ yuktam iti | tatra na sattāyogalakṣaṇam avyāpteḥ, sāmānyādiṣv abhāvāt | vandhyāsutādiṣv api bhāvād ativyāpter vā | vandhyāsutādīnām asattvāt kathaṃ sattāyogaḥ? iti cet | na | itaretarāśrayāt | yatas teṣām asattvaṃ sattāyogavirahād eva [T. 309b.] tadvirahaś cāsattvād iti | yadi ca satām eva sattāyogaḥ evaṃ tarhy anyat sattvalakṣaṇam abhidhānīyam sattāyogasya ca vaiyarthyam, tata eva vastunaḥ sattvāt | sarvārthakriyāsāmarthyavirahāt {p. 146.1} sattāyogābhāvas teṣām iti cet | evaṃ sati yad evārthakriyāsāmarthyayuktaṃ tasyaiva sattāyoga ity arthakriyāsāmarthyam eva bhāvalakṣaṇamāyātam ity apārthakaḥ sattāyogaḥ | itthaṃca evam | anyathā sāmānyādīnāṃ kathaṃ svarūpaṃ sattvaṃ syāt? | arthakriyāsāmarthyaṃ tu sarveṣām astīti tad eva bhāvalakṣaṇam |
utpādavyayadhrauvyayuktaṃsat [Tattvārtha- 5.29.] ity etad apy ayuktam, dhrauvyeṇotpādavyayayor virodhāt ekasmiṃ(smin) dharmiṇy ayogāt | kathañcidutpādavyayau kathañcit dhrauvyam iti cet | yathotpādavyayau na tathā dhrauvyam, yathā ca dhrauvyaṃ na tathotpādavyayāv iti naikaṃ vastu yathoktalakṣaṇaṃ [S. 142a.] syāt | tato 'nyasya bhāvalakṣaṇasyāyogāt śakteś cāntaśaḥ svajñānajanane 'py upagamāt paraiḥ, anyathā ṣaṭpadārthādivyavasthānāyogāt saiva bhāvalakṣaṇam, sarvaśaktivirahaḥ punarbhāvalakṣaṇam |
sarvagrahaṇaṃ ca sarvasya vastuno vastvantaraśaktiviraharūpatvād abhāvatānirāsārtham | yasya tu na kvacicchaktiḥ sa evaikāntenābhāva ucyate |
śaktilakṣaṇam eva sattvam akṣaṇike syāt tataḥ kṣaṇikātmatā [T. 310a.] sattvasya na sidhyatīti kuto 'nvayavyatirekau? iti cet, āha -- na caivākṣaṇikasya kvacit kārye 'ntaśo jñānalakṣaṇe 'pi śaktir asti tat kutas tasya tallakṣaṇaṃ sattvam atītāder iva bhaviṣyati?, yataḥ sattvasya kṣaṇikātmatā na sidhyet |
nanu ca śakter atīndriyatvāt kāraṇānāṃ kāryārambhaniyamābhāvāc ca kathaṃ tadviraho 'kṣaṇikasya bhavet yato 'sya sarvaśaktivirahalakṣaṇenāsattvena virodhinā nirākriyamāṇaṃ sattvaṃ kṣaṇikātmatām evānubhavet yato 'nvayavyatirekau syātām ity ata āha -- kramayaugapadyābhyām ityādi | naiva pratyakṣataḥ [S. 142b.] kāryavirahād vā sarvaśaktiviraho 'kṣaṇikatve ucyate, kintu tadvyāpakavirahāt | tathā hi -- kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyā vyāptā prakārāntarābhāvāt | tataḥ kāryakriyāśaktivyāpakayos tayor akṣaṇikatve {p. 147.} virodhāt nivṛttes tadvyāptāyāḥ kāryakriyāśakter api nivṛttir iti sarvaśaktivirahalakṣaṇam asattvam akṣaṇikatve vyāpakānupalabdhir ākarṣati, viruddhayor ekatrāyogāt | tato nivṛttaṃ sattvaṃ kṣaṇikeṣv evāvatiṣṭhamānaṃ tadātmatām anubhavatīti -- `yat sat tat kṣaṇikam eva' ity anvayavyatirekarūpāyā vyāpteḥ siddhir niścayo bhavati |
nanu ca prakārāntarābhāvāt kāryam aṅkurādikaṃ bījādinā kramayaugapadyābhyām eva kriyata ity ucyate sa eva tu prakārāntaravirahaḥ [T. 310b.] kāryātmanaḥ kutaḥ siddhaḥ? | prakārāntarasyopalabdhilakṣaṇaprāptatve katham atyantāsambhavaḥ? | kevalaṃ deśādiniṣedhamātram eva syāt | 1 anupalabdhilakṣaṇaprāptatve nā 'sattāniścayo viprakarṣiṇām[568]iti kutas tadabhāvasiddhiḥ? | tataḥ prakārāntareṇārthakriyāsambhavāt kramayaugapadyanivṛttāv api nārthakriyāsāmartthyanivṛttir iti kuto 'kṣaṇikatve sati sarvasāmarthyavirahalakṣaṇam asattvam?, yataḥ sattvasya kṣaṇikātmatayā 'nvayavyatirekau syātām? | na | ubhayathā 'py adoṣāt | [S. 143a.] tathā hi -- kramo nāma paripāṭiḥ kāryāntarāsāhityaṃ kaivalyam aṅkurādeḥ, yaugapadyam api tasyāparair bbījādikāryaiḥ sāhityaṃ | prakārāntaraṃ cāṅkurādeḥ tadubhayāvasthāvirahe 'py anyathābhavanam | tasya cāṅkurādisvabhāvasyānyasahitasya
kevalasya vā 'bhāve pratyakṣabodhagamyamāne saty upalabdhilakṣaṇaprāpta eva svabhāvaḥ kramayaugapadyabhāvabahirbhūto nopalabhyate | vastunaḥ upalabhyasyānyasāhitye kaivalye cāpanīte tadviviktadeśādipratibhāsinaḥ[569]pratyakṣasyodayāt svabhāvānupalambhata evābhāvaniścayādilakṣaṇavyavahāravṛtteḥ | tasya cāṅkurādibhāvasyāvasthādvayabahirbhāvaniṣedhe kayościddeśakālayoḥ deśāntarādau krameṇāṅkurādibhāvavatītarasmin vā bhāve 'pi na kācit kṣatiḥ | tataḥ pratyakṣata eva [T. 311a.] prakārāntarābhāvasiddheḥ kathaṃ kramayaugapadyābhyām arthakriyāśaktir avyāptā syāt? |śāstrakāras tu yathā pratyakṣatā eva prakārāntarābhāvasiddhiḥ tathā svayam etena kramākramādayo 'pī ti atidiśan vakṣyati |
{p. 148.1} anupalabdhilakṣaṇaprāptatve 'pi prakārāntarasya kramayaugapadyayor anyo 'nyavya[S.143b.]vacchedarūpatvād evāśrayasi(-d evābhāvasi)ddhiḥ tathā hi -- anyonyavyavacchedarūpāṇām ekaniṣedhenāparavidhānāt tasyā[570]'pratiṣedhe vidhipratiṣedhayor virodhād ubhayapratiṣedhātmanaḥ prakārāntarasya kutaḥ sambhavaḥ? | atra prayogaḥ -- yatra yatprakāravyavacchedena yaditaraprakāravyavasthānaṃ na tatra prakārāntarasambhavaḥ, tad yathā -- nīlaprakāravyavacchedenānīlaprakārāntaravyavasthāyāṃ pīte | asti ca kramayaugapadyayor anyataraprakāravyavacchedena taditaraprakāravyavasthānam vyavacchidyamānaprakārāviṣayīkṛte sarvatra kāryakāraṇarūpe[571]vastunīti viruddhopalabdhiḥ vyavacchidyamānaprakāretaravyavasthānaṃ ca, prakārāntarasambhavaś[572], [573] ca tato bahirbhāvalakṣaṇa ity anayos tattvā 'nyatvarūpayor anyonyaparihārasthitalakṣaṇatvāt | na cātrāpi bādhakāntarāśaṅkayā 'navasthānam
āśaṅkanīyam, pūrvaprasiddhasya [T. 311b.] [S. 144a.] virodhasya smaraṇamātratvāt | viruddhopalabdhiṣu bahirddharmiṇi hetoḥ sadbhāvam upadarśya virodhasādhanam eva bādhakam, tac cehāsti | tato viruddhayor ekatrāsambhavāt pratiyogyabhāvaniścayaḥ śītoṣṇasparśayor iva bhāvābhāvayor iva veti kuto 'navasthā? |
tatra na krameṇākṣaṇikaḥ kāryāṇi karoty aviśeṣād akārakāvasthāyām iva | sahakāryapekṣā ca dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogād anupanyasanīyā | sarveṣāṃ caikakriyākāla eva kriyāprasakteḥ, tatkārakasya svabhāvasya tadaiva bhāvāt | nāpi yugapat, pratyakṣādivirodhāt[574]punas tatkriyāprasaṅgāc ca | kṛtatvān neti cet, na, sāmarthyānapāyāt | anyathā prāg apy akārakarūpāviśeṣād kriyā syāt | kṛtasya karttum aśakyatvād iti cet | śaktāśaktatayā tarhy ekatraiva kārye bhedaprasaṅgaḥ śālikodravabījāder iva | nityaś ca yadā yugapat karoti tataḥ prāg api bhāvāt tadaiva tatkriyāprasaṅgaḥ punas tato 'pi pūrvataram ity evaṃ [S. 144b.] na kadācid yugapat kriyā syāt | pūrvottarakālayoś caikadā yugapat kāriṇo 'nyadā {p. 149.1} sarvārthakriyāsāmarthyavirahalakṣaṇam asattvaṃ syād iti kathaṃ na kṣaṇikatā? | kriyopagame vā kramapakṣa eva | tatra cokto doṣaḥ | evam akṣaṇikatve [T. 312a.] sati cakṣurādyāya-
tanānāmasattvaprasaṅgāt[575]kṣaṇikatāyām eva sattvam iti yat sat tat kṣaṇikam eveti sato naśvarātmatāsiddheḥ anvayavyatirekarūpavyāptisiddhir iti ||[576]
{p. 150.1} [ 3. kāryahetunirūpaṇam |]
__________NOTES__________
[568] -tvena sattāniścayo na, vi- -- T.
[569] prakārāntara- |
[570] vihitasya |
[571] -ṇabhūte -- T.
[572] vyavacchidyamānaprakāreṇetaravyavasthānāt |
[573] -rāntarāsa- -- T.
[574] pratyakṣavirodhāt -- T.
[575] -dyāyattānāma- -- T.
[576] T. adds here brāhmaṇācataviracite vivaraṇe svabhāvahetvadhikāraḥ prathamaḥ |
[ section: 1. kāryakāraṇabhāvavyavasthā |]
tad evaṃ svabhāvahetau tādātmyasiddhinibandhanam anvayavyatirekaniścayaṃ pratipādya kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinimittatvāt tayos tasyāś ca pratyakṣānupalambhanibandhanāyāḥ prāg eva darśitatvāt tadgatam aparam api pareṣāṃ bhrāntikāraṇam apanetuṃ tadviṣayaṃ darśayann āha -- arthāntare hetor vyatirikte vastuni gamye kāryaṃhetuḥ | anarthāntare tu svabhāvo hetur ity uktam | kasmāt [S. 145a.] punar arthāntare kāryam eva hetur ity āha -- avyabhicārāt iti kāryam eva hy arthāntaraṃ na vyabhicarati nānyat yathoktaṃ prāk tataḥ kāryam evārthāntare gamye hetur ucyate saṃyogavaśād gamakatve |
na ca kenacit ity[577] 7 ādinā yaḥ[578]sarvathā gamyagamakabhāvaprasaṅgaācāryeṇoktaḥ parasya, tam ihāpi kāryahetau paraḥ kadācit prasañjayed ity āśaṅkamāna āha -- kāryakāraṇa- ityādi [T. 312b.] yadi hi kāryaṃ hetur ucyate tadā kāryakāraṇabhāvena kāraṇenāsya gamakatvam | tathā ca sati sarvathā gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti | agneḥ sāmānyadharmavad viśeṣadharmā api tārṇapārṇādayo gamyāḥ syuḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavad dravyatvapārthivatvādayo 'pi sāmānyadharmā gamakā bhaveyuḥ | kutaḥ? sarvathājanyajanakabhāvāt | janyajanakabhāvo hi kāryakāraṇabhāva ucyate | sa ca nāgnidhūmayor aṃśena api tu sarveṇa prakāreṇa | tathā hi -- yathā agnir agnitvadravyatvasatvādibhiḥ sāmānyadharmair janakaḥ tathā tārṇapārṇatvādibhir viśeṣadharmair api, yathā ca dhūmo dhūmatvapāṇḍutvādibhiḥ svaniyatair viśeṣadharmair janyaḥ tathā [S. 145b.]
sāmānyadharmair api sattvadravyatvādibhiḥ | tataś ca yathā tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ tathaiva gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti, tasyaiva tannibandhanatvād iti pūrvapakṣāśaṅkā | atrāha -- na sarvathājanyajanakabhāvaḥ tataś ca kutas tathā gamyagamakabhāvaḥ syāt? | kasmāt? iti cet, {p. 151.1} tadbhāve teṣāṃ tārṇapārṇatvādīnāṃ viśeṣadharmāṇām abhāve bhavato dhūmamātrasya tebhya eva viśeṣadharmebhyo bhavatīti evam ātmanaḥ tadutpattiniyamasyābhāvāt | tathā tadabhāve agnyabhāve bhavato dravyatvādeḥ [T. 313a.] sāmānyadharmasyāgner evāyaṃ bhavatīty evaṃrūpasya tadutpattiniyamasyābhāvāt kutaḥ sarvathā janyajanakabhāvaḥ?, yataḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ syāt | na hy asati tadutpattiniyame janyajanakabhāvo vyavasthāpayituṃ yuktaḥ[579]| yata evaṃ tasmāt kāryaṃ dhūmādikaṃ svabhāvair yāvadbhi r dhūmatvādibhiḥ svagataiḥ | itthambhūtalakṣaṇā
ca tṛtīyā | avinābhāvi vinā na bhavati | kair vinā na bhavati? | `kāraṇe yāvadbhiḥ svabhāvaiḥ' ity atrāpi sambadhyate | kāraṇāśritair yāvadbhiḥ [S. 146a.] svabhāvair vinā te kāryagatāḥ svabhāvā na bhavanti hetuḥ tais teṣām iti gamyate | kva avinābhāvi? | kāraṇe kāraṇaviṣaye aparo 'rthaḥ kāraṇe ādhārasaptamī | idānīṃ kāraṇasthaiḥ svabhāvair yāvadbhir agnitvadravyatvādibhir avinābhāvi teṣāṃ kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmāṇāṃ hetuḥ kāryaṃ gamakam | kasmāt? ity āha -- tatkāryatvaniyamāt teṣām eva kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmāṇāṃ tat kāryam ity evaṃrūpasya niyamasya sadbhāvāt | na hi tān sāmānyadharmān kadācid api kāryaṃ vyabhicarati |
evaṃkāraṇagatam aṃśaṃ pāścātyenārthena[580]nirūpya prāktanenārthena 2 kāryagatam aṃśaṃ nirūpayann āha -- tair eva ca ityādi | kāryam api tair eva dharmaiḥ [T. 313b.] svagataiḥ kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ gamakam yathā 'ntarā sambhavino dhūmatvapāṇḍupārṇatvādayo[581]viśeṣarūpāstaiḥ kāraṇagataiḥ sāmānyadharmair vinā na bhavanti | atrāpi `tatkāryatvaniyamāt' ity apekṣyate | teṣām eva kāryagatānāṃ viśeṣadharmāṇāṃ kāraṇagatasāmānyadharmāpekṣayā kāryatvaniyamāt | na hi te viśeṣadharmāḥ kāryagatāḥ [S. 146b.] kāraṇasthasāmānyadharmair vinā kadācid api bhavanti | tatas teṣām eva kāryatvaniyamaḥ, nānyeṣāṃ {p. 152.1} dravyatvādīnāṃ kāraṇasthasāmānyadharmair vinā bhavatām | tad evaṃ kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakā na sāmānyadharmāḥ, tatkāryatvaniyamāt | ye tu kāraṇasya
viśeṣadharmā yais tatkāryatvaniyamaḥ kāryamātrasya nāstīti na te gamyāḥ | ye ca kāryasya sāmānyadharmā dravyatvādayas teṣām api tatkāryatvaniyamābhāvād eva gamakatvaṃ nāstīti kāryakāraṇabhāvena gamakatve kutaḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ pareṣām iva prasajyeta? |
__________NOTES__________
[577] p. 18.21
[578] -nā prāk yaḥ -- T.
[579] śakyaḥ -- T.
[580] -nārthinā -- T.
[581] pāṇḍutvapārṇa -- T.
[ section: 2. janyajanakabhāvasya sarvathā sattve 'pi gamyagamakabhāvasya na tathātvam |]
parasyāniṣṭāpādanam āśaṅkyāha -- aṃśena ityādi | yadi hi kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyāḥ kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakāḥ tatkāryatvaniyamād iṣyante, hanta tarhy aṃśena janyajanakabhāvaḥ prāptaḥ | kāraṇasya sāmānyadharmā eva janakā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva janyā na sāmānyadharmā iti syāt | sarvathā ca janyajanakabhāvo 'bhimata [T. 314a.] ity abhyupagamavirodhaḥ | etat pariharati -- nāṃśena janyajanakabhāvaprasaṅgaḥ, niraṃśatvena vastunaḥ sarvātmanā tadabhyupagamāt, gamyagamakabhāvasyāpi sarvathā 'bhimatatvāt | tad āha -- tajjanya -- ityādi | yadi hi kāryasya taiḥ kāraṇagatair viśeṣadharmair janyo yo viśeṣaḥ sa grahītuṃ śakyate, tadā tajjanyaviśeṣagrahaṇe 'bhimatatvāt [S. 147a.] kāraṇagataviśeṣadharmāṇāṃ gamyatvasya | tathā liṅgaviśeṣo dhūmatvādiḥ upādhir viśeṣaṇaṃ yeṣāṃ dravyatvādīnāṃ sāmānyānāṃ kāryagatānāṃ
teṣāṃ cābhimatatvād gamakatvasya | tathā hi -- agurudhūmagrahaṇe bhavaty eva tadagner anumānaṃ dhūmatvaviśeṣaṇena ca dravyatvādinā 'gner anumānam | na hi sarvathā janyajanakabhāvo 'stīty eva tathaiva gamyagamakabhāvo bhavati, tasya jñānāpekṣatvāt | tathā hi -- na sattāmātreṇa liṅgasya gamakatvam, tasya jñāpakatvāt[582]| jñāpako hi svaniścayāpekṣo jñāpyam arthaṃ jñāpayati, nānyathā | kathaṃ {p. 153.1} tarhy uktaṃ 2 tadabhāve bavataḥtadutpattiniyama(mā)bhāvāt [583]iti? | sarvathā janyajanakabhāvābhyupagame [T. 314b.] tadabhāve bhāvasyaivābhāvād ity ata[h13]āha -- aviśiṣta ityādi | yadi hi tajjanyaviśeṣagrahaṇarahitam aviśiṣṭaṃ kāryamātram upādīyate liṅgaviśeṣopādhirahitaṃ vā dravyādikaṃ tadā aviśiṣṭasāmānyavivakṣāyāṃ kāraṇagataviśeṣābhāve 'pi dhūmamātrasya bhāvāt tadaviśiṣṭasya ca dravyatvāder agnyabhāve 'pi bhāvād vyabhicāra iti sarvathā [S.
147b.] janyajanakabhāvo neṣyate, tadabhāvād gamyagamakabhāvaś ca | na tu viśeṣavivakṣāyām, tatra vyabhicārābhāvāt | tathā hi -- yadi nāma dhūmamātraṃ tārṇapārṇādiviśeṣābhāve bhavati, na tu tajjanyo viśeṣaḥ, sa yadi grahītuṃ śakyate, tadā viśeṣasya gamyatvam asty eva, niścitasyaiva liṅgatvāt | tathā yady api dravyatvasattvamātram agnyabhāve 'pi bhavati na tu dhūmātmakam iti tadviśiṣṭasyāvyabhicārād gamakatvam api na vāryata iti |
__________NOTES__________
[582] jñāpakāpekṣatvāt -- T.
[583] p. 151.1.
