હેતુબિન્દુટીકા · ભાગ 2140

અપિ ચ -- યદિ ભાવાન્તરં પ્રધ્વંસાભાવો ય એતે ઽનુપજાતવિકારાઃ પ્રદીપબુદ્ધ્યાદયો ધ્વંસન્તે તેષાં કતરદ્ ભાવાન્તરં પ્રધ્વન્સો(ધ્વંસો) વ્યવસ્થાપ્યતે? । તે ઽપ્ય્ અવ્યક્તતામ્[342]આત્મભાવં[343]ચ વિકારમ્ એવ ધ્વંસં સમાલમ્બન્ત ઇતિ ચેત્ । ન, પ્રદીપાદેર્ ભાવરૂપાવ્યક્તતાભાવે પ્રમાણાભાવાત્ । યદિ હિ શક્તિરૂપતાપત્તિર્ અવ્યક્તતા તદા શક્તેઃ કાર્યદર્શનોન્નીયમાનરૂપત્વાત્ તદભાવે[344]કથં પ્રદીપાદયઃ શક્ત્યાત્મના ઽવસ્થિતાઃ કલ્પેરન્[345]? । અથોપલબ્ધિયોગ્યતાવિકલાત્મતાપત્તિર્ અવ્યક્તિઃ; અત્રાપિ તદાત્મના ઽવસ્થિતૌ નૈવ પ્રમાણમ્ અસ્તિ । ન ચાપ્રમાણકમાદ્રિયન્તે વચો વિપશ્ચિતઃ । આત્મનશ્ ચાસત્ત્વાત્ કથં તદ્ભાવો[346]બુદ્ધ્યાદીનાં [સ્. 83બ્.] વિકારઃ પરિણામશ્ ચ? । અન્યત્ર વિહિતપ્રતિક્રિયત્વાત્ નેહ પ્રન્યત ઇત્ય્ અલં પ્રસઙ્ગેન ।
સ્યાન્મતમ્ -- ભાવાન્તરેણાઙ્ગારાદિના ઽઽવૃતત્વાત્ ઇન્ધનાદેસ્ તથોપલબ્ધ્યાદયો ન ભવન્તીત્ય્ અત આહ -- નાપિ ઇત્યાદિ । સ્વભાવાન્તરમ્ અન્યસ્યે ન્ધનાદેર્ આ વરણમ્ અપિ ન {1} યુજ્યેત {2} તદવસ્થે અવિચલિત[ત્. 261અ.]રૂપે તસ્મિન્ન્ ઇ ન્ધનાદૌ સ ત્યાવરણસ્યાપિ ન કેવલમ્ અનુપલબ્ધ્યાદે ર્ અયોગાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[341] -સાભાવ ઇષ્યતે -- શ્લ્વ્
[342] પ્રદીપ-
[343] બુદ્ધિઃ
[344] કાર્ય-
[345] કલ્પ્યેરન્ -- તિબ્.
[346] આત્મતા
{પ્. 80.1}[ સેચ્તિઓન્: 13. ભાવાભાવપક્ષસ્યાપિ સમાલોચનમ્ ।]
ન કેવલં ભાવસ્વભાવો ભાવાન્તરં વા વિનાશહેતુના ન ક્રિયતે ભાવાભાવો ઽપિ ન ક્રિયત ઇત્ય્ આહ -- નાપિ ઇત્યાદિ । કુતઃ? ઇતિ ચેત્, અભાવસ્ય વિધિના પર્યુદાસેન વિવક્ષિતાદ્ ભાવાદ્ અન્ય તયા કાર્યત્વો પગમે ક્રિયમાણે કિમ્ ઇન્ધનાદિરૂપ એવાસૌ? અથાર્થાન્તરમ્? ઇતિ વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવિકલ્પાનતિક્રમાત્ । તત્ર ચોક્ત એવ દોષઃ ।
નનુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મા તુચ્છરૂપો ઽસાવ્ અગ્ન્યાદિજન્યો ઽભ્યુપેયતે । તદ્ભાવે ચેન્ધનાદીનાં નૈઃસ્વાભાવ્યાત્ કુતઃ પૂર્વદોષાવસરઃ? । સ ચાવશ્યમ્ અગ્ન્યાદિભાવાભાવાનુવિધાયિતયા [સ્. 84અ.] તત્કાર્યસ્ તદ્ભાવવ્યવહારસ્યાન્યત્રાપિ તન્નિબન્ધનત્વાત્ । તદુક્તમ્ --
સન્ બોધગોચરપ્રાપ્તસ્ તદ્ભાવે [347] નોપલભ્યતે ।
નશ્યન્ ભાવઃકથંતસ્ય [348] ન નાશઃકાર્યતામિયાત્ ॥
પ્રાગ્ અભૂત્વાભવન્ ભાવો હેતુભ્યો જાયતે યથા।
ભૂત્વાઽપિ ન ભવંસ્ તદ્વદ્ધેતુભ્યો ન ભવત્ય્ અયમ્ [349] ॥
ઇતિ ।
અત આહ -- ભાવપ્રતિષેધે ત્ય્ આદિ । અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અનપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગ્ગશ્ ચ્યુતિમાત્રમ્ એવ તુચ્છરૂપં ધ્વંસઃ તદા તત્ર કારકવ્યાપારો નૈવ સમ્ભવતિ ભવનધર્મિણ્ય્ એવ તત્સમ્ભવાત્ । તસ્યાપ્ય્ [ત્. 261બ્.] અભૂત્વા ભાવોપગમાત્ કાર્યતા ન વિરુધ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । ભવનધર્મણો ભાવરૂપતાપ્રાપ્તેર્ અભાવત્વહાનેઃ । યતો ભવતીતિ ભાવો મણ્યતે, નાપરમ્ અઙ્કુરાદેર્ અપિ ભાવશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । અર્થક્રિયાસામર્થ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । સર્વસામર્થ્યવિરહિણસ્[350]તર્હ્ય્ અસ્ય કથં પ્રતીતિવિષયતા? । ન હ્ય્ અકારણં પ્રતીતિવિષયઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તદવિષયસ્ય વા કથં હેતુમત્તાવગતિઃ? વસ્તુતા વા?, યેનોચ્યતે `તુચ્છરૂપમ્ એવ તદ્ વસ્તુઽ ઇતિ । પ્રતીતિજનકત્વે વા કથં ન [સ્. 84બ્.] સામર્થ્યસમ્બન્ધિતા? । સદ્ ઇતિ પ્રત્યયા ઽવિષયસ્ય કથં ભાવતેતિ ચેત્ । કાર્યતા ઽપ્ય્ અસ્ય કથમ્? । સ્વહેતુભાવે ભાવાત્ ઇતિ ચેત્ । કથં તર્હિ સત્પ્રત્યયા ઽવિષયતા? । {પ્. 81.1} તથા હિ -- યદિ સ્વહેતુભાવે ભવતીતિ
પ્રતીયતે સદ્ ઇત્યાદિ પ્રતીયેત । યતો ઽસ્તીતિ સદ્ ઇતિ વદન્તિ વિદ્વાંસઃ । ન ચાસ્તિ, ભવતિ, ભાવઃ, 3 સન્નિતિ શબ્દાનામ્[351]અર્થભેદઃ પરમાર્થઃ કશ્ચિત્ । અભાવાત્મકતયૈવ ભવત્ય્ અસાવ્ ઇતિ ચેત્ । ન । વ્યાહતત્વાત્, યતો ન ભવતીત્ય્ અભાવ ઉચ્યતે સ કથં ભવતીતિ વ્યપદિશ્યતે? । પ્રતિષ્ઠિતેન કેનચિદ્ રૂપેણ સ્વજ્ઞાનાત્મન્ય્ અપ્રતિભાસનાત્ ન ભાવ ઇતિ ચેત્ । અત્યન્તપરોક્ષાણાં ચક્ષુરાદીનામ્ અભાવતાપ્રસઙ્ગઃ । ન । તેષાં જ્ઞાનહેતુરૂપતયા પ્રતિભાસનાત્ ઇતિ ચેત્ । ન । અસ્યાપિ ભવિતૃરૂપતયા ઽવભાસનાત્ । [ત્. 262અ.] સર્વરૂપવિવેકસ્ય ચ કથં ભૂત્યા સમ્બન્ધઃ? । કેનચિદ્ રૂપેણોન્મજ્જનં હિ ભવનમ્ । જ્ઞાનવિષયતયા ઽસ્યાપિ ચ તદ્ધેતુરૂપતયા ઽવભાસનસ્ય તુલ્યત્વાત્[352], અહેતોષ્ ચ વિષયત્વાયોગાત્ । અસ્માકં ત્વ્ અભાવબુદ્ધયઃ સ્વવાસનાપરિપાકાન્વયા નિર્વિષયા એવ । અભાવસ્ય ચ ભવિતૃત્વે કથં પર્યુદાસાત્ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ભિદ્યેત । અસદ્રૂપસ્ય વિધાનેન પર્યુદાસાત્ [સ્. 85અ.] સ ભિદ્યત
ઇતિ ચેત્ । ન । અસદ્રૂપસ્ય ભવનવિરોધાત્ । ભવતીતિ હિ ભૂત્યા સત્તયા ઽભિસમ્બધ્યતે । તત્ર કથં સદ્રૂપસ્ય વિધાનમ્? । પર્યુદાસ એવૈકો નઞર્થશ્ ચ સ્યાત્, સર્વત્ર વિધેઃ પ્રાધાન્યાત્ । સો ઽપિ વા ન ભવેત્ । યદિ હિ કિઞ્ચિત્ કુતશ્ચિત્[353]નિવર્ત્યેત તદા તદ્વ્યતિરેકિ[354]સંસ્પૃશ્યેત તત્પર્યુદાસેન । તચ્ ચ નાસ્તિ । સર્વત્ર નિવૃત્તિર્ ભવતિ ઇત્ય્ ઉક્તે વસ્ત્વન્તરસ્યૈવ કસ્યચિત્ વિધાનાત્ । તથા ઽનેન વસ્ત્વન્તરમ્ એવોક્તં સ્યાત્, ન તયોર્ વિવેકઃ । અવિવેકે ચ ન પર્યુદાસઃ । અપ્રસ્તુતાભિધાનં ચ સ્યાત્ । ભાવનિવૃત્તૌ[355]પ્રસ્તુતાયાં અસદાત્મનો વસ્ત્વન્તરસ્યૈવ વિધાનાત્ । ન ચાસ્ય સ્વરૂપેણાસદાત્મકત્વમ્, સ્વરૂપેણાપ્ય્ અસતઃ કાર્યત્વવિરોધાત્ । પરરૂપેણ તુ સર્વમ્ એવ વસ્ત્વસદાત્મકમ્ ઇતિ નાસ્ય ઘટાદેઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ [ત્. 262બ્.] ભવતુ વા ઽયમ્ અભાવો ઽગ્ન્યાદિભ્યસ્ તદ્ભાવે કિમ્ ઇતિ નોપલભ્યન્તે કાષ્ઠાદયઃ? । તથા હિ -- અગ્ન્યાદીનામ્ અન્યક્રિયાયાં ચરિતાર્થત્વાદ્ અનિવૃત્તા એવ તેભ્યઃ {પ્. 82.1} [સ્. 85બ્.] ઇન્ધનાદયઃ પ્રાગ્વદ્ ઉપલભ્યેરન્ । તદુપમર્દ્દેન
ધ્વંસસ્યોત્પત્તેઃ ઇતિ ચેત્, કથં તદુપમર્દ્દઃ? । ન તાવત્ પ્રધ્વંસાભાવેન, ઇન્ધનસત્તાકાલે તસ્યાભાવાત્ । નાગ્ન્યાદિભિઃ, ધ્વંસાવિર્ભાવ એવ તેષાં વ્યાપારોપગમાત્ । ન ચોત્પન્નઃ પ્રધ્વંસાભાવ ઇન્ધનાદીન્ વિહન્તિ, યૌગપદ્યપ્રસઙ્ગાત્ । ધ્વંસેન વિનાશને ચ વિકલ્પત્રયસ્ય તદવસ્થત્વાત્ । તતશ્ ચાનવસ્થા । સ એવ ધ્વંસ ઇન્ધનાદેર્ અગ્ન્યાદિજન્મા નિવૃત્તિઃ, અતો ઽસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ ચેત્ । કથમ્ અન્યો ઽન્યસ્ય નિવૃત્તિઃ?, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ ચાયં હેતુમાંસ્ તદ્ભેદાદ્ આત્મભેદં કિં નાનુભવતિ? । શાલિયવાઙ્કુરાદયો ઽપિ કારણભેદાદ્ એવાત્મભેદમ્ અત્યન્તવિલક્ષણમ્ અનુભવન્તો ઽધ્યક્ષત એવાવસીયન્તે । ન ત્વ્ એવમ્ અનપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગ્ગઃ ચ્યુતિમાત્રલક્ષણો ધ્વંસઃ । તસ્યાભિઘાતાગ્નિસંયોગાદિકારણભેદે ઽપિ તુચ્છરૂપતયૈકરૂપસ્ય સ્વજ્ઞાનાત્મન્ય્ અવભાસનાત્ । ન હિ ભાવશૂન્યતાં વિહાયાપરં તત્ર કિઞ્ચિદ્ રૂપમ્ ઈક્સામહે । વિસ્તરતશ્ ચૈતત્ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધૌ વિચારિતમ્

ઇત્ય્ આસ્તાં તાવાદ્ ઇહ । [સ્. 86અ.] તસ્માદ્ અગ્ન્યાદિસંયોગકાલે ન તસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભવતિ ન ભવત્ય્ એવ કેવલ મ્ ઇત્ય્ એવોપગન્તું યુક્તમ્ । યતો નાયં કસ્યચિદ્ [ત્. 263અ.] ભાવેન નષ્ટો નામ કિન્તુ યતઃ સ્વયમ્ અસ્થિરરૂપતયા ભૂતસ્ તતો નષ્ટો નામ । તેન નાસ્યા ઽભવનમ્ અન્યદ્ વા કિઞ્ચિદ્ ભવતિ । તથા ચ ભવનધર્મણઃ કસ્યચિદ્ અભાવાદ્ ભાવં ભવન્તં કુતશ્ચિન્ ન કરોતીતિ ક્રિયાપ્રતિષેધ એવાગ્નિસંયોગાદેઃ સ્યાત્ । એવ ચ સતિ કર્ત્તા અગ્નિસંયોગાદિઃ ન ભવતિ ઇત્ય્ અકર્તુર્ અહેતુત્વમ્ ઇતિ તસ્મા ન્ ન વિનાશહેતુઃકશ્ચિત્ ।
__________નોતેસ્__________
[347] અગ્નિઃ
[348] અગ્ન્યાદેઃ
[349] ભાવઃ
[350] ભાવશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં અભાવસ્યાપિ યદિ સામર્થ્યમ્ અસ્તિ તદા ભાવત્વમ્ અથ નાસ્તિ તત્રાહ
[351] સન્નિતિ સામાન્યશબ્દાનામ્ -- તિબ્.
[352] ચક્ષુરાદીભિઃ
[353] બ્રાહ્મણાદિ (પ્રથમં ટિપ્પણમ્) ક્ષત્રિયા- (દ્વિ. ટિ.)
[354] નિવર્ત્યવ્યતિરેકિ
[355] તુચ્છરૂપાયામ્
[ સેચ્તિઓન્:14. વૈયર્થ્યાદ્ અપિ વિનાશે હેત્વયોગઃ ।]
ન કેવલમ્ અસામર્થ્યાદ્ વિનાશહેત્વયોગઃ, કિન્તુ વૈયર્થ્યાચ્ ચ , તદ્ એવાહ -- યદિ સ્વભાવતો નશ્વરો નશનશીલઃ સ્વાત્મ ન્ય્ અનવસ્થાયી સ્થાતુમ્ અશક્તો યથા સૂચ્યગ્રે સર્ષપઃ તસ્ય ન કિઞ્ચિન્નાશકારણૈઃ । કિં કારણમ્? । {1} સ્વયંનાશાત્ । {2} તત્સ્વભાવતયૈવ અસ્થિરસ્વભાવતયૈવ । ન હિ પ્રકૃત્ય્ એવ સ્થાતુમ્ અશક્તે સૂચ્યગ્રે સર્ષપે તદસ્થિતયે પ્રયાસઃ ફલવાન્ ભવેત્ ।
{પ્. 83.1} અત્રૈવ વ્યાપ્તિમ્ આદર્શયતિ -- યો હિ ઇત્યાદિ । ન પુનઃતદ્ભાવે તત્સ્વભાવત્વે જનકાત્ [સ્. 86બ્.] હેતો ર્ {1} હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષતે । {2} ન હિ પ્રકાશાદયઃ ઇત્યાદિના દૃષ્ટાન્તવિવરણમ્ । તદાત્મતાયા હેત્વન્તરાનપેક્ષણેન વ્યાપ્તિં તાદાત્મ્યસાધકેન પ્રમાણેન દર્શયતિ -- તદાત્મનો યો યસ્ય સ્વભાવઃ તત્સ્વભાવસ્ય તાદાત્મ્યાભાવે હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષમાણસ્ય સ્વહેતોર્ નિષ્પન્નસ્યાપિ તત્સ્વભાવત્વાભાવે નૈરાત્મ્યસ્ય નિઃસ્વભાવતાયાઃ પ્રસઙ્ગાત્ । તદ્વત્ પ્રકાશાદિવત્ ન પુનઃ પશ્ચાત્ [ત્. 263બ્.] તદાત્મતાયાં અસ્થિતિધર્માત્મતાયાં હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષત ઇતિ પ્રમાણફલમ્ । અસ્થિતિધર્માચેત્ નશ્વરસ્વભાવશ્ ચેત્ । સ્વભાવતઃસ્વહેતુભ્યો નિષ્પન્નો ભાવ ઇતિ પક્ષધર્મોપસંહારઃ । વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિશ્ ચેયમ્, હેત્વન્તરાપેક્ષાનપેક્ષયોઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયા
વિરોધાત્, હેત્વન્તરાનપેક્ષયા ચ તત્સ્વાભાવતાયા વ્યાપ્તત્વાત્ ।
[ સેચ્તિઓન્: 15. સ્વતો વિનશ્વરત્વસાધકહેતાવ્ અનેકાન્તદોષોદ્ધારઃ ।]
અત્ર ચ પરસ્ય વચનાવ્ અકાશમ્ આશઙ્ક્યાહ -- બીજાદિવત્ [8.16] ઇત્યાદિ । સ્યાદ્ એતત્ ઇત્યાદિના એતદ્ એવ વિભજતે કેવલાન જનયન્તિ ઇતિ । કુતઃ? ઇતિ ચેત્, સલિલક્ષિત્યાદેઃ સ્વહેતુવ્યતિરિક્તસ્યાઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવાનામ્ અપિ [સ્. 87અ.] બીજાદીનાં તદાત્મતાયામ્ અપેક્ષણાત્ । તતશ્ ચ ન પુનસ્ તદ્ભાવે હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષન્ત ઇત્ય્ અનેકાન્તઃ । તદ્વદ્ ભાવો ઽપી ન્ધનાદિઃ સ્વહેતોર્ નશ્વરાત્મા નિષ્પન્નો ઽપિ વિનાશે વિનશ્વરાત્મતાયાં સ્યાદ્ ઇતિ દાર્ષ્ટાન્તિકમ્ । ન બીજાદિવદ્ અનેકાન્તઃ । કુતઃ? તત્સ્વભાવસ્ય અઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવસ્ય બીજાદેર્ અઙ્કુરાદિજનનાત્, તદાત્મતાયાં હેત્વન્તરાનપેક્ષણાત્ । યશ્ ચ ક્ષિત્યાદિકમ્ અપેક્ષમાણો ન જનયતિ કુશૂલાદ્યવસ્થઃ તસ્ય અજનકસ્ય ચ અતત્સ્વભાવત્વાત્ અઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવત્વાભાવાત્ । તત્ર તદાત્મતાલક્ષણો હેતુઃ ન વર્તત એવેતિ ન તેનાનેકાન્તઃ ।
[ સેચ્તિઓન્: 16. પ્રત્યક્ષેણ બાધાત્ ન પ્રત્યભિજ્ઞયા સ્થિરૈકભાવસિદ્ધિઃ ।]
નનુ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષત એવ બીજાદિર્ એકસ્વભાવો લક્ષ્યતે । તત્ર કુતો ઽયં જનનસ્વભાવત્વાજનનસ્વભાવત્વલક્ષણો ભેદઃ? {પ્. 84.1} યતો ઽનેકાન્તો [ત્. 264બ્.] ન સ્યાત્ । ન ચાપ્રમાણં પ્રત્યભિજ્ઞા, તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનમ્ ઇત્યાદિ પ્રમાણલક્ષણયોગાત્, સત્સમ્પ્રયોગેણેન્દ્રિયાણાં ભાવતશ્ ચ પ્રત્યક્ષમ્ એવ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ । ન ચ પ્રત્યક્ષાદ્ ગરિષ્ઠં પ્રમાણમ્ અસ્તિ, યતસ્ તદ્વિષયસ્ય ભેદસિદ્ધ્યા બાધામ્ અનુભવદ્ અપ્રમાણમ્ એતત્ [સ્. 87બ્.] સ્યાત્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- `અત એવઽ જનકત્વાજનકત્વાદ્ એવ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાત્ `તયોર્ અવસ્થયોઃઽ જનકાજનકાવસ્થયોઃ બીજાદેઃ વસ્તુભેદઃ સ્વભાવભેદો નિશ્ચેયઃ અધ્યવસાતવ્યઃ । યથા હિ શાલિબીજં તદઙ્કુરજનનસ્વભાવં તદ્ભાવે શાલ્યઙ્કુરભવદર્શનાત્ પ્રત્યક્ષતો ઽવગમ્યતે, યવબીજં ચાતજ્જનનસ્વભાવમ્ તદ્ભવે શાલ્યઙ્કુરાનુપલબ્ધ્યા[356][ત્. 265અ.] તદ્વિવિક્તયવબીજગ્રાહિપ્રત્યક્ષરૂપયા

પ્રતીયતે તથા ઽત્રાપ્ય્ અવસ્થાદ્વયે શાલિબીજસ્ય તદઙ્કુરવિવિક્તાવિવિક્તાવસ્થાગ્રાહિપ્રત્યક્ષબલાદ્ એવ સ્વાઙ્કુરજનકાજનકસ્વભાવતા કિન્ન નિશ્ચીયતે? । ઇષ્યત એવાવસ્થયોર્ ભેદો ઽવસ્થાવતસ્ ત્વ્ અભેદ ઇતિ ચેત્ । ન । તસ્યાવસ્થારૂપવિવેકિના રૂપાન્તરેણ પ્રત્યક્ષે પ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાત્ । ન હિ યદનાત્મરૂપવિવેકેન સ્વજ્ઞાને ન પ્રતિભાસતે તસ્ય પ્રત્યક્ષતા યુક્તા । અવસ્થાતદ્વતોઃ સ્વભાવભેદાભાવાત્ [સ્. 88અ.] કથં રૂપાન્તરેણ પ્રતિભાસનમ્? ઇતિ ચેત્ । નન્વ્ અવસ્થાભ્યો ઽનવાપ્તરૂપભેદસ્યાવસ્થાનામ્ ઇવાત્મનસ્ તદ્ભેદે સત્ય્ અભેદો ન સઙ્ગચ્છતે । [ત્. 265બ્.] તતશ્ ચાસ્યાવસ્થાનામ્ ઇવાત્મભેદમ્ અનુભવતઃ કથમ્ અવસ્થાતૃત્વમ્? । અવસ્થાભેદે ઽપ્ય્ અભિન્નરૂપસ્ય તથા વ્યવસ્થાનાત્ કથઞ્ચિદ્ભેદસ્યાપિ ભાવાદ્ અદોષ ઇતિ ચેત્ । યદિ યમ્ આત્માનં પુરોધય `અયમ્ અવસ્થાતા, અવસ્થાશ્ ચેમાઃઽ ઇતિ ભણ્યતે તેનાવસ્થાતદ્વતોર્ ભેદસ્ તદા ભેદ એવેતિ `કથઞ્ચિત્ઽ ઇત્ય્ અન્ધપદમ્ એતત્ । તતો ઽસ્ય પ્રત્યક્ષતાયાં અનાત્મરૂપવિવેકિના
રૂપાન્તરેણાવભાસનપ્રસઙ્ગો ન નિવર્ત્તતે । અથ તેનાત્મના ઽભેદઃ[357]। અવસ્થાવદ્ ભેદપ્રસઙ્ગો ઽવસ્થાતુઃ, તદ્વદ્ અવસ્થાનામ્ અભેદસ્ય વા । તયોર્ અપિ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદાવ્ ઇતિ ચેત્ । તયોસ્ તર્હ્ય્ અવસ્થાતદ્વદ્ આત્મનોર્ ભેદવતોઃ કથઞ્ચિદ્ અભેદનિમિત્તં રૂપાન્તરમ્ ઇષ્ટં સ્યાત્ । {પ્. 85.1} તથા ચ તસ્યાપિ તાભ્યાં કથઞ્ચિદ્ભેદઃ, અન્યથા તદેકસ્વભાવાદ્ અત્યન્તમ્ અભેદાદ્ અવસ્થાતદ્વતોઃ 3 પરસ્પરમ્ અત્યન્તં ભેદાભેદૌ પ્રસજ્યેયાતામ્[358]। રૂપાન્તરસ્ય કથઞ્ચિદ્ભેદે [સ્. 88બ્.] તન્નિબન્ધનમ્ અપરં રૂપમ્, તથા ઽસ્યાપિ તદન્યદ્ ઇત્ય્ અપરિમિતરૂપતૈવૈકૈકસ્ય વસ્તુનઃ સમાસજ્યેત । ન ચાપરિમિતરૂપપ્રતિભાસિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુભવામઃ । અનનુભવન્તશ્ ચ કથં તત્કલ્પનયા ઽઽત્મનૈવાત્માનં વિપ્રલભેમહિ? । તસ્માદ્ અવસ્થારૂપવિવેકેનોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલમ્ભાદ્ અપરિમિતરૂપતાપ્રસઙ્ગાચ્ ચ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદવતો ઽવસ્થાતુર્ અસત્ત્વમ્ એવ । તાશ્ ચાવસ્થા જનકાજનકસ્વભાવભેદવત્યઃ
[ત્. 266અ.] પ્રત્યક્ષત એવાવગમ્યન્ત ઇતિ તદેકત્વાધ્યવ-સાયિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં તદ્બાધામ્[359]અનુભવત્ કથં પ્રમાણં સ્યાત્?, યતો બીજાદીનાં અઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવાનામ્ અપિ તદાત્મતાયાં હેત્વન્તરાપેક્ષણાત્ પ્રાક્તનસ્ય[360]હેતોર્ અનૈકાન્તિકતા ભવેત્ ।
ભવતુ વા ઽવસ્થાતા કશ્ચિત્, તસ્યાપ્ય્ એતદ્[361]એવ ભેદં સાધયતિ । તથા હિ -- તયોઃ [ત્. 264અ.] જનકાજનકાવસ્થયોર્ ઇતિ સપ્તમીદ્વિવચનમ્ એતત્ તદા ભવતિ । તદ્ અયમ્ અર્થો -- જનકાવસ્થાયામ્ અજનકાવસ્થાયાં ચ વસ્તુનઃ ધર્મિલક્ષણસ્ય ભેદ સ્વભાવનાનાત્વમ્ અત એવ [હ્બ્ટા 356,24] જનકાજનકસ્વભાવત્વાદ્ એવ પ્રત્યક્ષાવસિતાત્ નિશ્ચેયઃ [8,19] નિશ્ચયલક્ષણસ્ તત્ર વ્યવહારઃ કર્તવ્યઃ, વિષયસ્ય [સ્. 89અ.] વિરુદ્ધધર્માધ્યાસલક્ષણસ્ય દર્શનાદ્ ઇતિ ।
ન ચ શક્યતે વક્તુમ્ -- અવસ્થા એવાઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવા નાવસ્થાતા ઇતિ । તસ્ય સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્યાસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ । [ત્. 264બ્.] તતો યદ્ એકરૂપતયા પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભવેષુ તત્ પૂર્વોત્તરકાલયોર્ જનકાજનકસ્વભાવભેદવ્યવસ્થાપકપ્રત્યક્ષનિબન્ધનામ્ અનુભવદ્બાધાં કથમ્ ઇવ પ્રમાણં સ્યાત્? । તત્પ્રતિભાસિનશ્ ચાભિન્નરૂપસ્યાલીકત્વે ઽક્ષસમુદ્ભવામ્ અપિ વૃત્તિમ્ અનુભવતો ઽસ્ય સત્સમ્પ્રયોગજત્વાભાવાત્ તૈમિરિકાદિધિયામ્ ઇવ કુતઃ પ્રત્યક્ષતા? । ન {પ્. 86.1} ચાર્થક્રિયાનિબન્ધનં રૂપમ-પાસ્ય બીજાદેર્ અપરઃ પરમાર્થતઃ સ્વભાવો ઽસ્તિ, યસ્યાધિગમાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રમાણં ભવેત્, અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાત્ પરમાર્થસતઃ । તસ્માત્ સદૃશાપરભાવનિબન્ધન એવાયં કેશકદલીસ્તમ્બાદિષ્વ્ ઇવાકારસામ્યતામાત્રાપહૃતહૃદયાનાં ભ્રાન્ત [સ્. 89બ્.] એવ તત્ત્વાધ્યવસાયો મન્તવ્યઃ । તતઃ સતો ઽપિ પ્રતિક્ષણં ભેદસ્યાનુપલક્ષણં
બાલાનામ્ । યદા તુ વિધુરપ્રત્યયોપનિપાતાદ્ વિસદૃશાપરભાવપ્રસવઃ તદા ઽસ્ય તત્ત્વાધ્યવસાયી પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયો ન ભૂતિમ્ અવલમ્બતે । ન ચ તદેકાકારપરામર્શપ્રત્યયજનકત્વાદ્ અપરં સાદૃશ્યમ્ । ભેદા ઽવિશેષે ઽપિ ચ સ્વહેતુબલાયાત્ અપ્રકૃતિવશાત્ કેચિદ્[362]એવૈકાકારપરામર્શપ્રત્યયલક્ષણામ્ અર્થજ્ઞાનાદિલક્ષણાં વા ઽર્થક્રિયાં કુર્વન્તિ નાપર ઇતિ વિપઞ્ચિતંપ્રમાણવાર્તિક એવશાસ્ત્રકૃતેતિ નેહ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[356] ઇન્ તિબ્. થિસ્ પસ્સગે -અનુપલબ્ધ્યા તો તયોઃ (પ્. 85. લિને 15) ઇસ્ રેઅદ્ અfતેર્ સ્વભાવઃ (પ્. 86. લિને 22).
[357] તદા
[358] પરસ્પરયાત્યન્તં ભેદાભેદૌ વસ્ત્વન્તરે પ્રસજ્યે- -- ત્.
[359] પ્રત્યક્ષ
[360] યો હિ યત્સ્વભાવઃ ઇત્યાદિના કથિતસ્ય ।
[361] પ્રત્યક્ષમ્
[362] રૂપાલોકાદયઃ
[ સેચ્તિઓન્: 17. અનુમાનેનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા બાધાત્ ન તતઃ સ્થિરભાવસિદ્ધિઃ ।]
અવશ્યં ચ બીજાદેર્ જનકાજનકાવસ્થયોર્ વસ્તુભેદો યથોક્તો ઽવગન્તવ્ય ઇતિ દર્શયિતુમ્ અનુમાનમ્ અભેદસ્ય [ત્. 265અ.] બાધકમ્ આહ -- ભાવાનાં બીજાદીનાં સ્વકાર્યજનકો યઃ સ્વભાવઃ તસ્ય તેષુ સત્સુ અન્યથાત્વાભાવાત્ [8,21] કદાચિદ્ અજનકત્વાસમ્ભવાત્ [સ્. 90અ.] તત્સ્વભાવસ્ય અઙ્કુરાદિજનકસ્વભાવસ્ય પશ્ચાદ્ ઇવ સલિલાદિકારણસન્નિધાન ઇવ પ્રાગ્ અપિ કુશૂલાદ્યવસ્થિતિકાલે ઽપિ સ્વકાર્ય જનનપ્રસઙ્ગાત્ । તથ હિ -- સલિલાદિસન્નિધાને ઽપિ બીજાદિઃ સ્વરૂપેણૈવ કાર્યં કરોતિ, ન પરરૂપેણ । યશ્ ચાસ્ય તદા [ત્. 266અ.] કાર્યજનકઃ સ્વભાવઃ, સ ચેત્ પ્રાગ્ અપ્ય્ અસ્તિ, `સ એવાયમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં પુરો ઽવસ્થાયિનો જનકસ્વભાવસ્ય પ્રાચ્યરૂપાભેદાધ્યવસાયાત્, તતઃ કિમ્ ઇતિ પ્રાગ્ અપિ તત્કાર્યં ન કુર્યાદ્ ઇતિ? । પ્રયોગઃ -- યદ્ યદા યજ્જનનસ્વભાવં તત્ તદા તજ્જનયત્ય્ એવ । અજનકસ્ય જનકત્વસ્વભાવવિરોધાત્ । અન્યસ્યાપિ વા તત્સ્વભાવતાપત્તેઃ
। યથા -- તદ્ એવ બીજાદિકં સલિલાદિસન્નિધિકાલે । કુશૂલાદ્યવસ્થાસ્વ્ અપિ ચેદં બીજાદિકં સ્વકાર્યજનનસ્વભાવમ્ {પ્. 87.1} એવ પ્રત્યભિજ્ઞયા વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ જનયતિ । તસ્માન્ ન તજ્જનનસ્વભાવમ્ ઇતિ । વિપર્યયપ્રયોગઃ -- યદ્ યદા યજ્જનનસ્વભાવં(વ) નિર્વર્ત્ત્યં કાર્યં ન જનયતિ ન તત્ તદા તજ્જનનસ્વભાવમ્, તદ્ યથા -- શાલ્યઙ્કુરજનનસ્વભાવનિર્વર્ત્યં કાર્યમ્ અજનયત્ કોદ્રવબીજમ્ । ન જનયતિ 1 ચ સલિલાદિકારણસન્નિધેઃ[363]પ્રાક્ તત્કાર્યજનનસ્વભાવનિર્વર્ત્ત્યં [સ્. 90બ્.] સ્વકાર્યં બીજાદિકમ્ ઇતિ [ત્. 266બ્.] વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । તતો ઽનુમાનતો ઽપિ બાધમ્ અનુભવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં કથં પ્રમાણં સ્યાત્? ।
નનુ ચાનેન[364]બાધ્યમાનસ્યાનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યાત્ કથં બાધકત્વમ્? । અનિશ્ચિતપ્રમાણભાવેન[365]કુતો બાધા? । નાપિ ઇતરેતરાશ્રયત્વમ્ । ન હિ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યાદ્ એતદનુમાનં પ્રમાણમ્, કિન્તુ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધાત્ । સ ચ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણબલાન્ નિશ્ચિત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________