[ section: 3. kāryakāraṇabhāvapratīter atidurlabhatvāśaṅkāyā nirāsaḥ |]
atra parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- kasyacit dhūmādeḥ kadācit kasmiṃścit kāle kutaścit agnyādeḥ bhāve 'pi sati sarvo dhūmādiḥ tādṛśo yādṛśa ekadā 'gnyāder bhavan dṛṣṭaḥ tajjātīyaḥ, tathāvidhajanmā yathāvidhāt sa eko bhavan dṛṣṭaḥ tādṛśād eva janma yasya sa | tathāvidhajanmety etat kutaḥ pramāṇād avasitam? yenocyate [T. 315a.] `kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhanāv anvayavyatirekau' iti | tathā hi -- yadi nāma pratyakṣānupalambhābhyāṃ kasyaciddhūmasyāgnyādisāmagrīkāryatvam avagataṃ kim etāvatā 'nyasyāpi [S. 148a.] tādṛśasya tādṛśakāryatā sidhyati, tatra tannibandhanayoḥ[584]pratyakṣānupalambhayor avyāpārāt | tatraiva hi tayor vyāpāras tasyaiva tatkāryatā bhavatu, tad anyasya tu kim āyātam? yena tathāvidhād asya janma syāt | evaṃ hi kasyāściddhūmavyakter agnyādijanyatā dṛṣṭeti kinna ghaṭāder
api sā 'bhyupagamyate? {p. 154.1} anyatvena viśeṣābhāvāt | ka evaṃ sati doṣaḥ? iti cet; tathā ca pramāṇābhāvena tathāvidhajanmatvāniścayād atādṛśād api janmāśaṅkāyāṃ tādṛśasya dhūmāder agnyādinā 'nvayavyatirekau na niścitāv iti kutaḥ kāryahetor ggamakatvam? | na hi yo 'smāv eko deśakālāvasthāniyato 'gniviśeṣahetuko dhūmo 'dhigataḥ pratyakṣānupalambhābhyāṃ tasyaivānvayavyatirekau pratipattavyau | tasya deśāntarādāv asambhavāt | kiṃ tarhi? | tādṛśasya sāmānyātmana eva liṅgatvāt tasya cātathāvidhād api janmāśaṅkāyāṃ kutas tathāvidhenānvayo vyatireko vā? | tad uktam -
avasthādeśakālānāṃbhedād bhinnāsuśaktiṣu | [T. 315b.]
bhāvānām anumānena pratītir [585] atidurllabhā|| [Vākya- 1.32] iti[586]|
siddhāntavādy āha -- na, atadbhāvinaḥ ityādi | evaṃ manyate -- ihaikadā dhūmāder agnyādisāmagrījanyatayā [S. 148b.] pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitarūpatve 'pi tādṛśasyātādṛśād api bhāvaḥ samāśaṅkyate yathāparidṛṣṭād anyatvena | tatra yo 'sāv agnyādisāmagrījanyo dhūmaviśeṣa ekadā niścitas tadapekṣayā yathā 'nyo dhūmaviśeṣas tādṛśo yo 'nyādṛśād api -- bhāvānāṃ vicitraśaktitayā -- bhaved iti śaṅkyate, tathā so 'py ekadā 'gnyādisāmagrījanyatayā niścitas tadanyāpekṣayā tādṛśa eva | tatra yadi tad anyasya tādṛśasyātādṛśāj janma syāt 3 tadā tādṛśasya[587]svabhāvasya 4 nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvateti paridṛṣṭasyāpi[588]dhūmasya nā 'gnyādisāmagrī kāraṇam ity āyātam | tādṛśasya svabhāvasyā 'gnyādisāmagrīvilakṣaṇakāraṇajanyasvabhāvatvāt | tataś cāgnyādisāmagryā akāraṇatvāt yo mayaikadā
tato bhavan dṛṣṭo dhūmaḥ so 'pi na bhavet | na hi yad yasya kāraṇaṃ na bhavati tat tataḥ sakṛd api jāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgād iti | atadbhāvinaḥ iti tacchabdena vivakṣitam agnyādikāraṇaṃ parigṛhyate, na tat atat, tadvilakṣaṇaṃ atādṛśaṃ śakramūrddhādikam, atasmād[589]bhavituṃ [T. 316a.] śīlaṃ {p. 155.1} yasya tasyātadbhāvinas tādṛśasya tallakṣaṇasya dhūmavastunaḥ sakṛd api ekadā 'pi [S. 149a.] tataḥ agnyādeḥ abhāvād bhāvavirodhāt | bhavati ca tādṛśo 'gnyādisāmagrītaḥ tatas tādṛśasya svabhāvasya tādṛśam eva kāraṇam ity avagamyate sakṛtpravṛttābhyām eva pratyakṣānupalambhābhyām iti kuto vyabhicārāśaṅkā? | tena yādṛśo dhūmo 'gnyādisāmagryā bhavan dṛṣṭaḥ sakṛt tādṛśasya tasya tajjanyasvabhāvatayā tādṛśād eva bhāvāt `yatra dhūmas tatrāgnyādisāmagrī' ity anvayavyatirekaniścayaḥ |
athavā 'nyathā vyākhyāyate -- iha pratyakṣānupalambhanibandhanā kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ prāguktā tannibandhanāv anvayavyatirekau 6 pratipādayitum, tac cāyuktam[590]| tathā hi -- kasyacit dhūmasyāgnyādisāmagryanantarabhāvina ādyasya kadācit prathamotpādakāle kutaścid agnyādisāmagryāḥ bhāve 'pi utpāde 'pi sarvas 7 tādṛśo yādṛśaḥ[591]prathamakṣaṇabhāvī dhūmo dvitīyādikṣaṇeṣv api tādṛśaḥ pratyakṣata eva tasya pūrvakṣaṇāvilakṣaṇatayā pratīteḥ | tathāvidhajanmā iti yathāvidhād agnīndhanasāmagrīlakṣaṇāt kāraṇād ādyo dhūmakṣaṇa utpannas tathāvidhāj janma yasya sa tathāvidhajanmety etat kutaḥ naiva tasya dhūmāder abhāvāt [T. 316b.] | evaṃ ca yadyato dṛṣṭaṃ tasyānyato 'pi bhāvasya darśanāt sarvatrānāśvāsa [S. 149b.] iti anyamāna āha -- tathāca anagnito dhūmād api dhūmasya
bhāve śakramūrddhāder api tasya bhāvāvirodhād agninā dhūmasya nānvayavyatirekāv iti cen manyasa iti pūrvapakṣāśaṅkā |
taduktam -
kṣaṇikatve kathaṃbhāvāḥkvacidāyattavṛttayaḥ|
prathamadhūmakṣaṇajanito dhūmakṣaṇas tādṛśo 'paraprathamadhūmakṣaṇajanita eva dvitīyo dhūmakṣaṇo na tṛtīyādiḥ | evaṃ tṛtīyakṣaṇādiṣv apy aṅkurādiṣu ca sarvatra vācyam | kutaḥ punar ayaṃ vibhāgaḥ? iti cet, āha -- atadbhāvinaḥ atasmād -- anagnīndhanādirūpād dhūmād [T. 317a.] bhavanaśīlasya prathamakṣaṇāvilakṣaṇasya dhūmasya sakṛd api [S. 150a.] ekadāpi tataḥ agnyādisāmagryāḥ abhāvād a bhāvāyogād | yathā hi prathamakṣaṇāpekṣayā dvitīyas tādṛśas tathā tadapekṣayā prathamo 'pīti tādṛśatvāviśeṣāt tādṛśasyānagnito bhāve tādṛśo nāgnijanyasvabhāvaḥ iti sakṛd api tato na bhavet | bhavan vā tajjanyasvabhāvatām ātmanas tādṛśaḥ khyāpayatīti kuto 'nyādṛśād bhavet? tasmād anyādṛśād bhavann anyādṛśa eva tato na vyabhicāraḥ |
__________NOTES__________
[584] kāryakāraṇabhāvani-
[585] prasiddhi- -- Vākya-
[586] iti cet -- T.
[587] tadā 'tādṛ- -- T.
[588] -tety apa- -- T.
[589] tasmāt -- T.
[590] -tum iṣṭau ta- -- T.
[591] -śo na yādṛ- -- T.
[592] kāraṇaśaktibhedena svayaṃ -- T.
[ section: 4. bhinnakāraṇajanyānāṃ dhūmānāṃ atādṛśatve 'pi sādṛśyāt tādṛśatvābhimānaḥ |]
nanu sarveṣāṃ 2 dhūmakṣaṇānāṃ kaṇṭhakṣaṇanākṣisrutikālīkaraṇādikāyām[593]arthakriyāyām upayogāt kathaṃ tādṛśasvabhāvatā na syāt? | na, tasyā apy arthakriyāyāḥ kṣaṇabhedopadhīyamānarūpāyāḥ tādṛśatvābhāvāt tatrāpi tulyadoṣatvāt | kathaṃ tarhi loke sarvatra dhūmavyavahāraḥ iti cet; sadṛśāparabhāvanibandhanaikatvādhyavasāyavaśāt kṣaṇair vyavahārāyogāc[594]ca | sādṛśye sati kathaṃ na tādṛśatā? iti cet | tādṛśād anyatvāt sadṛśasya | tathā hi -- gosadṛśo bhavati gavayaḥ na tu tādṛśaḥ, gor evāparasya tādṛśatvāt | paramārthenātādṛśe 'pi tādṛśābhimāno [S. 150b.] mandamatīnāṃ bhavan kathaṃ nivāryeta? | tathā hi -- tattvādhyavasāyo 'pi tāvad -- atasminn arvāgdṛśāṃ [T. 317b.] vinivārayituṃ na pāryate, kim aṅga punas tādṛśatvādhyavasāyaḥ? yathoktam -
{p. 157.1.} samānavarṇasaṃsthāne santāne 'nyatra jāyate |
atasmiṃs tanmatiḥpuṃsāṃkim utaikatra saṃtatau || iti |
tattvacintakās tu tādṛśātādṛśakāraṇabhedāt tādṛśātādṛśatāṃ bhāvānāṃ anumanyante na tādṛśatām | tad yady atādṛśād api tādṛśo bhavet tadā tasya tajjanyaḥ svabhāva ity atadbhāvinaḥ sakṛd api tato bhāvo na syāt | amum evārthaṃ samarthayamāna āha -- parasparāpekṣayā ityādi | kāraṇāpekṣayā hi janyasvabhāvaṃ kāryam, kāryāpekṣayā ca janakasvabhāvaṃ kāraṇam | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭam tasya tajjanyasvabhāvaḥ, itarasya ca tajjanaka iti pratīyate | anyathā tasya tato bhāvāyogāt, itarasya ca tajjananāyogāt | yadi nāmaivaṃ tataḥ prakṛte kiṃ siddham? ity ata āha tatra evasmin nyāye sati yadi dhūmo yādṛśa ādyo 'gnyādisāmagrījanitas tādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī agnyādisāmagryā [S. 151a.] agnīndhanādikāraṇakalāpāt tajjanakasvabhāvatayā nirddhāritā d [595] anyato 'gnīndhanādisāmagrījanitād
ādyād dhūmakṣaṇād bha-vet | tadā tasya tādṛśasya dhūmasvabhāvasya tajjanyo 'gnyādisāmagrījanyaḥ svabhāvo na bhavati kintu dhūmajanya eveti kṛtvā sakṛd api tato 'gnyādisāmagrīto na bhavet | tādṛśasya hi [T. 318a.] svabhāvasyānyato bhāve tajjanyasvabhāvatā, nāgnyādijanyasvabhāvateti kutaḥ sakṛd api tato 1 bhāvo yujyate[596]| atra dṛṣṭāntaḥ arthāntaravad iti | yathā hy arthāntaram[597]atajjanyābhimatam anyato bhavat na tajjanyasvabhāvaṃ nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvam iti sakṛd api tato na bhavati tadvat tādṛśo dhūmo 'pīti tato bhavann anyādṛśa evāsāv iti gamyate |
syānmatam -- agnyādisāmagryā 'sāv atajjanyasvabhāvo 'pi tādṛśo balāj janyate kas tasya tapasvino 'parādhaḥ? ity ata āha -- nāpi na kevalaṃ svayam atajjanyasvabhāvatayā tato na bhavet, kintv agnyādisāmagry api taṃ tādṛśaṃ dhūmaṃ -- yādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī {p. 158.1} -- na janayet | kutaḥ ? | atajjananasvabhāvatvāt | tādṛśasya hy anyato bhāve sa eva tajjananasvabhāvo nāgnyādisāmagrīti tajjananasvabhāvavikalā kathaṃ taṃ janayet ? | atrāpy udāharaṇam -- sāmagryantaravad iti | yathā sāmagryantaram atajjananasvabhāvābhimataṃ [S. 151b.] na janayati tadvad agnyādisāmagry api | tathā hi -- sā ātmīyaṃ svabhāvam anusṛtyaiva pravarttate, tataḥ kuto 'sau sāmagrībalāj jāyeta ? |
__________NOTES__________
[593] -nāṃ varṇakālīkaraṇādi- -- T.
[594] -hārayo- -- T.
[595] nivāritā- -- T.
[596] bhāvo na yu- -- T.
[597] aṅkurādyarthā- -- T.
[ section: 5. t[h14]ādṛśātādṛśajanyatve kāryasyāpi tādṛśātādṛśatvam |]
syānmatam -- agnyādisāmagrījanyasvabhāvo 'pi tādṛśo 3 dhūmo dhūmajanyasvabhāvo[598]'pi yathā sa eva dhūma indhanajanyasvabhāvo 'gnijanyasvabhāvaś cobhayato [T. 318b.] bhavati | tathā tādṛśo 'pi dhūma ubhayasāmagrījanyasvabhāvatayobhayato bhaviṣyatīty ata āha -- na ca naiva dhūmasya tādṛśasya tadatajjanyaḥ agnyādisāmagrījanyo dhūmajanyaś ca svabhāvo yuktaḥ yuktyā saṅgatāḥ | kutaḥ ? ekasvabhāvatvāt | tādṛśasya dhūmarūpasya bhedābhāvāt | na hi tasya kālabhede 'pi tādṛgrūpatā bhidyate |bhede hy anyādṛśasyānyādṛśād bhāve vivādāyogāt | tasya yadi tādṛśātādṛśakāraṇajanyatā syāt tatas tādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt | tad eva darśayann āha -- dhūmā'dhūma ityādi | dhūmaśabdena yādṛśo 'gnyādisāmagrījanyas tādṛśaḥ svabhāvo 'bhipretaḥ, adhūmaśabdenānyādṛśakāraṇajanyo dhūmajanito
'nyadṛśaḥ | tayoś ca tādṛśātādṛśakāraṇajanyatayaiva tādṛśātādṛśasvabhāvatā 'vagantavyā vakṣyamāṇanītyā | tenāgnidhūmalakṣaṇāt dhūmādhūmajananasvabhāvāt [599]tādṛśātādṛśajananasvabhāvāt [S. 152a.] tādṛśātādṛśatayā 'sya bhavato dhūmādhūma[svabhāva]s tādṛśātādṛśasvabhāvaḥ syāt kutas tādṛśa eva? | kuta etat? ity āha -- kāryasvabhāvānām ityādi | kāryāṇāṃ hi ye svabhāvāḥ parasparāsaṃbhavinaḥ te parasparavilakṣaṇakāraṇasāmagrīsvabhāvakṛtā na svābhāvikā ahetukatvaprasaṅgāt | [T. 319a.] tatas tādṛśātādṛśād bhavato dhūmasya 5 tādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt[600]|
{p. 159.1.} syānmatam -- naiva tādṛśātādṛśasvabhāvatāyāṃ tādṛśātādṛśakāraṇāpekṣā, kāryāṇām utpattimātra eva 6 kāraṇāpekṣaṇād ity ata[601]āha -- akāraṇāpekṣaṇe ca tādṛśātādṛśarūpatāyāṃ tādṛśātādṛśakāraṇānapekṣaṇe ca tādṛśātādṛśatāyāḥ ahetukatvaprasaṅgāt | na hi tādṛśātādṛśasvabhāvayor abhūtvā bhāvavyatirekeṇānyā kācidutpattiḥ yatra[602]tādṛśātādṛśasvabhāvakāraṇanirapekṣāṇām api tadapekṣā syāt | tasmād utpattiśabdena tādṛśātādṛśasvabhāvataivocyata iti | [S. 152b.] tatra kāraṇāpekṣopagame kathaṃ tādṛśātādṛśatāyāṃ kāraṇāpekṣā na syāt | tasmāt sāmagrīṇāṃ tādṛśātādṛśatvād eva kāryāṇāṃ tādṛśātādṛśasvabhāvavibhāga iti kuto 'nyādṛśāt tādṛśasambhavaḥ? iti |
yat tūktaṃ `yathaiko dhūmo 'gnīndhanābhyāṃ vilakṣaṇābhyāṃ janyate tathaikalakṣaṇam api kāryaṃ vilakṣaṇād api sāmagryantarād bhaviṣyati' iti | tad ayuktam | yato nāsmābhir vilakṣaṇānāṃ janakatvaṃ vāryate janayanty eva parasparavilakṣaṇā api svahetupariṇāmopanidhidharmāṇas tadavasthāniyatāḥ tad ekaṃ kāryaṃ, tasya tu teṣāṃ ca parasparāpekṣayā [T. 319b.] janyajanakasvabhāvatāniyamāt tādṛśasya tādṛśād eva janmocyate nānyādṛśāt, tasyātajjananasvabhāvatvāt, tadabhāve 'py anyato bhavatas tadutpattiniyamābhāvāt | aniyame ca [S. 153a.] kāryakāraṇabhāvāyogāt | yadi tv agnir ivendhanopādānopakṛtas tadupādānopākṛtaṃ cendhanam iva tadavasthāniyatam atādṛśam api 2 dhūmādikaṃ tādṛśaṃ[603]dhūmaṃ janayet pratyakṣānupalambhābhyāṃ ca tathā 'vagamyeta tadā 'gnyādivat so 'pi tajjananasvabhāvatāniyamāt tādṛśajanakaḥ kena nānumanyeta | tadabhāve[604]'pi
tu tādṛśasya bhāve tayor janyajanakasvabhāvatāniyamābhāvāt kutaḥ kāryakāraṇatety ahetutaiva tādṛśasyānyādṛśād bhavataḥ syāt | yata evaṃ tasmāt so 'gnīndhanādisāmagrīviśeṣo mantavyo yaḥ ādya dhūmajanano nānyaḥ sa dhūma ādyo yaḥ agnyādisāmagrīviśeṣeṇa janito nānya {p. 160.1} iti kṛtvā kāryakāraṇayor evaṃ yathoktena nyāyena janyajanakarūpasya svabhāvasya 4 niyamād yādṛśaṃ yasya[605]karaṇam ekadā pratyakṣānupalambhābhyām evāvadhāritaṃ tadvijātīyāt tato 'nyādṛśāt kāraṇāt utpattiḥ tādṛśasya [S. 153b.] kāryasya na bhavati anyādṛśasya eva na vāryata iti |
tad evaṃ tādṛśātādṛśakāraṇakṛtakatvaṃ tādṛśātādṛśakāryasvabhāvasya pratipādyopasaṃharann āha -- tat tasmāt yādṛśaṃ [T. 320a.] kāryaṃ yādṛśāt kāraṇāt dṛṣṭaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitam ekadā tat ta n na vyabhicarati tādṛśam anyādṛśān na bhavati | yanaivaṃ tena kāraṇena siddhe kāryakāraṇabhāve tādṛśasya kāryasya tādṛśam eva kāraṇam iti niścaye sati yathoditena nyāyena kāryasya kāraṇena vyāptir anvayavyatirekarūpā siddhābhavati |
na vijātīyād utpattir iti dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇād anyādṛśān notpattir ity amum artham apratipadyamānaḥ kāryasya {na (? s. p. xxxv) } vijātīyāt kāraṇān notpattir ity ayam atrārtho 'bhimata iti manvānaḥ paraś codayann āha -- nanu svato vijātīyād api kāraṇāt kiñcit kāryaṃ bhavad dṛṣṭaṃ tat [S. 154a.] kathaṃ na vijātīyād utpattir ity asya na dṛṣṭavirodhaḥ syāt | kathaṃ yathā[606]ity āha -- tad yathāgomayādeḥ ādigrahaṇāt śṛṅgacandrakāntādeḥ śālūkādi ādigrahaṇāc charodakādi | tathā hi -- gomayāc chālūkasya bhāvaḥ śṛṅgāc charasya candrakāntādapām | na ca gomayādikaṃ śālūkāder na vijātīyam tat kim ucyate na vijātīyād utpattiḥ iti | siddhāntavādī parasya bhrāṃtatāṃ darśayann āha -- na vijātīyād utpattiḥ iti | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭaṃ tat tato 'nyādṛśyān na bhavati ity ayam
atrārtho vivakṣitaḥ, na tu kāryavijātīyād iti | na ca tasya[607]vyabhicāraḥ | tad āha -- tathāvidham eva hi gomayādirūpaṃ tādṛśāṃ śāla{ū}kādīnām[608]ā dinimittaṃ śālūkādiprabandhasya 7 ya ādiḥ prathama ārambhakṣaṇaḥ tasya kāraṇam iti kṛtvā śālūkādipabandhasyāder 7 na {p. 161a.} kāraṇabhedo 'nyādṛśād utpattiḥ [T. 320b.] sarvasya tadā ''der ggomayādinimittatvāt | yadā tu prabandhena pūrvakṣaṇanimittānām uttarottarakṣaṇānāṃ santānenotpattilakṣaṇā vṛttir bhavati śarasya tadā 1 śarād bhāvaḥ[609]| tad evaṃ yasya prabandhādeḥ śṛṅgādibhyo bhāvo na tādṛśasya śarādeḥ yasya ca [S. 154b.] śarādes taduttarottarasya bhāvo na tādṛśasya 2 śṛṅgāder iti[610]na dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇāt tādṛśasya sambhava iti kāryahetor anvayavyatirekaniścayaḥ |
yadā 'pi śālūkādayaḥ pūrvapūrvasvajātinibandhanā[611]anādisantānapravṛttā iṣyante tadā 'pi gomayādibhyaḥ keṣāñcidbhāve 'pi tādṛśatvābhāvān na vyabhicāra iti darśayann āha -- asti ca ityādi | yasya śālūkasantānasya gomayādi kāraṇaṃ yasya ca sarvadā svajātinimittatvaṃ tayor gomayetarajanmanoḥ śālūkayor asty eva svabhāvabhedaḥ parasparam anyādṛśatvaṃ rūpasyābhede 'pi sati | tulyākāratve sati katham anyādṛśatvam? iti cet,[h15]āha -- na hi ityādi | yasmān nākāratulyataiva bhāvānāṃ tattve tādṛśatve nimittam yato gomayetarajanmanoḥ śālūkayor ākārasāmyāt tādṛśatvam eva syān na jātibhedaḥ | kuta etat ? ity āha -- abhinnākārāṇām api ityādi | yeṣām api hi samānākāratā [S. 155a.] keṣāñcid bhāvānāṃ teṣām api yata ākārād anyato [T. 321a.] viśeṣāj jātibhedo dṛśyate tato nākārasāmyam eva jāty ekatve nibandhanam | tathā hi -- ākārasāmye
'pi kvacit puṣpād bhedo dṛśyate nīletarakusumayor iva sūryayoḥ, kvacit phalāt vandhyetarayor iva karkkoṭakyoḥ, kvacid rasād van{dh}yetarayor iva trapuṣayoḥ, kvacid gandhād vṛkṣetaraprabhavayor iva campakayoḥ, kvacit prabhāvāt sparśopayogasraṃsinyor iva haritakyor iti | tasmād ākārasāmyanibandhanaṃ yady api `tad evedam' iti pratyabhijñānaṃ sajātīyatāṃ gomayetarajanmanoḥ śālūkayor upakalpayati tathāpi vilakṣaṇasāmagrījanyatayā tayor jātibheda evāvagantavyaḥ, naikajātitā | tata eva pratyabhijñānasya bhrāntatayā tatkalpitasya tādṛśatvasyālīkatvāt |
__________NOTES__________
[598] dhūmo 'dhūma- -- T.