[363] ચ શાલ્યાદિકા- -- ત્.
[364] પ્રત્યભિજ્ઞાનેન
[365] ઉત્તરમ્
[ સેચ્તિઓન્: 18. પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનાત્ ગરીયસ્ત્વનિરાસઃ ।]
ન પ્રત્યક્ષાદ્ અન્યદ્ ગરિષ્ઠં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્ । ન । પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ પ્રત્યક્ષત્વાસિદ્ધેઃ । ન હીયમ્ અનુમાનેન પ્રત્યક્ષાત્મિકા સતી બાધ્યત ઇતિ બ્રૂમહે । કિં કૃતં ચ પ્રત્યક્ષસ્ય ગરીયસ્ત્વમ્? । તદ્ ધ્ય્ અર્થસ્યાસમ્ભવે ઽભાવાત્ પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે તચ્ ચાનુમાનસ્યાપ્ય્ અર્થપ્રતિબદ્ધલિઙ્ગજન્યતયા સમાનમ્ ઇતિ નાસ્ય કશ્ચિદ્ વિશેષઃ । યદિ ચાનુમાનવિરોધમ્ અશ્નુવાનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રમાણં તદા ઽઽકારસ્ય સામ્યાત્ તદેકતાં પ્રતિયતી નીલેતરકુસુમાદેઃ[366][પ્રતીતિઃ] કિં ન પ્રમાણમ્? । ન હિ કુસુમફલાદિકાર્યદર્શનોન્નીયમાનો ભેદઃ પ્રત્યક્ષતસ્ તથાભાવમ્ અનુભવતિ । વિસ્તરતશ્ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રામાણ્યનિરાસઃ [સ્. 91અ.]ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધાવ્ એવ વિહિત ઇત્ય્ આસ્તાં તાવદ્ ઇહ ।
યતઃ એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ જનકાજનકાવસ્થયોઃ બીજાદેર્ વસ્તુભેદઃ તસ્માદ્ યો ઽન્યો ઽવસ્થાવિશેષો યદન્તરં અઙ્કુરાદિકાર્યપ્રસવઃ {પ્. 88.1} સ એવાઙ્કુરજનનસ્વભાવઃ , [ત્. 267અ.] કાર્યદર્શનોન્નીયમાનરૂપત્વાત્ તજ્જનનસ્વભાવતાયાઃ ।
યદિ તર્હિ સ એવાઙ્કુરજનનસ્વભાવઃ, પૂર્વભાવિનામ્ અવસ્થાભેદાનામ્ અતજ્જનનભાવત્વાત્ કથં તેષુ તત્કારણવ્યપદેશઃ? અઙ્કુરાર્થિભિર્ વા તદુપાદાનમ્? ઇત્ય્ અત આહ -- `પૂર્વભાવિનસ્ તુઽ કુશૂલાદ્યવસ્થિતિકાલભાવિનસ્ તુ અવસ્થાવિશેષાઅઙ્કુરકારણસ્યા ન્ત્યસ્યાવસ્થાવિશેષસ્ય કારણાનિ પ્રત્યયાન્તરોપધીયમાનવિશેષેભ્યઃ પરમ્પરયા તેભ્યસ્ તદુત્પત્તેઃ । અતસ્ તેષૂપચારતઃ કારણવ્યપદેશો ઽઙ્કુરાર્થિભિશ્ ચોપાદાનમ્ । યતસ્ તત્સ્વભાવસ્ય બીજાદેર્ જનનં ન હેત્વન્તરાપેક્ષમ્, યચ્ ચાજનકમ્ અપેક્ષતે ન તસ્ય [સ્. 91બ્.] તજ્જનનસ્વભાવત્વમ્ ઇતિ । તસ્માન્ નાનેકાન્તો બીજાદિવત્ `તત્સ્વભાવત્વાત્ઽ ઇત્ય્ અસ્ય હેતોઃ ઇત્ય્ ઉપસંહારઃ ।
તદ્ એવં યદા તાવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષપ્રમાણતયા સ્થૈર્યસિદ્ધયે પરૈર્ ઉચ્યતે બીજાદિવદ્ અનેકાન્તં પ્રતિપાદયિતુમ્, તદા તસ્યોક્તેન પ્રકારેણ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં બાધ્યમાનત્વાત્ તદાત્મતા નાસ્તીતિ કુતસ્ તત એકતા ભાવાનામ્?, યતો ઽનેકાન્તઃ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । યદા તુ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ પૂર્વાપરકાલયોર્ એકસ્વભાવા બીજાદય ઇતિ હેતુતયોચ્યતે પરૈઃ, તદા ઽયમ્ અસિદ્ધો હેતુઃ । ન ચ સ પક્ષે ક્વચિદ્ વર્ત્તત ઇત્ય્ આહ -- ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ અસ્માભિર્ ઇષ્યમાણેષુ એક્યાભાવા દ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[366] ગિરિકાન્તકા (?)-કન્નિ- (?)
[ સેચ્તિઓન્: 19. તત્સ્વભાવત્વાત્ ઇત્ય્ અત્ર પુનર્ અપિ અનેકાન્તદોષોદ્ધારઃ ।]
અથ યસ્યાપિ ક્ષનિકા ભાવાસ્ તસ્યાપિ બીજાદીનાં [ત્. 267બ્.] પ્રતિક્ષણમ્ ઐક્યાભાવે ઽપિ વિશેષાનુપલક્ષણાદ્ અન્ત્યક્ષણવત્ સર્વેષાં જનકસ્વભાવાનામ્ અપિ તદ્ભાવં પ્રતિ સલિલાદ્યપેક્ષત્વાત્ તદવસ્થમ્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અપરાપરોત્પત્તેઃ ક્ષણિકૈર્ અપિ [સ્. 92અ.] નાનેકાન્તઃ, અપરેભ્યો ઽપરેભ્યશ્ ચ પ્રત્યયેભ્યઃ પ્રતિક્ષણમ્ ઉત્પત્તેઃ ક્ષણિકાનાં ભિન્નશક્તિત્વાદ્ અન્ત્યક્ષણવજ્ જનકસ્વભાવતાવિરહાત્ કુતસ્ તૈર્ અપ્ય્ અનેકાન્તઃ સ્યાત્? ન હિ કારણભેદોપધીયમાનજન્મનાં વિશેષાનુપલક્ષણે ઽપ્ય્ અભિન્નસ્વભાવતા યુક્તા, હેતુ {પ્.89.1} ભેદાનનુવિધાને ઽહેતુકતાપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચ વક્ષ્યતિ -- `અપરાપરપ્રત્યયયોગેન પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સન્તન્વન્તઃ સંસ્કારા યદ્ય્ અપિ કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સમાનરૂપાઃ પ્રતીયન્તે તથાપિ ભિન્ન એવ એષાં સ્વભાવઃ, તેન કિઞ્ચિદ્ એવ કસ્યચિત્ કારણમ્ઽ ઇતિ ।
યદ્ ઉક્તં `તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ ઇત્ય્ અસ્યાનેકાન્તમ્ ઉદ્ભાવયન્ન્ આહ પરઃ -- તે બીજક્ષિત્યાદયઃ અન્ત્યાઃ અન્તે ભવાઃ પ્રત્યેકમ્ અઙ્કુરજનને સમર્થાઃ ખણ્ડશઃ કારણેભ્યઃ કાર્યોત્પાદાભાવાદ્ ભવદ્ભિર્ ઇષ્યન્ત ઇતિ કિન્ન જનયન્તિ પ્રત્યેકમ્ ? । તતશ્ ચૈષામ્ એક એવ કશ્ચિદ્ અઙ્કુરં જનયતિ, તદન્યે તુ તત્સ્વભાવા અપિ ન જનયન્તીતિ `તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ ઇત્ય્ અનેકાન્તઃ । તદ્વત્ કુશૂલાદ્યવસ્થા અપિ બીજાદયો ઽઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવા અપિ ન જનયિષ્યન્તીતિ તૈર્ અનેકાન્તઃ [સ્. 92બ્.] તદવસ્થ એવેતિ મન્યતેપરઃ।
અત્રાહ -- ઇતિ યદ્ એવં ત્વં મન્યસે । પરેણ સામાન્યેનાભિધાનાત્ સામાન્યેનૈવોત્તરમ્ આહ -- {1} જનયન્ત્ય્ એવ [ત્.268અ.] {2} નાત્ર સ્વકાર્યજનને અન્યથાભાવઃ અજનકત્વમ્ આશઙ્કનીયમ્ । કુતઃ? સ્વભાવસ્યાવૈપરીત્યાત્ । યદિ હિ ન જનયેયુર્ જનનસ્વભાવા એવ ન સ્યુઃ । તત્સ્વભાવાશ્ ચેષ્યન્ત ઇત્ય્ અવશ્યં જનયન્તિ, તથા ચ કુતો ઽનૈકાન્તઃ? ઇતિ ભાવઃ ।
[ સેચ્તિઓન્: 20. એકેનૈવ સમર્થ્યેન કાર્યજનને પરેષામ્ અનુપયોગમ્ આશઙ્ક્ય તદુદ્ધારઃ ।]
પ્રત્યેકમ્ અન્ત્યાનાં જનકત્વે કાર્યસ્યૈકેન જનનાદ્ અપરેષામ્ ઉપયોગસ્ય નિર્વિષયત્વાદ્ અજનનમ્ એવેતિ મન્યમાન આહ પરઃ -- તેષુ અન્ત્યેષુ સહકારિષુ સહ -- યુગપત્ કરણશીલેષુ સમર્થસ્વભાવેષુ તત્કાર્યક્રિયાયોગ્યેષુ અભ્યુપગમ્યમાનેષુ સત્સુ કાર્યસ્યૈકેનૈવ જનિતત્વાત્ કો ઽપરસ્યોપયોગઃ ? નૈવ કશ્ચિત્ । તત્ કિમ્ ઉચ્યતે `જનયન્ત્ય્ એવઽ ઇતિ? । એતત્ પરિહરતિ -- `ન વૈઽ નૈવ ભાવાનાં બીજાદીનાં કાચિત્ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિતા બુદ્ધિપૂર્વકારિતા, યતઃ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિત્વાત્ `અયમ્ અસ્માસ્વ્ અન્યતમ્ એકો ઽપિ સમર્થઃ કાર્યજનને, કિમ્ અત્રાસ્માભિઃ કર્ત્તવ્યમ્?ઽ ઇત્ય્ આલોચ્ય અપરે નિવર્તેરન્ [સ્. 93અ.] {પ્. 90.1} ઔદાસીન્યં[367]ભજમાનાસ્ તત્કાર્યજનને ન વ્યાપ્રિયેરન્ । યસ્માત્ તે બીજાદયો ભાવાઃ નિરભિપ્રાયવ્યાપારાઃ પર્યાલોચનાશૂન્યવ્યાપારા એકત ઉત્પદ્યમાને કાર્યે સર્વ એવ વ્યાપ્રિયન્તે । ભવનધર્મણિ ચ કાર્યે તેષાં પ્રાગ્ભાવ
એવ વ્યાપારઃ । તદન્યસ્યાયોગાત્[368]। યદિ હિ વ્યાપૃતાદ્ અન્ય એવ વ્યાપારઃ [ત્. 268બ્.] તદા તત એવ કાર્યોત્પાદાદ્ વ્યાપારવતઃ કારકત્વમ્ એવ હીયતે ।
તસ્યાસૌ વ્યાપારઃ તતસ્ તસ્ય કારકત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । નન્વ્ એવં વ્યાપારોપયોગસ્ય કાર્યાનુપયોગિનિ તત્રોપચારાત્[369]પારમાર્થિકમ્ અસ્ય કારકત્વં હીયેત । કશ્ ચાસ્ય[370]વ્યાપારેણ સમ્બન્ધઃ? । સમવાયશ્ ચેત્ । ન । તસ્ય પ્રાગ્ એવ નિરસ્તત્વાત્ । સમવાયાચ્ ચ વ્યાપારવત્ત્વે અન્યસ્યાપિ[371]તત્કાર્યાનુપયોગિનસ્[372]તદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ[373], સમવાયસ્યેહેતિ બુદ્ધિહેતોર્ એકત્વેન સર્વત્ર સમાનત્વાત્ । અભિમતેનૈવ વ્યાપૃતેન તદ્વ્યાપારોત્પાદનાત્ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ચેત્ । નનુ તેન[374]તદુત્પાદનં[375]તત્ર[376]સમવાયાદ્ એવોચ્યતે । સ ચ [સ્. 93બ્.] સર્વત્ર સમાનઃ । યેન ચ પરિશ્રમેણ વ્યાપારં જનયતિ તેન કાર્યમ્ એવ કિન્ નોત્પાદયતિ? યેન વ્યવધાનમ્ આશ્રીયતે । યથા ચ સ્વસન્નિધિમાત્રેણૈવાયં વ્યાપારં જનયતિ ન વ્યાપારાન્તરેણ, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્, તથા તત 9 એવ કાર્યમ્[377]અપીત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ ।
તસ્માદ્ ભાવિનિ કાર્યે પ્રાગ્ભાવ એવ કારણસ્ય વ્યાપારઃ । સ ચ સર્વેષાં અસ્તીતિ સર્વ એવ કાર્યોત્પત્તૌ વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ વ્યપદિશ્યન્તે ।

તદ્ અપિ કાર્યંસર્વેભ્ય એવ જાયતે સર્વેષાં ભાવ એવ તદ્ભાવાત્ । ન હિ કાર્યસ્ય કારણાભિમતભાવ એવ ભાવમ્ અન્તરેણાપરં જન્મ । તથાભાવે[378]હિ તત્રૈવ કારણવ્યાપારાત્ કાર્યક્રિયૈવૈષાં ન સમ્ભવેત્ । તતશ્ ચ સત્સ્વ્ અપિ કારણેષુ કથમ્ અસ્ય ભાવ ઉપલબ્ધિર્ વા સ્યાત્? । તત્સમ્બન્ધિનો જન્મનઃ કરણાત્ ઇતિ ચેત્ । ન । અસતા {પ્. 91.1} તેન[379]સમ્બન્ધાયોગાત્ । સ્વત એવ સત્ત્વે વા [ત્. 269અ.] જન્માર્થાનુપપત્તેઃ । જન્મકાલે ચોપલભ્યસ્યાત્મનઃ[380]પ્રાગ્[381]અપિ ભાવાત્ તથોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, રૂપાન્તરેણ[382]ભાવે ન [સ્. 94અ.] તસ્ય ભાવઃ સ્યાત્[383]। રૂપભેદલક્ષણત્વાદ્ ભાવભેદસ્ય[384]। તસ્માદ્ ઉપલબ્ધ્યાત્મનો[385]જન્મનઃ પ્રાગનુપલમ્ભાદ્ અસત્ત્વમ્ । તતો ઽસ્ય[386]જન્મસમ્બન્ધિતા કુતઃ? । તસ્માત્ કાર્યમ્ એવાભૂત્વા હેતુભાવે ભવતીતિ ભાવ એવાસ્ય[387]તતો જન્મેતિ સર્વેભ્યસ્ તત્ જાયતે ।
નન્વ્ એકસ્યાપિ તજ્જનને સામર્થ્યાત્ અપરેષાં તત્ર સન્નિધિલક્ષણો વ્યાપારો વ્યર્થ એવેતિ ન તત્રાપરેષાં ભાવઃ સઙ્ગચ્છત ઇતિ ચેદ્ આહ -- સ્વહેતોઃ ક્ષિતિબીજસલિલાદિસામગ્રીલક્ષણસ્ય પરિણામઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષવતઃ પ્રતિક્ષણમ્ ઉપધીયમાનાતિશયસ્ય ક્ષણાન્તરસ્ય પ્રસવઃ, તતઃ ઉપનિધિઃ કાર્યદેશે સન્નિધાનં ધર્મો યેષાં તે તથાભવન્તઃ કાર્યદેશે સન્નિધીયમાનાઃ નોપાલમ્ભમ્ અર્હન્તિ -- `એકસ્યાપ્ય્ એતત્કાર્યકરણે સમર્થત્વાત્ કિમ્ અત્ર ભવન્તઃ સન્નિહિતાઃ?ઽ ઇતિ ન પર્યનુયોગમ્ અર્હન્તિ । ન હિ તદપરસન્નિધિમ્[388]અન્તરેણ તત્રૈકસ્યાપિ[389]ભાવ ઉપપદ્યતે । કુતઃ? તત્પ્રકૃતે તત્પ્રકૃતિત્વાત્ ઇતિ ભાવપ્રધાનો [સ્. 94બ્.] નિર્દ્દેશઃ । ક્ષિતિબીજસલિલાદિસામગ્રીપરિણામજન્યસ્વભાવત્વાદ્ એકૈકસ્ય સમર્થસ્ય તદ્ભાવે[390]કુતઃ કેવલસ્ય સમ્ભવઃ[391]?, સામગ્રીશબ્દવાચ્યૈઃ કારણભેદૈઃ સમર્થ-

સ્વસ્વલક્ષણાન્તરારમ્ભાત્ । તતશ્[392]ચ પ્રતિક્ષણમ્ ઉપધીયમાનાતિશયસ્યોત્પાદાત્ કેવલાનાં [ત્. 269બ્.] ચ તજ્જનનસ્વભાવવૈકલ્યાત્ તદપરપ્રત્યયયોગજન્યસ્વભાવત્વાત્ સમર્થજનકસ્ય હેતોઃ । એતચ્ ચ યથાવસરં તત્ર તત્ર વ્યક્તીકરિષ્યતિ । તસ્માદ્ યત્સામગ્રીજન્યસ્વભાવો યો ભાવઃ સ તત્રૈકાભાવે ઽપિ કારણવૈકલ્યાન્ ન સમ્ભવતીત્ય્ એકસામગ્રીજન્મનાં સહભાવો નિયતઃ । સર્વેષાં તેષાં ભાવ એવ કાર્યસ્ય ભાવાત્ સર્વ એવ જનયન્તીતિ `તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ ઇત્ય્ અત્ર નાનેકાન્તઃ ઇતિ ।
{પ્. 92.1} યેનાભિપ્રાયેણ `તે ઽન્ત્યાઃ સમર્થાઃ કિન્ ન જનયન્તિઽ ઇત્ય્ ઉક્તં તં પ્રકટયન્ન્ આહ -- સમર્થાઃ ઇત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ અપિ `જનયન્ત્ય્ એવઽ ઇતિ યદભિપ્રાયવતોક્તં તમ્ આદર્શયતિ -- ન, તત્રૈવ ઇત્યાદિ । એતદ્ એવ વ્યાચષ્ટે -- તસ્યૈવ ઇત્યાદિ । [સ્. 95અ.] અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- `ઇદમ્ અત્ર સમર્થમ્, ઇદમ્ અસમર્થમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનાભ્યામ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવહ્રિયતે, અન્યનિમિત્તાભાવાત્ । તૌ ચાન્વયવ્યતિરેકાવ્ એકત્રૈવ કાર્યે દૃશ્યેતે નાપરાપરત્રેતિ તસ્યૈવૈકસ્ય જનને સમર્થા ગમ્યન્ત ઇતિ નાપરાપરજનનમ્ । તે તુ યદવસ્થા જનયન્તો દૃશ્યન્તે -- કિં તજ્જનનસ્વભાવાસ્ તદૈવ? આહોસ્વિત્ પ્રાગ્ અપિ? ઇત્ય્ અત્ર વિવાદઃ । તત્ર પ્રાગ્ અપિ તત્સ્વભાવત્વે પશ્ચાદ્ ઇવ પ્રાગ્ અપિ જનનપ્રસઙ્ગ ઇતિ પ્રતિક્ષણં ભેદ ઉચ્યત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[367] `નિવર્તેરન્ઽ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાતિ
[368] ક્રિયારૂપસ્ય
[369] વ્યાપારવતિ કારણે
[370] વ્યાપૃતસ્ય
[371] ઘટાદેઃ
[372] અઙ્કુર-
[373] અઙ્કુરજનન-
[374] બીજા-
[375] વ્યાપારોત્પાદ-
[376] બીજાદૌ
[377] એવ સ્વસંનિધિમાત્રાદ્ એવ કા- -- ત્.
[378] અપરજન્મસદ્ભાવે
[379] કાર્યેણ
[380] કાર્યસમ્બન્ધિનઃ
[381] કાર્યજન્મનિ
[382] અવ્યક્તેન
[383] અવ્યક્તાદ્ અવ્યક્તમ્ એવ રૂપં જાતં યતઃ
[384] અવ્યક્તરૂપાદ્ વ્યક્તરૂપં ભિન્નમ્ એવ
[385] કાર્યસ્ય
[386] કાર્ય-
[387] કાર્ય-
[388] તદન્યતર-
[389] કાર્યદેશે
[390] અપરસન્નિધાનાભાવે
[391] કુતઃ
[392] નોપાલમ્ભમ્ અર્હન્તિ
[ સેચ્તિઓન્: 21. કારણભેદાત્ કાર્યભેદં સ્વીકુર્વદ્ભિઃ ક્ષપણકજૈમિનીયૈર્ અનેકાન્તસ્યોદ્ભાવનમ્ ।]
પુનર્ અન્યથાક્ષપણકજૈમિનીયાઅનેકાન્તમ્ ઉદ્ભાવયન્ત [ત્. 270અ.] આહુઃ -- ભિન્નઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તઃ સ્વભાવો યેષાં તેભ્યશ્ ચક્ષુરાદિભ્યઃ સહકારિભ્યઃ યુગપત્કર્તૃભ્યઃ એકસ્ય વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તૌ સત્યામ્, બહૂનિ ભિન્નસ્વભાવાનિ કારણાનિ કાર્યં ત્વ્ એકમ્ અભિન્નસ્વભાવમ્ ઇતિ ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃસ્યાત્ । તતશ્ ચક્ષુરાદયો ન ભિન્નેનાત્મનૈકસ્ય કાર્યસ્ય જનકા એષ્ટવ્યાઃ । કિન્ત્વ્ અભિન્નમ્ એષામ્ એકકાર્યજનકં સામાન્યભૂતં રૂપમ્ ઉપેયં યેનાભિન્નં કાર્યં જનયન્તિ । તચ્ ચ સમગ્રાવસ્થાયામ્ એવ તત્કાર્યં જનયતિ ન વ્યગ્રાવસ્થાયામ્ । ન ચૈકૈકાભાવે તસ્યાભાવઃ, સામાન્યાત્મનઃ [સ્. 95બ્.] કદાચિદ્ અભાવવિરોધાત્ । ન ચ તદા ઽસ્યા ઽજનકસ્વભાવતા, જનકાજનકરૂપવતઃ સમગ્રેતરાવસ્થાયોર્ ભેદપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચ સામાન્યાત્મના હાનિઃ । તતો યદ્ અસ્ય સમગ્રેષુ ચક્ષુરાદિષુ
જનકં રૂપં તદ્ એકૈકાભાવે ઽપિ વિદ્યતે ન ચ જનયતીતિ `તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ ઇત્ય્ અનેકાન્ત ઇતિ ।
[ સેચ્તિઓન્: 22. સિદ્ધાન્તવાદિના દૂષણોદ્ધારઃ ।]
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- ન, યથાસ્વમ્ ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે -- કિં પુનર્ ઇદં કારણમ્ અભિમતં ભવતઃ? । યદિ પ્રત્યેકં ચક્ષુરાદિકમ્; {પ્. 93.1} તદ્ અયુક્તમ્ । સામગ્રીજન્યસ્વભાવત્વાત્ કાર્યસ્ય, તસ્યા એવ કારણત્વાત્ । નનુ તદવસ્થાયાં પ્રત્યેકમ્ એવ સામગ્રીશબ્દવાચ્યાનાં જનનસ્વભાવત્વાભ્યુપગમાત્ પ્રત્યેકમ્ એવ ચક્ષુરાદિકં કારણમ્ । [ત્. 270બ્.] યદ્ય્ એવં કો ઽયં નિયમો યદનેકસ્માદ્ ભવતા ઽનેકેન ભવિતવ્યમ્ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણાભાવાત્, એકેનૈવ તત્ કાર્યં કરોતીતિ કુતો ઽવસિતમ્? । તદ્ભાવે ભાવાત્ ઇતિ ચેત્ । અનેકત્રાપિ સમાનમ્ એતત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -- તસ્યૈવૈકસ્ય જનને સમર્થાઃનાન્યસ્ય ઇતિ નાપરાપરજનનમ્ ઇતિ । ન ચાનેકસ્માદ્ ભવદ્ અનેકં પ્રાપ્નોતિ । યતો નાસ્માકં ભવતામ્ ઇવ કારણમ્ એવ [સ્. 96અ.] કાર્યાત્મતામ્ ઉપૈતિ, યતો ઽનેકપરિણતેર્ અનેકરૂપત્વાત્ કાર્યસ્યાનેકતા સ્યાત્ । કિન્તુ અપૂર્વમ્ એવ કેષુચિત્ સત્સુ ભવતિ । તચ્ ચાનેકભાવ એવ ભાવાત્ તત્કાર્યમ્ ઉચ્યતે તસ્ય કુતો
ઽનેકતાપ્રસઙ્ગઃ? । યત્ ત્વ્ અભિન્નં રૂપં જનકમ્ ઉચ્યતે તસ્યૈકસ્થિતાવ્ અપિ ભાવાત્ તત્કાર્યજનનસ્વભાવાચ્ ચ તતઃ કાર્યપ્રસવપ્રસઙ્ગઃ, તદન્યસન્નિધૌ તસ્ય વિશેષાભાવાત્ તદાપિ વા ન જનયેત્ । તસ્માદ્ યેષુ ભાવાભાવવત્સુ કાર્યં ભાવાભાવવદ્ દૃશ્ટં ત એવ વિશેષા જનકા ઇતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ? ।
અથ સામગ્રીં કારણમ્ આશ્રિત્યોચ્યતે `ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાદ્ ઇતિઽ, {1} તન્ ન, {2} યથાસ્વં યસ્યાઃ સામગ્ર્યાઃ ય આત્મીયઃ સ્વભાવસ્ તદ્ભેદેન તદ્વિશેષોપયોગતઃ તસ્ય -- વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય કાર્યસ્ય, વિશેષાઃ -- સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નાઃ સ્વભાવાઃ, તેષૂપયોગતઃ [ત્. 271અ.] તદુપયોગૈઃ ભિન્નસામગ્રીવ્યાપારૈઃ કાર્યાઃ યે સ્વભાવવિશેષાઃ -- કાર્યાણાં વિશિષ્ટાઃ સ્વભાવાઃ [સ્. 96બ્.] તેષામ્ અસઙ્કરાત્ પરસ્ પરવ્યાવૃત્તરૂપત્વાત્ । સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નરૂપતૈવ કાર્યાણામ્ ઇતિ કથન્ ન કારણભેદાદ્ કાર્યભેદઃ સ્યાત્? । તથા હિ -- એકા સામગ્રી મનસ્કારતત્[393]સાદ્ગુણ્યાદિલક્ષણા[394], તતો વિકલ્પવિજ્ઞાનમાત્રં[395]જાયતે; અપરા મનસ્કારેન્દ્રિયમાત્રલક્ષણા, તતો ભ્રાન્તેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસમ્ભવઃ[396]; તદન્યા વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાત્મિકા, તતો ઽપ્ય્ અભ્રાન્તવિજ્ઞાનસમ્ભૂતિર્ ઇતિ
ભિન્નસામગ્રીજન્મનાં {પ્. 94.1} કાર્યસ્વભાવવિશેષાણામ્ અસાઙ્કર્યાદ્ અસ્ત્ય્ એવ સામગ્રીલક્ષણકારણભેદાત્ કાર્યાણાં ભેદ ઇતિ ।
નનુ યદા વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનસમ્ભવઃ તદા તેષામ્ ઉપયોગવિષયસ્યૈકત્વાત્ કથમ્ અસાઙ્કર્યમ્? । તથાવિધસ્ય સાઙ્કર્યસ્યેષ્ટત્વાત્ અદોષઃ । તદુક્તમ્ -- તત્રૈવૈકત્ર સામર્થ્યાત્ ઇત્યાદિ ।
કથં તર્હિ તેષાં તજ્જનકત્વમ્?, યદિ તદ્ભેદાત્ [સ્. 97અ.] ન ભિદ્યતે કાર્યમ્ । કિં નુ વૈ સમગ્રાણામ્ અન્યાન્યકાર્યજનનેન જનકત્વમ્ યતસ્ તદ્ભાવે તન્ ન સ્યાત્ । જનકત્વં હ્ય્ એષાં તદ્ભાવ એવ કસ્યચિદ્ ભાવાત્ । તત્રૈકસ્યાનેકસ્ય વા ભાવે તેષામ્ એકાનેકજનકત્વમ્ ઉચ્યતે ।
__________નોતેસ્__________

[393] ચારુત્વમ્
[394] દેશકાલાદયઃ
[395] અર્થાભાવે ઽપ્ય્ આન્તરો વિકલ્પઃ
[396] મરુમરીચિકાસુ જલજ્ઞાનમ્
[ સેચ્તિઓન્: 23. એકસામગ્રીજન્યેષ્વ્ અપિ કાર્યેષુ ભેદોપપાદનમ્ ।]
નન્વ્ એકસ્યાઃ સામગ્ર્યા અનેકસ્ય ભાવે સામગ્ર્યન્તરજન્યેભ્યો ભવતુ ભેદઃ, પરસ્પરતસ્ તુ કથમ્? । [ત્. 271બ્.] તદતદ્રૂપહેતુજત્વાદ્ ધિ ભાવાસ્ તદતદ્રૂપણિ ઇષ્યન્તે । તત્ર યદા ચક્ષૂરૂપમનસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનજન્મ તદા ચક્ષૂરૂપક્ષણયોર્ અપિ ભાવાદ્ વિજ્ઞાનેનાભિન્નહેતુજત્વાત્ તયોર્ વિજ્ઞાનાત્મતા, વિજ્ઞાનસ્ય વા તદ્રૂપતા કથં ન પ્રસજ્યેત? । આહ ચ --
તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્ તદતદ્રૂપહેતુજાઃ।
તદ્રૂપાદિ [397] કિમ્ અજ્ઞાનંવિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્ ॥ [પ્વ્ 2.251] ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ । તેષાં યથાસ્વં સ્વભાવભેદેન નિમિત્તોપાદાનતયા તદુપયોગાત્ । મનસ્કારો હિ વિજ્ઞાનસ્યોપાદાનકારણમ્ । ચક્ષુષસ્ તુ સ્વવિજ્ઞાનજનનયોગ્યસ્ય જન્મનિ સહકારિકારણમ્ । એવમ્ ઇતરત્રાપિ યથાયોગમ્ વાચ્યમ્ । તતો ઽન્યાદૃશી સામગ્રી ચક્ષુઃક્ષણસ્ય જનિકા, અન્યાદૃશી ચ વિજ્ઞાનદેર્ ઇતિ તદ્વૈલક્ષણ્યાદ્ એવ [સ્. 97બ્.] કાર્યાણાં વૈલક્ષણ્યમ્ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- સર્વેષાં અન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધીયેતે તદા ચક્ષુરાદિક્ષણૈર્ ઇતિ કુતો ઽયં ભેદઃ -- ઇહોપાદાનભાવે ભેદ(-ભાવેનેદ)મ્ ઉપયુજ્યતે, અન્યત્ર તુ સહકારિભાવેનેતિ? । બોધરૂપતાદેર્[398]{પ્. 95.1} અનુકારાનનુકારાભ્યાં તદ્ભાવે[399]વ્યભિચારાવ્યભિચારતશ્ ચ । તથા હિ -- વિજ્ઞાનં મનસ્કારસ્ય બોધરૂપતામ્ અનુકરોતિ, ન ચક્ષુરાદેર્ જરા(ડા)દિભાવમ્ । એવમ્ અન્યદ્ અપિ પ્રત્યેયમ્ । નિયમેન ચ વિજ્ઞાનમાત્રભાવે સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય વ્યાપારો ન ચક્ષુરાદેઃ । ચક્ષુઃક્ષણાન્તરોદયે[400]ચ પૂર્વભાવિનશ્ ચક્ષુષો[401]ન સ્વવિજ્ઞાનયોગ્યતાહેતોઃ [ત્. 272અ.] સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય । એવંરૂપસ્યાપિ વાચ્યમ્ । તસ્માદ્ અવસ્થાભેદે ઽપિ યદ્ એકાકારપરામર્ષ(શ)પ્રત્યયનિબન્ધનતયા સ્વસન્તતિપતિતકાર્યપ્રસૂતિનિમિત્તં તદ્ ઉપાદાન-કારણં । યત્ સન્તાનાન્તરે પ્રાગવસ્થાપેક્ષવિશેષોદયનિબન્ધનં તત્ સહકારિકારણમ્ । સ ચેયં ભાવાનાં સ્વહેતુપરમ્પરાયાતા પ્રકૃતિર્
યયા કિઞ્ચિત્ કાર્યં સ્વસન્તાનવ્યવસ્થાનિબન્ધનં જનયન્ત્ય્ અપરં ચ સન્તાનાન્તરવ્યપદેશનિબન્ધનમ્ ઇતિ તસ્યા એવ સામગ્ર્યા અવાન્તરવિશેષકૃતત્વાચ્ ચક્ષૂરૂપવિજ્ઞાનક્ષણાનાં પરસ્પરતો [સ્. 98અ.] વૈલક્ષણ્યં ન વિરુધ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[397] તત્સુખાદિ -- પ્વ્
[398] ઉત્તરમ્ આહ
[399] કાર્યભાવે
[400] -ક્ષણાનન્તરોદયે -- ત્.
[401] નિયમેન વ્યાપાર ઇતિ સમ્બન્ધઃ
[ સેચ્તિઓન્: 24. કારણાનેકત્વે ઽપિ કાર્યસ્યૈકત્વં સામગ્રીભેદે ચ કાર્યભેદઃ ।]
તસ્માદ્ યદિ `કારણભેદાત્ઽ કારણાનેકત્વાત્ કાર્યસ્ય ભેદઃ અનેકત્વં તદા પ્રતિબન્ધાભાવાદ્ અનેકાન્તઃ । ન ચ તદભ્યુપગમ્યત ઇતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
અથ સામગ્રીલક્ષણસ્ય કારણસ્ય ભેદઃ સામગ્ર્યન્તરાદ્ વૈલક્ષણ્યં કાર્યસ્યાપિ ભેદો ઽતત્કારણેભ્યો ભિન્નસ્વભાવતોચ્યતે । તદા[402]તસ્યેહ[403]ભાવાત્ કથં ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાત્? ઇતિ અભિપ્રાયવતા `નઽ[404]કારણભેદાત્ કાર્યભેદો ન સ્યાત્ । કુતઃ? । યથાસ્વમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ અભિહિતમ્ ।
ઉભયં[405]ચૈતત્ કાર્યેષુ પ્રમાણપરિદૃષ્ટમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- યથા ઇત્યાદિ । મૃત્પિણ્ડાદિભ્યો હિ ભવતો ઘટસ્ય ન કારણાનેકત્વે ઽપ્ય્ અનેકરૂપતા । નાઽપિ સામગ્ર્યન્તરજન્યાદ્ અભિન્નસ્વભાવતેત્ય્ ઉદાહરણાર્થઃ । તત્ર [ત્. 272બ્.] સામગ્ર્યન્તરજન્યાત્ તાવદ્ ભેદં દર્શયતિ -- મૃત્પિણ્ડાત્ ઇત્યાદિ । ઇહ મૃત્પિણ્ડકુલાલસૂત્રાણિ {પ્. 96.1} વ્યગ્રસ્વભાવાનિ કારણાન્તરસહિતાનિ ઇષ્ટકાદિલક્ષણાનિ તદન્યજન્યેભ્યો ભિન્નસ્વભાવાનિ [સ્. 98બ્.] યાનિ કાર્યાણિ સાધયન્તિ તેભ્યો વિલક્ષણમ્ એવ સમગ્રાણિ ઘટાત્મકં કાર્યં જનયન્તિ । તથા હિ -- કુલાલાદિનિરપેક્ષો મૃત્પિણ્ડઃ તદન્યજન્યાદ્ વૃક્ષાદેર્ વિલક્ષણમ્ એવોપાદાનભાવેન મૃદાત્મકં કાર્યં જનયન્ દૃષ્ટઃ । કુલાલાદિસહિતો ઽપિ તદાત્મકમ્ એવ ઘટમ્ । તત્કારણાહિતવિશેષશ્ ચ કેવલમૃત્પિણ્ડાદ્ ભિન્નસ્વભાવતયા તત્કાર્યાદ્ અપીષ્ટકાદેર્ વિલક્ષણમ્ એવ કરોતિ । એવં કુલાલાદિકમ્
અપિ તદન્યોપાદાનસહિતં સહકારિભાવેન યત્કાર્યમ્ કરોતિ તદ્વિલક્ષણમ્ એવ મૃત્પિણ્ડસહિતં તત્કારનાહિતવિશેષં ઘટાત્મકં કાર્યં જનયતીતિ સમુદાયાર્થઃ । તત્ર મૃત્પિણ્ડાદ્ ભિન્નઃ સ્વભાવો ઘટસ્ય યે તદન્યોપાદાનકારણતયા મૃત્સ્વભાવા ન ભવન્તિ વૃક્ષાદયસ્ તેભ્યો ભવતિ । કુલાલાત્ મૃત્પિણ્ડોપાદાનાહિતાતિશયાત્ સહકારિભાવેનોપયુજ્યમાનાત્ તસ્યૈવ ઘટસ્ય મૃત્પિણ્ડોપાદાનતયા મૃદાત્મનઃ સતઃ સંસ્થાનવિશેષઃ પૃથુબુધ્નોદરાદ્યાકારઃ તદાત્મતયા તદન્યેભ્યો યેષાં મૃત્પિણ્ડસ્ તદન્યનિમિત્તસહિત [સ્. 99અ.] ઉપાદાનમ્ ઇષ્ટકાદીનાં તેભ્યો ભિન્નઃ સ્વભાવો ભવતિ । સૂત્રાત્ મૃત્પિણ્ડકુલાલકારણાહિતવિશેષાત્ [ત્. 273અ.] તસ્યૈવ ઘટસ્ય મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મનો મૃત્પિણ્ડકુલાલયોસ્ તજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ ઘટસ્ય તદ્રૂપયોગાત્ તયોશ્ચ [406]સૂત્રકારણોપહિતવિશેષયોસ્ તન્નિરપેક્ષાવસ્થાતો
ભિન્નાત્મકતયા ચક્રાદેર્ વિભક્તો વિચ્છિન્નઃ સ્વભાવો ભવતિ તસ્માદ્ અનુ[ક્રા]ન્તકારણત્રયજન્યો ઘટઃ તદન્યસ્માદ્ એકૈકકાર્યાદ્ દ્વિદ્વિકાર્યાચ્ ચ ભિન્નસ્વભાવ એવ જાયત ઇતિ સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નાન્યેવ કાર્યાણિ પરસ્પરમ્ અસઙ્કીર્ણસ્વભાવાનિ ભવન્તીતિ તદુપયોગકાર્યવિશેષાસઙ્કરઃ[407]સિદ્ધઃ । તસ્ય[408]ચૈકૈકતદવસ્થાભાવિકારણભેદાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા ખણ્ડશો ઽનુત્પાદાચ્ ચ । તદેકૈકજન્યત્વે ઽપિ[409]વસ્તુતસ્ તદેકૈકસજાતીયકારણાન્તરસન્નિધાવદૃષ્ટસ્ય વિશેષસ્યેતરસન્નિધૌ તદ્દર્શનાત્ `તજ્જન્યો ઽયમ્ઽ[410]ઇતિ તત્ત્વચિન્તકૈર્ વિવેચ્યતે । યતઃ[411]{પ્. 97.1} કાર્યવિશેષાર્થિનો ઽનેકકારણપરિગ્રહં કુર્વન્તિ પરસ્પરાહિતોપકારકાર્યપરમ્પરયા વાઞ્છિતકાર્યજનનયોગ્યકારણસામગ્રીભાવાર્થમ્ । યત [સ્. 99બ્.] એવં સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નાન્યેવેષ્ટકાચક્રાવિભક્તઘટ તદ્વિભક્તઘટલક્ષણાનિ કાર્યાણિ ભવન્તિ તત્ તસ્માત્ એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ
કુલાલાત્ મૃત્પિણ્ડરહિતાદ્ અન્યસામગ્ર્યન્તર્ભૂતાત્ ન મૃત્સ્વભાવતા કસ્યચિત્ કાર્યસ્ય, મૃત્પિણ્ડકારણોપકૃતાત્મન એવ તસ્ય તદ્વિશેષહેતુત્વાત્ । ન મૃદઃ કેવલાયાઃ, તત્સામગ્રીબહિર્ભૂતાયાઃ સંસ્થાન[ત્. 273બ્.]વિશેષઃ કુલાલોપાદાનોપકૃતતાયા એવ મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મકકાર્યહેતુત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[402] વૈલક્ષણ્યસ્ય
[403] સામગ્ર્યામ્
[404] ન ઇતિ સૂત્રાંશસ્ય વ્યાખ્યા `કારણઽ ઇત્યાદિ
[405] કારણાનેકત્વે કાર્યસ્યૈકત્વમ્, સામગ્રીવૈલક્ષણ્યાત્ કાર્યવૈલક્ષણ્યં ચ
[406] મૃત્પિણ્ડકુલાલયોઃ
[407] તેષાં કારણાનામ્ ઉપયોગૈઃ વ્યાપારૈઃ કાર્યા યે સ્વભાવવિશેષઃ તેષામ્
[408] ઘટસ્ય
[409] `તજ્જન્યો ઽયમ્ઽ ઇતિ તત્ત્વચિન્તકૈર્ વિવેચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ
[410] મૃદાદિ-
[411] વિવેકાત્
[ સેચ્તિઓન્: 25. સહકાર્યનેકત્વે ઽપિ કાર્યસ્ય ઐક્યમ્ ।]