[599] -mād dhūmaja- -- T.
[600] -va na syāt -- T.
[601] -pekṣaṇam abhimatam ity ata -- T.
[602] utpattau
[603] -kaṃ atādṛ- -- T.
[604] dhūmavyatiriktasāmagryabhāve
[605] niyamadarśanāt yasya -- T.
[606] dṛṣṭāntaḥ -- T.
[607] tatra -- T.
[608] utpalā- -- T.
[609] śarodbhavaḥ -- T.
[610] śṛṅgāder anyādṛśasya bhāva iti -- T.
[611] sajātyanubandhanā -- T.
{p. 162.1}[ section: 6. vilakṣaṇasāmagryā avilakṣaṇakāryajanakatve doṣāḥ |]
yadi punar gomayetarādijanmanaḥ śālūkāder agnidhūmādijanmano vā dhūmādeḥ pratyabhijñāvaśād vilakṣaṇasāmagrīnibandhanatve 'pi samānasvabhāvataiva syāt ko doṣaḥ syāt? ity ata āha -- anyathā hi ityādi | yadi [S. 155b.] hi yā svajāti[lakṣaṇapratyayāntarasahitā sāmagrī yā ca] svajātinirapekṣā gomayādirūpā śālūkādeḥ, dhūmasya vā yā 'gnīndhanādilakṣaṇā [T. 321b.] yā ca śakramūrddhādisvabhāvā dhūmādyātmikā avi(-kā tasyāḥ vi)lakṣaṇāyā api sāmagryā avilakṣaṇam tādṛśam eva kāryaṃ dhūmaśālūkādikam utpadyeta tadā na ` kāraṇasya ' sāmagrīrūpasya bhedābhedābhyāṃ vailakṣaṇyāvailakṣaṇyābhyāṃ kāryasya bhedābhedau vailakṣaṇyāvailakṣaṇye tajjātīyavijātīyātmake syātām iti kṛtvā viśvasya sakalasya padārtharāśeḥ ahetukau bhedābhedau sajātīyavijātīyatve syātām | tasmād yatra vilakṣaṇā
sāmagrī tatra kutaścit sāmyāt sarūpatve 'pi vijātīyataiva kāryasyeti |
nanu dhūmendhanādisāmagrībhede 'pi dhūmasya na jātibhedamāmanti vidvāṃsaḥ, atadrūpaparāvṛtter ubhayatra samāntatvāt, naiṣa doṣaḥ, kṣaṇabhedāśrayasūkṣmāvāntarajātibhede 'pi sthūlasantānāśrayavijātīyavyāvṛtteḥ samānatvāt | śābaleyādyavāntarajātibhedepy agovyāvṛttinibandhanagojātivad gavāṃ [S. 156a.] sarvadhūmānām ekasantānavyavasthāvyu(py u)pādānakāraṇakṣaṇabhede[612]'py ekākārapratyayanibandhanatayā samānatvāt | ādyasyendhanaprabhavasya katham? iti cet | na | indhanajātyanuvidhānāt[613]sarvadhūmānām | tathā hi -- agurukarpūracandanādijātibhedam anukurvanty eva [T. 322a.] taddhūmāḥ, kās aśvāsādiharadravyanirmitavarttibhedaṃ ca taddhūmāḥ, tadrasavīryavipākānuvidhānāt[614]| na cākārānyatayā[615]vijātīyatvam, yato nākārā 'bhedabhedanibandhane sajātīyavijātīyatve | na hi {p. 163.1} śālyaṅkurādayaḥ tadvījādyākāram anukurvate | na ca tajjātīyatāmaśālyādi-
vyāvṛttinibandhanāṃ nānubhavanti | tasmād indhanam eva tasyopādānakāraṇam agnyādisahakāripratyayāhitaviśeṣaṃ tathāvidhaṃ dhūmakāryamaṅgārādi bhinnākṛti janyatīty alam atiprasaṅgena |
nanu ca yadi nāma sāmagrībhede 'pi kāryasya bhedo na jātaḥ tadā kāraṇabhede saty api tasyābhāvāt tasyāhetukatā 'stu, abhedasya tu kim āyātam? yenobhayor ahetukatvam ucyata ity ata āha -- tathāhi ityādi | yadā hi sāmagrībhede [S. 156b.] saty api kāryasya bhedo na jāta iti tasyāhetukatvam -- na hi hetau saty abhavataḥ kathañcid api hetumattopapadyate -- tadā yo 'py asāv 5 abhedaḥ kāryasya[616]so 6 'pi sāmagryoḥ[617] 7 bhinnatvād asaty abhede[618]jāta iti kutas tasyāpi hetumattā? | yathā hi hetau saty abhavato na hetumattā tathā hetāv asaty api bhavato hetumattā kutaḥ syāt? | hetubhedasyaivā 'bhedanibandhanatvāt na iti cet; na tarhy ayaṃ bhedaḥ kvacit padam ābadhnīyāt, śālīkodravāder api [T. 322b.] hetubhedasyābhedahetutvān nimittam antareṇa kalpanāyāṃ viśeṣābhāvāt | pratibhāsābhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato bhede 'py upalakṣaṇāt | syād etat -- yo hy atādṛśād api tādṛśodbhavam
icchati tasya bhedābhedayor ahetukatvam iṣṭam eva bhāvā eva kevalaṃ hetumanta ity ata āha -- tadvyatiriktaśca ityādi | na hi bhedābhedavyatiriktaḥ kaścid bhāvānāṃ svabhāvo 'sti yas tayor ahetukatve 'pi hetumān syāt | tasya tābhyām anyatve `asyemau bhedābhedau' iti[619][S. 157a.] sambandhābhāvaprasaṅgāt, tadanyasambandhakalpanāyām anavasthādoṣāt, ananyatve 'pi bhedābhedayor bhāvasvabhāvasya ca svātmanyevāvasthānāt anupakārāc ca kutaḥ sambandhitā? | upakārakalpanāyāṃ ca yadi bhāvasvabhāvaḥ svahetubhya[620]eva na kutaścid bhinno 'bhinno vā samutpanna itīṣyate, tadā tadbhāve[621]'pi svabhāvānyathātvābhāvāt kuto bhinnābhinnatā bhāvasvabhāvasya syāt? | athā {p. 164.1} vyatiriktabhedābhedavaśād bhedābhedau svabhāvaḥ pratipadyeta, tāv api yadi bhinnau tadā bhāvasvabhāvas tadavastha eveti na tasya kutaścit svarūpato bhedo 'bhedo vā syāt | punas tadvaśād bhedābhedakalpanāyāṃ bhāvasvabhāvasya tadavasthaṃ tādavasthyam
anavasthā [T. 323a.] ca bhedābhedayoḥ | athābhinnau tadā bhāvasvabhāva eva bhedābhedābhyāṃ kriyata iti syāt, tasya rūpāntareṇa karaṇāsambhā(bha)vāt; tasya ca hetvantarāt paścād bhavatas tato 'nyatvāpatteḥ | na ca bhāvasvabhāvaḥ kriyate, tasya svahetor eva nirvṛtteḥ | svahetubhya eva bhāvasvabhāvasya kutaścid bhinnābhinnātmana utpattikalpanāyāṃ vā bhedābhedayor vyatirekavatoḥ vayarthyam; [S. 157b.] bhedābhedabuddher api tata eva siddheḥ | tasmādvaiśeṣikādikalpitayor bhedābhedayor viśeṣasāmānyātmanor[622]ayogāt bhāvasvabhāva eva bhedābhedaśabdavācyaḥ tayor[623]ahetukatve bhāvasvabhāvasyaivāhetukatvam āpatitam | tato bhāvānām ahetukatvān nityaṃ sattvam asattvaṃ vā syāt | ahetukatve hi bhāvānāṃ yadi kadācit sattvaṃ sarvadaiva syāt | atha kadācid asattvaṃ tad api sarvadā syāt | kādācitkatvaṃ tu sattvasyāyuktam | kiṃ kāraṇam? | apekṣyasyāhetukatve sati kasyacid[624]abhāvāt | yasmā d apekṣayāhi tasyāpekṣaṇīyasya
hetor bhāve bhavanto 'bhāve ca na bhavantaḥ kādācitkāḥ kadācid bhavā yujyante, nānyatheti | tasmān na vilakṣaṇāt kāraṇāt avilakṣaṇasya kāryasyotpattir abhyupagantavyā, yathoktena nyāyenāhetukatvādiprasaṅgāt |
punar api vilakṣaṇāyāḥ sāmagryāḥ [T. 323b.] avilakṣaṇasya kāryasyotpattau doṣāntaram āha -- vyavasthāvāṃśca pratiniyataḥ sādhyeṣu ghaṭapaṭādiṣu sādhanānāṃ mṛttantvādīnāṃ loke yo niyogo ghaṭārthī mṛtpiṇḍam eva tatra niyuṅkte na tantūn, paṭārthī ca tantūn eva na mṛtpiṇḍam ityādikaḥ sa na [S. 158a.] syāt | kasmāt? ity āha -- kāraṇānāṃ -- sāmagrīṇāṃ yāḥ śaktayaḥ -- ātmātiśayalakṣaṇās tāsāṃ pratiniyame kācid eva sāmagrī {p. 165.1} kvacid eva kārye upayujyate nānyā 'nyatrety evaṃrūpe hi yasmāt kiñcid eva mṛdādikaṃ kasyacid eva ghaṭādeḥ sādhanāyopādīyate nāparaṃ tadvilakṣaṇaṃ tantvādikam kasmād evam? iti cet? tasyaiva mṛdādeḥ tatra ghaṭādau śakte r yogyatvāt anyasya tantvādes tatrāśakteḥ | kasmāt tasyaiva tatra śaktir nānyasya
ity ata āha tayoḥ mṛdādes tantvādeś ca tajjananasvabhāvatvena ghaṭādijananasvabhāvatvena itarasvabhāvatvena ca ghaṭādyajananasvabhāvena ca bhedāt anyatvabhāvāt | na hi mṛttantvādirūpatāto 'nyad eva tajjananetarasvabhāvatvaṃ nāma | yadā tu sāmagrīṇāṃ parasparavilakṣaṇānām api śaktipratiniyamo neṣyate vilakṣaṇād api avilakṣaṇakāryopagamāt [T. 324a.] tadā tajjananasvabhāvavilakṣaṇād api dhūmādijananasvabhāvaṃ yat kāraṇam agnīndhanādisāmagrīlakṣaṇaṃ tadvilakṣaṇād api śakramūrddhādeḥ kṣaṇāśrayeṇa vā dhūmādes tasyāgnīndhanādisāmagrījanyasya dhūmasya tatlakṣaṇasya cotpattāv iṣyamāṇāyāṃ na tajjananaśakteḥpratiniyamo vivakṣitadhūmādikāryajananaśaktipratiniyamaḥ | iti tasmād yat kiñcit kāryaṃ yataḥkutaścit kāraṇāt syāt utpadyeta, na 4 yathādṛṣṭam eva yathādṛṣṭāt[625]|
sarvaṃ [S. 158b.] sarvato jāyeteti yāvat | tasmāc chaktipratiniyamaḥ kāraṇānām abhyupagantavyaḥ | tato vilakṣaṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya kutaścit sāmyāt sarūpasyopalakṣaṇe 'py anyādṛśataiveti sarvas tādṛśas tathāvidhajanmeti siddham |
syānmatam -- vilakṣaṇāyā api sāmagryās tallakṣaṇakāryajananaśaktiḥ samāneti tallakṣaṇaṃ kāryaṃ bhaviṣyati kasyāścid eva ca tathābhāvān na yathoditadoṣāvasara ity ata āha tajjananaśaktisāmye tu ityādi | uktam eva tāvad atra pūrvapakṣe `na ca dhūmasya tadatajjanyasvabhāvaḥ' ityādikaṃ dūṣaṇam | abhyupagamyāpīdam āha -- yādṛśīhy agnisahakāriṇaḥ tadādhīyamānavikārasye ndhanasya 5 svabhedena dhūmabhedahetoḥ[626][T. 324b.] śaktiḥ ātmātiśayas tādṛśyeva śakramūrddhno[627]{p. 166.1} dhūmasya vā yadi tatsāmagrījanyadhūmāvilakṣaṇakāryajananaśaktir ātmātiśayalakṣaṇā tadā tacchaktisāmye tadevāgnīndhanādikam evārthān nāmāntareṇoktaṃ syāt, tadvilakṣaṇasya tadvilakṣaṇātmātiśayāsambhavāt | sa eva hy agnir ya indhanavikāramādadhāno dhūmaṃ janayati, tac cendhanaṃ yadagninā ''dhīyamānavikāraṃ dhūmaṃ
svajātim anukārayati | yadi [S. 159a.] ca śakramūrddhāder api evaṃ bhavatā 'bhyupagamyate tadā kevalaṃ nāmni vivādaḥ syāt, arthābhedam abhyupagamya tathābhidhānāt yata evam iti tasmāt kāryaṃ dhūmādikaṃ dṛṣṭa m ekadā pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitam atadrūpavyāvṛttenātmanā kāraṇa m indhanādikaṃ santānāpekṣayā kṣaṇāpekṣayā vā na vyabhicarati tadvilakṣaṇād anyato na bhavatīti kāryahetāv anvayavyatirekaniścayaḥ sidhyatīti |[628]
{p. 167.1} [ 4. anupalabdhihetunirūpaṇam |]
[ section: 1. vipratipattipradarśanapūrvakam anupalabdhes svarūpanam |]
__________NOTES__________
[612] ekajātivya- -- T.
[613] ekasantānarā(-navya)vastheti sambandhaḥ
[614] tadrasakāryavi- -- T.
[615] ca kāraṇajanyatayā -- T.
[616] -daḥ sarvasya -- T.
[617] 'pi kāraṇasya -- T.
[618] -d abhede -- T.
[619] ity ākāra -- T.
[620] svātmanā -- T.
[621] bhedābheda-
[622] bhedābheda-
[623] bhedābhedayoḥ
[624] kadācid -- T.
[625] yathādṛṣṭāyathādṛṣṭayoḥ -- T.
[626] svabhāvabhedahe- -- T.
[627] śakramūrdhnāder vā -- T.