તદ્ એવં સામગ્રીભેદાદ્ ભેદં કારસ્યોદાહરણે પ્રતિપાદ્ય સહકારિણામ્ અનેકત્વે ઽપ્ય્ અનેકાત્મતાવિરહં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ -- ન ચ તયોઃ મૃત્કુલાલયોઃ સહિતયોઃ પરસ્પરોપાદાનોપકૃતાત્મનોઃ યઃ શક્તિવિશેષઃ પ્રત્યયાન્તરસહિતાવસ્થાતો વિશિષ્ટા યોગ્યતા તદ્વિષયસ્ય[412]તદન્યાવસ્થાવિષયાદ્ ભેદે સત્ય્ અપિ યથા તદન્યસ્માદ્ ભેદઃ, એવં {1} સ્વભાવેન ન ભેદઃ । {2} સ્વરૂપતો ઽપિ ન નાનાત્વં નાનેકાત્મકતા કાર્યસ્ય । તાભ્યાં જનિતો યો વિશેષો મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મકઃ સ એવ તદન્યસામગ્રીજન્યાદ્ ભિદ્યત ઇતિ ભેદો અસ્ય ।
કથં પુનર્ એત[દ્] જ્ઞાયતે `તદન્યસ્માદ્ ઇવ [સ્. 100અ.] સ્વભાવતો ઽપ્ય્ અસ્ય ભેદો નાસ્તિઽ ઇત્ય્ અત આહ -- મૃત્સંસ્થાનયોઃ ઇત્યાદિ । યદિ હિ મૃત્કુલાલયોઃ તદવસ્થાભાવિનોઃ શક્તિવિશેષવિષયો મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મકો ભેદ સ્ તદન્યસ્માદ્ ઇવ સ્વરૂપતો ભિદ્યેત તદા મૃત્સંસ્થાનયો ર્ અપરસ્પરાત્મતયા પરસ્પરાત્મતાવિરહેણ કારણેન સંસ્થાનવિશેષેણ મૃત્ ન પ્રતિભાસેત, ન મૃત્સ્વભાવેન ચ સંસ્થાનવિશેષઃ, યથા તદન્યરૂપેણ । ન[413]હિ યો યસ્ય સ્વભાવો ન ભવતિ સ તેનાત્મના સ્વગ્રાહિણિ જ્ઞાને પ્રતિભાસતે, રૂપરસવત્; જ્ઞાનં વા તદ્રૂપવિકલાર્થસામર્થ્યેનોત્પદ્યમાનં તદ્રૂપમ્ અનુકર્તું યુક્તમ્, {પ્. 98.1} ભ્રાન્તતાપ્રસઙ્ગેન તદ્વશાદ્ અર્થવ્યવસ્થાનાભાવપ્રસક્તેઃ । તસ્માત્ મૃત્સંસ્થાનયોર્ એકાત્મતૈવેતિ [ત્. 274અ.] ન કારણાનેકત્વાત્ કાર્યસ્યાનેકાત્મકતા ઐકાન્તિકી, યતો ભિન્નસ્વભાવેભ્યશ્ ચક્ષુરાદિભ્યઃ સહકારિભ્યઃ એકકાર્યોત્પત્તિવિરોધાદ્
એકરૂપતયા તેષાં સાધારણૈકકાર્યક્રિયા, ભિન્નરૂપતયા વા સાધારણકાર્યકરણમ્ ઇયેત । [સ્. 100બ્.] એતચ્ ચૈકસામગ્ર્યપેક્ષયૈકકાર્યકર્તૃત્વમ્ ઉચ્યતે । પરમાર્થતસ્ તુ તત્સામગ્ર્યન્તર્ગ્ગતાનાં સજાતીયસ્યા ઽપિ ક્ષણાન્તરસ્યારમ્ભાત્ સામગ્ર્યન્તરાવયવત્વેન ચ કાર્યાન્તરસ્યાપિ યથા એકપ્રત્યયજનિતં કિઞ્ચિદ્ એકં નાસ્તિ તથા ઽનેકપ્રત્યયજનિતમ્ અપીતિ કારણાનેકત્વાત્ કાર્યાનેકત્વોપગમે ઽપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । તત એકકાર્યાપેક્ષયા ઽનેકત્વપ્રસઞ્જને સન્દિગ્ધવ્યતિરેકતા, સામાન્યેન સાધને સિદ્ધસાધ્યતેતિ ચ ।
__________નોતેસ્__________

[412] શક્તિવિશેષવિષયસ્ય
[413] વ્યતિરેકી
[ સેચ્તિઓન્: 26. અહ્રીકાદિસંમતસ્ય દ્રવ્યપર્યાયયોઃ ભેદાભેદપક્ષસ્ય નિરાસઃ ।]
નનુ ચ મૃત્સંસ્થાનવિશેષયોર્ એકસ્વભાવત્વે ઽપ્યહ્રીકાદિભિઃ સઙ્ખ્યાદિભેદાદ્ ભેદ ઇષ્યતે તત્ કથમ્ અનેકપ્રત્યયજનિતસ્યૈકત્વે એતદ્ ઉદાહરનામ્ સ્યાત્? । સર્વત્રૈવ હિ દ્રવ્યપર્યાયયોઃ સઙ્ખ્યાસંજ્ઞાલક્ષણકાર્યભેદાદ્ ભેદો દેશકાલસ્વભાવાભેદાચ્ ચાભેદ ઇષ્યતે, યથા ઘટસ્ય રૂપાદીનાં ચ । તથા હિ -- એકો ઘટઃ રૂપાદયો બહવ ઇતિ સઙ્ખ્યાભેદઃ । ઘતઃ રૂપાદયઃ ઇતિ સંજ્ઞાભેદઃ । અનુવૃત્તિલક્ષણં દ્રવ્યવન્ નિત્યં ચ, વ્યાવૃત્તિલક્ષણા [સ્. 101અ.] ભેદાઃ ક્ષણિકાશ્ ચ;જૈમિનીયસ્ય તુ [ત્. 274બ્.] કેચિત્ કાલાન્તરસ્થાયિનો ઽપીતિ લક્ષણભેદઃ । ઘટેનોદકાહરણં ક્રિયતે, રૂપાદિભિઃ પુનર્વસ્તુરાગ ઇતિ કાર્યભેદઃ । એવં સર્વત્ર દ્રવ્યપર્યાયયોઃ સઙ્ખ્યાદિભિર્ ભેદઃ દેશાદિભિસ્ ત્વ્ અભેદ ઇતિ મૃત્સંસ્થાનયોઃ કથઞ્ચિત્ ભેદાત્ મૃત્કુલાલાભ્યાં જનિતસ્ય કાર્યસ્યાનેકતા ઽસ્ત્ય્ એવ । યથા ત્વ્ એકતા[414]તથા તાભ્યાં[415]તસ્ય અભિન્નાત્મજન્યતૈવેતિ
યદ્ અનેકકારણં તદ્ અનેકમ્ એવ, યત્ પુનર્ એકં તત્ સહકારિણામ્ અભિન્નરૂપજન્યતયૈકકારણમ્ એવેતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ।
{પ્. 99.1} તદ્ અયુક્તમ્ । સ્વભાવતો ભેદાનભ્યુપગમે અન્યથા[416]ભેદાસિદ્ધેઃ અનેકસ્માદ્ એકકાર્યોત્પત્તેર્ અભાધનાત્ । સ્વભાવતો ભેદોપગમે વા ઽપરસ્પરાત્મતયા મૃત્સંસ્થાનયોઃ સંસ્થાનમૃત્સ્વભાવવિશેષાભ્યાં તયોર્ અપ્રતિભાસનં દુર્ન્નિવારમ્ । યદિ હિ સ્વભાવતો ન ભેદો ધર્મધર્મિણોઃ, સઙ્ખ્યાદિભેદાદ્ અપિ નૈવ ભેદઃ । ન હિ પરરૂપાઃ ભિદ્યમાના અપિ સઙ્ખ્યાદય આત્મભૂતમ્ અભેદં બાધિતું સમર્થાઃ ।
સઙ્ખ્યાભેદસ્ તાવદ્ અસમર્થઃ, એકસ્મિન્ન્ અપિ દ્રવ્યે બહુત્વેન વ્યવહારદર્શનાત્ । યથા ગુરવ ઇતિ । ન ચ બહુવચનસ્ય નિયમેનાદર્શનાદ્ રૂપાદયો ઽત્ર નિમિત્તમ્, રૂપાદિનિમિત્તત્વે હિ ગુરુઃ ઇતિ ન કદાચિત્ એકવચનં સ્યાત્ । [સ્. 101બ્.] સમ્ભવિ ધર્મિરૂપમાત્રમ્ અભિધેયત્વેન વિવક્ષિતમ્ ઇતિ ચેત્ । ન । તસ્યૈકત્વેન વિવક્ષાયાં કાર્ત્સ્ન્યગૌરવયોર્ અપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ । વ્રીહય ઇતિ ચ જાતિવચને [ત્. 275અ.] ધર્મિણો રૂપાદીનાં ચાનભિધાનાત્ ન કિઞ્ચિદ્ ઉત્તરમ્ । ઉભયરૂપસ્ય ચ વસ્તુનો ગુરુશબ્દવાચ્યત્વાત્ કથં સમ્ભવિનો ધર્મિરૂપસ્યૈકત્વેન વિવક્ષા? । તતશ્ ચૈકો ગુરુર્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્ય્ અદર્શનાત્ પર્યાયા અપ્ય્ એકસંખ્યાવિષયાઃ । તે ચ પર્યાયરૂપેણ ભિદ્યન્તે । તત્ કથં સંખ્યાભેદાદ્ ભેદસિદ્ધિઃ? ઇતિ ।
સંજ્ઞા ઽપિ સઙ્કેતનિબન્ધના । સ ચેચ્છાયત્તવૃત્તિર્ ઇતિ કુતસ્ તતો ઽર્થભેદઃ? । એકસ્મિન્ન્ અપિ સંજ્ઞાભેદદૃષ્ટેઃ કથમ્ અસ્ય ભેદનિમિત્તતા? । યથા ઇન્દ્રઃ શક્રઃ પુરન્દરઃ ઇતિ । અત્રાપિ ઇન્દનાત્ શકનાત્ દારણાચ્ ચ શક્તિભેદો ગમ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । સમસ્તસ્ય કાર્યકર્તૃત્વાત્ । ન હિ શક્તિર્ એવ ઇન્દતિ શક્નોતિ દારયતિ ચ । કિં તર્હિ? । ધર્મિરૂપમ્ અપિ, તયોર્ એકસ્વભાવોપગમાત્, શક્નોત્યાદિપદૈસ્ તદ્વાચિનાં સામાનાધિકરણ્ય્ અદર્શનાચ્ ચ । ન[417]ચાસ્ખલદ્વૂત્તિપ્રત્યયવિષયત્વાદ્ ઉપચારકલ્પના યુક્તેતિ । યેષાં ચ પર્યાયાણાં ન કાચિદ્ અર્થાનુગમમાત્રા તત્ર કિં વક્તવ્યમ્? ।
લક્ષણભેદો ઽપ્ય્ અહેતુઃ અસિદ્ધત્વાત્ । ન હ્ય્ એકો ભાવઃ ક્વચિદ્ અપ્ય્ અન્વયી સિદ્ધ ઇતિ । તથા હિ -- ન કૂટસ્થનિત્યતયા નિત્યં {પ્. 100.1} દ્રવ્યમહ્રીકૈર્ ઇષ્યતે, પરિણામ[સ્. 102અ.]નિત્યતોપગમાત્ । સા ચ પૂર્વોત્તરક્ષણપ્રબન્ધવૃત્ત્યા । ન હ્ય્ અસ્ય પર્યાયાણામ્ ઇવોચ્છેદઃ તદ્રૂપેણ[418], પર્યાયા [ત્. 275બ્.] એવ પર્યાયરૂપેણ નિરુધ્યન્તે ન તુ દ્રવ્યમ્ ઇતિ નિત્યમ્ અભ્યુપગમ્યતે । ન 7 ચેયં[419]કૂટસ્થનિત્યતા વા દ્રવ્યે સમ્ભવતિ[420], પર્યાયવ્યતિરિક્તસ્ય દ્રવ્યસ્યાસિદ્ધેઃ તસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય તદ્વિવેકાનુપલક્ષણાત્ । પર્યાયેષ્વ્ એવ તુલ્યરૂપકાર્યકર્તૃષુ દ્રવ્યાભિમાનો મન્દમતીનામ્ । ન પુનસ્ તત્ તતો વિલક્ષણમ્ ઉપલક્ષ્યતે ।
કાર્યભેદસ્ ત્વ્ અસ્માન્ પ્રતિ અસિદ્ધ એવ । રૂપાદીનામ્ એવ કેષાઞ્ચિત્ તત્કાર્યકર્તૃત્વાત્[421]। તથાપ્ય્ અભ્યુપગ્યમ્યોચ્યતે -- કાર્યં હિ દ્વિવિધમ્ । ભિન્નકાલમ્ અભિન્નકાલં ચ । તત્ર પૂર્વં ભવતિ ભેદનિબન્ધનમ્ યદીહ સમ્ભવેત્ । તત્ તુ ન સમ્ભવતિ ધર્મધર્મિણોસ્ તુલ્યકાલત્વાત્ । અભિન્નકાલસ્ તુ કાર્યભેદે ઽનૈકાન્તિકઃ, વિભક્તપરિણામેષુ પટાદિષુ સમ્ભવાત્ । પટાદયો ઽપિ હિ વિભક્તપરિણામા અનેકં કાર્યં કુર્વન્તો દૃષ્ટાઃ । ન ચ ધર્મિરૂપેણ ભિદ્યન્તે, એકસ્યાનેકકિયાવિરોધાભાવાચ્ ચ । ન હ્ય્ અત્ર કારણમ્ એવ કાર્યાત્મતામ્ ઉપૈતિ, યત એકસ્ય કારણાત્મનઃ એકકાર્યરૂપતોપગમે તદન્યરૂપાભાવાત્ તદન્યકાર્યાત્મતોપગતિર્ ન સ્યાત્ । કિન્ત્વ્ અપૂર્વમ્ એવ કસ્યચિદ્ ભાવે પ્રાગવિદ્યમાનં ભવત્ તત્કાર્યમ્ । તત્ર વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાણામ્ ઇતરેતરોપાદાનાહિતરૂપભેદાનાં [સ્, 102બ્.] સન્નિધૌ વિશિષ્ટસ્વેતરક્ષણભાવે પ્રત્યેકં તદ્ભાવાભાવાનુ[ત્. 277અ.][422]વિધાનાદ્ અનેકક્રિયોપગમો
ન વિરુધ્યતે । યત એકક્રિયાયામ્ અપિ તસ્ય[423]તદ્ભાવભાવિતૈવ નિબન્ધનમ્ । સા ચાનેકક્રિયાયામ્ અપિ સમાનેતિ ।
નનુ ચ તત્સન્નિધૌ વિજ્ઞાનલક્ષણકાર્યસમ્ભવાત્ તજ્જનનસ્વભાવતૈવૈષામ્ અવધ્રિયતે, કાર્યસ્વભાવાપેક્ષયા કારણસ્ય જનકરૂપતાવસ્થાનાત્ । તતો વિજ્ઞાનજનનસ્વભાવેભ્યઃ પ્રત્યેકં કતં {પ્. 101.1} તદન્યકાર્યસમ્ભવઃ? । તદ્ભાવે વા તેષાં તદન્યજનનસ્વભાવતા સ્યાત્ । તતશ્ ચ વિજ્ઞાનમ્ એવ ન કુર્યુઃ, તદન્યજનનસ્વભાવત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ, તેષામ્ અનેકકાર્યક્રિયાસ્વભાવત્વાત્ । તથા હિ -- તે તદવસ્થાયાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટસજાતીયેતરક્ષાણજનનાત્મકાઃ, તેષાં તત્સત્તાનન્તર્યદર્શનાત્ । તત્ર વિજ્ઞાનજનનસ્વભાવતૈવેતિ તસ્યાજનનસ્વભાવતા વ્યવચ્છિદ્યતે તસ્યા એવ પ્રતિયોગિત્વાત્ નાન્યજનનસ્વભવતા । ન ચાતસ્ તેષામ્ અનેકાત્મતા સ્યાત્, એકસ્યૈવાત્માતિશયસ્યાનેકકાર્યહેતુત્વાત્ । ન હિ તદન્યાપેક્ષયા વિપર્યયવ્યાવૃત્તિમ્ ઉપાદાયાનેકેન શબ્દેનાભિધીયમાનં વસ્તુ અનેકરૂપતાં પ્રતિપદ્યતે, પ્રતિવિશિષ્ટસ્યૈકસ્યૈવાત્મનસ્ તથાભિધાનાત્ । યથા [સ્. 103અ.] રૂપં સનિદર્શનં સપ્રતિઘમ્ ઇતિ । ન હ્ય્ અત્ર સ્વભાવભેદનિબન્ધના ધ્વનયઃ, સામાનાધિકરણ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તન્નિમિત્તાનામ્[424]એકત્ર[425]ભાવાત્ અદોષ ઇતિ ચેત્ । ન । તેષાં[426]તદેકોપકારાનપેક્ષિણાં તદયોગાત્[427]। અપેક્ષાયાં વા કથમ્ એકમ્ અનેક[ત્. 277બ્.]કાર્યં ન સ્યાત્? । અનેકેનૈવાત્મનોપયોગાત્ ઇતિ ચેત્ । ન ।

સામાનાધિકરણ્યાભાવદોષસ્ય તાદવસ્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ નીલાદીનામ્ આત્મભેદમ્ અધ્યક્ષમ્ ઈક્ષામહે[428]। નાપિ કાર્યભેદાદ્ એવાત્મભેદાનુમાનમ્, પ્રતિબન્દાભાવાત્, તદ્ગ્રાહકપ્રમાણાભાવાત્ । પ્રત્યક્ષતો ઽનેકકાર્યાણામ્ અપિ ભાવાનામ્ એકાત્મતયૈવોપલક્ષણાત્ પ્રદીપાદીનામ્ । નાનુમાનતઃ[429], તત્રાપિ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણાભાવાત્ । એકસ્યાનેકક્રિયા ઽનભ્યુપગમે ચ યો ઽયં રૂપરસગન્ધસ્પર્શવિશેષાણાં ક્વચિત્ સહભાવનિયમઃ પ્રમાણપરિદૃષ્ટઃ સ ન સ્યાત્ । ભિન્નનિમિત્તાનાં સહભાવનિયમાયોગાત્ । તન્નિમિત્તાનામ્[430]અપિ તદેકકારણાનાયત્તજન્મનાં [સ્. 103બ્.] નિયતસાહિત્યાસમ્ભવાત્ । તદેકધર્મિસ્વભાવતયૈકત્ર સહભાવનિયમ ઇતિ ચેત્ । ન । એકસ્યાનેકસ્વભાવતાયા એવ ચિન્ત્યત્વાત્ । અનેકેનૈકસ્વભાવતાં ચાનુભવતઃ તદ્વદ્[431]અનેકતાયા દુર્નિવારત્વાત્ અન્યથા ધર્મધર્મિણાં કથં {પ્. 102.1} નૈકાન્તિકો ભેદઃ? । તથા હિ -- યમ્ આત્માનં પુરોધાયા ઽયં
ધર્મી પર્યાયાશ્ ચૈતે ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે, યદિ તસ્ય ભેદસ્ તદા ભેદ એવેતિ ।
અનેકસ્યાપ્ય્[432]એકકાર્યતા ન સ્યાત્[433]। ન હિ પરસ્પરોપાદાનકૃતોપકારાનપેક્ષા વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાઃ સહૈકકાર્યારમ્ભિણો યુક્તાઃ । ન ચૈકમ્ એવ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ જનયતિ । તતશ્ ચ સર્વત્ર કાર્યકારણભાવ એવોત્સીદેત્, અનેકસ્યૈકસ્ય[434]ચૈકાનેકક્રિયાવિરહાત્ પ્રકારાન્તરાભાવાચ્ ચ ।
નાપ્ય્ અહેતુકમ્ એવ વિષ્વમ્, [ત્. 276અ.] દેશકાલપ્રકૃતિનિયમાત્[435]। તસ્માદ્ એકસામગ્ર્યધીનજન્મનામેવ સહભાવનિયમો ભાવાનામ્ એકકાર્યક્રિયાનિયમો વા । તતશ્ ચ સ્વસન્તાનક્ષણમ્ ઇતરોપાદાનં[436]ચ યુગપદ્ ઉપકુર્વતઃ કથમ્ એકસ્યાનેકકાર્યતા ન સ્યાત્? । તતઃ કથં કાર્યભેદાદ્ ભેદઃ કલ્પ્યેત? । દ્રવ્યપર્યાયાણાં ચૈકસ્વભાવતામ્ આચક્ષાણ [સ્. 104અ.] એકસ્યાનેકકાર્યતાં પ્રતિક્ષિપતીતિ કથં નોન્મત્તઃ[437]?, સ્વભાવસ્યૈવ[438]વસ્તુત્વાત્, અન્યથા તસ્ય નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ । એકસ્વભાવત્વે ચ દ્રવ્યપર્યાયાણાં તત્કાર્યભેદ[439]એકવસ્તુનિબન્ધન એવેતિ કાર્યભેદાદ્ ભેદમ્ અભિદધાનઃ સ્ફુટમ્ અહ્રીક એવાયમ્ ઇત્ય્ ઉપેક્ષામ્ અર્હતિ ।
__________નોતેસ્__________
[414] મૃત્સંસ્થાનયોર્ દેશાદિભિઃ
[415] મૃત્કુલાલાભ્યામ્
[416] સંખ્યાદિભિઃ
[417] શક્ત્યોર્ ભેદે ઽપિ તદાધારસ્યૈક્યાદ્ ઔપચારિકં સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન ચ ઇત્યાદિ ॥
[418] દ્રવ્યરૂપેણ
[419] પરિણામનિત્યતા
[420] -યં પરિણામિનિત્યતા કૂટસ્થનિત્યતાવત્ સમ્ભ- -- ત્.
[421] દ્રવ્યકાર્યકર્તૃત્વાત્
[422] થે ઓર્દેર્ ઓf થે તિબ્. fઓલ્. સ્હોઉલ્દ્ બે 275, 277, 276 અન્દ્ 278 અચ્ચોર્દિન્ગ્ તો થે સ્. મ્સ્સ્ .
[423] દ્રવ્યસ્ય
[424] શબ્દ-
[425] અવયવિનિ
[426] નિમિત્તાનામ્
[427] એકત્ર સમવાયાયોગાત્
[428] યથા ભવતિ
[429] કાર્યભેદસ્યાત્મભેદે પ્રતિબન્ધ ઇત્ય્ અપેક્ષ્યતે
[430] રૂપાદિપાશ્ચાત્યક્ષણાનામ્
[431] રૂપાદિવત્
[432] પ્રકૃતે દૂષણાન્તરમ્ આહ
[433] એકસ્યાનેકક્રિયા ઽનભ્યુપગમે ચેતિ પૂર્વેણ યોગઃ
[434] પ્રત્યેકમ્ એકાનેકક્રિયાવિરહઃ
[435] -કૃતિપ્રતિનિય- -- ત્.

[436] ઇતર ઉપાદાનં યસ્ય
[437] નોત્પન્નઃ -- ત્.
[438] સ્વભાવસ્યૈવ ભેદો વસ્તુન ઇતિ ચેદ્ આહ
[439] દ્રવ્યપર્યાયકાર્યભેદઃ
[ સેચ્તિઓન્: 27. વૈશેષિકકૃતો ઽપ્ય્ એકસ્યાનેકકાર્યકારિત્વાક્ષેપો ન યુક્તઃ ।]
વૈશેષિકો ઽપિ દ્રવ્યસ્યૈકસ્ય દ્રવ્યગુણકર્મણાં સમવાયિકારણતાં બ્રુવાણઃ કર્મણશ્ ચૈકસ્ય સંયોગવિભાગસંસ્કારનિમિત્તતામ્[440]એકસ્યાનેકકાર્યક્રિયાં પ્રતિક્ષિપન્ સ્વકૃતાન્તકોપેનૈવ પ્રતિહતઃ । ન ચાત્ર શક્તિભેદો નિબન્ધનમ્, યતસ્ તદેકોપકારનિરપેક્ષાઃ કથમ્ એતાઃ શક્તયો નિયતાર્થાધારાઃ?, ન પુનર્ અનવયવેન[441]વ્યક્તીર્ વા ઽશ્નુવીરન્? । તતો યત[442]એવાસ્યા[443]ઽઽત્માતિશાયાદ્ અનેકશક્ત્યુપકાર {પ્.103.1} તત એવાનેકકાર્યક્રિયા ઽપિ, ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તારિણ્યા કથયેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[440] -ગવિશેષસં- -- ત્.
[441] કાર્ત્સ્ન્યેન
[442] એકસ્યા- -- ત્.
[443] દ્રવ્યસ્ય
[ સેચ્તિઓન્: 28. દેશકાલસ્વભાવાભેદસ્યાભેદસાધકત્વનિરાસઃ ।]
દેશકાલસ્વભાવાભેદાદ્ અભેદસ્ તુ યો ઽભ્યુપગમ્યતે સો ઽપ્ય્ અનુપપન્ન એવ । તથા હિ -- દેશકાલયોર્ અભેદે ઽપિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ પર્યાયરૂપેણ ભિદ્યન્તે તતઃ[444]કથમ્ અભેદસિદ્ધિઃ? । સ્વભાવો ઽપિ યદિ દ્રવ્યપર્યાયયોર્ દ્વયોર્ અપિ પ્રત્યેકમ્ અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિરૂપતા; તદા પદાર્થદ્વયં [ત્. 276બ્.] [સ્. 104બ્.] સ્યાદ્ ઘટપટવદ્, ન ત્વ્ એકં દ્વિરૂપમ્ ઇતિ કથન્ તસ્માદ્ અભેદસિદ્ધિઃ? । ન ચાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તી સ્વભાવો યુક્તઃ, તયોર્ અનુવર્ત્તમાનવ્યાવર્ત્તમાનાધીનત્વાત્ । તતશ્ ચાનુવર્ત્તમાનવ્યાવર્ત્તમાનયોઃ સ્વભાવો ઽન્યો વક્તવ્યઃ, ન તુ તયોર્ અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તી એવ સ્વભાવઃ, ભાવત્વેન[445]ભવિત્રધીનત્વાત્ । ન હિ સ્મૃતિઃ સ્મર્ત્તુઃ સ્વભાવો ભવતિ । અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્ત્યોશ્ ચ સ્વભાવત્વે[446]લક્ષણાત્ સ્વભાવસ્ય ભેદો વક્તવ્યઃ । મૃદાદિરૂપતા સ્વભાવ ઇતિ ચેત્ । અત્રાપ્ય્ અભેદ ઇતિ યદિ સાદૃશ્યમ્ ઉચ્યતે; તદ્ ભેદ એવ સમ્ભવતિ, સાદૃશ્યસ્ય સદૃશાધિકરણત્વાત્ । તતશ્ ચ પદાર્થદ્વયમ્
એવ સ્યાત્ ન ત્વ્ એકં દ્વિરૂપમ્ ઇતિ । અથૈક્યં દ્વિતીયરૂપરહિતતા ઽભેદો ઽઙ્ગીક્રિયતે કથં તર્હિ દ્વિરૂપતા? । રૂપશબ્દેન હ્ય્ અત્ર સ્વભાવો ઽભિધીયતે । તસ્ય ચૈક્યે કથં દ્વિરૂપતા? । વિપ્રતિષિદ્ધં હ્ય્ એતત્ એકસ્વભાવતા દ્વિરૂપતા ચેતિ । અથ પુનઃ સ્વભાવત ઐક્યં નોપેયતે । કથં તર્હિ સ એક ઇત્ય્ ઉચ્યતે અનેકઃ સન્? । ન તાવદ્ એકકારણજન્યત્વાત્, સર્વત્રોપાદાનનિમિત્તકારણભેદેન હેતુભેદસિદ્ધેઃ । નાપ્ય્ એકકાર્યકર્તૃત્વાત્, એકસ્યાપિ વિભક્તપરિણામાવિભક્તપરિણામકાર્યભેદા ઽભ્યુપગમાત્ । એકાભિધાનાભિધેયત્વાદ્ અપિ નૈકત્વમ્, એકસ્યાપ્ય્ અનેકપર્યાયસમ્ભવાત્ । યોગ્યત્વાચ્ ચ વિશ્વસ્ય કૃતાકૃતાનામ્[447]એકાભિધાનાભિધેયત્વસ્ય ક્વચિદ્ અસમ્ભવાત્ શક્તિભેદાચ્ ચ વિષયભેદં બ્રુવાણં [સ્. 105અ.] પ્રતિ અભિહિતમ્[448]। નાપ્ય્ એકવિજ્ઞાનવિષયત્વાદ્ એકમ્, એકત્રાપ્ય્ અનેકવિજ્ઞાનપ્રસૂતેઃ । તથા હિ -- શશાઙ્કોદયં[449]બહવો નિરીક્ષન્તે [ત્. 278અ.] તસ્ય કથમ્ {પ્. 104.1} એકત્વમ્ અભ્યુપગતમ્? । બહૂનાં ચૈકવિજ્ઞાનવિષયત્વસમ્ભવાત્
નીલપીતાદીનામ્ એકતાપ્રસઙ્ગઃ । સર્વથેદં ન કથઞ્ચિદ્ અપિ સઙ્ગચ્છતે યદુત એકસ્ય દ્વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ । વિજ્ઞાનં તુ નીલપ્રતિચ્છાયતયોત્પદ્યમાનં પીતાદિપ્રતિભાસવ્યવચ્છેદેન પ્રતિવિશિષ્ટમ્ ખ્યાપ્યતે, ન પુનર્ અસ્ય ભાવતો[450]દ્વે રૂપે સ્તઃ ।
અથ પુનર્ દ્રવ્યપર્યાયયોઃ સમ્મૂર્ચ્છિતત્વાત્ નરસિંહવદ્ એકં શબલરૂપત્વાત્ દ્વિરૂપમ્ ઉચ્યતે । તદ્ અયુક્તમ્, નરસિંઘ[હ]સ્ય શબલરૂપત્વાસિદ્ધેઃ । સ હ્ય્ અનેકપરમાણુસઙ્ઘાતરૂપઃ, તે ચ પરમાણવઃ પ્રત્યેકં નરસિંહરૂપા ન ભવન્તિ, ઊર્ધ્વભાગસ્ તસ્ય સિંહરૂપઃ, અઘોભાગસ્ તુ નરરૂપઃ, જાત્યન્તરં ચ સ એવ નરસિંહાભ્યાં સ્યાત્, ન શબલરૂપઃ । વિચિત્રં હિ રૂપં શબલમ્ ઉચ્યતે । [સ્. 105બ્.]
વિચિત્રતા ચ નાનાસ્વભાવતા । નાનાસ્વાભાવ્યે ચૈકત્વં કુતઃ? ઇતિ કેવલમ્ અનેકત્વે ઽપિ બહુષ્વ્ એકકાર્યદર્શનાત્ સેનાદિવદ્[451]એકવ્યવહારદર્શનકૃતો ઽયં વિપર્યાસો જડમતીનામ્ ।
તદ્ એવં તાવત્ પ્રત્યેકમ્ અહેતુત્વં દેશકાલસ્વભાવાનામ્ એકત્વપ્રસાધને । સમુદિતાનામ્ અપિ વ્યભિચારિત્વં પર્યાયૈઃ । તથા હિ -- પર્યાયા અભિન્નદેશકાલસ્વભાવાશ્ ચ પર્યાયરૂપેણ ચ ભિદ્યન્તે પૂર્વોક્તાચ્ ચ ધર્મધર્મિણોર્ નિષેધાન્[452]નોભયવાદસમ્ભવ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[444] દેશકાલાભેદાત્
[445] ક્રિયાત્વેન
[446] -ત્વેન લ- -- ત્.
[447] સંકેતિતાસંકેતિતાનામ્
[448] સંજ્ઞાભેદાદ્ ભેદ ઇત્ય્ અસ્ય દૂષણાવસરે
[449] શશાઙ્કાદયઃ -- ત્.
[450] ભવતો -- ત્.
[451] સેનાવનાદિ- -- ત્.
[452] સ્વભાવહેતુવ્યાખ્યાયામ્
[ સેચ્તિઓન્: 29. દ્રવ્યપર્યાયાનેકાન્તવાદખણ્ડનમ્ ।]
આહ ચ -
દ્રવ્યપર્યાયરૂપત્વાત્ દ્વૈરૂપ્યંવસ્તુનઃકિલ ।
તયોર્ એકાત્મકત્વે ઽપિ ભેદઃસંજ્ઞાદિભેદતઃ॥ 1 ॥
ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનિર્ભાસિ વસ્તુરૂપંહિ ગોચરઃ।
શબ્દાનાંનૈવ, તત્ કેન સંજ્ઞાભેદાદ્ વિભિન્નતા॥ 2 ॥
`પરમાર્થૈકતાનત્વઽ [453] [ત્. 278બ્.] ઇત્યાદિવચનાત્ તથા।
શબ્દેનાવ્યાપૃતાક્ષસ્ય બુદ્ધાવ્ [454] અપ્રતિભાસનાત્ ॥ 3 ॥
અર્થસ્ય, દૃષ્ટાવ્ ઇવ તચ્છબ્દાઃકલ્પિતગોચરાઃ।
કલ્પિતસ્યૈવ તદ્ભેદઃ [455] સંજ્ઞાભેદાદ્ ભવેદ્ યદિ ॥ 4 ॥
{પ્.104.1} વ્યાવૃત્તિભેદઃકાશ્ચિત્ [456] સ્યાદ્, વસ્તુનો ન કથંચન [સ્. 106અ.] ।
સંખ્યાભેદો ઽપિ નૈવાન્યો મતો વચનભેદતઃ॥ 5 ॥

તતો [457] ઽપિ કલ્પિતસ્યૈવ કથઞ્ચિત્ સ્યાદ્ વિભિન્નતા।
`યેષાં [458] વસ્તુવશાવાચઽ [પ્વ્ 3.64] ઇત્યાદેર્ ન તુ વસ્તુનઃ [459]
॥ 6 ॥
ભેદ એવ વિશીર્યેત તદેકાવ્યતિરકતઃ॥ 19 ॥
{પ્. 106.1} અભેદસ્યાપરિત્યાગે [466] ભેદઃસ્યાત્ કલ્પનાકૃતઃ।
તસ્યા [467] ઽવિતથભાવે વાસ્યાદ્ અભેદે મૃષાર્થતા॥ 20 ॥
અન્યોન્યાભાવરૂપાણામ્ અપરાભાવહેતુકઃ।
એકભાવો યતસ્ તસ્માન્ નૈકસ્ય સ્યાદ્ દ્વિરૂપતા॥ 21 ॥
તસ્ય ભેદો ઽપિ તાભ્યાંચેદ્ યદિ યેનાત્મનાચ તે ।
ધર્મીધર્મસ્ તદન્યશ્ચ યદિ ભેદસ્ તદાત્મના॥ 43 ॥
ભેદ એવાથ તત્રાપિ તેભ્યો ઽન્યઃપરિકલ્પ્યતે ।
તેષામ્ અભેદસિદ્ધ્યર્થંપ્રસઙ્ગઃપૂર્વવદ્ ભવેત્ ॥ 44 ॥
ધર્મિત્વંતસ્ય ચૈવંસ્યાત્ તત્તન્ત્રત્વાત્ તદન્યયોઃ।
અત્રવૈશેષિકમતમ્ આશઙ્ક્યાહ -- અન્યદ્ એવ ઇત્યાદિ । સંસ્થાનં હ્ય્ અવયવસન્નિવેશ ઉચ્યતે । સ ચ સંયોગલક્ષણત્વાદ્ ગુણરૂપઃ । તતો મૃદ્દ્રવ્યાદ્ અસ્યાન્યત્વં [સ્. 108અ.] 1 દ્રવ્યગુણયોર્ અસંકીર્ણસ્વભાવત્વાત્[473]। તેન યદિ મૃત્પિણ્ડસ્ય મૃદાત્મતાયાં વ્યાપારઃ કુલાલસ્ય તત્સંસ્થાનવિશેષે કથ્યતે, તદા તયોર્ અત્યન્તભેદાત્ કારણાનેકત્વાત્ કાર્યાનેકત્વં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ । સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- ઉક્તમ્ અત્ર ઇતિ । મૃત્સંસ્થાનયોઃ સ્વભાવભેદે દૂષણમ્ ઉક્તમ્ {પ્. 108.1} મૃત્સંસ્થાનયોર્ અપરસ્પરાત્મતયા ઇત્યાદિકમ્ ઇતિ ન સંસ્થાનસ્ય મૃદ્દ્રવ્યાદ્ અન્યત્વમ્ । તતો મૃત્પિણ્ડોપાદાનાહિતાતિશયેન તત્કાર્યક્ષણસહકારિણા કુલાલેન તદુપાદાનોપકૃતાત્મના તત્કાર્યક્ષણસહકારિણા મૃત્પિણ્ડેન ચ પ્રત્યેકં સકલમ્ એવ મૃત્સંસ્થાનાત્મકં કાર્યં ક્રિયત ઇતિ ન કારણાનેકત્વે ઽપ્ય્ અનેકત્વમ્ અસ્ય । અત્રૈવોપચયહેતુમ્ આહ -- અપિ ચ [ત્. 280બ્.]
ઇત્યાદિ । યત્ તદ્ ઘટગતં સંસ્થાનં યદિ તત મૃદો ભિન્નંસ્યાત્ તદા કુલાલઃ પૃથગ્ એવ કિમ્ ઇતિ ન કરોતિ? । ન હિ ભિન્નાનામ્ આવશ્યકમ્ અપૃથક્કરણમ્, કુલાલશ્ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તસ્ય સંસ્થાનસ્ય ગુણાત્મનઃ કારણતયા ગમ્યત ઇતિ સ પૃથગ્ અપિ તત્ કાર્યાત્ । પર આહ -- {1} ગુણસ્યેતિઆદિ । {2} દ્રવ્યાશ્રય્યઽગુણવાન્ સંયોગવિભાગેષ્વ્ અકારણમ્ અનપેક્ષ [વૈસૂ 1.1.16] ઇતિ ગુણલક્ષણાત્ સર્વદા [સ્. 108બ્.] ગુણો દ્રવ્યપ્રતન્ત્રઃ, સ કથં કદાચિત્ પૃથક્ ક્રિયેત? ।વૈશેષિક એવબૌદ્ધીયંચોદ્યમ્ આશઙ્ક્યાહ -- તત્સંસ્થાન ઇત્યાદિ । યદિ સ્વભાવેનૈવ તસ્ય ગુણાત્મનઃ સંસ્થાનસ્ય ક્રિયાવદ્ ગુણવદ્ [વૈસૂ 1.1.15] ઇત્યાદિવચનાદ્ આધારસ્વભાવં તત્ મૃદ્દ્રવ્યં, સંસ્થાનં વા તથાવિધં કપાલાધેયાત્મકં તદા કિમ્ ઇતિ કુલાલવ્યાપારમ્ અપેક્ષતે? । સ્વત એવ કિં ન ભવતિ? ઇતિ ચોદકાભિપ્રયઃ ।
એવં ચોદ્યમ્ આશઙ્ક્યવૈશેષિકઃપરિહારમ્ આહ -- ન, તતઃ ઇત્યાદિ । યત્ તત્ મૃદ્દ્રવ્યં પૃથુવુધ્નોદરાદ્યાકારં ચ સંસ્થાનં તયોર્ યઃ સમ્બન્ધ આધારાધેયલક્ષણઃ તત્ર યા યોગ્યતા તાં દ્વયમ્ અપ્ય્ એતત્ કુલાલાદ્ યતઃ પ્રતિલભતે તસ્માત્ કુલાલમ્ અપેક્ષતે કુલાલાનપેક્ષાયાં દોષમ્ આહ -- અન્યથા યદિ તયોઃ પરસ્પરસમ્બન્ધયોગ્યતાયાં કુલાલાપેક્ષા ન સ્યાત્ તદા સ્વભાવત એવ મૃત્પિણ્ડસ્ય [ત્. 281અ.] તથાવિધસંસ્થાનસમ્બન્ધયોગ્યત્વં ભવેત્ । તસ્મિંશ્ ચ સતિ વસ્તુન એવ તત્સંસ્થાનસમ્બન્ધયોગ્યતાલક્ષણા ધર્મતા ઽસ્તીતિ કુલાલસન્નિધેઃ પ્રાગ્ અપિ સંસ્થાનવિશેષેણ સમ્બન્ધઃ સ્યાદ્ ઇતિવૈશેષિકીયશ્ચોદ્યપરિહારઃ ।
__________નોતેસ્__________
[473] દ્રવ્યસંસ્થાનયોર્ યથાકાર્યસ્વભાવત્વાત્ -- ત્.
{પ્. 109.1}[ સેચ્તિઓન્: 31. દ્રવ્યગુણયોર્ અભેદસ્યોપપાદનમ્ ।]
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- એવમ્ ઇત્યાદિ । યદિ [સ્. 109અ.] પરસ્પરસમ્બન્ધયોગ્યતાયાં કુલાલમ્ અપેક્ષતે એવં તર્હિ સાયોગ્યતામૃદ્દ્રવ્યસ્ય કુલાલાદ્ ભવતિ ઇતિ [474]આપન્નમ્ । ન ચ અનયોઃ મૃદ્દ્રવ્યયોગ્યતયોઃ સ્વભાવસ્ય ભેદઃ નાનાત્વમ્ । યદિ હિ સ્યાત્ તદા યોગ્યતાયાઃ દ્રવ્યાત્ પૃથક્કરણં પ્રાગ્વત્ પ્રસજ્યેત । અથ યોગ્યતાયા અપિ યોગ્યપારતન્ત્ર્યાદ્ અપૃથક્સિદ્ધિં બ્રૂયાત્ તદા તસ્યા અપિ વસ્તુધર્મતયૈવ પ્રાગ્ અપિ સમાવેશો મા ભૂદ્ ઇતિ દ્રવ્યેણ સહ સમ્બન્ધયોગ્યતાયા અન્યા યોગ્યતા કુલાલાદ્ ભવતીત્ય્ એષ્ટવ્યા । સા ઽપિ પૃથક્કરણપ્રસઙ્ગા[ત્] દ્રવ્યાદ્ ભિન્નસ્વભાવા નોપગન્તવ્યા । પૃથક્કરણપ્રસઙ્ગે વા પુનઃ સ એવ પરિહારઃ તદીયઃ, પુનસ્ તદ્ એવોત્તરમ્, ઇત્ય્ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદ્ અવશ્યમ્ અભિન્નસ્વભાવતા કપાલાત્મમમૃદ્દ્રવ્યયોગ્યતયોર્ અભ્યુપગન્તવ્યા । કિમ્ એવં સતિ સિદ્ધં ભવતિ? ઇત્ય્ અત આહ -- અસ્તિ તાવત્ ઇત્યાદિ । મૃત્પિણ્ડકુલાલાભ્યાં
કપાલદ્રવ્યસ્ય [સ્. 109બ્.] સંયોગવિશેષસમ્બન્ધયોગ્યસ્યારમ્ભાત્ યદૈકસ્વભાવત્વે ઽપ્ય્ એકસ્યાનેકપ્રત્યયોપાધેયવિશેષતા તદા સિદ્ધઃ આસ્માકીનઃ પક્ષઃ । તતશ્ ચ કિમ્ અસ્માકં મૃત્સંસ્થાનયોર્ એકસ્વભાવત્વસાધનાય અતિનિર્બ્બન્ધનેન? । [ત્. 281બ્.] યદિ યોગ્યતામ્ અપ્ય્ આશ્રિત્યાનેકપ્રત્યયજન્યત્વે ઽપ્ય્ એકત્વાત્ નાનાત્વપ્રસઙ્ગાભાવઃ સિધ્યતિ કાર્યસ્ય, ન કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યગુણવાદનિરાકરણેનેહ પ્રયોજનમ્, અન્યત્રૈવ તન્નિરાકરણસ્ય કૃતત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । નિર્બન્ધગ્રહણેન ચ મૃત્સંસ્થાનયોર્ અપરસ્પરાત્મતયા સંસ્થાનમૃત્સ્વભાવવિશેષાભ્યાં તયોર્ અપ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્ય્ અનયોપપત્ત્યા સાધિતમ્ એવાનયોર્ એકત્વમ્, યુક્ત્યન્તરાણાં સમ્ભવે ઽપિ તદભિધાનલક્ષણો નિર્બ્બન્ધો ન ક્રિયતે, પ્રકૃતસિદ્ધેર્ અન્યથા ઽપિ ભાવાદ્ ઇત્ય્ આચષ્ટે ।
__________નોતેસ્__________
[474] ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 32. સામગ્રીભેદે કાર્યભેદસ્ય કારણભેદે ઽપિ ચ કાર્યસ્યૈક્યસ્યોપસંહારઃ ।]
તદ્ એવં સામગ્રીભેદાત્ [સ્. 110અ.] સામગ્ર્યન્તરજન્યેભ્યો ભેદઃ સહકારિણામ્ અનેકત્વે ઽપિ ચ કાર્યસ્યૈકત્વમ્ અવિરુદ્ધમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય {પ્. 110.1} ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તેન સહકારિણઃ ઇત્યાદિ । યેન -- પ્રત્યયાન્તરપ્રચયે તદ્વિકલસામગ્ર્યાઃ સામગ્ર્યન્તરં સમ્પદ્યતે, તચ્ ચ પૂર્વસામગ્રીજન્યાદ્ ભિન્નં કાર્યાન્તરમ્ એવ જનયતિ; એકસામગ્રીવ્યપદેશવિષયાણાં ચ સહ-કારિણામ્ અનેકત્વે ઽપ્ય્ અનેકસ્યૈકક્રિયાવિરોધાભાવાત્ તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનશ્ ચ કાર્યસ્યૈકસ્ય દર્શનાત્ સ્વભાવત એકત્વં સાધિતમ્ -- તેન કારણેન સહકરણશીલા એકસામગ્ર્યન્તર્ગ્ગતાઃ પ્રત્યયાઃ સામગ્ર્ય્-અન્તરૈઃ સહ નૈકોપયોગવિષયાઃ એક ઉપયોગસ્ય વિષયો યેષાં તે ન ભવન્તિ, સામગ્ર્યન્તરૈર્ એવ સહ ભિન્નોપયોગાવિષયત્વસ્ય ન્યાયબલાત્ પ્રતીતેઃ । અનેન યત્ પ્રાગ્ વિકલ્પિતં `યદિ કારણશબ્દેન સામગ્રી ભણ્યતે તદા તદ્ભેદાદ્ અસ્ત્ય્ એવાતત્સામગ્રીજન્યેભ્યઃ કાર્યસ્ય ભેદ ઇતિ કિમ્ ઉચ્યતે

-- ન કારણભેદાદ્ ભેદઃ [ત્. 282અ.] સ્યાત્ઽ ઇતિ એતદ્ 1 ઉદાહરણોપદર્શિતં નિગમિતમ્[475]। અથ કારણશબ્દેન સામગ્રીવ્યપદેશવિષયાઃ સહકારિણ ઉચ્યન્તે તદા તદ્ભેદાદ્ અનેકત્વલક્ષણાત્ કાર્યસ્યાનેકત્વલક્ષણો ભેદો નેષ્યત એવ, અનેકસ્યૈકક્રિયાવિરોધાભાવાત્, એકસ્યાનેકત ઉત્પત્તિદર્શનાચ્ ચેતિ મૃત્સંસ્થાનયોર્ એકાત્મકતોપદર્શિતં [સ્. 110બ્.] નિગમયતિ -- `કાર્યસ્વભાવસ્યઽ મૃત્સંથાનાત્મન `એકત્વે ઽપિઽ નાનાત્વાભાવે ઽપિ `વસ્તુતઃઽ પરમાર્થતઃ કલ્પનાબુદ્ધૌ મૃત્સંસ્થાનયોર્ ભિન્નયોર્ ઇવ પ્રતિભાસને ઽપીતિ ।
એવમ્ ઉદાહરણે સામગ્રીભેદાત્ કાર્યાણાં ભેદો નૈકસામગ્રીવિષયપ્રત્યયભેદાદ્ અનેકત્વં કાર્યસ્યેતિ પ્રતિપાદ્ય પ્રકૃતે ચક્ષુરાદૌ યોજયન્ન્ આહ -- યથાઇહો દાહરણે કારણભેદઃ સામગ્રીભેદઃ કુલાલવિકલમૃત્પિણ્ડતત્સહિતસૂત્રાધિકસામગ્રીત્રિતયલક્ષણો `ભિન્નેષુઽ નાનાસ્વભાવેષુ `વિશેષેષુઽ[476]ઇષ્ટકાદિચક્રાવિભક્તઘટ તદ્વિભક્તઘટલક્ષણેષૂપયોગા ન્ નૈકકાર્યઃ કિન્તુ ભિન્નકાર્ય એવ, તથા તેનૈવ પ્રકારેણ ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તૌ સામગ્ર્યન્તરાત્ સામગ્રીલક્ષણકારણભેદો ઽનેકકાર્ય ઇત્ય્ ઉન્નેયઃ ।
{પ્.111.1} એતદ્ એવ વિભજન્ન્ આહ -- તથાહિ ઇત્યાદિ । યા ચક્ષૂર્ ઉપરહિતા સમનન્તરપ્રત્યયાખ્યવિજ્ઞાનલક્ષણા પ્રત્યયાન્તરસાપેક્ષા સામગ્રી, તતો વિજ્ઞાનસ્ય [ત્. 282બ્.] વિકલ્પકસ્યેતરસ્ય વા તદુપાદેયત્વેન યા બોધરૂપતોપલબ્ધા સા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપિ ભવતિ । તસ્યૈવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય । કિદૃશસ્ય? । ઉપલમ્ભાત્મનઃસતો ભવતઃ જાયમાનસ્ય તદૈવ તદેકકાર્યપ્રતિનિયતસ્ય ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્ય સન્નિધાનાત્ [સ્. 111અ.] સમનન્તરપ્રત્યયોપાદાનોપકૃતાત્ તતો રૂપગ્રહણપ્રતિનિયમો રૂપાકારતાપ્રતિનિયમઃ, શબ્દાદ્યાકારવિવેકવત એવં(વ)[477]કાર્યસ્ય ચક્ષુઃસહિતસમનન્તરપ્રત્યયસામગ્ર્યાઃ જનકત્વાદ્ । વિષયાદ્ વિષયાધિકાત્[478]સમનન્તરપ્રત્યયાદ્ ઇન્દ્રિયાચ્ ચ તેન વિષયેણ તુલ્યરૂપતા ન કેવલૈવ રૂપપ્રતિભાસિતા ભ્રાન્તવિજ્ઞાનસ્યેવેતિ વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારલક્ષણસામગ્રીકાર્યમ્ એવં પ્રદર્શિતમ્ । તદ્ અન્યદ્ એકદ્વયજન્યં તુ કાર્યં
સ્વયમ્ અભ્યૂહ્યમ્ । અત્રાભિન્નત્વે ઽપિ વસ્તુતઃ કાર્યસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય કારણાનાં વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાણાં ભિન્નેભ્યઃ સ્વભાવેભ્યઃ કેવલાનામ્ એષાં યઃ સ્વભાવસ્ તતો ભિન્ના એવાતજ્જન્યેભ્યો[479]વિધિશે(-ન્યેભ્યો ઽપિ વિશે)ષા બોધરૂપતાદિલક્ષના ભવન્તિ । અતજ્જન્યાપેક્ષયા[480]ચૈકાત્મકા અપિ બહુત્વેન નિર્દિષ્ટાઃ । યત એવમ્ ઇતિ તસ્માત્ ન કારણભેદે ઽપિ । [સ્. 111બ્.] યથૈકસામગ્ર્યન્તર્ગ્ગતપ્રત્યયભેદે ઽપ્ય્ અભેદો નૈવં સામગ્રીલક્ષણકારણભેદે ઽપ્ય્ અભેદઃ સામગ્ર્યન્તરસ્જન્યેભ્યઃ કાર્યવિશેષસ્ય વિશિષ્ટસ્ય કાર્યસ્યેતિ ।
તેન યદુચ્યતે -- [ત્. 283અ.] `યદિ સહકારિણાં ભેદે ઽપ્ય્ અભિન્નં કાર્યં ભવતિ સામગ્રીભેદે ઽપ્ય્ અભિન્નમ્ અસ્તુ, અથ સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નં ભવતિ સહકારિભેદાદ્ અપિ કિમ્ ઇતિ ભિન્નં ન ભવતિ વિશેષાભાવાત્?ઽ ઇતિ તદપાસ્તં ભવતિ । તથા હિ પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયાત્ પ્રત્યયવિશેષાદ્ એકકાર્યોદ્દેશેનેતરેતરસન્તાનોપકારાચ્ ચ સહકારિણાં પ્રતિનિયતશક્તીનામ્ ઉદયાદ્ એકં 7 કાર્યં સમાજાયતે[481]। {પ્. 112.1} સામગ્ર્યન્તરસ્ય તુ કાર્યાન્તરપ્રભવશક્તિનિબન્ધનેભ્યો હેત્વન્તરેભ્યઃ સ્વભાવભેદવતો ભાવાદ્ ભિન્નકાર્યપ્રસૂતિર્ ઇતિ કુતો વિશેષાભાવઃ? ।
__________નોતેસ્__________
[475] -ણોપદર્શનાત્ નિગ- -- ત્.
[476] વિષયેષુ -- ત્.
[477] એવ -- ત્.
[478] -ધિકારાત્ -- ત્.
[479] એવ તજ્જ- -- ત્.
[480] અતો જનકાપેક્ષયા -- ત્.
[481] કાર્યં ન જાયતે -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 33. જનકત્વમ્ એવાધારત્વં ન તુ સ્થાપકત્વમ્ ।]
નનુ ચ સર્વં કાર્યં સાધારં[482]યથા ઉપાદાયરૂપમ્ । તદ્ ધિ ભૂતેભ્યો 2 જાયમાનં તાન્ય્ એવાશ્રયત[483]ઇતિ ભવદ્ભિર્ ઇષ્યતે । તથા ઽન્યદ્ અપિ વિજ્ઞાનાદિકં કાર્યમ્ । અતો ઽનેનાપિ કિઞ્ચિત્ કારણમ્ આશ્રયણીયમ્ । તસ્ય ચ કારણસ્ય પૂર્વં જનકત્વં પશ્ચાત્ [સ્. 112અ.] કાર્યં પ્રત્યાધારભાવ એવ, ન જનનમ્, તતસ્ તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદ્ ઇત્ય્ અનેકાન્તઃ તદવસ્થ એવેત્ય્ અત આહ -- ત એવૈતે યે ઽનન્તરમ્ ઉક્તાઃ કારણશક્તિભેદાઃ કારણાનાં શક્તિવિશેષાઃ । કીદૃશાઃ? યથાસ્વં યેષાં કારણશક્તિભેદાનાં સહકારિલક્ષણાનાં યદાત્મીયં સામગ્ર્યન્તરજન્યાત્ પ્રતિવિશિષ્ટં કાર્યં તસ્ય જનને ઽવ્યવધેયા વ્યવધાતું [ત્. 283બ્.] પ્રતિબન્ધુમ્ અશક્યા શક્તિર્ યેષાં તદ્ભાવસ્[484]તયા અવ્યવધેયશક્તિતયા અવશ્યં કાર્યકારિશક્તિતયા પ્રત્યુપસ્થિતાઃ ઉદ્યુક્તાઃ સન્તઃ સામગ્રીકાર્યસ્ય એકપ્રત્યયજનિતસ્ય 4 કસ્યચિદ્

અભાવાત્[485]સર્વં સામગ્ર્યા એવ કાર્યમ્ ઇતિ કૃત્વા સામગ્રીકાર્યસ્ય સ્વભાવસ્થિત્યાશ્રય ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । કસ્માત્ પુનર્ અવ્યવધેયશક્તિતા? ક્ષણિકત્વાત્ । ન હિ ક્ષણિકસ્ય શક્તિઃ પ્રતિબન્ધું શક્યતે, 5 સ્વભાવાન્તરોત્પાદને યાવત્[486]પ્રતિબન્ધકો વ્યાપ્રિયતે તાવત્ ક્ષણિકસ્ય સ્વકાર્યં કૃત્વૈવ નિરોધાત્ ।
કથં પુનર્ અસમાનકાલં કારણમ્ આધારો યુજ્યતે?, ઇત્ય્ અત આહ -- તથાહિ ઇત્યાદિ । યસ્માત્ તત્ વિજ્ઞાનલક્ષણં કાર્યં તેભ્યઃ ચક્ષુરાદિભ્યઃ સમસ્તભ્યો બોધરૂપતયા તદન્યસ્માત્ તદજન્યાત્ [સ્. 112બ્.] પ્રતિવિશિષ્ટસ્વભાવમ્ એકં ખણ્ડશઃ કાર્યસ્યાનુત્પાદાદ્ એકૈકસ્માત્ સકલસ્યૈવ ભાવાદ્ એકં જાતમ્, તસ્માત્ તે આધારા ઉચ્યન્તે । ન હિ જનકાદ્ અન્ય એવોપકારકઃ । ન ચાનુપકારક {પ્. 113.1} આધારઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તતો ભિન્નકાલસ્યાધારભાવો ન વિરુધ્યતે । યદ્ અપિ ભૂતાનામ્ ઉપાદાયરૂપં પ્રત્યાશ્રયત્વમ્[487]ઉચ્યતે તદ્ અપિ સ્વદેશસ્યાસ્ય જનકત્વમ્ એવેતિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રાગ્ જનકં ભૂત્વા પશ્ચાત્ 7 સ્થાપકતામ્ ઉપૈતિ[488], યતો ઽનેકાન્તઃ સ્યાદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[482] સાધનાધારમ્ -- ત્.
[483] -માનમ્ અન્યમ્ એવાશ્રયતે -- ત્.
[484] સ્વભાવસ્ -- ત્.
[485] ક્વચિદ્ અપ્ય્ અભાવાત્ -- ત્.
[486] -ન્તરમ્ આશ્રિત્ય યા- -- ત્.
[487] પ્રવૃત્તિત્વં -- ત્.
[488] સ્થાપનાહેતુર્ ભવતિ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 34. અતિશયોત્પાદનં ન સહકારિત્વં કિન્તુ એકાર્થકારિત્વમ્ ।]
પુનર્ અન્યથા તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદ્ ઇત્ય્ અનેકાન્તોદ્ભાવનં પરસ્યાશઙ્ક્યાહ -- અપ્રતિરોધશક્તિકેષુ અવિદ્યમાનઃ પ્રતિરોધઃ -- પ્રતિબન્ધો યસ્યાઃ શક્તેઃ સા યેષામ્ [ત્. 284અ.] અપ્રતિરોધશક્તિકત્વં ચાનન્તરકાર્યત્વાત્ । યે હ્ય્ ઉત્પન્નાઃ કાલક્ષેપેણ કાર્યં કુર્વન્તિ તેષાં સ્યાદ્ અપિ શક્તિપ્રતિબન્ધો, ન તુ ય ઉદયાનન્તરમ્ એવ કાર્યં કુર્વન્તિ । અનેન ક્ષણક્ષયિણામ્ ઉપઘાતકાભાવમ્ આહ । અનુગ્રાહકવિરહમ્ અપ્ય્ આહ -- અનાધેયવિશેષેષુ । તચ્ ચાનાધેયવિશેષત્વં ક્ષણિકેષુ ઇત્ય્ અનેનાહ । ન હિ ક્ષણિકાનાં વિશેષ આધાતું શક્યતે, વિશેષાધાયકેન તત્સહભાવિના તદનન્તરં તદુત્પાદનાત્ । તદા [સ્. 113અ.] ચ તસ્ય નિરોધાત્ । તેષ્વ્ એવંવિધેષુ પ્રત્યયેષુ પરસ્પરંકઃસહકારાર્થઃ યેન સહકારિણ ઉચ્યન્તે? । નન્વ્ અનાધેયવિશેષત્વેનૈવ સહકારિત્વાભાવઃ પ્રતિપાદિત ઇતિ કિમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ અપ્રતિરોધશક્તિકેષ્વ્ ઇતિ? । ન હિ શક્તિપ્રતિરોધકઃ
સહકારી ભણ્યતે । સત્યમ્ । સર્વથા તુ તત્રાકિઞ્ચિત્કરત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ એતદ્ ઉક્તમ્ । શક્તિપ્રતિબન્ધકાપનયનેન ચોપકારિત્વકલ્પનાં સહકારિણાં નિરસ્યતિ । તસ્માદ્ અતિશયાધાયિનઃ સહકારિણો ઽસમ્ભવાત્ ક્ષણિકાનાં સ્વહેતુમાત્રપ્રતિબદ્ધમ્ એવ જનકત્વમ્ । તચ્ ચૈવં વિધં સર્વદા ઽસ્તિ । ન ચ કેવલા જનયન્તીતિ તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદ્ ઇત્ય્ અનેકાન્ત એવેતિ મન્યતે ।
એતત્ પરિહરતિ -- ન વૈ નૈવ અતિશયોત્પાદનં[489]સહક્રિયા યતસ્ તદભાવાત્ સહકારિણો ન સ્યુઃ । ક્વ પુનર્ અતિશયોત્પાદનં 1 સહક્રિયા પ્રતિયયાનાં ન ભવતિ? । સર્વત્ર । ન હિ ક્વચિદ્ અપિ સહભાવિનામ્ અતિશયોત્પાદનલક્ષણા[490][ત્. 284બ્.] સહક્રિયા {પ્. 114.1} સમ્ભવતિ । કા તર્હિ સહક્રિયા? ઇત્ય્ આહ -- એકાર્થકરણમ્ એકકાર્યનિષ્પાદનં યદ્ {1} બહૂનામ્ । {2} અપિ સમ્ભાવનાયામ્ । [સ્. 113બ્.] ન્યાયબલાદ્ એવંવિધામ્ એવ સર્વત્ર સહક્રિયાં સમ્ભાવયામઃ, નાન્યામ્ ઇતિ । અત્રોદાહરણમ્ -- યથાઅન્ત્યસ્ય અનન્તરાઙ્કુરાદિકાર્યસ્ય કારણકલાપસ્ય પ્રત્યયસામગ્ર્યા ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[489] -યોપાદાનમ્ -- ત્.
[490] -યોપાદાન- -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 35. એકકાર્યકારિત્વમ્ એવ મુખ્યં સહકારિત્વમ્ ઇતરત્ તુ ગૌણમ્ ।]
સ્યાદ્ એતત્ -- ઔપચારિકમ્ એતત્ સહકારિત્વમ્, અતિશયોત્પાદનમ્ એવ તુ મુખ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- તદ્ એવ એકકાર્યકારણલક્ષણં મુખ્યંસહકારિત્વમ્ નાતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્, તસ્યૈવ ગૌણત્વાત્ । એતચ્ ચોત્તરત્ર વક્ષ્યતે । કુત એતત્? ઇત્ય્ આહ -- તસ્યૈવ અન્યસ્ય વિવક્ષિતકાર્યં પ્રતિ કારણત્વાત્ । કારણસ્ય ચ સહકારિવ્યપદેશઃ નાકારણસ્ય । યતઃ સહ -- યુગપત્ સર્વન્તઃ સહકારિણ ઉચ્યન્તે, અન્ત્યશ્ ચ કારણકલાપ એવંવિધ ઇતિ । યથા ચાન્ત્યસ્યૈકાર્થકારણં સહકારિત્વમ્ એવં પૂર્વસ્યાપિ કારણકલાપસ્યોત્તરોત્તરવિશિષ્ટક્ષણાન્તરારમ્ભિણ ઇત્ય્ અવસેયમ્, અન્ત્યસ્યોદાહરણતયા નિર્દ્દેશાત્ । તસ્માત્ સર્વં કાર્યમ્ અઙ્કુરાદિકં વિશેષલક્ષણં વા ઽનેકપ્રત્યયજન્યમ્ ઇતિ । સર્વત્રૈકાર્થક્રિયૈવ ચોપચીયમાનાપચીયમાનકાર્યકારિણઃ કારણકલાપસ્ય સહકારિત્વમ્, ન વિશેષોત્પાદનમ્ ઇતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- એકાર્થકરણમ્ અપિ તત્ર [સ્. 114અ.] સહકારિત્વમ્ અસ્તુ અતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્ અપીત્ય્ અત આહ -- તત્ર ચ ક્ષણે ઽન્ત્યે વિશેષસ્ય કર્ત્તુમ્ અશક્યત્વાત્ નાતિશયોત્પાદનમ્ અપિ સહકારિત્વમ્ । કુતો વિશેષસ્ય [ત્. 285અ.] કર્ત્તુમ્ અશક્યત્વમ્? ઇત્ય્ અત આહ -- એકસ્ય અનંશસ્ય સ્વભાવસ્યાવિવેકાત્ । ન હિ તત્ર `અયમ્ અનાહિતાતિશયો ભાગઃ સ્વહેતુભ્યો જાતઃ, અયં તુ સહકારિભિર્ આહિતાતિશયઃઽ ઇતિ વિવેકો ઽસ્તિ । યદિ નામાવિવેકઃ, વિશેષસ્ તુ કિમ્ ઇતિ ન ક્રિયતે? ઇત્ય્ અત આહ -- સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિલક્ષણત્વાદ્ વિશેષોત્પત્તેઃ , નિર્ભાગે ચ કુતઃ સ્વભાવાન્તરસ્ય વ્યવસ્થા? ।
સ્યાન્મતમ્ -- ભિન્નસ્વભાવ એવાન્ત્યસ્ય વિશેષો ઽસ્તુ ઇત્ય્ અત આહ -- ભાવાન્તર- ઇત્યાદિ । યદિ ભાવાન્તરલક્ષણો વિશેષો {પ્. 115.1} ભવેત્ તદા તસ્યાન્ત્યત્વમ્ એવ હીયેત । હીયેનાં(હીયતાં) કો દોષઃ? ઇતિ ચેત્; તતશ્ચ અનન્ત્યત્વાત્ ન સાક્ષાત્ કારણંસ્યાત્ । યત એવં તસ્માન્ ન કારણસ્ય મુખ્યસ્ય સહકારિભ્યઃ સકાશાદ્[491] વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ ઇત્ય્ એકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્ ઇતિ ।
નન્વ્ અસત્યાં સહકારિભ્યો વિશેષોત્પત્તૌ કાર્યજનને સામર્થ્યમ્ એષાં ન યુજ્યત ઇત્ય્ અત [સ્. 114બ્.] આહ -- તે સમર્થાહ્ ઇત્યાદિ । યદિ હિ તે સ્વભાવેનાસમર્થા ઉત્પદ્યેરન્ તદૈષાં સહકારિભ્યઃ સામર્થ્યોત્પત્તિર્ અભ્યુપગમ્યેત । યાવતા તે ઽન્ત્યાઃસ્વભાવેનૈવ સમર્થાઃપ્રત્યયાઃસહિતાજાયન્તે 2 ક્ષણમાત્રવિલમ્બિનો । યેષા મ્[492]એકક્ષણનિયતત્વાત્ તતઃ પ્રાક્ પશ્ચાત્ પૃથક્ ત્વ્ અભાવો નાસ્તિ । યેભ્યશ્ચાનન્તરમ્ એવ કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે ન કાલાન્તરેણ તત્ર તેષ્વ્ એવંવિધેષુ એકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્ નાતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્ ।
સ્વભાવતઃ સામર્થ્યસ્ય [ત્. 285બ્.] ભાવવિરોધાત્, પરસ્પરતશ્ ચાનભ્યુપગમાત્ સમર્થસ્ય જન્મૈવાયુક્તમ્ ઇતિ મન્વાનઃ પરઃ આહ -- સમર્થઃકુતઃ ઇત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- સ્વકારણેભ્યઃ ઇતિ । પરમતાપેક્ષયા તુ સ્વભાવત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પરો 3 હ્ય્ અત્યન્તસ્ય (હ્ય્ ઉત્પન્નસ્ય)[493]કારણસ્ય સહકારિભ્યઃ સામર્થ્યમ્ ઇચ્છતીતિ તન્નિષેધપરં[494]સ્વભાવત ઇતિ વચનમ્ । ન તુ સ્વભાવતઃ કિઞ્ચિજ્ જાયતે, તસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[491] સાક્ષાદ્ -- ત્.
[492] -લમ્બિનો જન્મનસ્ તેષાં -- ત્.
[493] હ્ય્ ઉત્પાદ[ક]સ્ય -- ત્.
[494] તન્નિષેધાય પરં -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 36. ક્ષણિકેષ્વ્ એકાર્થક્રિયાનિયમસ્ય યવસ્થાપનમ્ ।]