[628] T. adds brāhmaṇācatena viracite hetubinduprakaraṇe kāryahetvadhikāro dvitīyaḥ |
tad evaṃ kāryahetau yato yadbhavadṛṛṣṭaṃsakṛt pratyakṣānupalambhābhyāṃtādṛśasya sarvasya tathāvidhād eva janma na tadvijātīyād ity ekasyā [T. 325a.] api kāryavyakteḥ kutaścid bhāvadarśane vyāptyā'nvayavyatirekasiddhir iti pratipāditam | anupalabdhau tu yathoktāyāṃ nimittāntarābhāvopadarśananibandhanayor nānvayavyatirekayor vipratipattiḥ | svarūpa eva tu pare vipratipadyante | tathāhi kecid upalabdhyabhāvamātram anupalabdhim abhāvasya [S. 159b.] prasajyapratiṣedhātmanaḥ pramāṇāntaratvena gamikām icchantiīśvarasenaprabhṛtayaḥ, apare tu pratiṣedhyaviṣayajñānarūpeṇāpariṇāmam [ : pratiṣedhyaviṣayajñānaviṣayarūpeṇāpariṇāmas HBṬĀ 380.28f.] ātmanaḥ tadanyavastuviṣayaṃ vijñānam eva vā 'bhāvasya gamakaṃ pratyakṣānumānābhyaṃ pramāṇāntaram āhurmmīmāṃsakāḥ| na hy anyavastuviṣayaṃ jñānaṃ pratyakṣānumānātmakam
abhāvaṃ pratipadyate, tasya bhāvāṃśaviṣayatvāt, abhāvāṃśasya ca tato 'nyatvāt | abhāvāṃśe [ : bhāvāṃśa (abhāvāṃśe) janayad iti HBṬĀ 381.3] tu nāstīti jñānaṃ janayat tadabhāvapramāṇākhyaṃ labhate, yathendriyaṃ svaviṣayapratipattijanakatvena pratyakṣākhyām | tathā'nye anyabhāvalakṣaṇāṃ tajjñānalakṣaṇām[629]vā 'nupalabdhim abhāvasyaiva sādhanam āhur nābhāvavyavahārasya, anupalabdher liṅgād abhāvasiddhau svayam eva tadvyavahārapravṛtteḥ |naiyāyikās tu nāstīti jñānam eva kevalapradeśādigrāhijñānānantarabhāvipratyakṣaṃ na pramāṇāntaram abhāvasya tuccharūpasya paricchedātmakam ācakṣate tad evāsya [T. 325b.] ghaṭādeḥ pratiṣedhyasyānupalabdhiśabdena yady ucyate na kaścid virodhaḥ iti | tad evam anupalabdhau bhedaṃ gatā buddhayaḥ prativādinām iti [S. 160a.] tannirāsārtham anupalabdhisvarūpaṃ tāvad upadarśayann āha upalabdhilakṣaṇaprāptasya ityādi | `upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ'
-- `upalambhapratyayāntarāṇāṃ[630]samanantarādhipatipratyayasaṃjñitānāṃ sākalyam, ālambanapratyayasya svabhāvaviśeṣaś ca | yaḥ svabhāvaḥ satsv anyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavatī'ty evaṃrūpāśāstrakṛtā'nyatra {p. 168.1} vyākhyātānaiyāyikavipratipattinirāsārtham | te hy anupalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena mahattvānekadravyavattvarūpāṇi dravyāṇām āhuḥ | mahattvād [ : mahatīti HBṬĀ 382.7] anekadravyavattvād rūpāc copalabdhiḥ [VaiSū IV.1.6.] iti vacanāt [ : evaṃ vacanād ity HBṬĀ 382.8] | evaṃcopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ saty api vastuni sambhavatīty asadvyavahārasiddhāv anaikāntikīty ācakṣate | na hi cākṣuṣasyāpi raśmer mahattvānekadravyavattvarūpāṇy upalambhakāni bhavanti | na ca tāvatā 'nupalambha 'py asadvyavahāras tatra śakyate karttum | yad āhabhāṣyakāraḥ[631]`nānumānata upalabhyamānasya
pratyakṣato 'nupalabdhir abhāve hetuḥ'[632] [ Durveka: bhāṣyakāra is nyāyabhāṣyakāra pakṣilasvāmī (HBṬĀ 382.23)] iti | indriyatvāt tvagādivat kila prāpyakāri cakṣur ity anumānataś cākṣuṣo raśmir upalabhyate tasya [S. 160b.] pratyakṣato 'nupalabdhiḥ katham abhāvavyavahāraṃ sādhayet? iti | tad evam upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhim asadvyavahāre 'naikāntikīm āhurnaiyāyikāḥ[T. 326a.] tannirāsam [ : tannirāsārtham HBṬĀ 383.3] upalabdhilakṣaṇaprāpter aviparītarūpopadarśanenaśāstrakāro 'bhyadhāt | yadāhy upalambhapratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś ca yathokta upalabdhilakṣaṇaprāptir ucyate na mahattvādikaṃ tadā kuto vyabhicārāvakāśaḥ?, sati vastuni tasyāasambhavāt | mahattvādikaṃtv asambhavād eva nopalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena vācyam | na hi rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ tatpratibhāsavivekinā ''kārāntareṇa svajñāne pratibhāsate | na cāpratibhāsamānam anātmarūpavivekinā
rūpeṇa pratyakṣatām anubhavaty atiprasaṅgāt | tat kuto 'syā 'sato mahattvādisambhavaḥ? | na ca svarūpeṇāmahataḥ tatsambandhe 'py asya mahattāsambhavaḥ | apararūpeṇa[633]vā grahaṇe kathaṃtadgrāhijñānam[634]abhrāntam? | tato na mahattvaṃ dravyasyopalambhakaṃrūpaṃ vā | tasyāpi svarūpeṇa grahaṇe dravyātmano 'tyantaparokṣatvāt | dravyarūpasya ca [S. 161a.] tadvivekenānupalakṣaṇān na tathāgrāhakatvam | na ca mahattvaṃ rūpaṃ vā dravyodayakāle 'bhyupagamyate, yato dravyaṃ guṇasya samavāyikāraṇam iṣyate | tac ca pratilabdhātmakam eva tathātām anubhavatīti prathame kṣaṇe dravyaṃ nirguṇam eva | na cāsya [ asya : svasya HBṬĀ 382.13] dvitīye kṣaṇe prāktanarūpatyāgo 'sti rūpāntaraṃ vā ''virbhavati yataḥ{p. 169.1} prāgapratipannādhārabhāvaṃ mahattvādiguṇapratibandhād ādhāratāṃ yāyāt | na cājanaka ādhāraḥ | janakatve ca [T. 326b.] kṣaṇikatā, arthakriyāvirodhād akṣaṇikasya | tataḥ
kutaḥ samavāyikāraṇasya sambhavaḥ?, yataḥsvotkalitaṃkāryaṃ janayat tathā vyapadiśyate | na caitat kṣaṇikatve sambhavati akṣaṇikatve vā prāg 'nādhārasya paścādādhārābhāvaḥ| samavāyikāraṇāsambhavād evānekadravyavattvam apy asambhavi yasmād anekaṃ dravyam ārambhakaṃ samavāyikāraṇātmanā yasya vidyate tad evaṃvyapadiśyate | dravyābhāvāc ca nānekadravyavattvaṃ | sattve 'pi mahattvāder neyam upalabdhilakṣaṇaprāptir asmākam abhimatā | 4 yā tv abhimā(ma)tā[635]na tayopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir asadvyavahārasiddhāv anaikāntikīti śāstrakāro darśayām babhūva [S. 161b.] upalabdhilakṣaṇaprāptasya yā anupalabdhiḥ kāraṇasya vyāpakasya vā pratiṣedhyād anyasya sā abhāvahetuḥ kāryasya vyāpyasya ca abhāvavyavahārahetuśca | yātu pratiṣedhyasyaivopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ sā 'bhāvavyavahārahetur eveti vāśabdena darśayati | yā tv
anupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ pratyakṣānumānanivṛttilakṣaṇā sā saṃśayahetuḥ pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvāsiddheḥ, nimittābhāvāt tu sadvyavahārapratiṣedhahetur ity avagantavyam |
__________NOTES__________
[629] tadajñā- -- T.
[630] āloka-manaskāra-cakṣuṣām
[631] nyāyasūtrabhāṣyakṛc cānvayaḥ
[632] atra nyāyasūtram -- nānumīyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhir abhāvahetuḥ|| [NSū 3.1.36] ity evarūpaṃ bhāṣyakāravacanatvenoddhṛtam -- sampādakaḥ | labhyate
[633] mahattvena
[634] pracya-
[635] -bhimatā bhavatām apy abhimatā -- T.
[ section: 2. sveṣṭām anupalabdhiṃ spaṣṭayitum īśvarasenakumārilādīnāṃ nirāsaḥ |]
tatra ye tāvad upalabdhyabhāvamātram anupalabdhim icchanti, vijñānaṃvā'nyavastuni [ŚlV abhāvapariccheda 11d.] iti vacanāt tadanyavastuvijñānam eva vā, tannirāsārthaṃ [T. 327a.] jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇām anupalabdhiṃ darśayitum upalabdhim eva tāvad dvividhām darśayann āha -- atra anupalabdhivākye yopalabdhiḥ śrūyate kriyārūpā sā yadā kartṛsthatayā 'pekṣyate tadā tasyā upalabhamānasya kartuḥ dharmatve apekṣyamāṇe tajjñānam upalabhamānasya yajjñānaṃ tad upalabdhir ucyate | upalabhamānaś ca buddhīndriyadehakalāpa eva ca pūrvakṣaṇasaṅgṛhīta[636]upalabdhijanaka ucyate | tathā hi -- upalabdher janaka āśrayo vā karttā parair ucyate | na {p. 170.1} cendriyāder anyasya janakatvaṃ [S. 162a.] sambhavati yato 'nvayavyatirekanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvavyavahāraḥ, tau cānvayavyatirekau nendriyāder anyasya sambhavataḥ satsv indriyādiṣu niyamenopalabdher bhāvāt | yadi
hīndriyādiṣu satsv api kadācid upalabdhir nopajāyate tadā satsv apy anyeṣu sakaleṣu hetuṣu kāryānutpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayatīti tadvyatiriktakāraṇāntaraṃ parikalpyeta | na caitad asti, tat katham ātmanas tadutpattau nimittabhāvo[637]'bhyupagamyeta? atiprasaṅgāt | yad āha -
3 yasmin sati bhavaty eva yat tato 'nyasya kalpane |
taddhetutvena sarvatra hetūnām anavasthitiḥ[638]|| [PV I 26] iti |
āśrayatvam api janakasyaiveti tad apy ātmano na sambhavati | sthāpakatvād āśraya iti cet; na, kṣāṇikatve sthiter abhāvād upalabdher akṣaṇikatve 'pi svayam evāvināśād avasthānāt | tathā hi -- upalabdher avināśa eva sthitir ucyate na pātābhāvaḥ [T. 327b.] tasyā gurutvābhāvāt saṃyogābhāvena gurutvāt patanam [VSū V.1.7.] iti capareṣāṃkṛtāntaḥ | samavāyād[639]āśraya iti cet; nanu so 'pi ādhāryādhārabhūtānām eveṣyate | na cāpatanadharmikāyā upalabdher ādhāreṇa kiṃcit, [S. 162b.] samavāyāc cāśrayatve 'nyasyāpi tadbhāvaprasaṅgaḥ, tasya sarvātmasu samānatvāt, ekatvenāsyopagamāt | kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāc ca nāsyātmanaḥ sattvam, tato 'sya kuto janakatvam? āśrayatvaṃ vā? ity alaṃ kṣuṇṇakṣodīkaraṇeneti |
evam upalabdhim ādarśyānupalabdhim ādarśayann āha -- tasmād upalabdhijñānād anyā vastvantaraviṣayā upalabdhiḥ jñānātmikā anupalabdhiḥ | kathaṃ punar upalabdhir evānupalabhdir ucyate? ity āha -- vivakṣitetyādi | yathā bhakṣyābhakṣyaprakaraṇe vivakṣitād bhakṣyād anyatvād `abhakṣyo grāmyakukkuṭaḥ' -- bhakṣyo 'pi san tadanyasya -- ucyate | yathā ca sparśanīyāsparśanīyādhikāre vivakṣitāt sparśanīyād anyatvād `asparśanīyaś cāṇḍālādiḥ' -- tadanyasya sparśanīyo 'pi san -- ucyate | {p. 171.1} tadvad upalabdhir evānupalabdhir mmantavyā | nañaḥ pratiṣedhaviṣayatvāt kathaṃ bhāvaviṣayatā? iti cet, āha -- paryudāsavṛttyeti | paryudāsena pratiṣedhyasyārthasya varjanena yā viśiṣṭe 'rthe vṛttis tayā, nañaḥ āgṛhītapratiṣedhasya[640]bhāvaviṣayatā | yatra vidheḥ [S. 163a.] prādhānyaṃ pratiṣedho 'rthagṛhītaḥ vidhibhāk svapadena nocyate ekavākyatā ca tatra paryudāsavṛttitā
| vidheś ca prādhānyaṃ `vivakṣitopalabdher anyopalabdhir bhavati' ity evaṃ vākyenānyopalabdher vidhānāt [T. 328a.] anyopalabdhisāmarthyād eva vivakṣitopalabdheḥ pratiṣedhaḥ pratīyate | vivakṣitopalabdher anivarttane tadapekṣayā 'nyasyā vidhānāyogāt svapadena nañā vidhibhāṅ nocyate | kiṃ tarhi? | anyaśabdena paryudāsāśrayeṇā 'nyaśabdasyaiva vākye prayogāt anyā upalabdhir anupalabdhir iti | nañaś ca subantena sāmarthyaṃ na tiṅantena ity ekavākyatvaṃ `na upalabdhir anupalabdhiḥ' iti | prasajyapratiṣedhaḥ punar etadviparīto mantavyaḥ | tatra hi pratiṣedhasya prādhānyaṃ vidhir arthād gamyate vākyabhedaḥ svapadena nañā pratiṣedhabhāk sambadhyate |
tad evaṃ jñātṛdharmalakṣaṇām anupalabdhiṃ vyākhyāya jñeyadharmalakṣaṇāṃ pratipādayann āha -- upalabhyamānadharmatva i tyādi | yadā karmasthakriyāpekṣayopalabhyamānasya vastuno dharma upalabdhir vivakṣyate tadā viṣayasvabhāva upalabdhir mantavyā | kīdṛśo [S. 163b.] viṣayasvabhāvaḥ? ity āha -- svaviṣaye tyādi | pratiṣedhyasya ghaṭāder yadātmaviṣayaṃ vijñānaṃ tajjanane yā yogyatā tallakṣaṇo viṣayasvabhāva upalabdhiśabdenocyate | yadi viṣayasvabhāva upalabdhiḥ kathaṃ yogyatālakṣaṇaḥ? | tathā hi yogyatā dharmaḥ, dharmadharmiṇoś ca bheda eva ity ata āha -- yogyatāyāḥ ityādi | yogyatā hi paramārthato [T. 328b.] bhāvarūpaiva na vastusvarūpād bhidyate, anyathā bhāvo yogya eva na syāt | yogyatā 'syeti ca sambandho bhāvato na syāt | sambandhakalpanāyām anavasthety uktaprāyam |
tad evam upalabdher viṣayadharmatāṃ pratipādyānupalabdher api pratipādayann āha tasmād anyaḥ ityādi | tasmāt pratiṣedhyād ghaṭādeḥ {p. 172.1} svaviṣayajñānajananayogyād[641]yo 'nya upalambhajananayogya eva na tadviparītaḥ svabhāvo ghaṭaviviktapradeśarūpaḥ sa eva cātrānupalabdhiśabdenocyate | prāktanam eva nyāyam atrādiśann[642]āha pūrvavad iti | vivakṣitopalabdher anyatvād abhakṣyāsparśanīyavat paryudāsavṛttyeti | kathaṃ punar ayaṃ nañ anyārthavṛttiḥ sāmānyaśabdaḥ san ghaṭaviviktapradeśasya [S. 164a.] tajjñānasyaiva 3 vā ghaṭaviviktasyānupalabdhitvaṃ[643]paryudāsavṛttyā prakalpayati, na punar aviśeṣeṇa sarveṣām evānyaśabdavācyānām? ity ata āha -- yatra yasmin ityādi | yatra deśe kāla 'vasthāyāṃ vā 'vyavadhānādilakṣaṇāyām, yasmin pradeśarūpādau upalabhyamāne niyamena avaśyaṃtayā yasyānyasya
padārthasya ghaṭrarūpāder upalabdhir bhavati sa ghaṭarūpādiḥ padārthaḥ tatsaṃsṛṣṭaḥ tena pradeśarūpādinā saṃsṛṣṭaḥ | katham ekasminn upalabhyamāne parasyāpi niyamopalabdhiḥ? iti cet, yogyatāyā aviśeṣāt | [T. 329a.] pradeśaghaṭayor hi svaviṣayavijñānajanane yogyatā tulyā | yadā hi pradeśarūpaṃ vyavadhānaviprakarṣādirahitaṃ vijñāne svākāraṃ samarppayati tadā ghaṭarūpam api tatra[644]tathāvidhaṃ svākāraṃ samarppayaty eva | yadi nāma yogyatā tasya tena tulyā svasvabhāvavyavasthites tu kathaṃ tatsaṃsṛṣṭatā? ity ata āha -- ekajñānasaṃsarggād i ti | ekatra hi jñāne dvāv api tau svākāradvāreṇa saṃsṛṣṭau na sākṣāt, tadvijñānaṃ padārthadvayākāram ājāyamānaṃ tayor ātmani saṃsarggaṃ darśayati | kim iti punas tat jñānaṃ padārthadvayākāram avaśyaṃ [S. 164b.] bhavati yatas tayor jñānadvārakaḥ saṃsarggaḥ? ity ata āha -- tayoḥsatoḥ ityādi
| yāv etau tulyayogyatārūpau tau yadi santau bhavatas tadā naivaikākāraniyatā pratipattir bhavati | kasmāt? asambhavāt | na hy eṣa sambhavo 'sti -- yat tulyayogyatārūpayor eka eva pratibhāseta nāpara iti | tathā hi -- aviśiṣṭatvād yogyatāyāḥ kas tatra svākāraṃ na samarppayet? | anubhavasiddhiṃ ca yugapad anekapratibhāsanam | na cānubhavaviruddham ācakṣaṇā viduṣām avadheyavacaso bhavanti | laghuvṛttitvād yaugapadyābhimāna iti cet; na, {p. 173.1} bādhakapratyayaviraheṇa bhrāntikalpanānupapatteḥ [T. 329b.] sarvatra tathābhāvaprasaṅgāt | karaṇadharma evāyaṃ yad ekasminn eva karmaṇi kriyāṃ niṣpādayati nānekatra, karaṇaṃ cendriyaṃ tato nānekapratipattihetur iti cet, kathaṃ pradīpādir anekatra bahūnāṃ pratipattijanakaḥ? | kartṛbhedād adoṣa iti cet; karttrekatvāt tarhi kriyaikatra karmāṇīti kathaṃ `karaṇadharmaḥ' ityādi vaco na plavate? | na ca pratikṣaṇaviśarāruṣu bhāveṣu paramārthataḥ kartṛkaraṇādibhāvo [S. 165a.] yuktaḥ
kriyā vā kācit | na ca sarrvakārakānvayavyatirekānuvidhāyini kārye kasyacid atiśayo 'sti yenāyaṃ karttā kā(ka)raṇaṃ cedam ityādi parikalpyeta | tasmād aviśiṣṭayogyatayoḥ kuta ekarūpaniyatāyāḥ pratipatteḥ sambhavaḥ? iti siddha ekajñānasaṃsarggaḥ | tulyayogyatārūpatvasya caitad[645]eva liṅgam | na hy asati tulyayogyatārūpatve yugapad ekendriyajanitajñānapratibhāsitā rūparasavat sambhavatīti |
tatra yeṣāṃsaugatānām idaṃ darśanaṃ `ekāyatanasaṅgṛhīte 'nekatrāpy ekam evendriyajñānam ājāyate' iti teṣāṃ mukhya evaikajñānasaṃsarggaḥ | ye tu `tatrāpi pratyarthaṃ bhinnāny evaikendriyanimittāny ekakālāni tadviṣayāṇāṃ yugapat sannihitānāṃ svajñāneṣu sāmarthyāviśeṣāt, ata[646]evaikatayā loke 'dhyavasīyamānāni jñānāny upajāyante` iti varṇayanti [T. 330a.] teṣām ekendriyajatvenaikāyatanaviṣayatvena caikakāleṣv 3 ekatvavyapadeśo loke[647]tathādhyavasāyād aupacārikaḥ |
yadi nāmaikajñānasaṃsarggāt tatsaṃsṛṣṭasyāpi [S. 165b.] sāmānyena sarvam anyam ayaṃ nañ kin na pratipādayati? iti ata āha -- tasmāt ityādi | yasmād aviśiṣṭatvād yogyatāyā yathoktena prakāreṇaikatra jñāne dvayor api saṃsarggaḥ tasmād aviśiṣṭaṃ yogyatārūpaṃ yayoḥ tata evaikajñānasaṃsarggiṇau tau tasmāt tayor evaṃrūpayoḥ parasparāpekṣam eva na sarvānyapadārthāpekṣam anyatvam iha anupalabdhyadhikāre abhipretam | loke tu yady aviśeṣapadārthāntarāpekṣam anyatvaṃ nañā kvacid ucyate vyāptinyāyasamāśrayāt, tathāpi tad iha na gṛhyate, {p. 174.1} pratyāsatterāśrayaṇāt ekajñānasaṃsarggalakṣaṇā prattyāsattir āśrīyate nā 'nyā pramāṇacintādhikārāt anyathā 'nupalabdhir anaikāntikyeva syāt | tasmāt tattvacintakais tathāvidham anyatvam āśrayaṇīyam yad anupalabdher avyabhicāranibandhanam | tac ca yathoktam evety abhiprāyaḥ |
tad evam ekajñānasaṃsarggāpekṣayā 'nyatvaṃ pratipādyānupalabdhiṃ darśayann āha -- sa kevalaḥ ityādi | sa eva yadā kevalaḥ pradeśo yathoktaghaṭāpekṣayā tasmād anya ucyate [S. 166a.] tadā ghaṭaviviktapradeśajñānaṃ [T. 330b.] vā 'nupalabdhiḥ, na tu yatheśvaraseno manyate upalabdhyabhāvamātram anupalabdhir iti, vakṣyamāṇadoṣāt; ghaṭaviviktapradeśasvabhāvo vā; na tu tadviviktajñānam eva yathāhakumārilaḥ vijñānaṃvānyavastuni [ŚlV abhāvapariccheda 11d.] iti | yathā hy anyavastuviṣayaṃ jñānam anubhūyamānaṃ pratiyogismaraṇāpekṣaṃ tadabhāvavyavahāranibandhanaṃ tathā tadviviktaḥ pradeśo 'pi | tathā hi -- kasyacit pratipattuḥ `yataḥ kevalapradeśākāram eva jñānaṃ mayā saṃvedyate na tu ghaṭākāram api tasmād atra ghaṭo nāsti` iti evaṃ nāstitājñānam utpadyate; kasyacit tu `yataḥ kevalaḥ pradeśo 'yaṃ dṛśyate na tu ghaṭasahitaḥ tasmān nāsty atra ghaṭaḥ` ity
evam | tasmād ubhayor nāstitājñānajanmani tulyaṃ sāmarthyam iti dvayor api anupalabdhivyavasthā yukteti | tatra yadā tajjñānaṃ tadā jñātṛdharmalakṣaṇā 'nupalabdhiḥ kartṛsthakriyā 'pekṣayā yadā tatsvabhāvas tadā jñeyadharmalakṣaṇā karmasthakriyāpekṣayeti |
evam anupalabdhiṃ [S. 166b.] paryudāsavṛttyā vyavasthāpya sādhyam asyā darśayann āha -- sāabhāvam ityādi | sarvānyopalabdhilakṣaṇaprāptavivikte 'pi [T. 331a.] pradeśādau dṛśyamāne yatra ghaṭādau pratiyoginy arthitvādibhiḥ smṛtir asya bhavati tasyābhāvaṃ sādhayati, abhāvavyavahāraṃ vā | kāraṇavyāpakānupalabdhī abhāvam abhāvavyavahāraṃ ca sādhayataḥ | svabhāvānupalabdhis tu abhāvavyavahāram eva | abhāvavyavahāraś ca jñānabhidhānapravṛttilakṣaṇaḥ | tatra `nāsty atra ghaṭaḥ` ity evam ākāraṃ jñānam, evaṃvidhavastvabhidhāyakaṃ cābhidhānaṃ niḥśaṅkasya ca tatra pradeśe gamanāgamanalakṣaṇā pravṛttir iti |
{p. 175.1} atreśvarasenakumārilayor vacanāvakāśam āśaṅkya siddhāntavyavasthām eva kurvatā tanmate niraste 'pyāhatya tanmatanirāsārtham āha -- katham anyabhāva ityādi |īśvaraseno hi manyate -- kārya-svabhāvahetubhyāṃ bhāvarūpābhyāṃ anupalabdheḥ pṛthakkaraṇād avaśyam abhāvarūpatvam asyāḥ, anyathā pṛthakkaraṇam anarthakam eva syāt | tvayā [S. 167a.] cānyasya pratiṣedhyaviviktasya pradeśādes tajjñānasya vā bhāvarūpānupalabdhir ākhyāyate tannūnam anyabhāvas tadabhāvo yenaivam abhidhīyate | na caitad yujyate, bhāvābhāvayor virodhād ekātmatānupapatter iti |
kumārilo 'py evaṃ manyate -- yeyaṃ jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇā dvidhā 'nupalabdhir abhāvarūpā tvayocyate tasyā bhavatu nāstitājñānaṃ prati sādhanabhāvaḥ | kintu sa evānyasya pratiṣedhyaviviktasya vastunaḥ [T. 331b.] pratiṣedhyajñānād anyasya vā tajjñānasya yo bhāvo bhāvāṃśaḥ sa katham abhāvaḥ? pratiṣedhyasya tajjñānasya vā katham abhāvāṃśaḥ? | naiva yujyate, dharmarūpatayā bhāvābhāvāṃśayor bhedāt | saty api dharmirūpeṇābhede tayoś codbhavābhibhavābhyāṃ grahaṇāgrahaṇavyavastheti | yad āha --
dharmayor bheda iṣṭo hi dharmyabhede 'pi naḥsthite |
udbhavābhibhavātmatvād grahaṇaṃcāvatiṣṭhate[648]|| [ŚlV abhāva 20.]