એકાર્થક્રિયાનિયમ એવ ક્ષણિકાનામ્ અયુક્તઃ, કેવલાનામ્ અપ્ય્ અંત્યક્ષણસરૂપાણાં દર્શનાત્ । તથા હિ -- `ઇદમ્ એવંરૂપં નૈવં ચઽ ઇતિ દર્શનાદર્શનાભ્યાં [સ્. 115અ.] વિભજ્યતે । તત્ર યાદૃશાઃ ક્ષિત્યાદયસ્ તદન્યપ્રત્યયસન્નિધાવ્ ઉપલભ્યન્તે તાદૃશા એવ કેવલા અપિ । તતસ્ તદન્યસહિતા ઇવ કેવલા અપિ સમર્થમ્ અઙ્કુરજનને સ્વં સ્વં ક્ષણાન્તરમ્ આરભેરન્ । તતઃ કેવલસ્યાપ્ય્ અઙ્કુરાદિજનનસ્વાભાવ્યાદ્ અજનનાચ્ ચ `તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ ઇત્ય્ અનેકાન્ત એવેતિ મન્યમાનઃ પર {પ્. 116.1} આહ -- તાનિ સ્વકારણાનિ ક્ષિતિબીજાદીનિ એનં સમર્થમ્ અપરસ્ય અન્યસ્ય પ્રત્યયસ્ય સન્નિધાન એવ કિં કસ્માત્ અનયન્તિ ? ન કેવલાનિ?, સહિતાનામ્ એવ સર્વદા સમ્ભવાત્ ઇતિ ચેત્ આહ -- કદાચિત્ કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે અન્યથાઽપિ કેવલા અપિ સ્યુઃ ભવેયુઃ । તથા હિ -- દૃશ્યન્ત એવાધ્યાતિકબાહ્યાઃ ક્વચિત્ કાર્યે યાદૃશા યત્સહિતાઃ તાદૃશા એવ તદ્રહિતા
અપીતિ । [ત્. 286અ.] જનયન્ તુ કેવલા અપિ સમ્ભવન્તઃ સમર્થમ્, કો દોષઃ? ઇતિ ચેદ્ આહ -- તતશ્ચ કેવલાનામ્ અપિ સમર્થજનકાનાં સમ્ભવાત્ એકો ઽપિ ન કેવલમ્ અનેકઃ ક્વચિ દ્ દેશાદૌ [સ્. 115બ્.] સમર્થઃ ઉત્પન્નઃ ક્ષિતિબીજાદિર્ અઙ્કુરાદિકાર્યં જનયેત્ યદિ તત્સ્વભાવસ્યાવશ્યં જનકત્વમ્ । ન ચ કેવલો જનયતિ તત્સ્વભાવસમ્ભવે ઽપિ તતો ઽનેકાન્ત ઇતિ પરઃ ।
એતત્ પરિહરન્ન્ આહ -- અપરાપર - ઇત્યાદિ । અપરૈશ્ ચાપરૈશ્ ચ કુશૂલ તદપનેતૃપુરુષપ્રયત્નપિટકાદિપ્રક્ષેપક્ષેત્રનયનપ્રકિરણાદિભિઃ પ્રત્યયૈ ર્ યો યોગઃ તેન કારણેન પ્રતિક્ષણંભિન્નશક્તયો ન કદાચિત્ પૂર્વાપરકાલભાવિન એકશક્તયઃ 5 અપરાપરપ્રત્યયયોગલક્ષણહેતુભેદે ઽપ્ય્ અભિન્નશક્તિતાયામ્[495]અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અન્યત્રાપિ ચ શાલિયવબીજાદૌ શક્તિભેદસ્ય હેતુભેદનિબન્ધનત્વાત્ ।
સંસ્કારાઃ સમેત્ય સમ્ભૂય ચ પ્રત્યયૈઃ ક્રિયમાણાઃ સન્તન્વન્તઃ સન્તાનેન ભવન્તો યદ્ય્ અપિ કુતશ્ચિત્ સામ્યાદ્ વર્ણેન સંસ્થાનેન અન્યેન વા કેનચિત્પ્રકારેણ સાદૃશ્યાદ્ એકાકારપરામર્શપ્રત્યયજનનલક્ષણાત્ સમાનં રૂપમ્ એષામ્ ઇતિ સરૂપાઃ સદૃશાઃ પ્રતીયન્તે પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે તથાપિ કૃત્રિમકૃત્રિમાણાં ઇવ મણિમુક્તાદીનામ્ અપરાપરપ્રત્યયયોગલક્ષણસામગ્રીભેદાદ્ ભિન્ન એવ વિસદૃશ એવ ન પ્રત્યભિજ્ઞાનવશાદ્ અભિન્નઃ તુલ્યરૂપ એષાં બીજાદીનાં સ્વભાવઃ [ત્. 286બ્.] યત એવં તેન ભિન્નસ્વભાવત્વેન ભિન્નશક્તિતયા વા ઽપરાપરસામગ્રીજન્યત્વેન ક્ષણાનાં સિદ્ધયા કિઞ્ચિદ્ એવ ક્ષિતિબીજાદિકં કસ્યચિ દ્ એવ કાર્યસ્યાઙ્કુરાદેસ્ {પ્. 117.1} તજ્જનનસમર્થસ્ય વા કારણમ્ । ન સર્વં સર્વસ્ય । તથા ચ વ્યગ્રાણાં ક્ષિતિબીજાદિનામ્ અઙ્કુરજનનસ્વભાવતા
સમર્થક્ષણજનનસ્વભાવતા વા નાસ્ત્ય્ એવેતિ તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદ્ અજનકસ્ય ચાતત્સ્વભાવત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્ર નાનેકાન્તઃ યતો યો યત્સ્વભાવઃ સ સ્વહેતોર્ એવોત્પદ્યમાનઃ તાદૃશો ભવતિ ન પુનસ્ તદ્ભવે હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષત ઇત્ય્ અત્રાનેકાન્તઃ સ્યાદ્ ઇતિ । પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ સરૂપતાવિષયસ્ય સામગ્રીભેદાદ્ અનુમિતભિન્નશક્તિસ્વભાવત્વેન બાધ્યમાનતયા પ્રામાણ્યાભાવાત્ ન તતઃ સરૂપતાસિદ્ધિઃ ક્ષણક્ષયિણામ્ ઇતિ ।
પૂર્વં ચ `અત એવાન(એવ ત)યોર્ અવસ્થયોર્ વસ્તુભેદો નિશ્ચેયઃઽ ઇત્ય્[496]આદિના [સ્. 116બ્.] એકત્વાવિષયં પ્રત્યભિજ્ઞાનં નિરસ્તમ્ । અધુના તુ તુલ્યસ્વભાવતાવિષયમ્ ઇતિ ભેદઃ । એતદ્ અપિ તત્ર `અપરાપરોત્પત્તેઃઽ ઇત્ય્[497]અનેનોક્તમ્ એવ । વિપઞ્ચનાર્થં[498]તુ પુનઃ ઇહ ઉપન્યસ્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[495] -ભેદેપિ ભિન્ન- -- ત્.
[496] પ્. 84, 5
[497] પ્. 88, 24
[498] વિષયનિવેદનાર્થમ્ -- ત્.

[ સેચ્તિઓન્: 37. ક્ષણિકેષુ હેતુફલભાવવ્યવસ્થાયાઃ કથનમ્ ।]
કિઞ્ચિદ્ એવ કસ્યચિત્ કારણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ તત્ર કિં કસ્ય કારણમ્ ઇતિ શક્યપરિચ્છેદમ્ અપ્ય્ આધ્યાત્મિકેષુ તાવદ્ દર્શયન્ન્ આહ -- તત્ર -- ઇત્યાદિ । તત્ર તેષુ પ્રતિક્ષણં શક્તિસ્વભાવેષુ ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ । વ્યવધાનં -- વ્યવધીયતે યેન, તદાદિર્ યેષાં અતિદૂરાત્યાસન્નત્વાદીનાં તે ઽવિદ્યમાના[499]યસ્મિન્ દેશે સો ઽવ્યવધાનાદિઃ દેશો યસ્ય સો ઽવ્યવધાનાદિદેશઃ, [ત્. 287અ.] રૂપમ્ ઇન્દ્રિયં ચાદી યસ્ય મનસ્કારાદેઃ 5 સ રૂપેન્દ્રિયાદિઃ[500]સ ચાસૌ કારણકલાપશ્ ચ સામગ્રીલક્ષણસ્ તથોક્તઃ, અવ્યવધાનાદિદેશશ્ ચાસૌ રૂપેન્દ્રિયાદિકારણકલાપશ્ ચ સ વિજ્ઞાનજનને સમર્થો હેતુઃ નાન્યઃ, તદ્ભાવ એવ તસ્ય ભાવાત્, અન્યભાવે ઽપિ ચાભાવાત્, એતન્માત્રનિબન્ધનત્વાચ્ ચ સમર્થાસમર્થવ્યવસ્થાયાઃ । યસ્ તેષા મ્ ઇન્દ્રિયાદીનાં પરસ્પરોપસર્પ્પણસ્ય અન્યોન્યઢૌકનસ્ય । આદિ ગ્રહણાદ્ વ્યવધાનાપનયના ............
[સ્. 117અ.] ............................................................................................................... [સ્. 117બ્.] ............................................................................................................... [સા]મગ્ર્યધીનત્વેનાસંભવાદ્ ઇતિ ।
{પ્. 118.1} ઇમમ્ એવંવિધં [સ્. 118અ.] હેતુફલભાવપ્રતિનિયમં નિરવદ્યમાધ્યાત્મકેષુ દર્શિતમ્ [ત્. 288અ.] અન્યત્રાપ્ય્ અતિદિશન્ન્ આહ -- અનેન ન્યાયેન ઇત્યાદિ । યો ઽયમ્ અનન્તરં હેતુફલભાવપ્રતિનિયમે ન્યાય ઉક્તઃ સો ઽઅન્યત્રા ઽપિ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ । સર્વત્રેતિ વચનાત્ અક્ષણિકેષ્વ્ અપિ પ્રતીતિર્ મ્મા ભૂત્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રતિક્ષણમ્ ઇત્યાદિ । યાઃ ક્ષણે ક્ષણે ઽન્યાશ્ ચાન્યાશ્ ચ સ્વભાવભેદાન્વયિન્યઃ શક્તયો ભવન્તિ તત્રાયમ્ એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમઃ સહકારિણાં દ્રષ્ટવ્યઃ । ન તુ યે સ્થિરૈકસ્વભાવા ભાવાઃ પરૈઃ કલ્પ્યન્તે તેષ્વ્ અપિ । સ્થૈર્યં સન્તાનાશ્રયેણાપિ વ્યપદિશ્યેતેત્ય્ એકગ્રહણમ્ । ક્ષણે ઽપ્ય્ એકત્વમ્ અસ્તીતિ સ્થિરગ્રહણમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[499] અવ્યવધીયમાના -- ત્.
[500] સત્પે- -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 38. અક્ષણિકે એકાર્થક્રિયાકારિત્વસ્યાભાવઃ ।]
કસ્માત્ પુનઃ સ્થિરૈકસ્વભાવેષુ નેષ્યતે? ઇત્ય્ આહ -- સ્વભાવ - ઇત્યાદિ । કામં ભાવઃ સ્વયં ન ભવેત્ । ન તુ સ્વત એવ સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વં સમ્ભવતિ । તતશ્ ચ સ્થિરઃ પદાર્થો યદિ કાર્યોત્પાદનસમર્થસ્વભાવઃ તતો ઽસ્યાક્રિયા નોપપદ્યત ઇતિ સર્વદૈવ કુર્યાત્ । અથાસમર્થસ્વભાવઃ, તદાપિ ક્રિયા ઽનુપપન્ના, સર્વદૈવ ન કુર્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । યત્ તુ કદાચિત્ કરોતિ કદાચિન્ ન [સ્. 118બ્.] ઇત્ય્ એતન્ ન લભ્યતે । તતશ્ ચાક્ષણિકાનાં તત્કાર્યક્રિયાસમર્થસ્વભાવત્વે સહિતાસહિતાવસ્થયોર્ એકરૂપત્વાત્ કેવલાનામ્ અપિ તત્કાર્યક્રિયાપ્રસઙ્ગેન કુત એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં [ત્. 288બ્.] સહકારિત્વં સમ્ભવેત્? ।
અત્ર પર આહ -- અન્યસહિતઃ ઇત્યાદિ । યદ્ય્ અપિ કેવલસ્યાપ્ય્ અક્ષણિકસ્ય સમર્થઃ સ્વભાવઃ તથાપિ અન્યસહિતઃ કરોતિ ન કેવલઃ । અયમ્ અપિ હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવઃ યદ્ -- `અન્યસહિતેન સ્વકાર્યં કર્ત્તવ્યમ્ ન સમર્થસ્વભાવેનાપિ સતા કેવલેનઽ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- કિંકેવલસ્ય ઇત્યાદિ । અન્યસહિતેનૈવ સ્વકાર્યં કર્ત્તવ્યં ન કેવલેન ઇત્ય્ એતત્ કેવલસ્યાસમર્થસ્વભાવત્વે યુજ્યતે નાન્યથેતિ મન્યમાનસ્ય પ્રશ્નઃ । પરસ્ ત્વ્ અનવગતાભિપ્રાય આહ -- સમર્થ ઇતિ । કેવલસ્યાપ્ય્ અક્ષણિકસ્ય સમર્થ એવ {પ્. 119.1} સ્વભાવઃ અન્યથા ઽસ્યાક્ષણિકતૈવ હીયેતેતિ । સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- કિન્ ન કરોતિ ઇતિ । ન હિ સમર્થસ્યાક્રિયા, સહિતસ્યાવસ્થાયામ્ ઇવ યુજ્યત ઇતિ સહિતસ્યૈવ ક્રિયામ્ ઇચ્છતા કેવલસ્યાસમર્થસ્વભાવતૈવોપગન્તવ્યા ।
અથ મતમ્ -- કેવલસ્ય યદિ શિરશ્ છિદ્યતે તથાપિ ન કરોતીત્ય્ અત આહ -- અકુર્વન્ ઇત્યાદિ । કાર્યાનુમેયં હિ સામર્થ્યં ન ચ કેવલસ્ય કદાચિદ્ અપિ કાર્યક્રિયા ઽસ્તીતિ કથં સામર્થ્યં કલ્પ્યતે? । નાયં નિયમઃ યત્ સમર્થસ્વભાવેનાવશ્યમ્ એવ કાર્યં કર્ત્તવ્યમ્, અન્યથા ઽપિ દર્શનાત્ ઇતિ મન્યમાન [સ્. 119અ.] આહ પરઃ -- કુવિન્દાદયઃ ઇત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યપસન્ન્ આહ -- ક્રીડનશીલઃ ઇત્યાદિ । દેવાનાંપ્રિયઃ ઋજુઃ મૂર્ખો વા [ત્. 289અ.] સુખસંવર્ધિતત્વાત્ રમણસ્વભાવઃ, ક્રીડનં બાલધર્મઃ, તત્સાધર્મ્યેણ પ્રજ્ઞાવૈકલ્યં દર્શયતિ, સુખૈધિતત્વેન શાસ્ત્રેષ્વ્ અનભિયોગમ્ । યો હ્ય્ અનભિયુક્તો દુર્વુદ્ધિશ્ ચ સ કૃતમ્ અપિ વસ્તુ વિસ્મરણપ્રકૃતિત્વાત્ પુનઃ પુનઃ કારયતીતિ પુનઃ પ્રતિવિધાપયતિ । ક્વ પુનર્ એતત્ પ્રતિવિહિતમ્? ઇત્ય્ આહ -- તથાહિ -- ઇત્યાદિ । `બીજાદિવદ્ અનેકાન્તઃઽ ઇત્ય્[501]અનેન પ્રસ્તાવેન નિર્લ્લોઠિતમ્ એવૈતત્ ।
તદ્ એવમ્ અક્ષણિકસ્ય સમર્થસ્વભાવત્વે 2 સહિતસ્યૈવ કાર્યક્રિયાસ્વભાવત્વવિરોધાત્[502]કેવલસ્યાક્રિયા[503]ઽનુપપન્નેતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માત્ તત્સ્વભાવસ્ય કાર્યક્રિયાસમર્થસ્ય અન્યથાત્વાસમ્ભા(મ્ભ)વાત્ 4 કદાચિદ્ અસમર્થત્વાભાવાત્[504] તદ્ધર્મણઃ કાર્યક્રિયાધર્મણઃ તથાભાવઃ કાર્યક્રિયા અન્ત્યાવસ્થાવત્ સહિતાવસ્થાયામ્ ઇવ અનિવાર્યઃ ।{120}
__________નોતેસ્__________
[501] પ્. 83, 15
[502] -સ્યૈવૈકકાર્ય- -- ત્.
[503] -સ્ય ક્રિયા- -- ત્.
[504] -ચિદ્ અપ્ય્ અસમ્- -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 39. મીમાંસકસંમતસ્ય ભાવસ્વભાવરૂપસામર્થ્યસ્ય નિરાસઃ ।]
સ્યાન્મતમ્ -- કેવલો ઽયમ્ અક્ષણિકો ઽસમર્થ એવ । તતઃ કેવલો ન [સ્. 119બ્.] કરોતિ, સહિતાવસ્થાયાં ત્વ્ અસ્ય સામર્થ્યં સહકારિભ્યો જાયતે । તતઃ સહિત એવ કરોતીત્ય્ અત આહ -- અન્ત્યાવસ્થાયાંસામર્થ્યોત્પત્તૌ કીદૃશસ્ય પ્રાગ્ અસમર્થસ્ય સતઃ તસ્ય સામર્થ્યસ્ય યસ્ય તદુપજાયતે તત્સ્વભાવત્વે મીમાંસકાદિભિર્ {120} ઇષ્યમાણે । ન હિ 5 તેષાં સમર્થ્યસ્ય સામર્થ્યસ્ય[505]ચ સ્વભાવભેદો ઽભિમતઃ । કથઞ્ચિત્ તદ્ભેદે ઽપિ તત્સ્વભાવતયૈવ પ્રતીયમાનત્વાદ્ ઇતિ તે મન્યન્તે । અપૂર્વોત્પત્તિર્ એવ સા [ત્. 289બ્.] અપૂર્વસ્યૈવ વસ્તુનઃ સા ઉત્પત્તિર્ યા તત્સ્વભાવસ્ય સામર્થ્યસ્ય । ન હ્ય્ એકસ્વભાવત્વે સામર્થ્યમ્ એવાપૂર્વમ્ ઉપજાતં ન સમર્થઃ ઇતિ યુક્તમ્, તયોઃ સ્વભાવભેદપ્રસઙ્ગાત્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ ।
નનુ પ્રતીયમાને એવ સામર્થ્યતદ્વતોર્ ઉત્પત્ત્યનુપત્તી એકસ્વભાવતા ચ કથં નિહ્નોતું શક્યતે? ઇતિ ચેત્ । ન । અપ્રમાણેન પ્રતીતેઃ, અન્યથા પ્રતીત્યનુસારિણા ભવતા દ્વિચન્દ્રાદયો ઽપિ ન નિહ્નોતવ્યાઃ । બાધકપ્રમાણસમ્ભવાત્ તે ઽપહ્નૂયન્ત ઇતિ ચેત્ । ઇહાપિ વસ્તુન એકસ્વભાવસ્યોત્પત્ત્યનુપત્તી પરસ્પરવિરુદ્ધે બાધિકે કિં નેષ્યેતે? । વ્યવસ્થિતસ્યૈવ વજ્રોપલાદેર્ દ્ધર્મિણઃ [સ્. 120અ.] તત્સ્વભાવં સામર્થ્યમ્ ઉત્પન્નમ્ ઇતિ ચ પૂર્વાપરકાલયોર્ અપ્રતિભાસમાનવિવેકઃ કથં પ્રતીયાત્? ।

વિજ્ઞાનાદિકાર્યસ્યાનુત્પત્તિયૌગપદ્યોદયપ્રસઙ્ગાત્ ચક્ષુરાદિસાન્નિધ્યે પ્રાગ્ અસત્ તત્ સામર્થ્યમ્ ઉત્પન્નં ક્રમવચ્ ચેતિ નિશ્ચય ઇતિ ચેત્ । યદ્ય્ એવમ્ એકાકારતયા પૂર્વાપરકાલયોર્ અધિ(વિ)કૃતં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ઉપજાયમાનમ્ અપૂર્વસામર્થ્યપ્રતિભાસવિવિક્તોપલાદિગ્રાહ્ય્[506]અપ્ય્ અનુમાનાદ્ અર્થાપત્તિતો વા બાધામ્ અનુભવન્ ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉપગતં સ્યાત્ । તથા, ઉત્પત્ત્યનુત્પત્ત્યોર્ એકસ્વભાવતાયાં વિરોધાત્ સમર્થસ્યૈવાપૂર્વસ્યોત્પત્તિઃ[507]સદૃશાપભાવગ્રહકૃતશ્ ચાર્વાગ્દર્શનાનામ્ એકત્વવિભ્રમો લૂનપુનર્જ્જાતેષ્વ્ ઇવ કેશનખાદિષ્વ્ ઇતિ કિં નેષ્યતે? ।
__________નોતેસ્__________
[505] તેષાં સામર્થ્યસ્યાસામ- -- ત્.
[506] -રહિત-
[507] -સ્યૈવાનનુભૂતપૂર્વ- -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 40. નૈયાયિકાભિમતસ્ય ભાવાસ્વભાવરૂપસામર્થ્યસ્ય નિરાસઃ ।]
અથ સામર્થ્યં સહકારિપ્રત્યયસાન્નિધ્યલક્ષણમ્ એવેત્ય્ અતત્સ્વભાવમ્ ઇતિ નાપૂર્વોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ [ત્. 290અ.] ઇતિનૈયાયિકાદયો મન્યેરન્ અત્રાહ -- અતત્સ્વભાવત્વે સામર્થ્યસ્યેષ્યમાણે સ 3 બીજાદિઃ પદાર્થઃ[508] પ્રાગ્ ઇવ તદ્રૂપાપરિત્યાગાત્ પશ્ચાદ્ અપ્ય્ અકારક એવ । {પ્. 121.1} કુતઃ? । સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આખ્યા યસ્ય પદાર્થાન્તરસ્ય સહકારિપ્રત્યયસાન્નિધ્યલક્ષણસ્ય સ એવાતિશય[શબ્દ]વાચ્ય ઇતિનૈયાયિકૈર્ અભ્યુપગમાત્ । તત એવ તદ્ભાવભાવિત્વેન કાર્યોત્પત્તેઃ । તે ઽપિ સહકારિણઃ પ્રત્યયાઃ યદ્ય્ અક્ષણિકાઃ તેષ્વ્ અપ્ય્ એવં [સ્. 120બ્.] પ્રસઙ્ગો ઽનિવારિત એવેતિ ક્ષણિકતૈવૈકાર્થ[ક્રિયા]પ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વમ્ ઇચ્છતો ઽભ્યુપેયા ।
પુનર્ અપ્ય્ અક્ષણિકાનામ્ એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમં નિરાકર્તુમ્ ઉપચયહેતુમ્ આહ -- અપિ ચ ઇત્યાદિ । યો ઽસાવ્ અક્ષણિકો ભાવઃ સકલેષુ સહકારિષુ સ્વકાર્યં કરોતીતીષ્યતે, સ તદૈવ તાવત્ કસ્માત્ કરોતિ? । યેન હિ કારણેન તત્કાર્યક્રિયાસ્વભાવત્વેન તદા કરોતિ તેને(નૈ)વ સ્થિરસ્વભાવત્વાત્ પ્રાગ્ અપિ કુર્યાત્, તતઃ કુતો ઽસ્યૈકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમઃ? ઇતિ ભાવઃ ।
કાચાન્યામૃગ્યતે યુક્તિઃયથાતદ્ દૃશ્યતે તથા ઇતિ સર્વત્રેયમ્ અપ્રતિહતા યુક્તિર્ ઇતિ મન્યમાનઃકુમારિલઃપ્રાહ -- કુર્વન્ દૃષ્ટઃ ઇત્યાદિ । યતસ્ 4 તદૈવ કાર્યં કુર્વમ્(ન્)[509]દૃષ્ટો મયા તેન દર્શનબલેન કરોતીતિ બ્રૂમઃ , 5 કિમ્ અત્રાન્યયોપપત્ત્યા [ત્. 290બ્.] ઽભિહિતયા[510]?, પ્રાક્ તત્ કુર્વન્ ન દૃષ્ટઃ તેન ન કરોતીત્ય્ એકાર્થ[ક્રિયા]પ્રતિનિયમઃ સિધ્યતિ અક્ષણિકાનામ્ અપીતિ । ભાવો હિ કાર્યં કરોતિ તજ્જનનસ્વભાવતયા ન દર્શનબલેનાદૃષ્ટસ્યાપિ સ્વકાર્યકરણાત્ અતો નેદમ્ ઉત્તરં સમ્બધ્યત ઇત્ય્ ઉપહસન્ન્ આહ -- અહો મહાસામર્થ્યમ્ ઇત્યાદિ । મહાપ્રભાવસ્ય ભવતો મહાસામર્થ્યં દર્શનમ્, યસ્માદ્ એતદ્ ભાવાન્ કાર્યકરણસ્વભાવવિકલાન્ અપિ -- યદિ કાર્યકરણસ્વભાવત્વાદ્ ભાવાઃ કાર્યં કુર્યુઃ તદૈતદ્ એવોત્તરં કિં નોક્તમ્?, યતઃ [સ્. 121અ.] કાર્યકરણે દર્શનમ્ ઉત્તરીકૃતમ્ ઇતિ કૃત્વા -- સ્વભાવમાત્રેણ આત્મસત્તામાત્રેણ
નાનાપ્રાકારેષુ વ્યાપારેષુ નિયુઙ્ક્તે તત્ કથં મહાસામર્થ્યં ન સ્યાત્? । ન ચાત્ર મે કાચિદ્ અક્ષમા[511]કિન્તુ યદિ નામ કિઞ્ચિત્ કારનં કથઞ્ચિદ્ અનાદૃતસ્ય વા વ્યાક્ષિપ્તસ્ય વા અત્રભવત ઇતિ પૂજાવચનમ્ {પ્. 122.1} દર્શનસ્ય વિષયતામ્ અતિક્રામેત્ તદા હન્ત ઇતિ દૈન્યોદ્ભાવનમ્ એતત્, અપ્રસવો ધર્મો ઽસ્ય તદ્ ઇદમ્ -- અપ્રસવધર્મકં તતો ઽપેતસન્તાનં સ્યાદ્ ઇ તિ ઇયમ્ અસ્માકં ચિન્તા ચિત્તં દુનોતિ ।
પર આહ -- ન વૈ વયમ્ ઇત્યાદિ । નૈવ વયં કાર્યકરણસ્વભાવરહિતાનાં ભાવાનામ્ અસ્મદ્ દર્શનવશાત્ કાઋયક્રિયાંબ્રૂમઃ, કિન્તુ સ્વભાવેનૈવ તે ભાવાઃ તત્કાર્યકરણસ્વભાવાઃ, તતઃ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ । તાન્ પશ્યન્તઃ 1 કેવલંજાનીમહે ત[512]એતે કારકસ્વભાવા ઇતિ । દર્શનસ્ય હિ યથાવસ્થિતવસ્તુવિજ્ઞાને વ્યાપારઃ, નાવિદ્યા(દ્ય)માનસ્વભાવક્રિયાયામ્ ઇતિ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- સત્યમ્, ઇદમ્ અપ્ય્ અસ્તિ । કિં વયં ન્યાયાનુરાગિતયા ન્યાય્યં [ત્. 291અ.] વચનમ્ ઉપલક્ષયામઃ, ઉત ભવાન્ એવ સર્વદા ન્યાય્યવચનરહિતો ઽપિ કથઞ્ચિન્ ન્યાય્યમ્ ઉક્તવાન્ ઇતિ સઞ્જાતપરિતોષઃ પૃચ્છતિ -- કિં તદ્? ઇત્ય્ આહ -- સ્વભાવસ્ તેષાં ભાવાનાં કાર્યક્રિયાધર્મા કાર્યકરણધર્મા તેન કારણેન સમસ્તાહ્ સમગ્રાઃ પ્રત્યયાઃ સહકારિણો યેષાં તેષામ્ અકૃત્વા કાર્યં નોપેક્ષાપત્તિઃ નૌદાસીન્ય્ અપ્રતિપત્તિઃ ઇતિ સત્યમ્ -- ઇદમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ભવતો ન્યાય્યં વચનમ્ ઇતિ, કિન્તુ ઇદમ્ અસિ પ્રષ્ટવ્યઃ -- [સ્. 121બ્.] સો [ઽક્ષેપ]ક્રિયાધર્માસ્વભાવઃકિંતેષાંતદૈવાન્ત્યાવસથાયાં સમગ્રાવસ્થાયાં યદનન્તરં કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે તદૈવ ઉત્પન્નઃ ? આહોસ્વિત્ પ્રાગ્ અપિ પરસ્પરવિરહાવસ્થાયામ્ અપિ આસીત્ ? ।
તત્ર તદૈવોત્પન્ને તત્સ્વભાવત્વે ઽપૂર્વોત્પત્તિર્ એવ, અતત્સ્વભાવત્વે સો ઽકારક એવેતિ પ્રાગુક્તદોષભયાત્ પર આહ -- આસીત્ । કુતઃ? પ્રચ્યુતશ્ ચ ઉત્પન્નશ્ ચ પ્રચ્યુતોત્પન્નઃ[513], તસ્ય પ્રતિષેધઃ અપ્રચ્યુતો ઽનુત્પન્નઃ સ્થિર એકઃ સ્વભાવો યેષાં ભાવાનાં તેષાં કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે કસ્યચિત્ સ્વભાવસ્ય તત્રોપલબ્ધસ્ય અભાવવિરોધાત્ । ક્ષણિકેષ્વ્ એવ હ્ય્ એકદા દૃષ્ટઃ સ્વભાવો ઽન્યદા ન ભવેત્ તદા તસ્યાન્યત્વાત્ । નાપ્રચ્યુતાનુત્પન્નપૂર્વાપરરૂપેષુ સ્થિરેષુ ભાવેષ્વ્ ઇતિ ।
{પ્. 123.1} અત્રાહ -- તત્ કિમ્ ઇદાનીમ્ ઇત્યાદિ । સ્યાન્મતમ્ -- નૈવેદમ્ અનેન વાક્યેન સદૃશમ્ અસ્મદ્ વાક્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- કો વાઽસ્ય ઇત્યાદિ । યદ્ય્ એતદ્ અનેન તુલ્યં [ત્. 291બ્.] ન ભવતિ તદા સકલસહકાર્યવસ્થાયાઃ[514] પ્રાગ્ અપિ અયમ્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ અવિલમ્વિતકાર્યકરણસ્વભાવઃ કાર્યંચ ન કરોતી ત્ય્ અસ્ય ભાષિતસ્યાર્થો વક્તવ્ય ઇતિ ।
નૈયાયિકાસ્ તુ મન્યન્તે -- ભાવાનાં સહકારિસન્નિધાનાસન્નિધાનાપેક્ષયા કારકાકારકસ્વભાવવ્યવસ્થા, ન સ્વભાવતઃ, તેનાયમ્ અપ્રચ્યુતોત્પન્નસ્થિરૈકસ્વભાવત્વે ઽપિ [સ્. 122અ.] ન પ્રાગ્ અપિ સ્વકાર્યજનનસ્વભાવઃ, કિન્તુ સન્નિહિતસકલસહકારિપ્રત્યય એવેતિ । તન્મતમ્ આશઙ્કમાન આહ -- સહિતઃ ઇત્યાદિ ।
એતન્ નિરસ્યતિ -- અન્યસ્ તર્હિ ઇત્યાદિ । યદિ નામ સહિતસ્ય સ્વકાર્યજનનસ્વભાવતા, કેવલસ્ય ચ તદ્વિપરીતરૂપતા, અન્યત્વં તુ કસ્માદ્ ભવતિ? ઇત્ય્ અત આહ -- સ્વભાવભેદ ઇત્યાદિ । સ્વભાવભેદ એવ હિ ભાવભેદસ્ય લક્ષણમ્ । સ ચેત્ તત્કાર્યજનકાજનકરૂપતયા ભિદ્યતે, શાલિયવબીજાદીનામ્ ઇવ કથં ઇવ ભાવભેદો ન સ્યાત્? । ન હિ સ્વભાવાદ્ અન્યો ભાવઃ યતસ્ તદ્ભેદે ઽપિ ન ભિદ્યેત, નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ ।