iti |
uktottaratām asya darśayann āha -- uktam uttaram atra codye yathā paryudāsavṛttyāapekṣātaḥ | `pratiṣedhyaṃ tajjñānaṃ vā apekṣya tadvivikto 'rthas tajjñānaṃ [S. 167b.] vā 'bhāvo 'nupalabdhiś cocyate` itiīśvarasenasya prativacanam | na hi prasajyapratiṣedha evaiko nañarthaḥ kin tu paryudāso 'pi | tato 'nyabhāvasyābhāvarūpatā na virudhyate, prasajyapratiṣedharūpatā 'py anyabhāvasya yathā tathottaratra vakṣyate | svabhāvahetos tv anupalabdheḥ pṛthakkaraṇaṃ pratipattrabhiprāyavaśāt | pratipattā hi svabhāvahetau vastupratipattyadhyavasāyī | anupalabdhau tv abhāvapratipatty adhyavasāyī | paramārthatas tu pratiṣedhyābhāvavyavahārayogyatā {p. 176.1} vastubhūtaiva pradeśasya sādhyata iti na svabhāvahetoḥ svabhāvānupalabdhir bhidyata[649]iti |
yat tu `anapekṣitārthāntarasaṃsarggaṃ pratiṣedhamātram anupalabdhiḥ` itīśvaraseno manyate tannirākurvann āha -- na pratiṣedhamātram ityādi | kasmāt? ity āha -- tasya sādhanāsiddheḥ ityādi | [T. 332a.] na hy abhāvasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasya sādhanatvaṃ siddhihetutvaṃ sidhyati, sarvasāmarthyaviraharūpasya tadayogāt[650]| hetutve vā kathaṃ na sāmarthyayogitā? bhāvarūpatā vā?, sāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ | abhāvasya [S. 168a.] cānapekṣitasahakāriṇo anādheyātiśayatayā nāstīti jñānajanane nityaṃ tajjananaprasaṅgaḥ | tataś ca sādhakatvāyogād abhāvavyavahāra eva na sidhyet | athavā tasya prasajyapratiṣedhātmana upalabdhyabhāvasya sādhanam eva kiñcin na sidhyatīti | sa hy abhāvatvād apareṇopalabdhyabhāvena sādhyaḥ syāt, so 'py apareṇety anavasthānam | na cendriyavad ajñātasya pratiṣedhajñānahetutā, sadā sannihitatvenānapekṣitasahakāriṇo nityaṃ tadudayaprasaṅgāt
| idaṃ cārthadvayaṃ `katham abhāvaḥ kasyacit, pratipattiḥ pratipattihetur vā? | tasyāpi kathaṃ pratipattiḥ` ity 4 atrāntare svayam eva vipañcayiṣyati[651]|
kumārilasyāpy uttaram āha -- tasya anyasya pratiyoginā vastvantareṇāsaṃsṛṣṭarūpasya | na hy asau vastvantaraiḥ saṃsṛṣṭasvabhāva ekarūpaḥ | tathātve hy abhāvāṃśo 'pi na kvacit sidhyet | tasyaivaṃvidhasya bhāvasiddhir eva bhāvāṃśasiddhir eva aparasya pratiyogino vastvantarasyābhāvasiddhir abhāvāṃśasya tvadabhimatasya siddhir astu bhāvāṃśasyaivābhāvāṃśarūpatopapatter iti manyate | tathā hi -- abhāvāṃśo 'pi pararūpāsaṃsṛṣṭatayaivābhāva iti vyapadiśyate, anyathā [S. 168b.] tadayogāt | sā ca bhāvāṃśasyāpi samāneti sa evābhāvo 'stu tannimittasya samānatvāt kim anyenābhāvāṃśopagatena? | ata [T. 332b.] evāsaṃsṛṣṭarūpasyeti viśeṣaṇam | yata {p. 177.1} evam iti tasmād anyabhāvo 'pi anyasya vastuno bhāvo 'pi tvadabhimato bhāvāṃśo 'pi na kevalam abhāvāṃśas tvanmatyā 'bhāva iti vyapadiśyate 'smābhiḥ | tato bhāvāṃśasyābhāvarūpatā saṅgataiveti
na kiñcid virudhyata iti |
yad uktaṃ `jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇayā svabhāvānupalabdhyā abhāvavyavahāra eva sādhyate nābhāvaḥ`[652]iti tat paro vighaṭayituṃ, yac coktaṃ `na pratiṣedhamātram anupalabdhiḥ, tasya sādhanāsiddheḥ`[653]iti dvitīye vyākhyāne[654]pratiṣedhamātrasyānupalabdhi[r i]ty 4 etasya sādhanaṃ[655]darśayitum āha -- anyabhāvalakṣaṇa ityādi | evaṃ manyate -- loko hi kevalapradeśadarśanāt ghaṭābhāvam eva prathamaṃ pratipadyate kevalapradeśajñānasaṃvedanadvāreṇa ghaṭajñānābhāvapratipattyā vā tato ghaṭābhāvasya vyavahāram | tena lokapratītyanusāreṇa pratiṣedhyād anyasya pradeśasya pratiṣedhyajñānād vā tajjñānasya yo bhāvas tallakṣaṇo 'bhāvaḥ svayaṃ pramāṇenendriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa ca siddho 'laṃ [S. 169a.] ghaṭābhāvaṃ sākṣāt pāramparyeṇa ca yathākramaṃ sādhayitum, sa ca ghaṭābhāvavyavahāram ity evaṃ vyavasthāpayituṃ
yuktam | na caivam api vyavasthāpane [asma]tpakṣasya kācit kṣatiḥ | tathā hi -- pāramparyeṇāpi yad anupalabdheḥ tvadabhyupagatāyāḥ siddhaṃ tat tat eva siddhaṃ bhavatīti [T. 333a.] pratiṣedhamātrasyānupalabdhitve tatsādhanapratipādane 'pi | ayam abhiprāyaḥ -- yathā bhavato jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇā bhāvarūpā dvividhā 'nupalabdhis tathā mamāpi jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇopalabdhyabhāvo 'py anupalabdhisaṃjñito dvividho bhaviṣyati | tatra jñeyadharmalakṣaṇenānyabhāvena pratyakṣasiddhena pratiṣedhyābhāvo jñeyadharmalakṣaṇopalabdhyabhāvarūpa 'nupalabdhisaṃjñitaḥ setsyati | jñātṛdharmalakṣaṇena cānyabhāvena kevalapradeśajñānātmanā svasaṃvedanasiddhena jñātṛdharmaḥ pratiṣedhyajñānābhāvarūpo 'nupalabdhisamākhyātaḥ setsyati | tataś ca kuto 'navasthā yena sādhanāsiddhiḥ syād iti | tatra[656] anyabhāvalakṣaṇa iti pratiṣedhyāt tajjñānāc ca yo 'nyo bhāvaḥ pratiṣedhyaviviktaḥ pradeśaḥ
tajjñānaṃ ca tadātmako 'bhāvaḥ vivakṣitād bhāvāt pratiṣedhyād bhāvāt tajjñānāc cānyatvād {p. 178.1} anupalabdhitvena bhavato 'bhimataḥ svayaṃ svarūpeṇa pramāṇenendriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa ca siddhaḥ saṃs tasya [S. 169b.] pratiṣedhyasyābhāvavyavahāraṃ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇaṃ sādhayet tatsiddhisiddho vā tasyānyabhāvalakṣaṇasyābhāvasya yathoktasya siddhyā siddho vā tadabhāvas tasya pratiṣedhyasya tajjñānasya[657]vā 'bhāva iti evam apīṣyamāṇe na kaścid viśeṣaḥ tvadabhimatānupalabdhito 'smadabhimatānupalabdheḥ [T. 333b.] tato 'smad darśanaṃ kim iti pratikṣipyate? | nanv asty evaivam iṣyamāṇe viśeṣo 'nyabhāvalakṣaṇānupalabdhir itarayā[658]vyavahitā tadabhāvavyavahāraṃ sādhayed itarā tu sākṣād ity āha -- sa viśeṣo nāsti yena viśeṣeṇānupalabdhyā 'bhāvarūpayā vastusaṃsparśarahitayā 'smadabhimatayā 'bhāvavyavahārasiddheḥ virodhaḥ
syāt | anyasya tu viśeṣasya sato 'py abādhakatvād asatsamatvam eva | yad apy uktaṃ -- `tasya sādhanābhāvad abhāvavyavahārāsiddhiprasaṅgaḥ`[659]iti, tad apy asat, yataḥ sa eva tvadabhimato 'nyabhāvaḥ pratiṣedhyaviviktabhūtalātmakas tadviṣayā copalabdhir anupalabdhitveneṣṭā bhavatas tadabhāvasyānupalabdhitvenāsmanmatasya pratiṣedhyābhāvasya tadupalabdhyabhāvasya ca kiṃ kasmāt na sādhanaṃ liṅgam iṣyate? | tathā hi sati lokapratītir anusṛtā bhavati | kiṃpunaḥ kasmāt punaḥ abhāvasya dvividhasya siddhir eva tadabhāvasiddhiḥ na tatsādhyā kācid anyā [S. 170a] vidyata ity asmanmataniṣedhārthaṃ lokātikrāntam iṣyata iti pūrvapakṣaḥ |
atrāha -- apṛthaksiddher anyabhāvāt tadabhāvasya pṛthaksiddher abhāvāt kuto liṅgaliṅgitā | tathā sambandhābhāvāc ca anyabhāvatadabhāvayor na liṅgaliṅgiteti | prathamaṃ tāvat kāraṇaṃ [T. 334a.] vivṛṇvann āha anyabhāvas tadviviktapradeśātmakas tāvan na sādhanaṃ liṅgaṃ pratiṣedhyābhāvasya, `tadupalabdhir api tadabhāvasya na sādhanam` iti paścād vakṣyate | tadartham eva tāvacchabdaḥ | kasmād anyabhāvo na sādhanam? ity āha -- yatsiddhau yasya vastunaḥ siddhau pratītau yasya aparasya {p. 179.1} vastuno na siddhi r na pratītiḥ tad vastu tasya vastuno liṅgaṃ bhavatīty ayaṃ liṅgaliṅginor nyāyaḥ | tatrodāharaṇam -- dhūmāgnivad iti | yathā -- yadā dhūmapratītau nāgniḥ pratīyate tadā tayor lliṅgaliṅgibhāvo bhavati, na tu dhūmapratītikāla eva pratīyamāne 'gnau | yadi nāmaivaṃ tataḥ kim? ity ata āha -- anyasya vastuno yo bhāvaḥ svabhāvaḥ tatsiddhyaiva
tatpratītyaiva tadabhāvaḥ tasya [S. 170b.] pratiṣedhyasyābhāvaḥ prasidhyati pratīyate anyabhāvasyaiva tadabhāvātmakatvāt tatsiddher eva tatsiddhilakṣaṇatvāt |
naiyāyikās tu manyante -- pratiṣedhyābhāvo hi prasajyapratiṣedhātmakas tuccharūpas tasya kathaṃ tadanyabhāvarūpatā?, bhāvābhāvayor virodhāt | tataḥ kathaṃ tadanyabhāvasiddhyaiva tadabhāvasiddhiḥ syāt? ity ata āha -- tasya tadanyabhāvasya pradeśalakṣaṇasya tasmād anyena pratiṣedhyena ghaṭādinā asaṃsṛṣṭarūpasya rahitātmanaḥ kevalasya pratiṣedhyena śūnyātmanaḥ | anena kevalapradeśasyāpi prasajyapratiṣedhātmakatām āha | kathaṃ bhāvasya tuccharūpatā svabhāvaḥ, virodhāt?, iti cet; na, pararūpeṇa tasyāpi tuccharūpatvāt | [T. 334b.] yathā hy anapekṣitabhāvāntarasaṃsargaḥ prasajyapratiṣedhaḥ śūnyavikalpapratibhāsī pratiṣedhyena tuccharūpaḥ tadrūpavirahāt, tathā tadanyabhāvo 'pi pratiṣedhyāsaṃsṛṣṭarūpaḥ | tataḥ katham asya pratiṣedhyena tuccharūpatā [S. 171a.] virudhyeta? | svarūpeṇa 2 hy ayam atuccharūpaḥ[660]syān na pararūpeṇa,
anyathā katham asyānyabhāvatvaṃ parasya vā tatrābhāvaḥ syāt? | yo hi yadabhāvarūpo na bhavati sa evāsau bhavati, tatsvarūpavat | tataḥ sarvasya jagataḥ parasparātmatāprasaṅgaḥ | tasmāt sarvabhāvāḥ pararūpeṇa niḥsvabhāvaḥ svarūpeṇa rūpavattve 'pīty anavadyam |
kas tarhi prasajyapratiṣedhāt paryudāsasya bhedaḥ? | na kaścit, kevalam anapekṣitarūpāntaram abhāvamātraṃ prasajyapratiṣedha iti loke kathyate | rūpāntaraṃ tu pararūpaśūnyaṃ paryudāsa iti | na tu rūpāntaraṃ pararūpatucchātmakaṃ na bhavati | anubhūyata eva ca rūpāntaraṃ {p. 180.1} tadrūpaśūnyatayā, kathaṃ tasya prasajyapratiṣedhātmatā na syāt pararūpeṇa? | sāmarthyāt tatas[661]tatpratītir[662]iti cet; na akāraṇapratītau[663]sāmarthyāsambhavāt[664]| tādātmyābhāve hi prasajyapratiṣedhasya paryudastāt [S. 171b.] pratītau tatkāraṇatve sati syāt pratipattiḥ nānyathā | tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasya yat tattvaṃ tasya pratiṣedhyatuccharūpatāyā vyavasthāpakaṃ pramāṇaṃ pratyakṣarūpam tat eva -- na taduttarakālabhāvino [T. 335a.] `nāstīha ghaṭaḥ` iti vikalpāt, tasya gṛhītagrāhitayā smṛtitvenāpramāṇatvāt -- anyasya ghaṭādes tatrāsato vyavacchedasyābhāvasya siddhes tadabhāvātmakasyaiva
pradeśasya tena grahaṇāt | dvividho hy ayaṃ pradeśo ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpas tadvyāvṛttarūpatayā tato 'nyo ghaṭavān api, kevalaś ca ghaṭaṃ prati apratipannādhārabhāvaḥ[665]| 4 tasya tadvivekena[666]pratyakṣeṇa grahaṇe ghaṭād anyatvaṃ ghaṭavirahaś ca gṛhīta eva bhavatīti na vastvasaṃkarasiddhyarthaṃ, `ihedaṃ nāsti` ity evam arthaṃ ca pramāṇāntaram anveṣaṇīyam | vistaraś caitad uttaratra vakṣyata iti āstāṃ tāvat | yataś cānyabhāvasiddhyaiva tadabhāva uktena nyāyena siddhyati tato nānyabhāvaḥ pratiṣedhyābhāvasya liṅgam |
dvitīyaṃ kāraṇaṃ vyācakṣāṇa āha -- sambandhābhāvāc ca iti | anyabhāvatadabhāvayor na [S. 172a.] kaścit sambandho 'sti tataḥ kuto liṅgaliṅgibhāvaḥ iti | etac ca kadocyate? | yadā tadabhāvarūpatā 5 'nyabhāvasya parānabhyupagatā[667]'pekṣyate | tadanyabhāvāt[668]pṛthag eva tadabhāvas tuccharūpa iṣyate paraiḥ | anyathoktena nyāyenānyabhāvasyaiva tadabhāvarūpatve tādātmyāt kathaṃ sambandhābhāvaḥ? | pratyakṣasiddhatā ca[669]tadaiva[670], na pakṣāntareṇa[671]abhihitā | tac ca tasya ityādyasyaiva vivaraṇaṃ vyatirekamukhena ekārthasamavāya iti[672][T. 335b.] paradarśanenoktaṃ | pareṣāṃ hinaiyāyikādīnāṃvyatiriktāv eva kṛtakānityatvākhyau dharmāv ekasminn eva dharmiṇi samavetāv iti kṛtakasyānityatvenaikasminn arthe dharmiṇi samavāyaḥ sambandhaḥ dhūmasya veti {p. 181.1} sambandha evodāharaṇāntaram | atraikarthasamavāya iti saṃyogaḥ sa eva samavāyaśabdenoktaḥ
| saṃyogasamavāyayoḥ kalpitatvād bhedena vyapadeśe 'nādarāt | pareṣāṃ tv agnidhūmau svāvayaveṣv eva samavetāv iti na tayor ekārthasamavāya ādhārādheyabhāvo veti dhūmasyāgner upari darśanāl laukikaḥ sambandha uktaḥ | janyajanakabhāvo vā iti pāramārthikaḥ sambandho 'bhihitaḥ, paramārthato 'gner janakatvāt itarasya ca janyatvād iti |
nanu ceśvarasenena saha vicāraḥ prakrāntaḥ tat kim itinaiyāyikābhimatasyāpi sambandhasyānyabhāvatadabhāvayor abhāva ucyate | satyam, [S. 172b.] prasaṅgena tu tanmatasyāpi niṣedhārtham uktam | pūrvaṃ hy anyabhāvagrāhipratyakṣasiddhatvāt pratiṣedhyābhāvasya na tadarthaṃ pratyakṣāntaraṃ `nāstīha ghaṭaḥ` ity evamākāraṃ kalpanīyam iti prasaṅgataḥ kathitam | adhunā tu prasaṅgād idam ucyate -- yadānyabhāvagrāhipratyakṣasiddho 'yaṃ tadabhāvo na bhavati tadā pratyakṣāntaraṃ `nāsti iha ghaṭaḥ` ity evam ākaraṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇāt 11 sannikarṣād iṣṭaṃ bhavatā[673]| na cāsati sambandhe 'nyabhāvatadabhāvayor viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | tataḥ [T. 336a.] kutas tallakṣaṇāt sannikarṣāt tadabhāve[674]pratyakṣaṃ bhaved iti |