નનુ ચોક્તં સ્વતો જનકાજનકસ્વભાવતાવિરહાત્ પ્રત્યયાન્તરભાવાદ્યપેક્ષત્વાત્ જનકાજનકરૂપતાયાસ્ તદ્ભેદે ઽપિ કુતો ભાવભેદપ્રસઙ્ગઃ?,[515]તસ્યાપરાપેક્ષસ્વભાવભેદલક્ષણત્વાત્[516]ઇત્ય્ અત આહ -- ન હિ સ સાહિત્યે ઽપિ ઇત્યાદિ । તદૈતદ્ ઉત્તરં ભાવત્કં સમ્બધ્યેત[517]યદિ ભાવો યો ઽસૌ પરઃ સહકારિત્વાભિમતઃ [ત્. 292અ.] સન્નિધીયતે તદ્રૂપેણ કર્ત્તા સ્યાત્ ન સ્વરૂપેણ । ન ચૈતદ્ અસ્તિ, તથાભાવે હિ પરમાર્થતઃ સ એવ પરઃ[518]કર્ત્તા સ્યાત્ । તત્ર તુ કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ [સ્. 122બ્.] કલ્પનાનિર્મિત એવ ભવેત્ । ન ચ કલ્પનાનુવિધાયિન્ યો ઽર્થક્રિયાઃ । ન હિ માણવકો દહનોપચારાદ્ આધીયતે પાકે । તતશ્ ચ નાસ્યાનુપકારિણો ભાવમ્ અપેક્ષેત કાર્યમ્ ઇતિ તદ્રહિતેભ્ય એવ {પ્. 124.1} સહકારિભ્યો ભવેત્ । યદ્ વા તેભ્યો ઽપિ ન ભવેત્ । તેષામ્ અપિ પરરૂપેણ કર્તૃત્વે સ્વયમ્ અકારકત્વાત્ । તતઃ સર્વેષામ્ એવં સ્વયમ્ અકારકત્વે પરરૂપેણાપ્ય્ અકારકત્વાત્ સર્વથા કારકોછેદ એવેતિ ન કિઞ્ચિત્
કુતશ્ચિત્ જાયેત । તસ્માત્ સ્વરૂપેણૈવ ભાવઃ સ્વકાર્યસ્ય કર્ત્તા ન પરરૂપેણેતિ નાસ્યોત્તરસ્યાવકાશઃ । તતો ઽન્યઃ સહિતો ઽન્યશ્ ચ કેવલઃ ઇત્ય્ એતદ્ અવિચલમ્ એવેતિ ।
અથ યેન સ્વરૂપેણાયં જનકસ્ તદ્ અસ્ય સહિતાસહિતાવસ્થયોઃ સર્વદા ઽસ્તિ તદા સ્વરૂપં ચ સ્વકાર્યજનકમ્ અસ્ય સ્થિરસ્વભાવસ્ય પ્રાગ્ અપિ સહિતાવસ્થાયાસ્ તદ્ એવ યત્સહિતાવસ્થાયામ્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવમ્ ઇતિ તસ્માત્ ન કથંચિત્ કાર્યક્રિયાવિરામઃ । અથવા કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્ સ્વહેતુભિર્ એવાયં પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષઃ [ત્. 292બ્.] સ્વકાર્યજનનસ્વભાવો જનિત ઇતિ કેવલો ન કરોતિ । ન ચાસ્ય સહિતાસહિતાવસ્થયોઃ સ્વભાવભેદઃ, પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વકાર્યજનનસ્વભાવતાયાઃ [સ્. 123અ.] સર્વદા ભાવાત્ ઇત્ય્ અત આહ -- ન હિ સ સાહિત્યે ઽપિ ઇત્યાદિ । સ્વરૂપેણૈવાસ્ય કર્તૃત્વાત્ તસ્ય ચ પ્રાગ્ અપિ ભાવાત્ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષાયાશ્ ચ તતો લભ્યસ્યાત્માતિશયસ્યાભાવેનાયોગાત્ ઉપકારલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય, અન્યથા ઽતિપ્રસઙ્ગાત્, કેવલસ્ય કાર્યકરણમ્ અનિવાર્યમ્ ઇતિ અકુર્વતઃ કથં સહિતાવસ્થાયા ન ભેદઃ સ્યાત્? ઇતિ ભાવઃ । પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વકાર્યકરણસ્વભાવ ઇત્ય્ અપિ પરરૂપેણાકારસ્ય

પ્રત્યયાન્તરસન્નિધાનોપલક્ષિતકાલે કારકત્વં ન પ્રાગ્ ઇત્ય્ અયમ્ અર્થઃ । તતશ્ ચ કદાચિત્ કાર્યક્રિયાસ્વભાવો ન સર્વદા ઇતિ બ્રુવતા કથં સર્વદા કાર્યજનનસ્વભાવતા ઽસ્યોક્તા ભવતિ? । નન્વ્ એવં સ્વભાવભેદ એવાસ્ય તદતત્કાલયોઃ સમર્થિતઃ સ્યાત્ । તસ્માન્ નાક્ષણિકાનામ્ એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
પરઃ 2 સમાનદોષતામ્ આપાદયન્ન્ આહ[519]-- યસ્યાપિ ઇત્યાદિ સુબોધમ્ । યદિ નામ ક્ષણિકસ્ તથાપિ કિન્ન ભવતિ? ઇત્ય્ આહ -- ઉક્તંયાદૃશસ્ય સહકારિભિર્ અપૃથગ્ભાવિનઃ ક્રિયા । `તે[520]{પ્. 125.1} સમર્થા [સ્. 123બ્.] એવ સ્વભાવતો ઽન્ત્યાઃ પ્રત્યયાઃ સહ જાયન્તે ક્ષણિકા યેષાં [ત્. 293અ.] પ્રાક્પશ્ચાત્પૃથગ્ભાવો નાસ્તિઽ ઇત્ય્ અત્ર । સ કથમ્ એકક્ષણભાવી એકસ્મિન્ન્ એવાન્ત્યે ક્ષણે ભવનશિલઃ અન્યથાભવેત્ અન્ત્યક્ષણાત્ પ્રાક્ પશ્ચાત્ પૃથગ્ વા ભવેત્? યશ્ચા અન્યથા ભવતિ સ એવાન્ત્યક્ષણભાવી 4 સહકારિસન્તાનોપકૃતસ્વભાવો ઽક્ષેપક્રિયાધર્મા[521] ન ભવતીતિ નાયમ્ અક્ષણિકપક્ષોદિતઃ પ્રસઙ્ગઃ [522]ક્ષણિકપક્ષે । કુતઃ? । કારકાકારકયોઃ ઇત્યાદિ । કારકો ઽન્ત્યઃ અકારકસ્ તદન્યઃ તયોર્ યઃ સ્વભાવઃ સ ભિન્નો ઽપિ ભેદાવિવક્ષયૈકત્વેનોક્તઃ । તથા કારકસ્ય
યો હેતુર્ ઉપાન્ત્યઃ, અકારકસ્યાપિ યો હેતુસ્ તદન્યઃ સ ભિન્નો ઽપ્ય્ અભેદવિવક્ષયૈવૈકત્વેનોક્તઃ । તેન કારકાકારકયોર્ યૌ સ્વભાવૌ તયોર્ એકત્ર ધર્મિણિ વિરોધાત્ । તથા તયોઃ સ્વભાવયોર્ જનકૌ યૌ હેતૂ -- એકઃ કારકસ્વભાવજનકો ઽન્યશ્ ચાકારકસ્વભાવજનકઃ -- તયોર્ અપ્ય્ એકત્ર ધર્મિણિ વિરોધાત્, અન્યત્વે સતિ । અકારકસ્વભાવજનકહેતોર્ ઉત્પન્નસ્યાકારકસ્ય સ્વભાવસ્યાન્યત્વાત્ યશ્ચ ભવતિ સ એવ ન ભવતીતિ નાયંપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[508] -દિઃ સમર્થઃ પદા- -- ત્.
[509] તદ્ એવૈકમ્ અર્થં કુર્વન્ -- ત્.
[510] કિમ્ અત્ર ન્યાયોપપત્ત્યા દૃષ્ટયા -- ત્.
[511] અક્ષમતા -- ત્.
[512] કેવલં ન જનયન્તિ । ત -- ત્.
[513] કર્મધારયો જ્ઞેયઃ ।
[514] -કારિકાર્યાવ- -- ત્.
[515] ભાવભેદસ્ય
[516] ભાવભેદસ્ય અપરાપેક્ષ[સ્વભાવત્વે] યઃ સ્વભાવભેદઃ તન્નિમિત્તત્વાત્ ।
[517] સંવાદ્યતે -- ત્.
[518] પરસ્ય -- ત્.
[519] તાં વિવક્ષન્ન્ આહ -- ત્.
[520] પ્. 115.6
[521] -ભાવાપેક્ષક્રિ- -- ત્.
[522] દોષઃ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 41. કાર્યસ્યૈવ સહકાર્યપેક્ષેતિ મતસ્ય નિરાસઃ ।]
અપરસ્ ત્વ્ અન્યથા સ્થિરરૂપેષ્વ્ એકાર્થાક્રિયાપ્રતિનિયમં [સ્. 124અ.] કલ્પિતવાન્ તમ્ ઉપન્યસ્યતિ યો ઽપિ મન્યત ઇ ત્યાદિ । ભાવસ્ય 1 હ્ય્ અક્ષેપક્રિયાધર્મૈવ[523]સર્વદા સ્વભાવઃ[524], ન તુ [ત્. 293બ્.] યથા કેચિદ્ બ્રૂ(બ્રુ)વતે -- સહકારિસન્નિધાનાપેક્ષા વસ્તૂનાં કારકસ્વભાવવ્યવસ્થા, ન સ્વત ઇતિ । સ્વતો ઽકારકાત્વે પરરૂપેણ કારકત્વાયોગાત્ કારકવ્યવસ્થોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । સ એવંવિધસ્વભાવો ન કદાચિત્ સાહિત્યં સ્વકાર્યકરણે ઽપેક્ષતે યતો ઽન્યઃ સહિતો ઽન્યશ્ ચ કેવલઃ કારકાકારકસ્વભાવભેદાત્ સ્યાત્ । સ તર્હિ સર્વદા તત્સ્વભાવઃ કાર્યં કિન્ન કરોતિ? ઇતિ ચેત્ । કાર્યસ્ય પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વભાવતયા તસ્મિં(સ્મિન્) સર્વદા જનકત્વેનાવસ્થિતે ઽપિ કેવલાદ્ અભાવાત્, તેનાત્ર કાર્યમ્ એવાપરાધ્યતિ, યત્ તસ્મિં(સ્મિન્) કેવલે જનકતયા ઽવસ્થિતે ઽપિ પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ અપેક્ષત ઇતિ । તતઃ {પ્. 126.1} તદાત્મનઃ કાર્યસ્ય સહિતેભ્ય એવ ભાવાદ્ એકાર્થક્રિયાલક્ષણં સહકારિત્વમ્ અક્ષણિકાનામ્
અપ્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ । સિદ્ધાન્તવાદી પૂર્વદોષાનતિક્રમમ્ અસ્ય દર્શયન્ન્ આહ -- તસ્યાપિ એવંવાદિનાઃ કથંસ નિત્યાભિમતો ભાવઃ કેવલઃકરોત્ય્ એવ `અક્ષેપક્રિયાધર્મૈવ સ તસ્ય સ્વભાવઃઽ ઇતિ [સ્.124બ્.] વચનાત્ । કાર્યં ચ સહિતેભ્ય એવ ભવતિ, `સામગ્રીજન્યસ્વભાવત્વાત્ તસ્યઽ ઇતિ વચનાત્ । તસ્માત્ કેવલાન્ ન ભવતીતિ તદવસ્થો વિરોધો યઃ પૂર્વમ્ ઉક્તઃ. તથા હિ -- યદ્ય્ અક્ષેપક્રિયાધર્મા તદા ઽવશ્યમ્ અનેન કાર્યં કર્તવ્યમ્ ન ચેદ્ અવશ્યં કરોતિ કથમ્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ ।
અક્ષેપેણ કાર્યદર્શનાદ્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવતા ઽવગમ્યતે [ત્. 294અ.] નાન્યથા ઇતિ પરાભિપ્રાયાશઙ્કયા ઽઽહ -- ન કેવલઃ ઇત્યાદિ । નૈવં મયોક્તં કેવલઃ કરોત્ય્ એવેતિ કિન્ત્વ્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવ ઇતિ । અત્રાહ -- કથમ્ ઇદાનીમ્ ઇત્યાદિ । યદિ કરોત્ય્ એવેતિ નેષ્યતે કથમ્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવ ઇતિ કથ્યતે? । અથ તથોચ્યતે તદા નન્વ્ એતદ્ એવાનેન વચસાપરિદીપિતમ્ અભિહિતં ભવતિ । કિં તત્? । કરોત્ય્ એવેતિ । સ એવ હ્ય્ અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવો યઃ કરોત્ય્ એવ, યસ્ તુ નાવશ્યં કરોતિ સ કથં તદ્રૂપઃ સ્યાત્? । યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં `કાર્યસ્યૈવાયમ્ અપરાધો યત્ તસ્મિં(સ્મિન્) જનકતયા ઽવસ્થિતે પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ અપેક્ષતેઽ ઇતિ તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, યતઃ કાર્યં ચાયમ્ અક્ષણિકો ભાવઃ કેવલો ઽપિ સમર્થઃસન્ પરં પ્રત્યયાન્તરમ્ અપેક્ષમાણંકથમ્ ઉપેક્ષેત ? નૈવ । અનુપેક્ષમાણેન કિં કર્ત્તવ્યમ્? । આહ -- પરં પ્રત્યયાન્તરમ્ અનાદૃત્ય તિરસ્કૃત્ય એતત્ [સ્. 125અ.] કાર્યં પ્રસહ્ય
હઠાત્ કુર્યાત્ । ક એવં સત્ય્ અસ્ય ગુણો ભવતિ? ઇતિ ચેત્, આહ -- એવંહિ પરમ્ અનાદૃત્ય હઠાત્ સ્વકાર્યં કુર્વતાઽનેન કેવલેનાપિ સમર્થેન સતા યત્ તદાત્મનઃ કેવલસ્યાપિ સામર્થ્યં તદ્ દર્શિતં પ્રકાશિતં ભવતિ । અન્યથા ઽન્યસહિતસ્યૈવ કરણાત્ કેવલસ્ય ચ કદાચિદ્ અપ્ય્ અકરણાત્ ન `અયં કેવલો ઽપિ સમર્થઃઽ ઇતિ પરેષાં બુદ્ધિઃ સ્યાત્ । તતો ઽયં તિરસ્કૃતપ્રભાવ[525]ઇવ કથં ભ્રાજેત[526]? । તસ્માદ્ અયુક્તમ્ ઉચ્યતે કાર્યં [ત્. 294બ્.] પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષમ્ ઇતિ ।
{પ્. 127.1} કાર્યાપેક્ષયા ઽપિ વિરોધસ્ય તાદવસ્થ્યં દર્શયન્ન્ આહ -- કાર્યંપરમ્ ઇત્યાદિ । કાર્યસ્ય પરાપેક્ષાં બ્રુવન્ કેવલાત્ કારણાદ્ અનુત્પત્તિમ્ અસ્ય[527]કથયસિ, `સ કેવલો ઽપિ સમર્થઃઽ ઇતીદં વદંસ્ તતઃ કેવલાદ્ ઉત્પત્તિં કાર્યસ્ય બ્રૂષે । એતે ચૈકસ્યૈવ કાર્યસ્ય । તત એવૈકસ્માત્ કારણાદ્ ઉત્પત્ત્યનુત્પત્તી પરસ્પરવિરુદ્ધે કથમ્ એકત્ર કાર્યાખ્યે ધર્મિણિ સ્યાતામ્ ? વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ । એકત્ર તે બ્રુવાણો `માતા ચ વન્ધ્યા ચઽ ઇત્ય્ અનેન સદૃશં બ્રૂષ ઇતિ ન [સ્. 125બ્.] પૂર્વોક્તદોષાન્ મુચ્યસે, યત એવમ્ અપિ બ્રુવાણો વિરુદ્ધમ્ એવ બ્રૂતે ન ચ લક્ષયતિ તત્ તસ્માત્ અયમ્ અક્ષણિકવાદી ક્ષણિકપક્ષસ્યાનવદ્યતયા તદ્વાદિનાં નિર્દ્દોષતાસમ્પત્સુ અમર્ષલક્ષણેર્ષ્યા એવ શલ્યં અન્તર્દુઃખહેતુત્વાત્ તેન વિતુદ્યમાનાનિ વ્યથ્યમાનાનિ મર્માણિ યસ્ય સો યમીર્ષ્યાશલ્યવિતુદ્યમાનમર્મા વરાકો ઽસ્વસ્થચિત્તતયા વિરુદ્ધાભિધાનમ્
અપ્ય્ અલક્ષયન્ વિક્લવમ્ આકુલં પૂર્વાપરાસમ્બદ્ધં વિક્રોશતિ વિરોદિતિ ઇતિ કૃત્વા અસ્વસ્થચિત્તવચનેષ્વ્ અનાદરાત્ તદ્દોષોદ્ભાવનસ્ય સુતરાં દુઃખોત્પાદનેન ક્ષતક્ષારનિષેકતુલ્યત્વાત્ ઉપેક્ષામ્ એવ વિપશ્ચિતાનાં(-શ્ચિતાં) કૃપાધનાનામ્ અર્હતીતિ ।

તદ્ એવમ્ અક્ષણિકેષુ ન કથઞ્ચિદ્ એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વં [ત્. 295અ.] સમ્ભવતીતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહારન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ ઇદમ્ ઇત્યાદિ । યેષાં હિ સ્થિરરૂપતયા પૃથગ્ અપિ ભાવઃ સમ્ભવતિ તેષામ્ અક્ષણિકાનાં પૃથક્ કેવલાનાં કાર્યકરણસમ્ભવેન હેતુના સહૈવ કુર્વન્તીતિ સહકારિત્વનિયમાયોગાદ્ ઇદમ્ એકાર્થક્રિયાલક્ષણં સહકારિત્વં [સ્. 126અ.] ક્ષણિકાનામ્ એવ । તેષાં સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્માણાં પરસ્પરોપાદાનસહકારિપ્રત્યયૈકસામગ્રીજન્યાનાં પૃથગ્ અસમ્ભવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[523] અપેક્ષક્રિયા- -- ત્.
[524] ધર્મઃ -- ત્.
[525] -પ્રસાવ -- ત્.
[526] ભજેત -- ત્.
[527] અવશ્યં -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 42. ક્ષણિકપક્ષે એવ એકાર્થક્રિયારૂપસહકારિત્વસ્ય વ્યવસ્થા ।]
નનુ અતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્ અપિ સહકારિત્વં ભાવેષુ દૃશ્યતે તત્ કથમ્ ઉક્તં પ્રાક્[528]`સર્વત્ર નૈવાતિશયોત્પાદનં સહક્રિયા, કિં તર્હિ બહૂનામ્ એકાર્થકરણમ્ એવઽ ઇત્ય્ અત આહ -- યત્ર તુ સન્તાનોપકારેણ {પ્. 128.1} ઇત્યાદિ । એકાર્થક્રિયાલક્ષણમ્ એવ સહકારિત્વં સર્વત્ર ન ક્વચિદ્ અતિશયોત્પાદનં સમ્ભવતિ । યત્ર તુ સન્તાનોપકારેણ પૂર્વપૂર્વપ્રત્યયેભ્યો વિશિષ્ટવિશિષ્ટતરોત્તરોત્તરક્ષણજનનેન ભાવાઃ સહકારિણો વિવક્ષિતકાર્યસ્ય હેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે- યથા તણ્ડુલાદિભ્ય ઓદનાદિજન્મનિ દહનોદકાદયઃ, બીજાદિભ્યશ્ ચાઙ્કુરાદિજન્મનિ પૃથિવ્યાદયઃ -- તત્ર વિશેષોત્પાદને પ્રત્યયાનાં સહક્રિયોચ્યતે લોકે । સન્તાનાશ્રયેણ પૂર્વક્ષણેભ્યો[529]દ્વિતીયાદિવિશિષ્ટક્ષણલક્ષણં સન્તાનાખ્યં કાર્યમ્ આશૃ(શ્રિ)ત્ય [ત્. 295બ્.] પૂર્વોત્તરક્ષણયોર્ એકત્વાધ્યવસાયેન તસ્યૈવાયમ્ અતિશય ઇતિ ન દ્રવ્યાશ્રયેણ । ઔપચારિકમ્ એવ ન તુ પારમાર્થિકમ્
। પૂર્વપૂર્વક્ષણેભ્યસ્ તુ [સ્. 126બ્.] સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્મભ્ય ઉત્તરોત્તરવિશેષોત્પત્તૌ પૂર્વકારણકલાપસ્યૈકાર્થક્રિયાલક્ષણમ્ એવ તત્ર પરમાર્થતઃ સહકારિત્વમ્ ઇતિ ન કાચિત્ ક્ષતિર્ ઇતિ । કસ્માદ્ દ્રવ્યાશ્રયેણાતિશયોત્પાદનં નેષ્યતે? । ક્ષણિકે દ્રવ્યે વસ્તુનિ વિશેષસ્યાનુત્પત્તેઃ તસ્યાનન્તરક્ષણભાવરૂપત્વાદ્ ।
યદિ તર્હિ ક્ષણિકે તણ્ડુલાદિદ્રવ્યે વિશેષો નોત્પદ્યતે, અનન્તરમ્ અપ્ય્ અસૌ મા ભૂત્ । તતો યથા પરસ્પરતો વિશેષમનાસાદયન્તો ઽપિ ક્ષણિકાઃ સહિતા એવ કુર્વન્તિ ન કેવલાઃ, એવમ્ અક્ષણિકા અપિ । તેનૈષામ્ એકાર્થક્રિયાલક્ષણમ્ એવ સહકારિત્વં ભવિષ્યતિ । ન ચ શક્યં વક્તુમ્ -- યો યસ્ય પ્રાગ્ અકારકઃ સ્વભાવઃ સ પશ્ચાદ્ અપીતિ । તથા હિ -- પ્રભાસ્વરાદ્ અપવરકં પ્રવિષ્ટસ્યેન્દ્રિયમ્ અર્થપ્રતિપત્તિમ્ અકુર્વદ્ અપિ પશ્ચાત્ કુર્વાણમ્ ઉપલભ્યતે । તદ્ ઉક્તમ્ --
ન હિ પ્રવિષ્ટમાત્રાણામ્ ઉષ્ણાદ્ ગર્ભગૃહાદિષુ ।
અર્થાન પ્રતિભાન્તીતિ ગૃહ્યન્તે નેન્દ્રિયૈઃપુનઃ॥
[શ્લ્વ્ પ્રત્યક્ષ- 126] ઇતિ ।

અત આહ -- ન હિ તણ્ડુલાદી નામ્ ઇત્યાદિ । વિશેષાનુત્પત્તૌ સન્નિધાનસ્યાપ્ય્ અસન્નિધાનતુલ્યત્વાત્ [સ્. 127અ.] દહનાદિભાવે ઽપિ તણ્ડુલાદિભ્યો નૌદનજન્મ સ્યાત્ । [ત્. 296અ.] તથા પ્રભાસ્વરાદ્ અપવરકં પ્રવિષ્ટસ્ય યદીન્દ્રિયં સ્વોપકારિભ્યો ઽતિશયં ક્રમેણ ન પ્રતિપદ્યતે તદા પ્રાગ્ ઇવ પશ્ચાદ્ અપ્ય્ અર્થપ્રતિપત્તિં નૈવ જનયેત્ । {પ્. 129.1} તસ્માદ્ યદ્ અસમ્ભવિ કાર્યં યત્ર દૃશ્યતે તસ્ય તતો ઽન્યત્વમ્ એવ, શાલિબીજાદ્ ઇવ કોદ્રવબીજસ્યેતિ નિરતિશયાદ્ અન્યત્વમ્ એવ સાતિશયતયા તત્કાર્યકારિણ ઇતિ । એવં તાવદ્ યત્ર સહકારિભ્યઃ ક્રમેણ કાર્યં ભવતિ તત્રાતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્ ઔપચારિકં સહકારિત્વમ્ એકાર્થક્રિયાલક્ષણમ્ એવ તુ મુખ્યં તત્રાપીતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
યત્ર ત્વ્ અક્ષેપેણૈવાર્થસન્નિધિમાત્રેણ સહકારિણઃ કાર્યં કુર્વન્તિ કિં તત્રાપિ સન્તાનાશ્રયમ્ અતિશયોત્પાદનમ્ અસ્તિ? ઇત્ય્ અત આહ -- અક્ષેપકારિષુ ઇત્યાદિ । `યે હ્ય્ અવ્યવધાનાદિદેશા ઇન્દ્રિયાદયઃ સ્વહેતુભ્યો જાતાસ્ તેષ્વ્ અવિલમ્બિતકારિષુ ન વિશેષોત્પત્તિઃ પરસ્પરતઃ સમ્ભવતિ, ક્ષણિકત્વાત્ઽ ઇત્ય્ ઉક્તં [સ્. 127બ્.] પ્રાક્ ।
યદિ ન વિશેષોત્પત્તિઃ તદા કથં નિર્વિશેષા જ્ઞાનસ્ય કારણી ભવન્તિ? ઇત્ય્ અત આહ -- તત્ર યથાસ્વં યસ્ય યે આત્મીયાઃ પ્રત્યયાઃ તૈઃ, પરસ્પરોપસર્પ્પણવ્યવધાનાદિવિરહાદેરાશ્રયભૂતૈર્ યે જાતાઃ યોગ્યશ્ ચાસાવ્ અત્યાસન્નત્વાતિવિપ્રકર્ષવિરહાદ્ દેશશ્ ચ સ આદિર્ યસ્યાવ્યવહિતદેશાદેઃ તત્રાવસ્થાનમ્ અવસ્થા યેષાં તે સહ સ્વભાવનિષ્પત્ત્યા [ત્. 296બ્.] સ્વભાવનિષ્પત્તિર્ વિદ્યત[530]ઇત્ય્ એવ કૃત્વા જ્ણાનહેતુતાંપ્રતિપદ્યન્તે તત્ર કિં પરસ્પરતો વિશેષોત્પત્ત્યા પ્રાર્થિતયા? । યદિ હિ સ્વહેતુભ્ય એવ પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રેભ્યઃ સ્વકાર્યજનનક્ષમા યોગ્યદેશાદ્યવસ્થાનલક્ષણવિશેષયોગિનો નોત્પદ્યેરન્, તદૈષાં પરસ્પરતો વિશેષોત્પત્તિઃ પ્રાર્થ્યેત, ન તુ સ્વહેતુભ્ય એવ તથાવિધાનામ્ ઉત્પત્તૌ । યત એવમ્ ઇતિ તસ્માત્ તત્ર તેષુ અક્ષેપકારિષ્વ્ ઇન્દ્રિયાદિષુ એકાર્થક્રિયૈવ મુખ્યં સહકારિત્વં ન સન્તાનાશ્રયેણ
[સ્. 128અ.] વ્યવસ્થાપ્યમાનમ્ અતિશયોત્પાદનલક્ષણં ગૌણમ્ ઇતિ ।
અથ વિશેષોત્પાદનલક્ષણં સહકારિત્વં કથં ન વ્યવસ્થાપ્યતે? । તદ્ અપિ હિ લોકે પ્રતીતત્વાદ્ વ્યવસ્થાપનીયમ્ એવેત્ય્ અત આહ -- યત્ર તુ કાર્યે નાવ્યવધાનાદિદેશોપનિપાતમાત્રેણૈવેન્દ્રિયાદય ઇવ સહકારિણઃ પ્રત્યયતાં પ્રતિપદ્યન્તે, કિન્તુ {પ્. 230.1} વિવક્ષિતકાર્યોત્પાદાનુગુણં પ્રતિક્ષણં પ્રકૃષ્યમાણં વિશેષમ્ ઉત્પાદયન્તઃ તત્ર કાલક્ષેપભાવિનિ કાર્યે કર્ત્તવ્યે હેતુસન્તાનો ઽપરાપરક્ષણભાવલક્ષણ આત્માતિશયાસાદનાર્થં સહકારીણિ પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ અપેક્ષતે, ન તુ તત્સમાનકાલઃ કારણક્ષણ ઇતિ । તત સ્ તેભ્યઃ કારણાન્તરેભ્યઃ સ્વભાવાન્તરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષપરમ્પરાલક્ષણસ્ય પ્રતિલભ્યઃ સન્તાનસ્યૈકત્વેનાધિમુક્તસ્યોચ્યતે લોકે । પરમાર્થસ્ તુ તત્રાપિ પૂર્વઃ પૂર્વઃ પ્રત્યયકલાપ ઉત્તરોત્તરકાર્યોત્પાદાનુગુણે [ત્. 297અ.] વિશિષ્ટક્ષણે પ્રતિનિયત ઇત્ય્ એકાર્થક્રિયાલક્ષણમ્ એવ સહકારિત્વમ્
અનુભવતિ ।
કથામ્ પુનઃ સ્વભાવાન્તરપ્રતિલમ્ભસ્ તેષામ્?, યતઃ ક્રમેણ કાર્યં નિર્વર્ત્તયન્તીત્ય્ અત આહ -- તત્ર સ્વરસતઃ ઇત્યાદિ । તત્ર તસ્મિન્ હેતુસન્તાને યે હેતવ ઉપાદાનકારણાખ્યાઃ યે ચ પ્રત્યયાઃ સહકારિસંજ્ઞિતાસ્ તેષાં યે પૂર્વે [સ્. 128બ્.] પ્રથમ ઉપનિપાતક્ષણાઃ તેષાં વિનાશહેત્વનપેક્ષિતયા સ્વરસતો નિવૃત્તૌ સત્યાં તેભ્ય એવ સ્વરસતો નિવર્ત્તમાનેભ્યઃ પ્રથમક્ષણેભ્યઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણેન વિશેષેણ વિશિષ્ટસ્ય ક્ષણસ્યોત્પત્તિઃ તેભ્યો ઽનુગુણતરવિશેષવતાં તૃતીયક્ષણાનાં તેભ્યોનુગુણતમવિશેષવતાં ચતુર્થક્ષણાનામ્; એવં યાવદ્ અત્યન્તાતિશયવાનન્ત્યઃ કારણકલાપો જાતઃ તતઃ કાર્યસ્યોત્પત્તિઃ ઇત્ય્ એવં સહકારિભ્યઃ સ્વભાવાન્તરપ્રતિલમ્ભઃ, ક્ષેપવતી ચ કાર્યોત્પત્તિર્ ઇતિ ।
અત્ર પરશ્ ચોદયન્ન્ આહ -- સહકારિણઃ સહ કરણશીલાત્ કારણાત્, જાતાવ્ એકવચનમ્, યત્ સમુત્પન્નવિશેષમ્ અનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ કારણં અન્ત્યસામગ્રીક્ષણલક્ષણં તતો ઽઙ્કુરાદિકાર્યોત્પત્તૌ ઇષ્યમાણાયાં તસ્યૈવ વિશેષસ્યાદ્યસ્ય કાર્યોત્પાદનાનુગુણસ્ય યઃ ક્રમેણાભિવર્દ્ધમાનઃ કાર્યસ્ય જનક ઇષ્યતે તસ્યૈવ ઉત્પત્તિર્ ન સ્યાત્ પ્રથમક્ષણોપનિપાતિનાં [ત્. 297બ્.] પરસ્પરતો વિશેષાનાસાદનાત્ ક્ષણાનામ્ અવિવેકાત્ અનભ્યુપગમાચ્ ચ ।
પરસ્પરતો ઽનવાપ્તવિશેષા એવ કાર્યોત્પાદનાનુગુણં વિશેષમ્ આરપ્સ્યન્ત ઇતિ ચેદ્ આહ -- અવિશિષ્ટાદ્ અવિશિષ્ટેભ્યઃ પરસ્પરતો {પ્. 131.1} વિશેષસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણસ્યોત્પત્તાવ્ ઇષ્યમાણાયાં કાર્યસ્ય અઙ્કુરાદેઃ સ્યાત્, વિશેષાભાવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તતશ્ ચ પરસ્પરતો વિશેષોત્પાદાનપેક્ષિણ એવ સહકારિણઃ [સ્. 129અ.] કાર્યં કુર્વીરન્ ।
કિમ્ એવં સતિ સિદ્ધં ભવતિ? ઇતિ ચેત્, આહ -- તેન યેન ક્ષણિકા અપિ પરસ્પરતો વિશેષોત્પાદા ઽનપેક્ષા એવ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ એકકાર્યપ્રતિનિયમલક્ષણં ચ સહકારિત્વં પ્રતિપદ્યન્તે તેન કારણેન અક્ષણિકાનામ્ અપિ કારણતાસ્યાત્, અપેક્ષણીયેભ્યઃસ્વભાવાતિશયોત્પત્તિશ્ચ ન સ્યાત્ ઇત્ય્ અક્ષણિકવાદી ક્ષણિકપક્ષેણ[531]સ્વપક્ષસ્ય સામ્યમાપાદયતિ । યદ્ આહ -
__________નોતેસ્__________
[528] પ્. 113.27
[529] પૂર્વપૂર્વક્ષ- -- ત્.
[530] મિદ્યતે -- ત્.
[531] ક્ષણિકાપેક્ષણાત્ -- ત્.
કઃશોભેત વદન્નેવંયદિ ન સ્યાદ્ અહ્નીકતા।
અજ્ઞતાવાયતઃસર્વંક્ષણિકેષ્વ્ અપિ તત્સમમ્ ॥
વિશેષહેતવસ્ તેષાંપ્રત્યયાન કથઞ્ચન ।
નિત્યાનામ્ ઇવ યુજ્યન્તે ક્ષણાનામ્ અવિવેકતઃ॥
ઇતિ । તત્રૈતત્ સ્યાત્ પ્રથમક્ષણે ઽપિ ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરતઃ સમુત્પન્નવિશેષા એવ સન્નિધીયન્તે --
યેન યસ્યાભિસમ્ભન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તેન સઃ।
ઇતિ ન્યાયાદ્ ધિ દૂરદેશવર્ત્તિનામ્ અપિ હેતુફલભાવાત્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અથ સહકારિણા ઇત્યાદિ । સહકારિણઃ [ત્. 298અ.] પરસ્પરસમ્પર્ક્કવિકલા અપિ વસ્તુધર્મતયૈવાન્યોન્યમ્ ઉપકુર્વન્તીતિ સહકારિણા કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનનાય કૃતવિશેષ એવ સમ્પર્ક્કકાલ ઉપતિષ્ઠેત, એવં [સ્. 129બ્.] સત્ય્ અનવસ્થા સ્યાત્ । તથા હિ -- તદ્વિશેષોત્પત્તાવ્ અપ્ય્ અપરઃ સહકારિકૃતો વિશેષો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, તથા તદુત્પત્તાવ્ અપ્ય્ અન્ય ઇતિ ।
અથ નૈવં સહકારિણઃ પરસ્પરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષનિમિત્તમ્ અપરં વિશેષં કુર્વન્તિ, સ્વભાવત એવ તત્ર તેષાં યોગ્યત્વાત્ ઇત્ય્ અત આહ -- ન ચ ઇત્યાદિ । નૈવ હિ સહકારિણઃ ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણો યો વિશેષઃ તદુત્પાદને નિત્યં સર્વકાલં યોગ્યાવસ્થા યેન યોગ્યાવસ્થત્વેન નિત્યાનુશક્તઃ નિત્યાનુબદ્ધઃ એષાં ક્ષિતિબીજાદીનાં {પ્. 132.1} કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકો વિશેષઃ સ્યાત્ યતઃ `અવિશિષ્તાદ્ વિશેષોત્પત્તૌ કાર્યસ્યાપિ સ્યાત્ઽ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ પરિહ્રિયેત ।

કુત એતદ્? ઇત્ય્ આહ -- તદુપાય ઇત્યાદિ । તેષાં ક્ષિતિબીજાદીનામ્ ઉપાયે -- યોગ્યદેશોપનિપાતે કાર્યવ્યક્તિદર્શનાત્[532]અપાયે ચ -- પરસ્પરસમ્પર્ક્કવિરામે કાર્યાનુત્પત્તિદર્શનાત્ । યદિ હિ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષોત્પાદને સર્વદા યોગ્યાવસ્થાઃ સ્યુઃ તદા સો ઽપિ વિશેષઃ સર્વદા [ત્. 298બ્.] સ્યાત્ । તતસ્ તત્પરમ્પરાભાવિ કાર્યમ્ ઇતિ તદુપાયાપાયયોઃ કાર્યસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તી ન સ્યાતામ્ । [સ્. 130અ.] તસ્માન્ ન સહકારિણઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષોત્પાદને યોગ્યાવસ્થાઃ સર્વદેતિ । યતઃ સહકારિણા પૃથગવસ્થિતેનાનવસ્થાભયાત્ કૃતવિશેષો નોપતિષ્ઠતે પરસ્પરતશ્ ચ પ્રથમસમ્પર્ક્કક્ષણભાવિનાં નોપેયતે[533]યુજ્યતે વા । તેન કારણેનાદ્યો વિશેષઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણઃ સહકારિભ્યઃ સમાનકાલતયા નિરુપકારસ્ય ક્ષિતિબીજાદેઃ નોત્પદ્યતે [534], ઉત્પદ્યતે ચાસૌ ઇતીષ્યતે । તેન સમગ્રાવસ્થાવત્ સર્વેષાં વ્યગ્રાવસ્થાભાવિનામ્ અપિ ક્ષણાનામ્ અવિશેષાત્
તજ્જનનસ્વભાવત્વે ઽપ્ય્ અજનનાત્ સમગ્રાવસ્થાયામ્ એવ જનનાદ્ । યથા ક્ષણિકાનામ્ એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વં તથા સ્થિરસ્વભાવાનામ્ અપિ ભવિષ્યતીતિ ક્ષીણસર્વોપાયો ઽક્ષણિકવાદી સામ્યમ્ એવાતુર ઇવ બહુમન્યમાનસ્ તત્રૈવ ભરં[535]કૃતવાન્ ।
સિદ્ધાન્તવાદી ભઙ્ગ્યા પરમ્ ઉપહસન્ન્ આહ -- નાસ્માકંપુનઃપુનઃ ઇત્યાદિ । યદિ પુનઃ પુનર્ વચને ઽપિ લોકસ્ય ન્યાયપ્રતીતિર્ ભવતિ શતશો ઽપિ બ્રૂમઃ । કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ દ્વૌ ત્રીન્ વા વારાન્? । ન હિ પરાર્થપ્રવૃત્તાનામ્ અસ્માકં પુનઃ પુનર્ અભિધાને કશ્ચિદ્ ઉદ્વેગો ભવતિ । એવં વાદિનશ્ ચ શાસ્ત્રકૃતઃ ક્વચિત્ પ્રકારાન્તરેણ[536]તમ્ એવાર્થં [ત્. 299અ.] સ્ફુટીકુર્વતો યે પુનરુક્તાપરિહારાય યત્ અન્તે સ તેષામ્ અસ્થાનપરિશ્રમ એવ । યદિ નોદ્વેગો હન્ત તર્હ્ય્ ઉચ્યતામ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ન વિશેષોત્પાદનાદ્ એવ ઇત્યાદિ । નૈવ વિશેષોત્પાદનાત્ {પ્. 133.1} સહકારિણાં સહકારિત્વં પરમાર્થતઃ ક્વચિત્ [સ્. 130બ્.] સમ્ભવતિ, યતઃ પ્રથમક્ષણભાવિનાં બીજાદીનાં તદભાવાત્ કાર્યોત્પાદાનુગુણે વિશેષે કર્ત્તવ્યે સહકારિતાવિરહઃ સ્યાત્ । કિન્ત્વ્ એકાર્થક્રિયૈવ સહકારિણાં પારમાર્થિકં સહકારિત્વં પૂર્વોક્તાભિર્ યુક્તિભિઃ સમ્ભાવ્યતે । સા ચ પ્રથમસમ્પર્ક્કભાજામ્ અસ્ત્ય્
એવેતિ કિં ન સહકારિણઃ સ્યુઃ? ।
પર આહ -- સા ઽપ્ય્ એકાર્થક્રિયા ન ભવેત્ પરસ્પરતો વિશેષરહિતાનામ્ । યદિ પુનઃ પરસ્પરતો વિશેષરહિતાનામ્ અપિ તદેકાર્થક્રિયા ઽઙ્ગીક્રિયતે તદા પ્રત્યેકં તદવસ્થાયાં તદુત્પાદનસામર્થ્યાભ્યુપગમાત્ તદવસ્થાયામ્ ઇવ પૃથગ્ અપિ સા ભવેત્ । તથા હિ -- તે તદવસ્થાયામ્ અપિ પરસ્પરતો નિર્વિશેષા એવ કુર્વન્તિ । તેષાં પૃથગ્ અપિ તદ્વિશેષક્રિયા કથમ્ ઇવ ન પ્રસજ્યેત? । ન હ્ય્ એષાં સંહતાસંહતાવસ્થયોઃ કશ્ચિદ્ વિશેષો ઽસ્તીતિ । ભવતુ, કો દોષઃ? ઇતિ ચેત્; તથાચ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષસ્ય પૃથક્કરણપ્રસઙ્ગે સતિ તસ્માદ્ વિશેષાદ્ ભવનશીલમ્ અઙ્કુરાદિ કાર્યમ્ અપિ વિશેષવત્ કેવલાત્ સહકારિણઃ સ્યાત્ ઇતિ ચેન્ મન્યસે, અત્રાપિ સર્વમ્ ઉક્તમ્ ઉત્તરમ્ । તથા હિ -- સંહતાસંહતાવસ્થયોર્ નિર્વિશેષા એવ ક્ષણક્ષયિણો ભાવા ઇતિ તદુચ્યતે તત્ કિં તાવદ્ વિશેષમાત્રાપેક્ષયા? આહોસ્વિત્ [ત્. 299બ્.] કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકવિશેષાપેક્ષયા?
। યદિ પ્રાચ્યો વિકલ્પઃ તદ્ અયુક્તમ્ । ન હિ કાચિદ્ વિશેષમાત્રરહિતા ઽવસ્થા [સ્. 131અ.] સમ્ભવતિ, સર્વદા ઽપરાપરપ્રત્યયયોગનિબન્ધનસ્યાપરાપરવિશેષસ્ય ભાવાત્ । ન હિ કદાચિત્ કિંચિદ્ એકમ્ એવ, આધારચ્છાયાતપવાતશીતાદેર્ યથાસમ્ભવં ભાવાત્ । ન ચ તભાવે ઽપિ તત્ તાદૃશમ્ એવ, કારણભેદાત્ । એતાવત્ તુ સ્યાત્ -- કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ક્વચિત્ કાર્યે ઽનુગુણો ન સર્વઃ સર્વત્રેતિ । એતચ્ ચ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- પ્રતિક્ષણમ્ અપરાપરૈઃપ્રત્યયૈઃ ઇતિ । `અપરાપરપ્રત્યયયોગેન પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સંસ્કારાઃ સન્તન્વન્તો યદ્ય્ અપિ કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સરૂપાઃ પ્રતીયન્તે, તથાપિ ભિન્ન એવૈષાં સ્વભાવઃ, તેન કિઞ્ચિદ્ એવ કસ્યચિત્ કારણમ્ઽ[537]ઇતિ, `ક્ષણિકેષુ {પ્.134.1} ભાવેષ્વ્ અપરાપરોત્પત્તેર્ ઐક્યાભાવાત્ઽ[538]ઇતિ ચાત્ર સંક્ષિપ્તતરમ્ ઉક્તમ્ । એવં ચ `નાસ્માકં પુનઃ પુનર્ વચનઽ ઇત્ય્ અત્ર દ્વિઃ પુનર્ગ્રહણં યુજ્યતે । યથા યેન પ્રકારેણ ભાવસન્તાને વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ [ત]દ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્
-- `તત્ર સ્વરસતઃ પૂર્વક્ષણનિરોધે તેભ્ય એવ વિશિષ્ટક્ષણોત્પાદાદ્ વિશેષોત્પત્તિઃઽ[539]ઇતિ । અથ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકવિશેષાપેક્ષયા પ્રાગ્વત્ પ્રથમસમ્પર્ક્કભાજઃ પરસ્પરતો નિર્વિશેષા ઇત્ય્ અભિમતં તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । યતઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણસ્ય વિશેષસ્ય જનકાઃ [સ્. 131બ્.] ક્ષિતિબીજાદયઃ કીદૃશાઃ યે [ત્. 300અ.] વ્યવધાનાદિરહિતત્વેનોપનિપાતિનઃ । તદ્ભાવ એવ તસ્ય ભાવાત્ એતાવન્માત્રનિબન્ધનત્વાચ્ ચ 4 જનકં વ્ય(-કવ્ય)વસ્થાયાઃ[540]। તે ચ તથાવિધાઃ સર્વદા ન ભવન્તી કથં પૃથગ્ અપિ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષારમ્ભ એષાં સ્યાત્?, યતઃ કેવલાનામ્ અપિ કાર્યક્રિયા પ્રસજ્યેત તદ્ દર્શયતિ -- યોગ્યો દેશો યેષાં તે યોગ્યદેશાઃ, તદ્ભાવો યોગ્યદેશતા, સા આદિર્ યેષાં અવ્યવહિતદેશત્વાદીનામ્ અવસ્થાભેદાનાં તે તથોક્તાઃ, તે ચ તે અવસ્થાભેદાશ્ ચ તથોક્તાઃ । યોગ્યદેશતાઅ(-તાદ્ય)વ્યવહિતદેશતાદયો યે અવસ્થાવિશેષાઃ
ક્ષિતિબીજાદીનામ્ ઉપજાયન્તે તે કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષલક્ષણકાર્યકરણશીલાઃ, નૈવંવિધાઃ સર્વદા બીજાદય ઇતિ કથમ્ એષાં પૃથગ્ અપિ તથાવિધવિશેષારમ્ભઃ સ્યાત્? । એતદ્ અપિ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ `તત્ર યો ઽવ્યવધાનાદિદેશો રૂપેન્દ્રિયાદિકલાપઃ સ વિજ્ઞાનજનને સમર્થો હેતુઃઽ[541]ઇતિ વચનાત્ । તસ્ય ચોદાહરણમાત્રત્વાત્ । ઇહાપિ તત્ર યો ઽવ્યવધાનાદિદેશઃ ક્ષિતિબીજાદિકલાપઃ સ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનને સમર્થો હેતુર્ ઇતિ પ્રતીયત એવ । સ ચ [સ્. 132અ.] તથાવિધો વિશેષઃ સર્વદા ન ભવતિ, તજ્જનકસ્ય હેતોર્ અભાવાત્ । પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયસ્યૈવ [ત્. 300બ્.] પ્રત્યયવિશેષસ્ય તદ્ધેતુત્વાત્ । એતદ્ અપિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેષાં ચ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષ[જનને] વિશેષવતાં યત ઉત્પત્તિસ્ તદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ અસકૃદ્ એવ `યસ્ તેષાં પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયઃ પ્રત્યયવિશેષઃ સ તદ્ધેતુજનને સમર્થો હેતુઃઽ[542]ઇતિ । તથા `યથાસ્વં પ્રત્યયૈઃ પરસ્પરોપસર્પ્પણાશ્રયૈર્

યે {પ્. 135.1} યોગ્યદેશાદ્યવસ્થા જાતાસ્ તે સહ સ્વભાવનિષ્પત્ત્યા જ્ઞાનહેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તઽ[543]ઇત્ય્ અનેન, ઇહાપિ ગમ્યમાનત્વાત્ । તતો યદ્ય્ અપ્ય્ એષાં પરસ્પરતો ઽનુપપત્તેર્[544]વિશેષો ન ભવતિ, સ્વહેતુકૃતસ્ તુ કેન વાર્યતે? । ન ચ સ્વહેતુત એવ સઞ્જાતવિશેષાણાં ભાવે પરસ્પરતસ્ તદાશંસા, યતઃ પરસ્પરતો વિશેષાયોગઃ[545]પ્રતિપાદ્યમાનઃ શોભેત । તેષાં ચ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકાનાં પ્રત્યયાનાં પ્રત્યેકં સામર્થ્યે ઽપિ ખણ્ડશઃ કાર્યોત્પાદાયોગાત્ સકલસ્યૈવ પ્રત્યેકં કરણાત્ । યથા કેવલાનામ્ અક્રિયા કર્તૃવિશેષસ્યાવ્યવધાનાદિદેશક્ષિતિબીજાદિકલાપસ્ય પૃથગ્ એકૈકસ્ય સમર્થસ્ય ભાવસ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અસકૃદ્ એવોક્તમ્ `તેષાં ચ ન પૂર્વં ન પશ્ચાત્ ન પૃથગ્ભાવ ઇતિ સમર્થાનાપિ [સ્. 132બ્.] પૂર્વાપરપૃથગ્ભાવભાવિનો દોષા નોપલીયન્તેઽ ઇત્યાદિવચનાત્ । તતસ્ તથાવિધવિશેષસ્ય સ્વોપાદાનમાત્રનિબન્ધનસ્યાનભ્યુપગમેન [ત્. 301અ.] કેવલાનામ્
અપ્રસઙ્ગાત્ કુતઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષારમ્ભદ્વારકં કાર્યમ્ અપિ સ્યાદ્ ઇતિ? ।
કુતઃ પુનર્ અયં કામચારો લભ્યતે યદઙ્કુરાદિકાર્યં સહકારિણઃ પરસ્પરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણાં વિશેષપરમ્પરાં જનયન્તઃ કુર્વન્તિ, કાર્યોત્પાદાનુગુણં તુ વિશેષં વ્યવધાનાદિરહિતદેશોપનિપાતમાત્રેણેત્ય્[546]અત આહ -- કાર્યદ્વૈવિધ્યંચ યસ્માત્ તસ્માદ્ એવંવિભજ્યતે । કથં દ્વૈવિધ્યં કાર્યાણામ્ ઇતિ? અત આહ -- સહકારિભિર્ અવ્યવધાનાદિદેશૈર્ અનન્તરં સઞ્જનિતાઃ પરસ્પરસ્ય પ્રાગવસ્થાપેક્ષવિશિષ્ટક્ષણભાવલક્ષણા યે વિશેષાસ્ તત્પરમ્પરયા ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટવિશિષ્ટતરાદિક્ષણભાવરૂપયા ઉત્પત્તિર્ દ્ધર્મો યસ્ય તદાત્મકમ્ એકં કાર્યમ્ । અન્યચ્ ચ તદ્વિપરીતં યત્ સહકારિસન્નિધિમાત્રેણ ભવતિ ન પરસ્પરકૃતાં વિશેષપરમ્પરામ્ અપેક્ષતે । અત્રોદાહરણમ્ -- અઙ્કુરાદિવત્ , આદિગ્રહણાદ્ 5 ઓદનાદિવત્ । તથા ઽક્ષેપેણ[547]કરણશીલં યદિન્દ્રિયં [સ્. 133અ.] તદ્વિજ્ઞાનાદિવચ્ ચ । પ્રભાસ્વરાદ્ અપવરકપ્રવિષ્ટેન્દ્રિયનિરાસાર્થં
ચૈતદ્ વિશેષણમ્ । કુત એતદ્? ઇતિ ચેત્ {પ્. 136.1} કાર્યકારણયોઃ સ્વભાવભેદાત્ । કિંચિદ્ ધિ કાર્યં કારણસામગ્રીસન્નિધિમાત્રજન્યસ્વભાવમ્, તદ્ અન્યત્ તુ તત્પરિણામાપેક્ષમ્ ઇતિ । કારણમ્ અપિ કિઞ્ચિત્ [ત્. 301બ્.] સ્વસન્નિધિમાત્રેણ કાર્યજનનસ્વભાવં સ્વકારણેભ્ય એવ ભવતિ, યેન પરસ્પરકૃતાં વિશેષપરમ્પરાં સ્વકાર્યકરણે નાપેક્ષતે । અન્યત્ તુ તદ્વિપરીતસ્વભાવમ્ । યથા કિઞ્ચિદ્ એવ શાલ્યઙ્કુરજનનસ્વભાવમ્, તદ્વિપરીતં ચાપરમ્ । શાલ્યઙ્કુરશ્ ચ તદ્બીજજન્યસ્વભાવો ન યવાદિબીજજન્યસ્વભાવ ઇતિ ન ભાવાનાં સ્વહેતુબલાયાતાઃ પ્રમાણાધિગતાઃ સ્વાભાવાઃ પર્યનુયોજ્યાઃ । યે તુ યજ્જનનસ્વભાવાઃ પ્રમાણતો ઽધિગતાઃ તે કિં સર્વદૈવ તત્સ્વભાવાઃ? આહોસ્વિત્ તદૈવ? ઇત્ય્ અત્ર ચિન્તા પ્રવર્ત્તતે । તત્ર સર્વદા તત્સ્વભાવત્વે પશ્ચાદ્ ઇવ પ્રાગ્ અપિ તત્કાર્યક્રિયાપ્રસઙ્ગેન પરરૂપેણાકારકસ્ય [સ્. 133બ્.] ભિન્નસ્વભાવતા કારકાકારકાવસ્થાયોઃ શાલિયવબીજાદીનામ્ ઇવ તત્ત્વચિન્તકૈર્
ઉચ્યતે । સદૃશાપરભાવનિબન્ધનં ચૈકતયા પ્રત્યભિજ્ઞાનં લૂનપુનર્જાતેષ્વ્ ઇવ કેશનખાદિષુ 6 ઇત્ય્ અત્ર[548]વિરોધાભાવાદ્ ઇતિ । યદા ચ તત્કાર્યકારણસ્વભાવભેદાત્ કાર્યદ્વૈવિધ્યમ્, તત્રૈ તસ્મિં(સ્મિન્) સતિ સહકારિભ્યઃ ક્ષિતિબીજાદિભ્યસ્ તેષાં પરસ્પરસન્તાનોપકારમ્ અપેક્ષતે યત્ કારણમ્ અન્ત્યવસ્થાપ્રાપ્તં તસ્ય યત્ કાર્યમ્ અઙ્કુરાદિકં તજ્જન્મનિમિત્તં સહકારિણાં પ્રથમક્ષણાનન્તરં વિશિષ્ટદ્વિતીયક્ષણભાવરૂપો યો [ત્. 302અ.] વિશેષઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણઃ આદ્યો ભવતિ સ તેષાં સહકારિણાં પ્રથમસમ્પર્ક્કભાજાં પરસ્પરકૃતો યો વિશેષસ્ તજ્જન્મા ન ભવતિ પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયાદ્ એવ પ્રત્યયવિશેષાત્ તસ્ય ભાવાત્ । તતઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણાદ્ આદ્યાદ્ વિશેષાત્ પ્રથમક્ષણોપનિપાતિભિઃ સહકારિભિર્ અન્યતઃ [સ્. 134અ.] સમાસાદિતવિશેષૈઃ જનિતાત્ તત્પ્રભૃતિ યે વિશેષાઃ
પ્રકૃષ્યમાણતદુત્તરોત્તરક્ષણભાવલક્ષણા જાયન્તે તે તજ્જન્માનઃ સહકારિકૃતવિશેષજન્માનઃ । કુતઃ? તત્પ્રકૃતિત્વાત્ તસ્યાદ્યસ્ય વિશેષસ્ય પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયાત્ પ્રત્યયવિશેષાદ્ આસાદિતતદનુકૂલવિશેષૈઃ સહકારિભિઃ પરસ્પરોપકારનિરપેક્ષૈર્ જન્યસ્વભાવત્વાત્, તદુત્તરેષાં ચ વિશેષાણાં {137.1} સહકારિકૃતકાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજન્યસ્વભાવત્વાત્ । યત એવમ્ ઇતિ તસ્માત્ 1 નાનવસ્થા પ્રાગ્[549]ઉક્તા । અથ સહકારિણા ક્ષિત્યાદિના કુશૂલાદ્યવસ્થો ઽપિ બીજાદિઃ તેનાપિ ક્ષિત્યાદિઃ કૃતવિશેષ એવોપતિષ્થેતાનવસ્થૈવં સ્યાત્ ઇતિ । તસ્ય પ્રકારસ્યાનભ્યુપબ્ગમાત્ પુરુષપ્રયત્નાદેર્ એવ [ત્. 301બ્.] ક્ષેત્રપ્રકિરણહેતોર્ અવ્યવહિતસ્નિગ્ધપૃથિવીબીજસમ્પર્ક્કલક્ષણસ્ય કાર્યોપાદાનુગુણવિશેષજનકસ્ય વિશેષે ઽસ્યોપગમાત્ । તત્ર યદ્ ઉક્તં પરેણ `યથા પ્રથમસમ્પર્ત્તભાજઃ ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરસ્ય વિશેષમનાદ્
અધાનાહ્ કાર્યોત્પાદાનુગુણં વિશેષં જનયન્તિ, તથા [સ્. 134બ્.] સ્થિરરૂપા અપિ ભાવાઃ તદેકકાર્યપ્રતિનિયતાઃ પરસ્પરકૃતવિશેષનિરપેક્ષા એવ ભાવિષ્યન્તિઽ ઇતિ, તદભ્યુપગચ્છન્ન્ આહ -- તથાયદ્ય્ અક્ષણિકો ઽપિ ઇત્યાદિ । ક્ષણિકવદ્ અક્ષણિકો ઽપિ યદિ કાર્યં કરોતિ કરોતુ નામ । ન કશ્ચિદ્ વારયતિ । કિન્તુ યેન સ્વભાવેન કાર્યં કરોતિ સ યદિ અવિલમ્બિતકાર્યકર્તૃધર્મા અપેક્ષેણ કરોતીત્ય્ એવંશીલો ધર્મો યસ્ય સ તથોક્તઃ, તદા પૃથગ્ભાવસ્ય સમ્ભવાત્ કેવલો ઽપિ ન કેવલં સહિતઃ તથાસ્યાત્ તત્કાર્યકારકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં બહુશઃ । અતત્સ્વભાવસ્ તુ અક્ષેપકર્તૃસ્વભાવવિકલસ્ તુ તદાઽપિ સહિતાવસ્થાયામ્ અપિ પ્રાગ્વત્ અકારક એવ પરરૂપેણ કર્તૃત્વસ્ય પૂર્વમ્ એવ નિષેધાત્ ।
તદ્ એવમ્ એકાર્થક્રિયયા વિશેષોત્પાદનેન ચાક્ષણિકાનાં સહકારિત્વં નિષિધ્યોપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માત્ ઇત્યાદિ । દ્વિવિધસ્યાપિ સહકારિત્વસ્યાયોગાન્ નૈવાક્ષણિકસ્ય કશ્ચિત્ [ત્. 303અ.] સહકારીતિ કેવલો ઽપિ સ્વકાર્યં કુર્યાદ્ ઇતિ સહકારિપ્રત્યયાપેક્ષસ્યાક્ષણિકસ્ય હેતુતાં બ્રુવાણસ્ય કિં યુક્તમ્ ઇતિ [સ્. 135અ.] દર્શયન્ન્ આહ -- પ્રાયસ્ તુ ઇત્યાદિ । યો હિ સ્થિરહેતુવાદી તસ્ય યદિ સ હેતુઃ પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ અપેક્ષ્ય કાર્યં કરોતિ તદા વ્યક્તમ્ અવશ્યં તસ્ય સ્થિરસ્ય હેતોઃ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષકારકસ્ય સ્વભાવાન્તરસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ । નાકાર્યસ્ય કાર્યતામ્ અનનુભવતો ઽપેક્ષેત્ય્ ઉચ્યતે । યતઃ સહકારિણાં યઃ સંઘાતઃ સન્નિપાતઃ તત્સ્થાયી તત્ર વર્ત્તમાનો ભાવસન્તાનઃ પ્રાયઃ બાહુલ્યેન સહકારિપ્રત્યયૈર્ ઉપજનિતવિશેષઃ સન્ સ્વકાર્યંકુર્વન્ દૃષ્ટો {પ્. 138.1} બીજાદિવત્ તસ્માદ્ એવં વિભજ્યતે । પ્રાયોગ્રહણં

ચાક્ષેપકારીન્દ્રિયાદિસઙ્ઘાતવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । તત્સમ્ભવિનો ન્યાયસ્યાક્ષણિકેષુ પૃથગ્ભાવસમ્ભવેન કથઞ્ચિદ્ અપિ કલ્પયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ । પ્રાગકારકસ્ય પશ્ચાત્ કારકસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિસ્ તુ ન વિરુધ્યતે । તસ્યૈવ હ્ય્ અકારકસ્ય તદાત્મા કારકઃ સ્વભાવો ન યુજ્યતે ન ત્વ્ અતદાત્મા । અત એવ સ્વભાવાન્તરગ્રહણમ્ । તત્ર કેવલમ્ અકારકસ્વભાવસ્ય સ્વરસનિરોધિતામાત્રમ્ ઉપેયમ્ । [ત્. 303બ્.] તતઃ સર્વં સુસ્થમ્ ઇતિ ।

અથ મતમ્ -- કારકસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિર્ ઇષ્યતે યદિ સ્થિરસ્ય હેતોઃ પ્રાગ્ અપિ કારકસ્વભાવો [સ્. 135બ્.] ન સ્યાત્ । તસ્ય તુ પ્રાગ્ અપિ ભાવાત્ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષા તદુત્પત્તિર્ અપ્ય્ ઉક્તેતિ અત આહ -- કારકસ્ય ઇત્યાદિ । યદિ હિ સમગ્રાવસ્થાયાઃ પ્રાગ્ અપિ કારકસ્વભાવો ભવેત્ તદા ઽસ્યાક્રિયા ન યુજ્યતે, સંહતાવસ્થાયામ્ અપિ તત્સ્વભાવતયૈવ કરણાત્, પરરૂપેણ કર્તૃત્વસ્ય પ્રાગ્ એવ નિષિદ્ધત્વાત્ । ન ચ કરોતિ । તસ્માત્ સો ઽસ્ય સ્વભાવઃ પ્રાઙ્ નૈવાસીત્ । યદિ ચ પ્રત્યયાન્તરૈર્ અપ્ય્ અસૌ ન ક્રિયેત તત્ 2 કિમ્ ઇતિ મુધૈવ તાન્ય્ અપેક્ષતે?[550]ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[532] કાર્યોત્પાદદર્શનાત્ -- ત્.
[533] નોપાયતા -- ત્.
[534] નોપપદ્યતે -- ત્.
[535] પરં -- ત્.
[536] પર્યાયાન્તરેણ -- ત્.
[537] પ્. 116.13
[538] પ્. 88.19
[539] પ્. 130.11
[540] જનકવ્યવ- -- ત્.
[541] પ્. 117.15
[542] પ્. 117.24
[543] પ્. 129.12
[544] ઽનુત્પત્તેર્ -- ત્.
[545] વિશેષયોગ -- ત્.
[546] -દેશક્રમમાત્રે- -- ત્.
[547] -દિ ગૃહ્યતે । અક્ષે- -- ત્.
[548] અત્રાપિ -- ત્.
[549] ન ઘટાભાવ ઇતિ નાનાવસ્થા પ્રાગ્ -- ત્
[550] કિમ્ ઇતિ તથા ઽન્યાન્યપેક્ષતે -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 43. નિર્હેતુકવિનાશચર્ચાયા ઉપ્સંહારઃ ।]
તદ્ એવં `તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ[551]ઇત્ય્ અસ્ય `યો યત્સ્વભાવઃ સ સ્વહેતોર્ એવોત્પદ્યમાનઃ તાદૃશો ભવતિ ન પુનસ્ તદ્ભાવે હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષતેઽ[552]ઇત્ય્ અસ્યાનેકાન્તપરિહારાયોક્તસ્ય પ્રકારાન્તરેણાનેકાન્તે ઉદ્ભાવિતે તત્પરિજિહીર્ષયા અપરાપરપ્રત્યયયોગેન [553]ઇત્ય્ આદ્ય્ અભિહિતમ્ । તત્ર યેન ન્યાયેન ક્ષણિકાનાં હેતુફલસ્વભાવઃ તસ્યાક્ષણિકેષ્વ્ અસમ્ભવં પ્રતિપાદયિતું પ્રાસઙ્ગિકં યદ્ ઉપક્રાન્તં તત્ પરિસમાપય્ય પ્રકૃતમ્ અનુબધ્નન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ યો યદાત્મા ઇત્યાદિ । યદિ સ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મણો ભાવસ્ય [સ્. 136અ.] ન નાશકારણૈઃ પ્રયોજનં સ્વભાવેન સ્થિતિધર્મણો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- સ્થિતિધર્મણો ઽપિ ઇત્યાદિ । સ્થિતિધર્મણો ઽપિ હિ નૈવ નાશકારણૈઃ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ । તસ્ય સ્વહેતુભ્યઃ સમુપજાતો યઃ સ્થિરઃ સ્વભાવઃ {પ્. 139.1} તદન્યથાત્વસ્યાસ્થિરાત્મતાપત્તેઃ કેનચિત્ કર્ત્તુમ્ અશક્યત્વાત્ । કામં હિ ભાવાઃ સ્વયં ન ભવેયુઃ । ન
તુ સન્ત એવ સ્વં સ્વભાવં પરિત્યજન્તિ । અથ સ્થિતિધર્મણો ઽપ્ય્ અન્યથાત્વપ્રતિપત્તિર્ ઇષ્યતે તદા ઽન્યથાત્વપ્રતિપત્તૌ વા તત્સ્વભાવ એવ સ્થિતિધર્મૈવ ન સ્યાત્ , આત્મભૂતસ્યાસ્થિતિધર્મણઃ સ્વભાવસ્ય પશ્ચાત્ સમ્ભવે પ્રાગ્ અપ્ય્ અભાવઆયોગાત્ । ન હિ તદાતમનસ્ તસ્મિં(સ્મિન્) સન્નિહિતે કદાચિદભાવો યુક્તઃ, અતત્સ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ `વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ઽ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા ચ સતિ પૂર્વ એવ વિકલ્પઃ સ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મા ભાવ ઇતિ । તત્ર ચ પૂર્વવિકલ્પે પ્રાગ્ એવોક્તં દૂષણં વિનાશહેતોર્ વૈયર્થ્યમ્ ઇતિ ।
અથાસૌ સ્થિરસ્વભાવ એવ, કેવલમ્ અસ્યાસ્થિરસ્વભાવતા પ્રાગ્ અસતિ વિનાશહેતોર્ ઉપજાયતે, અન્યથા નિવૃત્ત્યયોગાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- યશ્ચ પરસ્માત્ નાશહેતોઃ સ્થિતિધર્મણઃ [સ્. 136બ્.] સતઃ અન્યથાભાવઃ અસ્થિતિધર્મતાલક્ષણો ભવતિ, સ પૂર્વકાત્ સ્થિતિધર્મણઃ સ્વહેતુસમુદ્ભૂતાત્ સ્વભાવાત્ અપરઃ અન્યઃ સ્વભાવસ્ તસ્મિન્ નિષ્પન્ને પશ્ચા[જ્ જન્ય]ત્વાદ્ ભિન્નહેતુકત્વાચ્ ચ કથંતસ્ય સ્વભાવઃ સ્યાત્ ? । તદાત્મતયા પ્રતિભાસનાદ્ ઇતિ ચેત્ । સારૂપ્યાદ્ અલક્ષિતવિવેકસ્ય તથા પ્રતિભાસનં સ્યાત્ યદ્ય્ અસૌ [ત્. 304બ્.] પૂર્વસ્વભાવે સત્ય્ એવાન્યતો ભવેત્ । અન્યથા વિરોધઃ કથં પરિહ્રિયેત? । ભવત્વ્ અપરઃ સ્વભાવ ઇતિ ચેત્ । યશ્ ચાપરઃ સ્વભાવઃ સ કથં તસ્ય? । ન હ્ય્ અન્યો ઽન્યસ્ય સ્વભાવો યુક્તઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યો ઽપરઃ સ્વભાવઃ સ કિમ્ ઇતિ તસ્ય ન ભવતિ? ઇત્ય્ અત આહ -- સ્વભાવભેદ- ઇત્યાદિ । ભવતુ વસ્ત્વન્તરમ્ એવ તદપરસ્વભાવતયા કો દોષઃ?
ઇત્ય્ અત આહ -- તથાચ વસ્ત્વન્તરત્વે સતિ વિનાશહેતોર્ ઉપજાયમાનસ્ય સ્વભાવસ્ય પૂર્વકો ભાવઃ સ્વહેતુભ્યો યઃ સ્થિતિધર્મા [સ્. 137અ.] જાતઃ સો ઽચ્યુતિધર્મે સ્થિતો નિવૃત્તિભાઙ્ ન ભવતિ, વિનાશહેતોર્ વસ્ત્વન્તરોત્પત્તૌ વ્યાપૃતત્વાદ્ ઇતિ ન તસ્ય સ્થિતિધર્મણો ઽન્યથાભાવો નિવૃત્તિઃ । ન હિ મુદ્ગરાદેર્ વસ્ત્વન્તરસ્ય ભાવે ઽપરસ્ય નિવૃત્તિર્ યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તદુપમર્દ્દેન તદુત્પત્તૌ ચ પ્રાગ્ એવ પ્રોક્તમ્ ।
{પ્. 140.1} નનુ ચ દૃશ્યત એવ કઠિનાદિરૂપસ્ય તામ્રાદેર્ અગ્ન્યાદેર્ વિનાશહેતોર્ દ્રવાદિસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિઃ । ન ચ પૂર્વકસ્ય પ્રચ્યુતિધર્મતા ઇત્ય્ અત આહ -- એતેન અનન્તરોક્તેન કઠિનાદીનામ્ આદિશબ્દાદ્ 2 દ્રવાદીનાં તામ્રસુવર્ણાદીનામ્[554]અગ્નિશીતવાતાદિભ્યો દ્રવત્વકઠિનત્વાદિસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિર્ વ્યવસ્થિતરૂપસ્ય તામ્રાદેઃ પ્રત્યુક્તા પ્રત્યાખ્યાતા, તુલ્યદૂષણત્વાત્ ।
કથં તર્હિ સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિઃ પૂર્વસ્ય ચાપ્રચ્યુતિધર્મે સ્થિતસ્યાભાવો [ત્. 305અ.] યુક્તઃ? ઇત્ય્ આહ -- તત્રાપિ કઠિનાદિરૂપે તામ્રાદૌ પૂર્વકસ્ય કઠિનદ્રવાદિરૂપસ્ય સ્વરસનિરોધિત્વાત્ વિનાશહેત્વયોગેન । વિનાશે સતિ અગ્ન્યાદેઃ આદિગ્રહણાજ્ જલનિષેકશીતવાતાદેઃ । સહકારિણઃ પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રય પ્રત્યયવિશેષોપજાતાતિશયા દ્ ઉપાદાનાચ્ ચ યત્ તત્ કઠિનાદિરૂપં તામ્રાદિ સ્વરસતો વિરુધ્યતે । તત એવ ઉપાદાનકારણાદ્ અગ્ન્યાદિસહકારિકારણોપાદાનપ્રત્યયોપજાતવિશેષાદ્ અપર એવ અન્ય એવ દ્રવકઠિનાદિસ્વભાવો દ્રવગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાત્, [સ્. 137બ્.] ઉત્પન્નો ન તુ પૂર્વકમ્ એવ કઠિનદ્રવાદિરૂપં તામ્રાદિ વ્યવસ્થિતાત્મકં દ્રવકઠિનાદિસ્વભાવેન પરિણતમ્ ઇતિ ।
અત્ર પર આહ -- કેનોક્તં યથા `સ્થિતિધર્મણઃ સતો 3 વિનાશહેતોર્ અસ્થિતિસ્વભાવોત્પત્તિસ્[555]તતો વિનાશઃઽ ઇતિ, યેન `યશ્ ચ પરસ્માદ્ અન્યથાભાવઃ સો ઽપરઃ સ્વભાવઃઽ ઇત્યાદ્ય્ ઉચ્યતે । કિન્તુ સ સ્વયં સ્થિતિધર્મૈવ સ્વહેતુભિર્ જનિતો નાસ્યાસ્થિરસ્વભાવતા વિનાશહેતોર્ ઉપજાયતે । કથં જ્ઞાયતે યથા `સ્વહેતુભિઃ [ત્. 305બ્.] સ્વભાવેન સ્થિતિધર્મૈવ જનિતઃઽ ઇતિ? । વિનાશહેતોર્ અગ્ન્યાદેર્ અસમ્ભવે અવસ્થાનાત્ । યદિ સ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મા સ્વહેતોર્ જાતઃ સ્યાત્ તદા તદસમ્ભવે ઽપિ નાવતિષ્ઠેત । તસ્ય સ્વભાવેન સ્થિતિધર્મણઃ સ્વહેતુભિર્ એવાયમ્ અપરઃ સ્વભાવો નિયમિતો યદુત પરસ્માત્ વિરોધિનો ઽગ્ન્યાદે ર્ વિનાશઃસ્વયંભવતીતિ । પરસ્માદ્ ઇતિ કર્મણિ લ્યપ્લોપે પઞ્ચમી પરમપેક્ષ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વહેતુભિર્ એવાયં {141.1} નિયમિતસ્વભાવો જાતો યથા ત્વયા વિરોધિનમ્ અપેક્ષ્ય સ્વયં નિર્વ(વ)ર્ત્તિતવ્યમ્ ઇતિ । તદ્ ઉક્તમ્ -
સ્વભાવો ઽપિ સ તસ્યેત્થંયેનાપેક્ષ્ય નિવર્ત્તતે ।
વિરોધિનંયથાઽન્યેષાંપ્રવાહો મુદ્ગરાદિકમ્ ॥ ઇતિ ।