evaṃ sambandhasvarūpam ākhyāya tasyehāsambhavam āha -- naivam , yathā kṛtakatvānityatvayor agnidhūmayor vaikārthasamavāyādilakṣaṇaḥ sambandho naivaṃ kaścid bhāvābhāvayoḥ sambandho yena asya tadabhāvasyānyabhāvaḥ sādhanaṃ syāt | yāv ekatrārthe dharmirūpe pravarttete tayor ekārthasamavāyo bhavati | anyabhāvaś ca pradeśākhyaḥ svāvayaveṣu yeṣu varttate na tatra ghaṭābhāvaḥ | evaṃ hi pradeśāvayaveṣu ghaṭo nāstīti syāt na pradeśe | na cāsya pradeśavayavair ārambhaḥ | te hi dravyātmāno dravyāntaram evārambhante | na ca ghaṭābhāvo dravyam | navaiva hi dravyāṇīṣyante | na ca kriyāvadādikaṃ dravyalakṣaṇaṃ [S. 173a.] tatrāsti | na ca guṇarūpatayā tatra varttate | caturviśatir eva hi {p. 182.1} guṇā iṣyante | na cāyaṃ teṣām anyatamaḥ | nāpi karmarūpatayapañcasu karmasvanantarbhāvāt[675]tallakṣaṇavirahāc ca | ekadravyam [VaiSū I.1.15.] ity ādikaṃ
hi tallakṣaṇam | na caitad abhāve sambhavatīti | nāpi sāmānyādirūpatayā, tadrūpavirahād eva | nāpy anyabhāvatadabhāvayoḥ saṃyogo 'gnidhūmayor iva, dravyayor eva tadabhyupagamāt | na ca tadabhāvo dravyam ity uktam | nāpy ādhāra(rā)dheyabhāvo, yataḥ so 'pi saṃyoganimitta ucyate `iha kuṇḍe badarāṇi` iti | samavāyanimitto vā, `iha tantuṣu [T. 336b.] paṭaḥ` iti | na cābhāvasyādravyātmanaḥ saṃyogaḥ samasti[676]| nāpi samavāyaḥ, pañcānām eva hi dravyādīnāṃ padārthānāṃ samavāyitvam iṣyate; na cābhāvaḥ pañcasv antarbhavatīti | na ca tadātmānupakāre saty ādhāravyapadeśaḥ sambhavati | upakāre vā janyajanakabhāvaḥ | na ca tadabhāvo janyaḥ; kāryatāprasaṅgāt | kāryatā cāsyāsambhavinī[677], [S. 173b.] yataḥ svakāraṇasamavāyaḥ, sattāsamavāyo vā kāryatocyate bhavadbhiḥ | anyabhāvas tu pradeśākhyo 'sya na kāraṇam, trayāṇām eva hi dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaṃ kāraṇam iṣṭam | na cābhāvo
dravyādilakṣaṇaḥ iti | sattāsamavāye 'pi satpratyayaviṣayatā tadabhāvasya syāt, nābhāvapratyayaviṣayatā | pradeśābhāve 'pi ca ghaṭābhāvasambhavāt kutas tatkāryatā | na cāsya prativiṣayaṃ bhedaḥ, ekākārajñānaviṣayatvāt | sambandhibhedād bhede vā sāmānyādiṣv api tatprasaṅgaḥ | samavāyopy asyānantaram eva nirasta iti kutaḥ svakāraṇasattāsamavāyarūpā kāryatā tadabhāvasya syāt? | etena janyajanakabhāvaḥ pratyuktaḥ | tataḥ sarvathā sambandhābhāvān nānyabhāvaḥ tadabhāvasya sādhanam iti |
paraḥ sambandhāntaraṃ darśayann āha -- asti viṣaye ty ādi | yathā hi artho viṣayaḥ śabdo viṣayīti tayor viṣayaviṣayibhāvaḥ sambandhaḥ, [S. 174a.] evam anyabhāvatadabhāvayor viṣayaviṣayibhāvaḥ sambandho bhaviṣyati [T. 337a.] pradeśākhyenānyabhāvena ghaṭābhāvasya pratyāyanād iti pūrvapakṣāśaṅkā | śabdārthayoḥ sambandhaḥ {p. 183.1} syād ity abhisambandhaḥ | kiṃ rūpaḥ? | kāryakāraṇalakṣaṇaḥ | kathaṃ punar arthakāryatā śabdasya? | tatpratipādanābhiprāye sati arthapratipādanavivakṣāyāṃ satyāṃ tatprayogāc chabdoccāraṇāt | tenārthena vivakṣāviparivarttinā śabdasya kāryakāraṇalakṣaṇaḥ sambandhaḥ syāt | yady api ca śabdārthayoḥ buddhiparikalpitasāmānyarūpatā tathāpy arthapratibhāsinyā vivakṣayā śabdasāmānyotprekṣānibandhanasya śabdasvalakṣaṇasyotthāpanāt tanmukhena kāryakāraṇabhāva ucyate | avinābhāvalakṣaṇo
vā iti paraprasiddhyocyate | paro hy avinābhāvalakṣaṇaḥ śabdārthayoḥ sambandha iti vyavaharati | tataḥ sambandhanibandhanaḥ pratipādyapratipādakarūpo[678]viṣayaviṣayibhāvo yuktaḥ | tadabhāvānyabhāvayor apy evaṃ bhaviṣyatīti cet, āha -- ayaṃca anantaroktaprakāraḥ atra tadabhāvānyabhāvayoḥ na sambhavati | na hi ghaṭābhāvapratipādanābhiprāye [S. 174b.] sati anyabhāvasya pradeśalakṣaṇasya prayogo[679]niṣpattir bhavati, ghaṭābhāvapratipādanābhiprāyāt prāg api pradeśasya svahetubhya eva niṣpatteḥ | saty api tadabhiprāye 'nyabhāvasyābhāvāc ca | tataś ca kathaṃ tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ? taddvārako 'vinābhāvo vā syāt? yato [T. 337b.] viṣayaviṣayibhāvaḥ kalpyeta |
syān matam -- yathā śabdārthayoḥ sādhyasādhanabhāvanimitto viṣayaviṣayibhāvaḥ tathā anyabhāvatadabhāvayor api ity etāvanmātreṇa śabdārthayor dṛṣṭāntatety ata āha -- siddhe hi ityādi | śabdārthayor hi kāryakāraṇabhāvanibandhanaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ anyathā 'rthāntaratve tadayogāt tathehāpi yadi tadabhāvānyabhāvayoḥ sādhyasādhanabhāvaḥ sidhyet tadā tanmukhena sādhyasādhanabhāvadvāreṇa viṣayaviṣayibhāvaḥ syāt | yāvatā sa eva sādhyasādhanabhāvo 'sati sambandhe 3 kāryakāraṇabhāvādike na sidhyati[680], sarvasya sādhyasādhanāprasakteḥ |
katham indriyaṃ svaviṣayasiddhinibandhanam iti cet; parasparopasarppaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣād indriyaviṣayayor ekavijñānotpādanayor {p. 184.1} udayāt tathā vyapadeśaḥ, naivam iha, anyabhāvatadabhāvayos tadayogāt | liṅgaliṅgibhāvalakṣaṇasya [S. 175a.] ca sādhyasādhanabhāvasya prakṛtatvāt, tasya ca sambandham antareṇāyogāt |
naiva sambandhāntaranibandhano 'nyabhāvatadabhāvayoḥ sādhyasādhanabhāvo 'pi tu viṣayaviṣayibhāvanimitta eveti cet; āha -- anyathā yadi [T. 338a.] sambandhāntaraṃ neṣyate kin tu viṣayaviṣayibhāvāt sādhyasādhanabhāvaḥ tasmāc ca viṣayaviṣayibhāvaḥ, tata itaretarāśrayam idaṃ syāt | tathā caikāsiddhau dvayor apy asiddhir bhaved iti | kiñcānyabhāvāc ca liṅgabhūtād abhāvasya liṅginaḥ siddhāv anumitāv 4 iṣyamāṇāyāṃ asamudāyaś[681]ca sādhyaḥ syāt, anyabhāvena tadabhāvasya kevalasyaiva sādhanāt na kevalasambandhābhāvāt sādhyasādhanabhāvāyogaḥ | samudāyaś ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāpanno dharmadharmilakṣaṇaḥ sādhyo ya iṣṭas tadabhāvadoṣaś ceti `ca` śabdaḥ |
sarvatra samudāyasya sādhyatā naiveṣṭeti cet, āha -- tathā ca dharmamātrasyāpi svatantrasya sādhyatopagame `ghaṭābhāvas tadanyabhāvāt` ity evaṃrūpe prayoge ghaṭasya sarvatra deśe sarvadā cābhāvaḥ prasajyeta | dharmiṇi hi kvaciddharmasya guṇabhūtasya sādhane tatraiva tatkāla eva ca bhāvo yukto nānyadeti sarvatra samudāya eva sādhyo 'bhyupagantavyaḥ na kevalo dharma iti |
atrāha paraḥ -- nāsamudāyasya [S. 175b.] sādhyatā 5 anyabhāvatadabhāvayor asambandho[682]vā | kutaḥ? | pradeśādi ityādi | `iha pradeśe ghaṭo nāsti` ity evaṃ ghaṭābhāvena pradeśādir dharmī viśeṣyate saghaṭāt [T. 338.b.] pradeśāder bhedenāvasthāpyata iti tadviśeṣaṇatvaṃ prāptaḥ sādhyate na tu ghaṭo nāstīty evaṃ kevalo dharmiṇaḥ kasyacidguṇabhāvamanāpannaḥ | tato nāsamudāyasya sādhyateti kutas tadbhāvī doṣaḥ? | na ca naivāsminpakṣe liṅgasyā nyabhāvātmano liṅginaśca pradeśādidharmilakṣaṇasya asambandhadoṣaḥprasajyate | kuta? | anyabhāvasya ghaṭaviviktapradeśādilakṣaṇasya pradeśādinā {p. 185.1} dharmiṇā sambandhāt tādātmyasadbhāvād iti | tathā hi -- śabdādidharmiṇā kṛtakatvādes tādātmyalakṣaṇa eva sambandha iṣyate bhavatā | sa ihāstīty abhiprāyaḥ | tataś ca `sambandhābhāvāc
ca` ity ayuktam iti manyate |
siddhāntavādī tu sādhyadharmalakṣaṇasya liṅgino ghaṭābhāvākhyasyānyabhāvena liṅgena sambandhābhāvaḥ prāg ukto na dharmiṇā tataḥ kvadam uttaraṃ saṃbadhyata iti manyamāno dharmiṇā 'py anyabhāvākhyasya liṅgasya sambandhābhāvaṃ darśayann āha -- na liṅgaliṅginor asambandho na ceti sambadhyate | tathā nāsamudāyasādhanam iti | kin tu liṅgaliṅginor asambandha evāsamudāyasādhanam eva ca evam api bruvataḥ | kutaḥ? | pradeśāder eva dharmitayā 'vasthāpyamānasyānyabhāvatvād anyabhāvalakṣaṇaliṅgatvāt | etad eva [S. 176b.] darśayati -- yatraiva hi pradeśādau dharmitayā tvayā kalpyamāne yad [T. 339a.] ghaṭādikaṃ nāstīty ucyate lokena sa eva pradeśādis tena ghaṭādinā 'saṃsṛṣṭas saṃsargarahitaḥ anyabhāvo liṅgatayeṣṭo nāparaḥ kaścit yataḥ taddarśanād eva ghaṭāsaṃsṛṣṭapradeśādidarśanād evāsya pratipattuḥ `ghaṭo nāsti` iti vikalpo liṅgijñānatayopagato
bhavati | tataḥ sa evānyabhāvaḥ | yad eva hi dṛśyamānaṃ liṅgijñānaṃ janayati tad eva liṅgam ucyate | ghaṭāsaṃsṛṣṭaś ca pradeśādir evam | tasmāt tadevānyabhāvalakṣaṇaṃ liṅgam upeyam | tataḥ kathaṃ tasyaivānyabhāvasya vyāvṛttito 'pi bhedam ananubhavato liṅgaliṅgibhāvo liṅgatvaṃ liṅgitvaṃ vā? | na hi liṅgam eva dharmī bhavitum arhati, dharmipratipattāv eva sādhyapratipatter anvayādyanusaraṇāyogāt | tataś cānyasya dharmiṇo 'bhāvāt katham anyabhāvātmano liṅgasya tatsambandhaḥ, samudāyasādhyatā vā? | śabdakṛtakatvayos tu paramārthatas tādātmye 'pi vyāvṛttibhedanibandhano 'sty eva bhedaḥ | tataḥ śabdādidharmipratipattāv apy anityatvādyapratītau kṛtakatvādinā tat sādhyata iti yuktam |
syān matam -- sāmānyaviśeṣakalpanayā [S. 176b.] liṅgaliṅgitaikasyāpi bhaviṣyatīty ata āha -- na cātra prakṛte 'nyabhāve sāmānyaviśeṣabhāvakalpanāsambhavati , yena [T. 339b.] sāmānyaviśeṣavikalpena sāmānyaṃ hetur bhaved viśeṣo dharmī, yataḥ {p. 186.1} samudāyasādhyatā liṅgaliṅginoḥ sambandho vā syāt | kuto na sambhavatīty āha -- tadviśeṣapratipatter eva ghaṭaviviktapradeśaviśeṣapratipatter eva tadabhāvasya ghaṭābhāvasya pratīteḥ | yataś ca viśeṣa eva ghaṭābhāvapratītinibandhanaṃ tataḥ kiṃ tatra sāmānyakalpanayā kriyata iti | sa eva viśeṣo 'nyatra varttamānaḥ sāmānyarūpatāṃ pratipatsyata iti cet, āha -- tasya ghaṭaviviktapradeśaviśeṣasya anyatra sajātīye anvayasya anuvṛtter abhāvāt kutaḥ sāmānyātmatā? | na hy asau deśakālāvasthāniyato viśeṣo 'nyam anvetīti | atraivopacayahetum āha -- pratijñārthe tyādi | yadi hi ghaṭavivikta
eva pradeśaviśeṣo dharmī, tasyaiva ca hetuteṣyate, tadā pratijñāyā yo 'rtho dharmadharmisamudāyas tadekadeśa eva dharmilakṣaṇo hetuḥ syāt, pratijñārthaikadeśasya ca vyāvṛttito 'pi bhedam anu(na)nubhavato hetutvam asiddham iti | atha mā bhūt [S. 177a.] eṣa doṣa iti na ghaṭavivikta eva pradeśaviśeṣo hetur iṣyate, kin tu pradeśamātraṃ ghaṭaviviktatāviśeṣarahitam ity ata āha -- na ca yatra pradeśamātraṃtatra ghaṭābhāvaḥ | saghaṭe 'pi pradeśe pradeśamātrasya bhāvād anaikāntiko hetuḥ syāt |
paro 'nyathā sāmānyaviśeṣabhāvaṃ [T. 340a.] darśayann āha -- tādṛśau(śe) yādṛśo ghaṭaviviktaḥ kevalaḥ pradeśo 'grataḥ sthitas tādṛśe sarvatra pradeśe ghaṭasyābhāva iti kuto 'nekāntaḥ? | tathāvidhapradeśaviśeṣapratītir eva ghaṭābhāvapratītis tato 'nyabhāvatadabhāvayoḥ liṅgaliṅgitā 'nupapannety upadarśayann āha -- nanu tasyaiva ityādi | yo 'sau kevalaḥ pradeśaviśeṣo dharmitayā 'vasthāpitas tasyaiva yat kaivalyaṃ kevala ity anena viśeṣaṇenocyate bhavatā, tad eva ghaṭaviraho ghaṭābhāva iti kathyate | sa ca ghaṭaviraho liṅgabhūtasya kevalasya pradeśasya 1 pratipattāv eva[683]siddho na tūttarakālaṃ tato 'nya eva ākārāntareṇa dhūmādivāgniḥ[684]sidhyati | tataḥ kasyedānīṃ tatpratipattāv eva sādhyapratītau satyāṃ talliṅgam[685]? | na {p. 187.1} kasyacit | jijñāsitasya ghaṭābhāvasya siddher anyasya kasyacid ajijñāsitatvāt | kevalapradeśapratipattāv eva ghaṭavirahapratītau
ca yad etad uttarakālaṃ `yatra yatra kevalaḥ pradeśas tatra tatra ghaṭavirahaḥ` iti [S. 177b.] anvayasyānugamāmanu(gamanam anu)saraṇam, tac ca nirarthakam ādāv eva sādhyapratīteḥ | yata evaṃ tasmād anyabhāvaḥ kevalapradeśalakṣaṇaḥ sādhyasādhanayor bhedābhāvān na sādhanam abhāvasyeti sthitam | tad evaṃ [T. 340b.] samudāyasādhyatāṃ 3 liṅgasya ca dharmiṇā sambandhaṃ[686]pratipādayituṃ yad uktaṃ pareṇa -- `pradeśādidharmiviśeṣaṇasyābhāvasya sādhanāt`[687]iti tadapṛthaksiddhidūṣaṇenaiva nirākṛtam |
viṣayaviṣayibhāvena tu sambandhapratipādane niraste paro 'nyathā sambandhaṃ sādhyasādhanayor darśayann āha -- asty anyabhāvatadabhāvayoḥ sambandho virodhākhyaḥ | tataḥ sambandhasadbhāvād anyabhāvād abhāvasya siddhir bhaviṣyatīti | siddhāntavādī tu sādhyasādhanayor virodham evāsambhāvayan pṛcchati -- kena kasya virodhaḥ iti | na hy atra sādhyasādhanayor virodhaḥ saṃbhavatīty abhiprāyaḥ | paro virodham abhiprāyānabhijñātayā darśayati -- anyabhāvena kevalapradeśātmanā pratiyogino yasyābhāvaḥ pramātum iṣṭo ghaṭādes tasyeti |
parasyaivaṃvādino asambandhābhidhāyitām ādarśayann āha -- kiṃnu vai pratiyogī ghaṭādiḥ pramātum iṣṭo yena pratiyogināḥ prameyatvena liṅgaliṅginor virodhaḥ sambandho 'bhidhīyate? | naiva pratiyogī pramātum iṣṭaḥ kin tu tadabhāva iti cet, āha -- abhāvas tu pratiyogino yaḥ sādhyaḥ [S. 178a.] ................................................................................................................ [S. 178b.] ........................................................................................................................
[kumārilas tu manyate bhāvāṃśād bhinno '] [S. 179a.] yam abhāvāṃśas tato nānyabhāva eva tadabhāva iti kathaṃ tatpratipattir eva tadabhāvapratipattir iti | tathā hy ayam abhāvaḥ {p. 188.1} prāgabhāvādibhedabhinnaḥ, na cāvastuno bhedaḥ sambhavati ato 'yaṃ vasturūpa eva | yad āha --
na cāvastuna ete syur bhedās tenāsya vastutā|| [ŚlV abhāva 8ab.] iti | na ca bhāvāṃśa evābhāvāṃśo yuktaḥ, tasyendriyasaṃyogabalena pratīteḥ, itarapratīteś ca tadasaṃyogahetukatvāt | yad āha --
tatsaṃyoge sad ity evaṃsadrūpatvaṃpratīyate |
nāsty atredam itītthaṃtu tadasaṃyogahetukam || [ŚlV abhāva 26.] iti | tat kathaṃ tatpratipattir evāparasya vyavacchedanam iti tannirāsārtham āha | tasyā nyasya pradeśasya [T. 342a.] kevalasya yat tat kaivalya m ekākitvam asahāyatā tad eva aparasya pratiyogino ghaṭādeḥ vaikalyam abhāva iti tasmāt tadanyabhāva eva bhāvāṃśa eva tvad abhimataḥ tadabhāvaḥ pratiyogyabhāvāṃśo na tataḥ pṛthagbhūtaṃ dharmāntaram ity ucyatesugatasutaiḥ| tataś ca tatpratipattir eva ca tasyānyabhāvasya pratipattir eva 5 ca tadapratipattiḥ[688] tasya pratiyogino 'pratipattir abhāvapratipattir iti yāvat | evaṃ manyate -- yo 'yam abhāvāṃśo bhāvāṃśāt pṛthagbhūto vastuno dharmaḥ parikalpyate sa ghaṭādyabhāvātmakatāṃ [S. 179a.] tadrūpavaikalyād evānubhavati nānyathā | tac ca tadrūpavaikalyam anyavastuno bhāvāṃśasyāpi
vidyata eva | tadabhāve hi tasyānyavastutaiva hīyeta | na hi yad yadrūpavikalaṃ na bhavati tat tato 'nyatvam anubhavati, yathā tasyaiva svarūpam, tathā cābhāvāṃśo 'pi tasya na sidhyet, sarvaṃ ca viśvam ekaṃ dravyaṃ prasajyeta, tataś ca sahotpattyādiprasaṅgaḥ, sarvasya ca sarvatropayogaḥ syād ity avaśyam anyavastuno bhāvarūpatā tadanyābhāvātmikaiva | tathā ca tatpratipattir eva tadanyābhāvapratipattiḥ[689]| tatsaṃyoga eva cendriyasya tadanyabhāvābhāvasaṃyoga [T. 342b.] iti kim ucyate --
nāsty atredam itītthaṃtu tadasaṃyogahetukam | [ŚlV abhāva 26cd]
iti? | vikalpāpekṣayoktam iti cet, tadetadabādhakam eva | pratyakṣeṇa tadākārotpattyā tadanyābhāvātmake[690]eva vasturūpe pratipanne pāścāt yasya {p. 189.1} yathāgṛhītābhilāpino vikalpasyopagamāt | vistarataś cāyam abhāvavicāraḥpramāṇadvitvasiddhāv abhāvaṃ prameyaṃ pramāṇaṃ ca vicārayatā vihita iti tata evāvadhārya iti |
avaśyaṃ ca tadanyabhāvapratipattir eva tadabhāvapratipattiḥ | tato na vastvasaṅkarasidhyarthaṃ, `nāsty atredam` ity abhāvavyavahārārthaṃ [S. 180a.] cābhāvapramāṇaparikalpanā yukteti darśayann āha -- anyathā yadi tatpratipattir eva tadabhāvapratipattir iti neṣyate[691]tadā tasya anyavastunaḥ svarūpaparicchedena tato 'nyasyātadrūpasya avyavacchede anirākaraṇe tadabhāvāpratipattau tatpariccheda eva na syāt -- tasya tadanyavastunaḥ svarūpapratipattir eva na syāt | kiṃ kāraṇam? tadatadrūpayoḥ tasya tadanyavastuno yadrūpaṃ pratiniyataṃ sakalatrailokyavilakṣaṇaṃ yac cātadrūpaṃ tadrūpaṃ na bhavati pararūpaṃ tayoḥ avivekād avivecanād vivekenāvyavasthāpanād asāṅkaryeṇāprasādhanāt | sakalapararūpāsaṅkīrṇaṃ hi tadrūpam tac cet [T. 343a.] tatsāmarthyabhāvinā pratyakṣeṇa tathā nānukṛtaṃ kevalaṃ sammugdhākāram[692]eva tadutpannaṃ tadā kathan tena tatparicchedaḥ
syāt? | na hi yadrūpaṃ yadvastu tadrūpānanukāriṇā jñānena tatparicchedo yukto yathā -- śuklaśaṅkharūpānanukāriṇā kāmalinaḥ pītaśaṅkhāvabhāsinā jñāneneti | pratiniyatarūpānukāre vā tatparicchedasya katham anyā 'vyavacchedo nāma? | tataḥ pratiniyatarūpānanukārād eva tadanyāvyavacchedaḥ | tathā ca tatparicchedābhāva iti |
bhavatv evaṃ tataḥ ko doṣaḥ? ity ata āha -- ya eṣa vyavahāraḥ sarvajanapratītaḥ kasyacid agnyāder vastuno darśanāt kvaciddeśe tatsambandhini [S. 180b.] prāptyartho dṛṣṭasyādṛṣṭasya ca parihārārthaḥ pravṛttinivṛttilakṣaṇaḥ sa na syāt | kiṃ kāraṇam? | na hi yasmād ayaṃ pratipattā analaṃpaśyann api saṅkīrṇatadatadrūpapratibhāsinā pratyakṣeṇa, anyathā 'sya darśanarūpatāhāneḥ, tathā hi -- asaṅkīrṇasyādarśane saṅkīrṇam api yadi na paśyet tadā loṣṭādiprakhyaṃ kathaṃ kasyacid etaddarśanaṃ syāt? | sa evaṃbhūtaḥ saṅkīrṇadarśanavān {p. 190.1} pratipattā katham analam eva paśyati na salilādikam? | kin tu saṅkīrṇarūpavastupratibhāsijñānatayā salilādikam api paśyati | tataḥ kathaṃ salilārthītatra agnimati pradeśe na pravarteta ? |
parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- [T. 343b.] anupalambhena ityādi | analapratibhāsinā hi jñānenānalasvarūpan eva pratīyate | yas tu salilābhāvaḥ sa tatra salilasyānupalambhena | tato jñānadvayena tadatadrūpayor vivekāl loke pravṛttinivṛttilakṣaṇaḥ pratiniyato vyavahāraḥ sidhyatīti | siddhāntavādy āha -- ko 'yam anupalambho nāma iti | kadācit paro brūyāt salilopalambhavirahamātram ity ata āha -- yadi salila ity ādi |kumārilasya tu salilopalambhanivṛttimātraṃ tuccharūpam abhāvapramāṇatayā nābhimatam eva |
pratyakṣāder anutpattiḥpramāṇābhāva ucyate | [S. 181a.]
sātmano 'pariṇāmo vāvijñānaṃvā'nyavastuni || [ŚlV abhāva 11]
iti vacanāt | kin tu yo 'bhāvātmanaḥ pratiṣedhyavastupratibhāsijñānātmanā 'pariṇāmaḥ sa tadanyavastupratibhāsijñānasahacarito 'bhyupagantavyo na kevala iti param abhyupagamayitum asyopanyāsaḥ | tathā cānyavastuvijñānam evābhāvapramāṇam astu, kim apramāṇakasyātmano 'pariṇāmākhyena dharmeṇa parikalpitena? | na ca tadanyavastuvijñānapariṇāmād anya eva tasyāpariṇāmo nāma bhavato 'bhimato bhāvāntarasyaivābhāvatvenopagatatvāt | tulyayogyatārūpasyaikajñānasaṃsarggiṇa eva cānyavastuno vijñānaṃ tathopeyaṃ nānyasya, tajjñānāt pratiyogyabhāvasiddheḥ | na hi rūpajñānād rasādyabhāvapratītir yuktamatī [T. 344a.] deśādiviprakarṣavato vā | anyavastuvijñānaṃ ca pratiniyatarūpapratibhāsyeva | rūpāntarāvabhāsitve hi tasya salilopalambhābhāva eva na sidhyet | evaṃ ca pratiyogyabhāvaḥ pratyakṣāvabhāsita[693]eva | tadabhāvavyavahāre tv asmadabhimataivānupalabdhir āyāteti pratipādayitum asyopanyāsaḥ | tatra yadi salilopalambhābhāvaḥ
[S. 181b.] tuccharūpo 'nupalambhas tadā katham {p. 191.1} abhāvaḥ kasyacit pratipattiḥ pariccheda iti yāvat, paricchedasya jñānadharmatvāt | atha na tasya pratipattirūpateṣyate kin tu taddhetubhāva ity āha -- pratipattihetur vā iti | na hi sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyābhāvasya pratipattiṃ prati hetubhāvo yuktaḥ | hetubhāve vā tasyānapekṣitasahakāriṇo nityaṃ tajjñānajananād abhāvajñānam evaikaṃ pratipattuḥ syāt, jñānāntarasyāvakāśa eva na bhavet |
na cājñātasyāsya nāstitājñānajananaṃ yuktam ity āha -- tasyāpi salilopalambhābhāvasya kathaṃ pratipattiḥ? | athāyaṃ salilopalambhābhāvaḥ svayam apratīta eva salilābhāvapratītiṃ janayati tadā kasyacid api | tad evāha -- tasya salilopalambhābhāvasya tato vā salilād anyasyānalādeḥ `vijñānaṃ vā 'nyavastuni` ity ata ātmano 'pariṇāmasya pṛthag avasthāpanāt, tatrāpi tadaṅgīkaraṇe cātmano 'pariṇāmasya [T. 344b.] tadātmakatvān na tato bhedena vyavasthāpyeta | tataś ca kasyacid api [S. 182a.] tasya tadanyasya vā 'pratipattāv api yady abhāvaḥ salilādeḥ pratīyate tadā svāpādyavasthāsv api salilādyabhāvaḥ kiṃ na pratīyate? | tadāpi tadabhāvaḥ pratīyetety etadvicāritampramāṇaviniścaye, tata evāvadhāraṇīyam | vyavadhānādigrahaṇena caitaddarśayaty anyavastuno 'pi anyatvaṃ tattulyayogyatārūpāpekṣam eva, na tadanapekṣam upeyam | tathā cāsmad upavarṇitānupalabdhisiddhir iti | yadā caivam uktena
prakāreṇānupalambhena salilābhāvapratītir na yujyate 'nalapratibhāsinaś ca jñānasya pratiniyatākāratā nābhyupagamyate tasmād ayam analadarśī pratipattā 'nalaṃ paśyann api saṅkīrṇarūpapratibhāsinā jñānena `analo 'yaṃ na salilam` iti nādhyavasyati anadhyavasyaṃś ca salilarūpasyāpi pratibhāsanāt tadarthī na tiṣṭhet pravarteta nāpi pratiṣṭheta salilārthī na pravarteta | tathā hi -- salilaṃ nāma tad ucyate yat sarvodanyāsantāpādyapanayanakṣamaṃ[694]sakalatadanyarūpāsaṅkīrṇapratiniyatākārajñānāvabhāsi | idaṃ tv anyad eva śabalarūpaṃ kim apy avabhāsata iti | {p. 192.1} tataśca pravṛttinivṛttiyor viruddhayor yugapad anuṣṭhātum aśakyatvāt dustaraṃvyasanaṃpratipattuḥsyāt |
atra parasya [S. 182b.] vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- tata eva ityādi | na mayā [T. 345a.] salilopalambhanivṛttimātrāt tuccharūpāt tadabhāvagatir ucyate, yathoktadoṣaprasaṅgāt | kin tu yad etad ekasya kevalasyānalasya darśanaṃ tata evānyasya tatrāpratibhāsamānasya salilasyābhāvagatir bhavati `vijñānaṃ vā 'nyavastuni` iti vacanāt |
siddhāntavādy āha -- katham ekam ityādi | kena punaḥ sāmarthyena tadekadarśanam anyābhāvaṃpratyāyayati? | tathā hi -- tasmin dṛśyamāne tadevāstīty avagacchatu, tadanyat tu nāstīti kim iti pratyetīti | tasyaiva paridṛśyamānasyānalādeḥ kevalasya salilāsaṃsṛṣṭarūpasya darśanād analajñāne pratibhāsanāt `salilaṃ nāsti` iti niścayaḥ sañjāyate | tathā hi -- anala iva salilam api yadi tatrābhāviṣyat tadapy analavad darśane pratyabhāsiṣyata tayoḥ svajñānaṃ pratyaviśiṣṭatvād yogyatāyā naikasya pratibhāso yuktaḥ | tasmād ekapratibhāsanam anyābhāvanāntarīyakaṃ ity anyābhāve tato jñānam utpadyate anyavastuni ca vijñānaṃ nāstīti jñānaṃ janayati | tathā 'nyad vastu pararūpāsaṃkīrṇasvabhāvatayaiva tathocyate | tadrūpatayaiva[695]ca tajjñānam anyat[696]pratiyad evaṃ vyapadiśyate 'nyathā[697]tadayogād[698]ity anyapratipattir eva tadabhāvavikalpahetur iti siddhāntavādy āha
-- idam eva ityādi | nanv asmābhir idam eva prāg abhihitaṃ tayoḥsatoḥnaikarūpaniyatāpratipattiḥ asambhavāt[699] ity ādibhir vacanaiḥ | tato yad evānyāsaṃsarggiṇaḥ kevalasya [T. 345b.] pratibhāsanaṃ tad eva tadanyābhāvasyāpi, tasyaiva kevalasya tadanyābhāvātmakatvād anyasya cābhāvāṃśasya nirastatvāt | tataḥ pratyakṣāvabhāsitatvāt tadabhāvasya tadbalāt pāścātyaṃ vyavahārapravartanarūpaṃ nāstitājñānaṃ {p. 193.1} vikalpakam ājāyate | na tu tenāpratipannaṃ kiñcid avagamyate, yatas tadanyavastuni vijñānaṃ pratyakṣātmakam apy anavagate tadanyābhāve jñānaṃ janayat pṛthag abhāvapramāṇatayā vyavasthāpyeta | tathā hi -- tadanyākāraśūnya eva tadekajñānākāraḥ saṃvedyate | tatas tatsaṃvedanam eva tadabhāvasaṃvedanam | na hi vikalpajñānasyāpi tadākāraśūnyarūpasaṃvedanād anyat tadabhāvasaṃvedanaṃ nāma | kevalam asya vikalparūpataivātiricyate | tato yathā nirvikalpajñānāvasite kvacid
anale `analo 'trāsti` iti pāścātyo vikalpo vyavahārapravartanamātraṃ na tataḥ pṛthak pramāṇaṃ yathoktaṃ prāk, tathā nāstitājñānam api vikalpakaṃ tatphaladvāreṇa vā 'nyavastuvijñānaṃ na pratyakṣāt pṛthag abhāvākhyaṃ [S. 183b.] pramāṇam iti | tasmād yad evāsmābhir abhihitaṃ tadanyābhāvapratītiṃ prati, tad eva tvayā 'py abhidhīyata iti kasmāt puruṣam ivābhāti yatas tadanabhyupagamena pṛthagabhāvākhyaṃ pramāṇam abhyupagatam ity upahasati | tathā hy agaty edānīṃ tvayocyate na madhyasthatayā anyathedam eva kiṃ na pūrvam evābhihitam?, yata ālajālābhidhānena ''tmā parikleśita [T. 346a.] ity upasaṃharann āha -- tasmāt tīrādarśineva ityādi | yathā kila vahanārūḍhair vaṇigbhiḥ śakunirmucyate api nāma tīraṃ drakṣyatīti | sa yadā sarvataḥ paryaṭaṃstīraṃ nāsādayati tadā vahanam evāgacchati tadvad etad api draṣṭavyam | yataś cāvaśyābhyupagamanīyo 'yaṃ pakṣas tasmān na kiñcid anayā 'vidyamānapratiṣṭhānayā
diśaḥ pratipattyā prayojanam |
tad evaṃ parasyānyabhāvatadabhāvayor liṅgaliṅgibhāvam icchataḥ sambandhābhāvād[700]asāv ayuktaḥ iti pratipādite pareṇa `asati sambandhe 'nyabhāvagatyā 'pi tadabhāvagatir na syāt` iti codite `na vai kutaścit sambandhād` ity ādy abhihitam | tataḥ `anyabhāva eva tadabhāvo 'nyabhāvagatir eva ca tadabhāvagatiḥ` iti prasādhayatākumārilaparikalpitaḥ kasyacid abhāvaniścayārtham abhāvapramāṇavādaḥ prasaṅgato nirastaḥ samprati tu --
{p. 194.1} vastvasaṅkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā
[ŚlV abhāva 2cd.]
ity etad āhatya nirākartuṃ [S. 184a.] pūrvapakṣam utthāpayann āha -- yady ekaparicchedād eva ityādi | yadi hi ekasya kevalasya paricchedād anyasya vyavacchedaḥ pratiṣedhaḥ sidhyati tadā sarvasyā a(-syā)nyasyā 'viśeṣeṇaiva tatra deśe yatrāsāv ekaḥ paridṛśyate tatrābhāvasiddhir bhavet, na tu viśeṣaparigraheṇa [T. 346b.] tulyā svajñānajananaṃ prati yogyāvasthā yasya tasyaiveti | tathā hi -- asau yathā tulyayogyatārūpapadārthaviviktarūpa upalabhyate, tadekākārapratiniyamāt tajjñānasya, tathā tadatulyayogyatārūpapadārthaviviktātmako 'pi | tataś ca tadviviktākāratayā tadanyābhāvasādhane viśeṣābhāvāt pradeśarūpajñānaṃ ghaṭābhāvam iva rasādyabhāvam api sādhayet, na vā ghaṭābhāvam apīti |
kiñ ca, yad etad `upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir abhāvasādhanī` iti viśeṣaṇam uktaṃ tac ca na vaktavyam | kiṃ kāraṇam? yato ye 'py anupalabdhilakṣaṇaprāptās teṣām api tatra deśe tadekākāratayā jñānasya vyavacchedo bhavaty eva | tathā hi -- yathopalabdhilakṣaṇaprāptās tadekākāravati jñāne na pratibhāsante tataś ca vyavacchidyante [S. 184b.] tathā 'nupalabdhilakṣaṇaprāptā apīti kim upalabdhilakṣaṇaprāptasya ity anena viśeṣaṇeneti | evaṃ pūrvapakṣe vyavasthite yadi tadanyavyavacchedaḥ -- tataḥ pṛthakkaraṇam anyatvena vyavasthāpanam abhimataṃ tadabhyupagamyata eva | atha taddeśakālayor abhāvaḥ, tad ayuktam, yena hi sāmarthyena tulyayogyatārūpasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya cābhāvaṃ sādhayati na tatsāmarthyam atulyayogyatārūpe 'nupalabdhilakṣaṇaprāpte vā sambhavati | `tayoḥ sator naikarūpaniyatā pratipattiḥ asambhavāt`[701]ity evaṃ hi tadabhāvasādhanam | na [T. 347a.] caitad
anyatra sambhavatīti pratipādayitum ekātmaparicchedāt ity ādinopakramate | yat puro 'vasthitaṃ pratyakṣe 'vabhāsate tasyaikasyātmanaḥ pratiniyatasya rūpasya paricchedāt tadākārotpattyā vidhivikalpotpādanena ca yaḥ tadanyaḥ tato 'nyas tadvyatiriktas tasya sarvasya ya ātmā {p. 195.1} svabhāvas tato vyavacchedo bhedanaṃ pṛthakkaraṇam anyatvasādhanam asaṅkīrṇarūpatāpratyāyanaṃ bhavati | kathaṃ punar ekātmaparicchedād eva tasya[702]tadanyātmano vyavacchedaḥ pratyakṣeṇa kriyate?, yāvatā pratyakṣaṃ puro 'vsthitapadārthasāmarthyabhāvi [S. 185a.] tadrūpam eva pratipadyatām | yat tu tadvyatiriktam aśeṣapadārthajātaṃ tadātmanas tasya puro 'vasthitasya kathaṃ tadvyavacchedakam? ataḥ tadvyavacchedārtham abhāvapramāṇam abhyupeyam, yato --
vastvasaṅkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā [ŚlV abhāva 2cd.]
iti |
ata āha -- tadātmaniyatapratibhāsajñānād iti | yataḥ puro 'vasthitasyaikasya vastunaḥ pararūpāsaṅkīrṇa ātmā, sarvabhāvānāṃ svabhāvata eva svasvabhāvavyavasthiteḥ pararūpeṇāsaṅkīrṇasvabhāvatvāt | anyathā katham abhāvapramāṇato 'py asāṃkaryam eṣāṃ sidhyet? | saṃkīrṇarūpāṇām asāṅkaryasādhane tasya [T. 347b.] bhrāntatāprasaṅgāt | tasmin pararūpāsaṃkīrṇe svabhāvata eva tadātmaniyato yaḥ pratibhāsaḥ pararūpapratibhāsāsaṃkīrṇaḥ tadekapadārthasāmarthyabhāvini pratyakṣe pararūpapratibhāsāyogāt tasya bhrāntatāpattyā pratyakṣatāhāneḥ | tad uktam -- tad dhy arthasāmarthyenotpadyamānaṃtadrūpam evānukuryāt [PVin I 40.12f.: gaṅ gi phyir de don gyi nus pa las skyes pa na de 'i raṅ bḥzin kho na'i rjes su byed pa'i phyir ro || ] iti | tasya tadātmaniyatapratibhāsasya jñānāt pratyakṣeṇa svasaṃvittyā saṃvedanāt | tatsaṃvedanam eva [S. 185b.] hi pratyakṣasyātadrūpād
vyavacchedanaṃ pṛthakkaraṇaṃ tadbalenaiva ca pāścātyaḥ `anyātmakam etan na bhavati` ity asāṃkaryavyavasthāpratyayo vikalpakaḥ saṃjāyate gṛhītagrāhī | na tenāpūrvaṃ kiñcit pratīyate, pararūpāsaṃkīrṇasyātmanaḥ pratyakṣeṇaiva tadākārānukāriṇā paricchedād iti |
yadi nāma tadātmaniyatapratibhāsajñānaṃ tathāpi katham anyātmanaḥ tasya pṛthakkaraṇam? ity ata āha -- na hi tadātma ityādi | yasmāt tasya vastuno ya ātmā pararūpāsaṃkīṛṇnaḥ sa tadanyasya śeṣasya vastuna ātmā na bhavati, sarvasya tato 'nyasvabhāvatvāt, anyathā tadanyatvahāner iti | tasmāt {p. 196.1} tadātmaniyatapratibhāsajñānam eva tadanyebhyo nivarttanam | na hi jñānenārtho haste gṛhītvā 'nyato nivarttanīyaḥ | kevalam anyarūpāsaṃkīrṇasyaikasātmano 'nukaraṇam evāsyānyato [T. 248a.] nivarttanam ucyata iti | athānyātmanaḥ svaviṣayaṃ na nivarttayet, tadā 'sya viṣayasyānyātmanaḥ sakāśād avyavacchede pṛthag avyavasthāpane parātmano 'pi tatra paricchedaḥ syāt, anyathā[703]tadaparicchedasyaivaikātma[704]paricchedātmanas tannivarttanarūpatā[705][S. 186a.] syāt | tataś cāvyavacchede 'nyātmanas tatparicchedaprasaṅgāt pravṛttinivṛttyor abhāva iti pūrvaḥ prasaṅgo `na hy ayam analaṃ paśyann
api`[706]ity ādikaḥ |
na kevalam anyātmanas tannivarttayati tadātmano 'py aśeṣam anyad iti darśayann āha -- taṃca agrataḥ sthitaṃ deśākālasvabhāvāvasthāniyataṃ tadanyadeśādibhyo vyāvṛttātmanaḥ svahetubhyaḥ evāsya bhāvāt, tadātmanā deśādiniyatenātmanā tathāvidhasvabhāvasyaivānukārād upalabhamānā buddhiḥ tathātvapracyutim[707] anyadeśakālasvabhāvāvasthatām asya svaviṣayasya vyavacchinatti tataḥ pṛthakkaroti | kasmāt punar anyadeśāditāṃ tataḥ pṛthagavasthāpayati ity ata āha -- evaṃhi yasmād anyadeśatādes tataḥ pṛthakkaraṇe sati taddeśādiniyataḥ padārthaḥ [T. 348b.] paricchinno bhavati, tadrūpasyaivānukārād | yady anyathābhāvo 'nyadeśāditā tadrūpānanukārād vyavacchinnaḥ -- bhavati tathātvaṃ ca taddeśādiniyatatvaṃ ca, tadā tasyaiva dṛśyamānasya bhavati nānyasyānyadeśādimataḥ | yata evam iti tasmād anyathābhūtād anyadeśādimatas tathābhūtaṃ
taddeśādimaṃtaṃ vyavacchindaty eva [S. 186b.] nivarttayanty eva tat paricchinattīti pūrvakasyopasaṃhāraḥ | tathā tathābhūtād anyathābhūtaṃvyavacchindaty eva iti dvitīyasyopasaṃhāraḥ kārya iti | evam uktena nyāyena ekasya pramāṇasya pratyakṣasyānumānasya vā tasyāpy evam eva svaviṣayaparicchedād vṛttiḥ pravṛttiḥ sarvabhāvān dvairāśye tattve 'nyatve ca vyavasthāpayati | tatas tatparicchedakapramāṇabalenaivāsāṅkaryasiddhiḥ | kiṃ tadarthikayā 'py abhāvakalpanayeti? |
{p. 197.1} nanu ca vikalpavyāpāra eṣa `idam anyātmakaṃ na bhavati anyathaitad ātmakam` iti | pratyakṣaṃ ca nirvikalpakam iṣyate tat katham asāṃkaryasiddhis tataḥ? ity ata āha -- tasyānvaye tyādi | tad dhi pratyakṣaṃ vidhipratiṣedhavikalpau yadā svaviṣaye janayati tadaivāsya sāphalyam, tadaiva ca pramāṇam iṣyate [T. 349.a] nānyadā | ata evaikasyārthasvabhāvasyāpratipannāṃśābhāvāt[708]sarvātmanā paricchede 'pi bhrāntikāraṇasadbhāvāt kṣāṇikatādāvanvayavyatirekabuddhī janayitum asāmarthyāt tatrāsya prāmāṇyaṃ neṣyata iti |
syān matam -- dvairāśyasādhane 'py asāṃkaryasiddhyarthā mā bhūd abhāvapramāṇakalpanā kin tu prakārāntarābhāvasiddhyarthā bhaviṣyati | na hi tadabhāvasiddhau pratyakṣasya kaścid vyāpāraḥ [S. 187a.] pratipādita iti ata āha -- tadvyatirikte tyādi | tasmāt paridṛśyamānād vyatiriktasyāśeṣasya vastuno vyavacchedena tataḥ pṛthakkaraṇenānyatvena yā vyāptis tatsādhanād eva prakārāntarasya tattvānyatvabahirbhūtasyābhāvaḥ sidhyati | tatas tadartham api nābhāvapramāṇakalpanā yukteti |
atha matam -- sarvasyāparidṛṣṭasya dṛśyamānād anyatayā vyāptiṃ naiva pratyakṣaṃ sādhayati tat kutas tṛtīyarāśyabhāvaḥ pratyakṣata eva syāt, yato 'bhāvaprāmāṇyakalpanā vyarthā bhaved ity ata āha -- tasya tṛtīyarāśitayā kalpyamānasya tato dṛṣṭād anyatayā vyaptyabhāve tena pratyakṣeṇa tato[709] 'rthāt svaviṣayasya avyavacchedā d apṛthakkaraṇāt, tadarthasya ca rāśyantaratvena kalpyamānasya svaviṣayād avyavacchedāt apṛthakkaraṇāt punar api bhāvasya svaviṣayasyāparicchedaprasaṅgāt | [T. 349b.] sa hi tadviṣayaḥ sakalapararūpāsaṃkīrṇātmā yadi tenātmanā na paricchinnaḥ kathaṃ tena tasya paricchedaḥ? | tenātmanā paricchede vā kathaṃ sarvasya tadanyatayā vyāptyasādhanam? anyathāikasyāpi tadanyatvaṃ na syāt, nimittasya samānatvād iti | yata evaṃ tasmāt kvacid vastuni pramāṇaṃ {p. 198.1} pratyakṣādikaṃ [S. 187b.] pravṛttaṃ tadvastu
pratiniyatenātmanā paricchinatti, tato 'nyat tadrūpavikalaṃ vyavacchinatti, tadanyatvena vyavasthāpanāt | tṛtīyasya ca tattvānyatvabahirbhūtasya prakārasyābhāvaṃ sūcayati, sarvasyānyatayā vyāptisādhanāt, tadviruddhasya[710]vā sarvavastuno dvaividhyasya sādhanād iti |
evam ekasya pramāṇasya vyāpāra eṣo 'nantarokta iti tam evopasaṃhṛtya sukhapratipattaye darśayannāha -- tathāhi kvacid vastuni pramāṇaṃ pratyakṣādi pravṛttaṃ tad eva vastu tadanyasmāt pararūpād vyavacchinatti tataḥ pṛthakkaroti tadasaṃkīrṇarūpatayā pratipadyate, paramārthatas tasya tadrūpatvāt yathāvastu ca pratyakṣeṇa rūpānukārāt | kim iti pararūpād vyavacchinatti? | tasyaiva pararūpavikalasyaikarūpasya paricchedāt | tathā tad anyad eva ca tasmād dṛśyamānād anyad eva ca vyavacchinatti | kutaḥ? | tasmāt [T. 350a.] svaviṣayāt | na kevalaṃ svaviṣayaṃ parato vyavacchinatti, param api svaviṣayād iti | kuta etad? | anyasya pararūpasya tatra svālambane 'paricchedād avaśyam evāparicchinnasya [S. 188a.] paricchinnād anyatvaṃ bhavati | yata evam ataḥ tad eva pramāṇam ekavastuparicchedakaṃ prakārāntarābhāvaṃ sādhayati, nābhāvākhyam | kuta etat? | tasmiṃ dṛśyamāne
vastuni dṛṣṭatadanyatvena tasyānyasya tatrāparicchidyamānasyānyatvaṃ tadanyatvaṃ dṛṣṭāt tadanyatvaṃ dṛṣṭatadanyatvaṃ tena sarvasya tadvyatiriktasya vyavasthāpanān na a(-panena a)tad anyasyaiva ca yad anyan na bhavati puro 'vasthitaṃ sakalaparabhāvavyāvṛttaṃ tasyaiva tattvena dṛśyamānaprakāratayā vyavasthāpanād iti |
amum eva nyāyam anyatrāpy atidiśann āha -- etena kramākramādayaḥ ityādi | etena anantaroktena nyāyena pratiniyataikapadārtharūpānukāriṇī buddhir upajāyamānā tadviparītarūpaṃ sarvaṃ svaviṣayād vyavacchindatī dvairāśyaṃ tṛtīyaprakārābhāvaṃ ca sādhayatīti[711]ye kecid anyonyavyavacchedarūpāḥ kramākramanityānityādayaḥ te vyākhyātāḥ | {p. 199.1} tathā hi -- kāryasya kramamananyasahāyatāṃ pratiyaty eva buddhis tasyākramaṃ kāryāntarasāhityaṃ [T. 350b.] tataḥ pṛthakkaroti | tataḥ kramākramatayā dvaitasiddheḥ tṛtīyasya prakārasya sambhavo nirasto bhavati | kramabhāvavyatirekiṇaḥ sarvasya kāryajanmanaḥ tadanyatayā dvitīyaprakāratayā 'vasthānāt | evam udayānantaradhvaṃsitā [S. 188b.] kṣaṇikatocyata iti pratīyatī vyavasthāpanākāla eva buddhis tadviparītarūpatāyāḥ svaviṣayād apākaraṇāt tato 'nyatvena prakārāntare 'vasthāpanād rāśyantarābhāva[712]iti |
tad evam ekapramāṇanibandhanām asāṅkaryasiddhiṃ pratipādyopasaṃharayann āha -- tad evam uktena nyāyena ekasya pratiniyatātmana upalambhāt tasyopalabhyamānasya yas tato 'nyas tattulyayogyatārūpas tadviparīto vā tadrūpavikalas tadātmano vyavacchedaḥ pṛthakkaraṇaṃ tasyopalabhyamānasyānupalabhyamānasvabhāvād rūpāntareṇa pratibhāsanāt | tathā tasya svaviṣayasya tadanyātmatāyā bhāvapradhānatvān nirdeśasya vyavacchedo bhavati asāṅkaryaṃ sidhyati |
tad yady etad aviśeṣaṇānyasya sarvasya tatrābhāvasiddhiḥ syād ity atrābhimataṃ tadā siddhasādhanam, yataḥ sarvam aviśeṣeṇaiva tad ekākārayā budhyā tadrūpavikalaṃ svaviṣayād avacchidyate, sarvasyānyarūpasya tatrāprati-bhāsanāt | atha taddeśakālayor abhāvaḥ sarvasya [T. 351a.][S. 189a.] tadviparītarūpasya vyavacchedo 'bhimataḥ sa na yukta iti darśayati -- na taddeśakālayoḥ yatrāsau pratiniyatātmā sakalatrailokyavilakṣaṇaḥ padārtha upalabhyate tatra sarvasyānyasya bhāvasya tattulyayogyatārūpasyetarasya vā vyavacchedaḥ pratiṣedhaḥ | yena hi kāraṇena tattulyayogyatārūpasya tatrāpratibhāsamānasya pratiṣedhas tasmin sati tad ekarūpaniyatāyāḥ pratipatter asaṃbhavāt tad[713]abhāvanāntarīyikā 3 sā bhavantī tatpratiṣedhaṃ[714]gamayatīti tatkāraṇam anupalabdhilakṣaṇaprāpte tadatulyayogyatārūpe ca na sambhavatīti kathaṃ tadabhāvaḥ sidhyet |
{p. 200.1} etad evopasaṃharann āha -- tasmād atadātmā ca sarvas tadviparītarūpas tadekākārayā buddhyā prasādhitaḥ syāt taddeśakālaśca tasya pratibhāsamānasya yau deśakālau tau yasya, sa ca syāt | kiṃvat? | rasarūpādivad iti | na hi rūpapratibhāsinā jñānena tadrūpavikalasya rasasya svaviṣayāt pṛthakkaraṇe 'pi tad asāṃkaryasādhane 'pi taddeśakālayor abhāvaḥ [S. 189b.] sidhyati | tataś ca kathaṃ sarvasyātulyayogyāvasthasyāpi tatrābhāvaḥ syāt?, upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti viśeṣaṇaṃ vā nocyeta | yata evaṃ tasmāt kvacit kadācit kasyacid abhāvasiddhir yathoktād evānupalambhād upalabdhilakṣaṇaprāptasya [T. 351b.] tattulyayogyatārūpopalambhātmanaś cety evaṃrūpāt, na tu sāmānyena yathā ''huḥpare --
pramāṇapañcakaṃyatra vasturūpe na jāyate |
vastusattāvabodhārthe tatrābhāvapramāṇatā||
[ŚlV abhāva 1; TS 1647.] iti |
na hy anupalabdhilakṣaṇaprāpte pramāṇapañcakāpravṛttāv api tadabhāvaḥ sidhyati, saty api tasmin svabhāvādiviprakarṣeṇa pramāṇapañcakāpravṛttisambhavād iti |
tad evaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpayya yad uktaṃpareṇa `sa evānyabhāvas tadviṣayā copalabdhiḥ tadabhāvasya kiṃ na sādhanam`[715]iti tatrānyabhāvasya tadabhāvaṃ prati liṅgatve niraste tadviṣayāyā upalabdher nirākurvann āha -- anyabhāvaviṣaye tyādi | yat punar uktam -- anyabhāvaviṣayopalabdhis tadabhāvasya kinna sādhanam`[716]iti sā tadabhāvasya sādhikeṣṭaivāsmākam, [S. 190a.] na tu liṅgatvena yathoktavānasi | kiṃ kāraṇam? | yataḥ tatrāpy anyabhāvaviṣayāyām[717]upalabdhāv 'bhāvasya pṛthag anyabhāvāt sādhyatve kalpyamāne sambandhābhāvasya tadabhāvena tulyatvāt | na hi tasyā api anyabhāvarūpāyāḥ tadabhāvena kaścid ekārthasamavāyādirūpaḥ sambandho 'stīti |
apṛthak siddher ity asyāpi tulyatāṃ darśayann -- āha liṅgāvirbhāve tyādi | yeyam anyabhāvaviṣayā upalabdhir lliṅgatayocyate tasyās {p. 201.1} tadviviktapradeśākārāyā [T. 352a.] āvirbhāvakāla eva 2 janmakāle pratītikāla eva[718]vā tadabhāvasiddheś ca | tathā hi -- tatpratibhāsaviviktānyabhāvapratibhāsabuddhisaṃvedanam eva tadabhāvasaṃvedanam iti | tad eva sādhayati -- na hy anyasya tadviviktasya bhāvaṃ pratipadya pratipattā punar uttarakālaṃ tatpratipatter anyabhāvapratipattes tadabhāvenānyavyatirekau prasādhya pratibindhasādhakena pramāṇena tadabhāvaṃ pratipadyate | kiṃ tarhi? | tadanyaṃ tadviviktarūpaṃ pratipadyamāna eva tasya 3 pratiyogino 'bhāvaṃ[719]pratipadyate, tasyaiva tadabhāvātmakatvāt | tathā hi -- saghaṭapradeśāsaṃkīrṇarūpasya [S. 190b.] kevalapradeśasya darśanam eva ghaṭābhāvadarśanam | na hi `ghaṭo 'tra nāsti` `ghaṭavānayaṃ na bhavati` `saghaṭād anyaḥ` ity arthabhedaḥ
kaścit | tataḥ saghaṭād anyatayā kevalapradeśasya darśanam eva ghaṭābhāvadarśanam iti | `ghaṭo 'tra nāstī`ti jñānaṃ gṛhītagrāhitayā smṛtir eveti | kathaṃ jñāyata iti cet | darśanānantaram anvayavyatirekasādhanalakṣaṇena vyavadhānena vinā `idam ghaṭaviviktaṃ pradeśavastv asti` `idaṃ tu ghaṭavastu nāsti` iti pāścātyena vikalpadvayena vyavasthāpanāt[720]| tato nānvayavyatirekānusaraṇam atrāstīti [T. 352b.] |
kiñ ca -- dṛṣṭāntarāsiddhe svātmanyabhāvaviṣayopalabdhis 5 tadabhāvasya sādhanaṃ[721]| tad eva vyatirekamukhena darśayati -- tac ca tasya ityādi | ihāpy asty evānvaya iti cet, āha -- na hy evaṃśakyam ityādi | kasmān na śakyaṃ darśayitum? | tad ekopalabdheḥ tasyaikasyānanyasaṃsarggiṇo yopalabdhir viśeṣarūpā tasyāḥ kvacid apy anyatrābhāvāt | atha tadviviktopalabdhisāmānyaṃ hetur ucyate -- yatra yatra ghaṭaviviktabhūtalopalabdhis tatra [S. 191a.] tatra ghaṭābhāvo yathā pūrvānubhūte ghaṭavivikte pradeśa ity āha -- sāmānyena pradarśane kriyamāṇe dṛṣṭānte 'pi pūrvānubhūtaghaṭavivikte pradeśe ghaṭābhāvasya prasādhakaṃ pratyakṣādikaṃ pramāṇāntaram anyabhāvaviṣayopalabdher nāsti, kiṃ tu saiva tadanyabhāvopalabdhiḥ sādhyadharmasya tadabhāvalakṣaṇasya {p. 202.1} sādhikā | sā ca yathā sādhyadharmiṇi tadabhāvasiddhaye dṛṣṭāntam apekṣate tathā
dṛṣṭānte 'pi | tathā, tatrāpi tadanyatrāpītyanavasthā dṛṣṭāntānām iti | anavasthāyāṃ cāpratipattiḥ sarvatra tadabhāvasya | yata evaṃ tasmān na kutaścil lliṅgāt tadanyabhāvāt tadupalabdher vā tadabhāvasiddhir iti | yadi tadanyabhāvas tadabhāvaṃ na sādhayati, kiṃ 6 punar lliṅgatayā [T. 353a.] sādhayati[722]?, ity ata āha -- so 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇena -- pratyakṣasyaiva vivakṣitopalambhād anyatvenānupalambhatvāt | tallakṣaṇenānupalambhena siddhaḥ sann abhāvavyavahāraṃ sādhayet,[723]karmasthakriyāpekṣāyāṃ[724]tadanyabhāvasyānupalabdhirūpatvāt | kva punar asāv abhāvavyavahāraṃ sādhayet? | mūḍhapratipattau sādhyāyāṃ | yas tv amūḍho [S. 191b.] viṣayapratipattau viṣayiṇaṃ smaraty eva tasyābhāvavyavahāraḥ pratyakṣanibandhana eveti na tatrānupalabdher liṅgateti sucarccitam evānyatretīhālaṃ prasaṅgeneti |
__________NOTES__________
[636] pūrvakṣaṇenaivayenādhyavasīyamānaḥ
[637] nimittābhāvo -- T.
[638] yeṣu satsu bhavaty eva yat tebhyo anyasya kalpane || taddhetutvena sarvatra hetūnām anavasthitiḥ || [PV II 24]
[639] saṃyogād -- T.
[640] agṛhīta- -- T.
[641] svaviṣayavijñāne jananayogād -- T.
[642] atrātidiśan -- T.
[643] vā pradeśasya ghaṭaviviktasyānupalabdhitvaṃ -- T.
[644] jñāne
[645] ekajñānasaṃsarggitvam
[646] ekakālatvād eva
[647] vyavahāra loke -- T.
[648] cakārād agrahaṇaṃ ca
[649] vedyate -- T.
[650] hetutvā-
[651] atrāntare granthe svayam evācāryo vipa- -- T.
[652] p. 174,27
[653] p. 176,4
[654] p. 176,11
[655] etasyāsā- -- T.
[656] ato granthavyākhyā
[657] pratyabhijñānasya -- T.
[658] ghaṭābhāvarūpayā ghaṭājñānabhāvākhyāyā vā (prathamaṃ ṭippanaṃ) upalabdhy 'bhāvarūpayā (dvi. ṭi.)
[659] p. 176,11
[660] hi yas tuccha- -- T.
Original text: Hetubinduṭīkā (commentary on Dharmakīrti's Hetubindu) · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji, Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda : Oriental Institute 1949 (Gaekwad's Oriental Series, CXIII) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0