નનુ યદ્ય્ અસ્ય વિનાશો વિરોધિસન્નિધાને સ્વયમ્ એવ ભવત્ય્ અહેતુકઃ પ્રાપ્નોતિ, અહેતોશ્ ચ દેશકાલસ્વભાવનિયમો ન યુક્ત ઇત્ય્ અત આહ -- ન ચ નૈવ વિનાશો નામ વિનંષ્ટુર્ અપરઃ સ્વભાવઃ, યતો ઽયં દોષઃ સ્યાત્, કિન્તુ ભાવચ્યુતિર્ એવ વિનાશઃ । [સ્. 138અ.] તસ્યાશ્ ચ નિઃસ્વભાવત્વાદ્ ધેતુમત્તા નૈવ યુજ્યતે । ન હિ સા તસ્ય ભવતિ । કેવલમ્ અસૌ સ્વયમ્ એવ ન ભવતિ । તતો ભવિતુર્ અભાવાત્ કસ્ય હેતુમત્તોપગમ્યતે ? ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- નેદમ્ અનતરોક્તંવિકલ્પદ્વયમ્ અતિક્રામતિ । કીદૃશં વિકલ્પદ્વયમ્? । `કિં નિત્યો ભાવઃ?ઽ ઇત્યાદિ । [ત્. 306અ.] નનુ ચ કાલાન્તરસ્થિતિધર્મતામ્ ઉપગચ્છતો નૈવ નિત્યવિકલ્પસ્યાવકાશઃ । ન । તદુપગમે ઽપિ નિત્યતૈવોપગતા ભવતિ । તથા હિ -- યદ્ય્ અયં સંવત્સરસ્થિતિધર્મા સ્વહેતુભિર્ જનિતસ્ તદા સંવત્સરપરિસમાપ્તૌ યો ઽસ્યાદાવ્ ઉદયકાલે સંવત્સરસ્થિતિધર્મા સ્વભાવો યતો ઽયં સંવત્સરં સ્થિતઃ સ એવ તદન્તે ઽપિ । તતો ઽપરં સંવત્સરમ્ અવતિષ્ઠેત । તદન્તે ઽપિ પ્રથમોત્પન્નસંવત્સરસ્થિતિધર્મસ્વભાવાપરિત્યાગાદ્ અપરાપરસંવત્સરસ્થિતિપ્રસઙ્ગાત્ કાલાન્તરસ્થિતિધર્મતોપગમે ઽપિ નિત્યતૈવોપગતા ભવતીતિ નિત્યવિકલ્પો દુર્ન્નિવારઃ । વિનાશહેતુસન્નિધૌ સ્વયં નિવર્ત્તત ઇતિ ચોપગમાદ્ અનિત્યવિકલ્પો નશ્વરાત્મતાવિકલ્પઃ । તથા હિ -- વિનાશહેત્વભિમતસન્નિધૌ સ્વયં વિનશ્યતો યો ઽસ્ય સ્વભાવ સ એવ ભાવસ્યૈકરૂપત્વાદ્ ઉત્પન્નમાત્રસ્યેતિ તદૈવ વિનાશપ્રસઙ્ગાત્ કથમ્ અસ્ય
કાલાન્તરસ્થિતિધર્મતા સમ્ભવતિ? । એવં વિકલ્પે કૃતે પાશ્ચાત્યવિકલ્પોપગમે કાલાન્તરસ્થિતિર્ એવાસ્ય ત્રુટ્યતીતિ નિત્યવિકલ્પ એવાનેનોપગન્તવ્યઃ । તત્ર [સ્. 138બ્.] વિનાશહેતુસન્નિધૌ સ્વયં નાશોપગમે પ્રાઙ્ નિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાદ્ અનિત્યો [ત્. 306બ્.] વિનશ્વરસ્વભાવો ભવતીતિ બ્રૂતે । એવંચ બ્રુવાણો ભાવદ્વયંચાહ । વક્ષ્યમાણાપેક્ષશ્ ચકારઃ । {પ્. 142.1} કીદૃશં ભાવદ્વયમ્? । નિત્યાનિત્યૌ સ્વભાવૌ ભેદૌ યસ્ય તથા । યો ઽસૌ નિત્યઃ સ્વભાવઃ પ્રાક્તનઃ તસ્ય નિત્યાભિમતસ્ય સ્વયં પશ્ચાન્ નાશં બ્રુવાણઃ સર્વદા પ્રતિક્ષણમ્ એવ નાશં પ્રાહ । અન્યથા પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન પશ્ચાદ્ અપિ નાશાસમ્ભવાત્ । અથ પ્રતિક્ષણમ્ અસ્ય નાશો ન ભવતિ તદા પશ્ચાદ્ અપિ તદયોગાત્ સર્વદૈવાનાશં પ્રાહેતિ કૃત્વા પૂર્વસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ આભિમતે સ્વભાવે વિનાશહેતુર્ અસમર્થો ઽકિઞ્ચિત્કર એવ ।
નનુ ચ વિનાશહેતોર્ નૈવ સામર્થ્યમ્ ઉપગતં પરેણ વિરોધિસન્નિધિમ્ અપેક્ષ્ય સ્વયં નાશોપગમાત્ । ન । અત એવ તન્નિબન્ધનત્વપ્રસઙ્ગાત્ નાશસ્ય । અન્યથા હ્ય્ અકિઞ્ચિત્કરઃ કિમ્ ઇત્ય્ અસાવ્ અપેક્ષ્યતે?, હેતુભાવસ્યાપેક્ષાલક્ષણત્વાત્ । સ્વહેતવ એવાત્રાપરાધ્યન્તિ યદકિઞ્ચિત્કરે ઽપિ તત્રાપેક્ષાયાં નિયુઞ્જત ઇતિ ચેત્ । કઃ પુનર્ અયમ્ અસ્થાનાભિનિવેશઃ તેષાં યત્ તત્ર તથા નિયુઞ્જતે । [સ્. 139અ.] તસ્માદ્ ઉપકાર્યપેક્ષાયામ્ 1 એવ હેતવો[556]નિયુઞ્જાનાઃ શોભન્તે । અન્યથા તે ઽપિ કાર્યાત્માનો[557]નૈવ તન્નિયોગમાદ્રિયેરન્[558]। કથં ચાકિઞ્ચિત્કરો વિરોધી નામ? । ન હ્ય્ અસ્યાવિરોધિત્વાભિમતાદ્[559]વિશેષઃ કશ્ચિદ્ ઇતિ યત્કિઞ્ચિદ્ એતત્ ।
યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં `યથા ઽન્યેષાં ક્ષણિકવાદિનામ્ અકિઞ્ચિત્કરમ્ અપિ મુદ્ગરાદિકમ્ અપેક્ષ્ય [સ્. 307અ.] ઘટાદિપ્રવાહો નિવર્ત્તતે તથા ઽસ્માકમ્ અપિ કાલાન્તરસ્થાયી ભાવઃઽ ઇતિ તદ્ અપિ પરસમયાનભિજ્ઞતયોચ્યતે । યતો નાસ્માકં પ્રવાહો નામ ક્ષણવ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ યો ઽકિઞ્ચિત્કરમુદ્ગરાદિસન્નિધૌ નિવર્ત્તેત । ક્ષણા એવ હિ કેવલં સન્તિ । તે ચ સ્વનિવૃત્તૌ ન મુદ્ગરાદિકમ્ અપેક્ષન્તે, સ્વરસત એવ નિરોધાત્ । યા તુ તેષાં કપાલાદિવૃત્તિલક્ષણા પર્યુદાસવૃત્ત્યા નિવૃત્તિઃ યસ્યાં સત્યામ્ એકત્વાભિનિવેશિનો લોકસ્ય સદૃશાપરભાવરૂપસ્ય વિભ્રમનિમિત્તસ્યાપગમાત્ `નિવૃત્તા ઘતાદયઃઽ ઇતિ વ્યવહારઃ, તત્રાકિઞ્ચિત્કરત્વં મુદ્ગરાદીનાં નૈવાસ્તિ, તદ્ભાવ એવ તેષાં ભાવાત્ । વેગવન્ મુદ્ગરાદિસહકારિણો ઘટક્ષણાત્ પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયાત્ {પ્. 143.1} પ્રત્યયવિશેષાત્ [સ્. 139બ્.] સઞ્જાતાતિશયાત્ કપાલાદેર્ ભવનધર્મત્વાત્ તસ્ય તજ્જનનસ્વભાવાદ્ ઇતિ ।
સ્વભાવદ્વયોપગમપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ પરિજિહીર્ષયા પર આહ -- ન પ્રાગ્ ઇત્યાદિ । કુત એતત્? । એકસ્વભાવત્વાત્ । સર્વદૈકસ્વભાવસ્ય સર્વદા નિત્યતૈવ ન પશ્ચાદ્ અનિત્યસ્વભાવતાસમ્ભવ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- સ તર્હિ ભાવઃ [ત્. 307બ્.] સર્વદા નિત્યસ્વભાવઃ સ્વભાવેન નાશમનાવિશન્ અપ્રતિપદ્યમાનઃ 1 કથં નૈવ નષ્ટો (કથં નષ્ટો) નામ[560]? । કુતઃ? તત્સ્વભાવવિનાશયોઃ નિત્યસ્વભાવતાયા, વિનાશસ્ય ચાનિત્યરૂપતાયાશ્ ચ અપરસ્પરરૂપત્વાત્ પરસ્પરપરિહારરૂપત્વાત્ । ઉપસંહરન્ન્ આહ -- યત એવં સ્થિતિધર્મણાં વિનાશો નૈવ યુજ્યતે તસ્માત્ સતિ અસ્ય વિનાશે યદ્ય્ અવશ્યમ્ભાવી કૃતકરૂપસ્ય સતો વિનાશ ઇષ્યતે પરૈસ્ તદા વિનાશસ્વભાવેન વિનશ્યતિ નાવતિષ્ઠત ઇતિ વિનાશઃ । કર્ત્તરિ બહુલવચનાદ્ ઘઞ્ । સ સ્વભાવો યસ્ય તેન વિનાશસ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મણા । તેન કૃતકરૂપેણ સતા વસ્તુના સ્વહેતુભ્યો ભવિતવ્યમ્ અન્યથા ઽવશ્યમ્ભાવિતયોપગતસ્ય કૃતકાત્મનાં સતાં વિનાશસ્યૈવાયોગાત્ ।
ભવત્વ્ એવમ્ ઇતિ ચેત્ । આહ -- તથાપિ સ્વયં વિનાશસ્વભાવત્વે ઽપિ [સ્. 140અ.] ન કેવલમ્ અવિનશ્વરસ્વભાવત્વે સ્વભાવાન્યથાત્વાસમ્ભવાદ્ વ્યર્થો વિનાશહેતુર્ ઇતિ પ્રથમવિકલ્પોપન્યાસ એવોક્તમ્ ન પુનર્ ઉચ્યતે । યત એવં તેન ઇત્યાદિ સુગમમ્ ।
તદ્ એવં વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષામ્ અસામર્થ્ય-વૈયર્થ્યાભ્યાં તદ્ધેત્વયોગેન કૃતકલક્ષણસ્ય સત્ત્વસ્યપૂર્વાચાર્યદર્શતાં પ્રતિપાદ્ય યથા ઽસૌ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણતામ્ અનુભવતિ તદ્ દર્શયન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ વિનાશ ઇત્યાદિ । પ્રયોગસ્ ત્વ્ એવમ્ -- યે યદ્ભાવં પ્રત્યનપેક્ષાસ્ તે તદ્ભાવનિયતાઃ । [ત્. 308અ.] તદ્ યથા -- અન્ત્યા કારણસામગ્રી સ્વકાર્યોત્પાદને । અનપેક્ષશ્ ચ કૃતકરૂપઃ સન્ ભાવો વિનાશે {પ્. 144.1} ઽવશ્યમ્ભાવિવિનાશતયોગતઃ પરૈર્ ઇતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગપ્રયોગો વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણંપૂર્વાચાર્યપ્રદર્શિતમ્ । તતઃ તદ્ભાવનિયતત્વે, નાશસ્યાકાદાચિત્કત્વાદ્ ઉદયાનન્તરં નાશ ઇતિ યઃસન્ કૃતકલક્ષણો ભાવઃ સ વિનાશી વિનશ્વરસ્વભાવો નશ્વરતાયાઃ સાધ્યધર્મસ્ય નિવૃત્તૌ ચ કૃતકલક્ષણસત્ત્વનિવૃત્તિર્ ઇતિ કૃત્વા કૃતકલક્ષણસ્ય સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકતાયામ્ અન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ સમ્પદ્યતે

ઽનપેક્ષયા ઽન્યક્રાન્તસત્ત્વક્ષણિકત્વયોસ્ તાદાત્મ્યસિદ્ધેઃ તન્નિબન્ધનયોર્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અપિ નિશ્ચયાત્ ।
તદ્ એવંપૂર્વાચાર્યાન્ પ્રતિ અકૃતકસ્ય સતો ઽભાવાત્ સદકારણવન્ નિત્યમ્ [વૈસૂ 4.1.1.] ઇતિ નિત્યલક્ષણવિરહાદ્ એવ ન તન્નિત્યત્વમ્ । યત્ તુ [સ્. 140બ્.] સદ્ ઉત્પત્તિમત્ તદ્ ઉક્તેન ન્યાયેનાવશ્યં નાશિતયોપગતં પરૈઃ કાલાન્તરસ્થાયિ ન ભવતીતિ પ્રતિ પાદિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[551] પ્. 83.22
[552] પ્. 83.1
[553] પ્. 116.13
[554] -નાં સંગ્રહઃ । તા- -- ત્.
[555] વિનાશહેતોર્ અસ્થિરસ્વભાવત્વાત્ વિનાશહેતોર્ અસ્થિતિ- -- ત્.
[556] એવ સ્વહે- -- ત્.
[557] કાર્યાણિ ।
[558] હેતુ- ।
[559] વિરોધિનઃ ।
[560] કથં નષ્ટો નામ -- ત્બ્.
[ સેચ્તિઓન્: 44. સામાન્યેન સત્ત્વક્ષણિકત્વયોસ્ તાદાત્મ્યવ્યાપ્તિપ્રદર્શનમ્ ।]
યદા તુ યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ એવેતિ સામાન્યેનોચ્યતે કૃતકાકૃતકલક્ષણં સતો ભેદમ્ અનપેક્ષ્ય પ્રૌઢવાદિતયા કૃતકસ્યાપિ ચાવશ્યમ્ભાવી વિનાશ ઇતિ પરોપગમો [ત્. 308બ્.] નાપેક્ષ્યતે, તદા વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષત્વમ્ એવ સર્વસ્ય ન સિધ્યતિ । યેષાં હિ વિનાશો ભવં(વન્) દૃષ્ટો ઘટાદીનાં તેષામ્ એવ તદ્ધેત્વયોગાત્ તત્રાનપેક્ષા યુજ્યતે ।
યે તુ દેશાદિવ્યવહિતાઃ પર્વતાદયો વા વિનાશમ્ આવિશન્તો ન દૃષ્ટાઃ તેષામ્ અવશ્યં વિનાશિત્વોપગમનિબન્ધનાભાવાદ્ અન્ત્યે ઽપ્ય્ અયં વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષ એવ વિનશ્યન્ન્ ઽવિશેષાદ્ આદાવ્ અપિ તદ્ભાવનિયત ઇતિ વક્તુમ્ અશક્યત્વાત્ તત્સ્વભાવસાપેક્ષત્વાત્[561]। વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષત્વાસિદ્ધેર્ અકૃતકાનાં ચાકાશાદીનાં વિનાશિસ્વભાવસાપેક્ષાણામ્ ઇત્ય્ અનપેક્ષયા સતો નશ્વરસ્વભાવતા ઽસિદ્ધેઃ અન્વયવ્યતિરેકયોસ્ તન્નિબન્ધનયોર્ અયોગમ્ ઉત્પશ્યન્ન્ અર્થક્રિયાવિરોધલક્ષણમ્ એવ તદા બાધકં પ્રમાણં તાદાત્મ્યપ્રસાધકમ્ અભિધાનીયમ્ ઇતિ મન્યમાનઃ પૂર્વપક્ષમ્ ઉત્થાપયન્ન્ આહ -- સ્વભાવતો નશ્વરત્વે ઽપ્ય્ ઉક્તેન {પ્. 144.1} ન્યાયેન પરિદૃશ્યમાનવિનાશાનાં ઘટાદીનાં કશ્ચિદ્ દેશાદિવ્યવહિતઃ[562]પર્વતાદિર્ વા ઽનુપલબ્ધવિનાશઃ કૃતકો ઽપિ સદ્રૂપ આકાશાદિર્ વા ઽકૃતકઃ [સ્. 141અ.] સન્ ન ઽતત્સ્વભાવો ઽપિ અવિનાશિસ્વભાવો ઽપિ સ્યાત્ । અપિશબ્દઃ
સમ્ભાવનાયામ્ । તસ્ય[563]વિનાશિસ્વભાવસંસાધકપ્રમાણાભાવાદ્ આશઙ્ક્યત એતત્ । તતશ્ ચ વિનાશિસ્વભાવસાપેક્ષત્વાત્ તદનપેક્ષત્વમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ તદ્વશાત્[564]સાધ્યસ્ય [ત્ 309અ.] ક્ષણિકત્વસ્ય સત્ત્વસ્વભાવત્વાસિદ્ધેઃ તન્નિબન્ધના નાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિર્ ઇતિ । કિં પુનર્ અત્રાશઙ્કાનિમિત્તં યેન કશ્ચિદ્ અતત્સ્વભાવો ઽપ્ય્ આશઙ્ક્યત ઇત્ય્ આહ -- ન હિ સર્વઃસર્વસ્ય સ્વભાવઃ ઇતિ । વિચિત્રસ્વભાવા હિ ભાવા દૃશ્યન્તે -- કેચિત્[565]સપ્રતિઘાઃ કેચિદ્[566]અપ્રતિઘાઃ, તથા નીલાનીલાદિસ્વભાવાઃ, તથા કેચિદ્ વિનાશિનઃ અન્યે ત્વ્ અવિનાશિસ્વભાવાઃ શઙ્ક્યન્ત ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા ।
ન -- `કશ્ચિદ્ અતત્સ્વભાવો ઽપિ સ્યાત્ઽ -- ઇતિ આશઙ્કનીયમ્, તથાભાવે હ્ય્ અક્ષણિકત્વં તસ્ય સ્યાત્ । તસ્મિંશ્ ચ સત્ય્ અવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ કુતો ઽતત્સ્વભાવતાશઙ્કા? । કથં પુનર્ અક્ષણિકત્વે ઽવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ? । યતઃ[567]સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતયા ઽન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અત આહ -- શક્તિર્ હિ ઇત્યાદિ ।
__________નોતેસ્__________
[561] અનિત્ય-
[562] વિપ્રકૃષ્ટઃ -- ત્.
[563] આકાશ-
[564] અનપેક્ષત્વવશાત્
[565] ઘટપટાદયઃ
[566] વિજ્ઞાનાદયઃ
[567] અવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગત્વાત્
[ સેચ્તિઓન્: 45. અર્થક્રિયાકારિત્વમ્ એવ સત્ત્વં, તચ્ ચ ક્ષણિકાનામ્ એવેતિ ।]
એવં મન્યતે -- ઇહ તાવદ્ ઇદમ્ એવ વિચારણીયમ્ [સ્. 141બ્.] કિં લક્ષણમ્ એતદ્ ભાવાનાં સત્ત્વં યુક્તમ્ ઇતિ । તત્ર ન સત્તાયોગલક્ષણમ્ અવ્યાપ્તેઃ, સામાન્યાદિષ્વ્ અભાવાત્ । વન્ધ્યાસુતાદિષ્વ્ અપિ ભાવાદ્ અતિવ્યાપ્તેર્ વા । વન્ધ્યાસુતાદીનામ્ અસત્ત્વાત્ કથં સત્તાયોગઃ? ઇતિ ચેત્ । ન । ઇતરેતરાશ્રયાત્ । યતસ્ તેષામ્ અસત્ત્વં સત્તાયોગવિરહાદ્ એવ [ત્. 309બ્.] તદ્વિરહશ્ ચાસત્ત્વાદ્ ઇતિ । યદિ ચ સતામ્ એવ સત્તાયોગઃ એવં તર્હ્ય્ અન્યત્ સત્ત્વલક્ષણમ્ અભિધાનીયમ્ સત્તાયોગસ્ય ચ વૈયર્થ્યમ્, તત એવ વસ્તુનઃ સત્ત્વાત્ । સર્વાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહાત્ {પ્. 146.1} સત્તાયોગાભાવસ્ તેષામ્ ઇતિ ચેત્ । એવં સતિ યદ્ એવાર્થક્રિયાસામર્થ્યયુક્તં તસ્યૈવ સત્તાયોગ ઇત્ય્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યમ્ એવ ભાવલક્ષણમાયાતમ્ ઇત્ય્ અપાર્થકઃ સત્તાયોગઃ । ઇત્થંચ એવમ્ । અન્યથા સામાન્યાદીનાં કથં સ્વરૂપં સત્ત્વં સ્યાત્? । અર્થક્રિયાસામર્થ્યં તુ સર્વેષામ્ અસ્તીતિ તદ્ એવ ભાવલક્ષણમ્ ।
ઉત્પાદવ્યયધ્રૌવ્યયુક્તંસત્ [તત્ત્વાર્થ- 5.29.] ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, ધ્રૌવ્યેણોત્પાદવ્યયયોર્ વિરોધાત્ એકસ્મિં(સ્મિન્) ધર્મિણ્ય્ અયોગાત્ । કથઞ્ચિદુત્પાદવ્યયૌ કથઞ્ચિત્ ધ્રૌવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । યથોત્પાદવ્યયૌ ન તથા ધ્રૌવ્યમ્, યથા ચ ધ્રૌવ્યં ન તથોત્પાદવ્યયાવ્ ઇતિ નૈકં વસ્તુ યથોક્તલક્ષણં [સ્. 142અ.] સ્યાત્ । તતો ઽન્યસ્ય ભાવલક્ષણસ્યાયોગાત્ શક્તેશ્ ચાન્તશઃ સ્વજ્ઞાનજનને ઽપ્ય્ ઉપગમાત્ પરૈઃ, અન્યથા ષટ્પદાર્થાદિવ્યવસ્થાનાયોગાત્ સૈવ ભાવલક્ષણમ્, સર્વશક્તિવિરહઃ પુનર્ભાવલક્ષણમ્ ।
સર્વગ્રહણં ચ સર્વસ્ય વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરશક્તિવિરહરૂપત્વાદ્ અભાવતાનિરાસાર્થમ્ । યસ્ય તુ ન ક્વચિચ્છક્તિઃ સ એવૈકાન્તેનાભાવ ઉચ્યતે ।
શક્તિલક્ષણમ્ એવ સત્ત્વમ્ અક્ષણિકે સ્યાત્ તતઃ ક્ષણિકાત્મતા [ત્. 310અ.] સત્ત્વસ્ય ન સિધ્યતીતિ કુતો ઽન્વયવ્યતિરેકૌ? ઇતિ ચેત્, આહ -- ન ચૈવાક્ષણિકસ્ય ક્વચિત્ કાર્યે ઽન્તશો જ્ઞાનલક્ષણે ઽપિ શક્તિર્ અસ્તિ તત્ કુતસ્ તસ્ય તલ્લક્ષણં સત્ત્વમ્ અતીતાદેર્ ઇવ ભવિષ્યતિ?, યતઃ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકાત્મતા ન સિધ્યેત્ ।
નનુ ચ શક્તેર્ અતીન્દ્રિયત્વાત્ કારણાનાં કાર્યારમ્ભનિયમાભાવાચ્ ચ કથં તદ્વિરહો ઽક્ષણિકસ્ય ભવેત્ યતો ઽસ્ય સર્વશક્તિવિરહલક્ષણેનાસત્ત્વેન વિરોધિના નિરાક્રિયમાણં સત્ત્વં ક્ષણિકાત્મતામ્ એવાનુભવેત્ યતો ઽન્વયવ્યતિરેકૌ સ્યાતામ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ ઇત્યાદિ । નૈવ પ્રત્યક્ષતઃ [સ્. 142બ્.] કાર્યવિરહાદ્ વા સર્વશક્તિવિરહો ઽક્ષણિકત્વે ઉચ્યતે, કિન્તુ તદ્વ્યાપકવિરહાત્ । તથા હિ -- ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં કાર્યક્રિયા વ્યાપ્તા પ્રકારાન્તરાભાવાત્ । તતઃ કાર્યક્રિયાશક્તિવ્યાપકયોસ્ તયોર્ અક્ષણિકત્વે {પ્. 147.} વિરોધાત્ નિવૃત્તેસ્ તદ્વ્યાપ્તાયાઃ કાર્યક્રિયાશક્તેર્ અપિ નિવૃત્તિર્ ઇતિ સર્વશક્તિવિરહલક્ષણમ્ અસત્ત્વમ્ અક્ષણિકત્વે વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ આકર્ષતિ, વિરુદ્ધયોર્ એકત્રાયોગાત્ । તતો નિવૃત્તં સત્ત્વં ક્ષણિકેષ્વ્ એવાવતિષ્ઠમાનં તદાત્મતામ્ અનુભવતીતિ -- `યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ એવઽ ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકરૂપાયા વ્યાપ્તેઃ સિદ્ધિર્ નિશ્ચયો ભવતિ ।

નનુ ચ પ્રકારાન્તરાભાવાત્ કાર્યમ્ અઙ્કુરાદિકં બીજાદિના ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ એવ ક્રિયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે સ એવ તુ પ્રકારાન્તરવિરહઃ [ત્. 310બ્.] કાર્યાત્મનઃ કુતઃ સિદ્ધઃ? । પ્રકારાન્તરસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વે કથમ્ અત્યન્તાસમ્ભવઃ? । કેવલં દેશાદિનિષેધમાત્રમ્ એવ સ્યાત્ । 1 અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વે ના ઽસત્તાનિશ્ચયો વિપ્રકર્ષિણામ્[568]ઇતિ કુતસ્ તદભાવસિદ્ધિઃ? । તતઃ પ્રકારાન્તરેણાર્થક્રિયાસમ્ભવાત્ ક્રમયૌગપદ્યનિવૃત્તાવ્ અપિ નાર્થક્રિયાસામર્ત્થ્યનિવૃત્તિર્ ઇતિ કુતો ઽક્ષણિકત્વે સતિ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણમ્ અસત્ત્વમ્?, યતઃ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકાત્મતયા ઽન્વયવ્યતિરેકૌ સ્યાતામ્? । ન । ઉભયથા ઽપ્ય્ અદોષાત્ । [સ્. 143અ.] તથા હિ -- ક્રમો નામ પરિપાટિઃ કાર્યાન્તરાસાહિત્યં કૈવલ્યમ્ અઙ્કુરાદેઃ, યૌગપદ્યમ્ અપિ તસ્યાપરૈર્ બ્બીજાદિકાર્યૈઃ સાહિત્યં । પ્રકારાન્તરં ચાઙ્કુરાદેઃ તદુભયાવસ્થાવિરહે ઽપ્ય્ અન્યથાભવનમ્ । તસ્ય ચાઙ્કુરાદિસ્વભાવસ્યાન્યસહિતસ્ય
કેવલસ્ય વા ઽભાવે પ્રત્યક્ષબોધગમ્યમાને સત્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત એવ સ્વભાવઃ ક્રમયૌગપદ્યભાવબહિર્ભૂતો નોપલભ્યતે । વસ્તુનઃ ઉપલભ્યસ્યાન્યસાહિત્યે કૈવલ્યે ચાપનીતે તદ્વિવિક્તદેશાદિપ્રતિભાસિનઃ[569]પ્રત્યક્ષસ્યોદયાત્ સ્વભાવાનુપલમ્ભત એવાભાવનિશ્ચયાદિલક્ષણવ્યવહારવૃત્તેઃ । તસ્ય ચાઙ્કુરાદિભાવસ્યાવસ્થાદ્વયબહિર્ભાવનિષેધે કયોશ્ચિદ્દેશકાલયોઃ દેશાન્તરાદૌ ક્રમેણાઙ્કુરાદિભાવવતીતરસ્મિન્ વા ભાવે ઽપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । તતઃ પ્રત્યક્ષત એવ [ત્. 311અ.] પ્રકારાન્તરાભાવસિદ્ધેઃ કથં ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાશક્તિર્ અવ્યાપ્તા સ્યાત્? ।શાસ્ત્રકારસ્ તુ યથા પ્રત્યક્ષતા એવ પ્રકારાન્તરાભાવસિદ્ધિઃ તથા સ્વયમ્ એતેન ક્રમાક્રમાદયો ઽપી તિ અતિદિશન્ વક્ષ્યતિ ।
{પ્. 148.1} અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વે ઽપિ પ્રકારાન્તરસ્ય ક્રમયૌગપદ્યયોર્ અન્યો ઽન્યવ્ય[સ્.143બ્.]વચ્છેદરૂપત્વાદ્ એવાશ્રયસિ(-દ્ એવાભાવસિ)દ્ધિઃ તથા હિ -- અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપાણામ્ એકનિષેધેનાપરવિધાનાત્ તસ્યા[570]ઽપ્રતિષેધે વિધિપ્રતિષેધયોર્ વિરોધાદ્ ઉભયપ્રતિષેધાત્મનઃ પ્રકારાન્તરસ્ય કુતઃ સમ્ભવઃ? । અત્ર પ્રયોગઃ -- યત્ર યત્પ્રકારવ્યવચ્છેદેન યદિતરપ્રકારવ્યવસ્થાનં ન તત્ર પ્રકારાન્તરસમ્ભવઃ, તદ્ યથા -- નીલપ્રકારવ્યવચ્છેદેનાનીલપ્રકારાન્તરવ્યવસ્થાયાં પીતે । અસ્તિ ચ ક્રમયૌગપદ્યયોર્ અન્યતરપ્રકારવ્યવચ્છેદેન તદિતરપ્રકારવ્યવસ્થાનમ્ વ્યવચ્છિદ્યમાનપ્રકારાવિષયીકૃતે સર્વત્ર કાર્યકારણરૂપે[571]વસ્તુનીતિ વિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ વ્યવચ્છિદ્યમાનપ્રકારેતરવ્યવસ્થાનં ચ, પ્રકારાન્તરસમ્ભવશ્[572], [573] ચ તતો બહિર્ભાવલક્ષણ ઇત્ય્ અનયોસ્ તત્ત્વા ઽન્યત્વરૂપયોર્ અન્યોન્યપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ । ન ચાત્રાપિ બાધકાન્તરાશઙ્કયા ઽનવસ્થાનમ્
આશઙ્કનીયમ્, પૂર્વપ્રસિદ્ધસ્ય [ત્. 311બ્.] [સ્. 144અ.] વિરોધસ્ય સ્મરણમાત્રત્વાત્ । વિરુદ્ધોપલબ્ધિષુ બહિર્દ્ધર્મિણિ હેતોઃ સદ્ભાવમ્ ઉપદર્શ્ય વિરોધસાધનમ્ એવ બાધકમ્, તચ્ ચેહાસ્તિ । તતો વિરુદ્ધયોર્ એકત્રાસમ્ભવાત્ પ્રતિયોગ્યભાવનિશ્ચયઃ શીતોષ્ણસ્પર્શયોર્ ઇવ ભાવાભાવયોર્ ઇવ વેતિ કુતો ઽનવસ્થા? ।
તત્ર ન ક્રમેણાક્ષણિકઃ કાર્યાણિ કરોત્ય્ અવિશેષાદ્ અકારકાવસ્થાયામ્ ઇવ । સહકાર્યપેક્ષા ચ દ્વિવિધસ્યાપિ સહકારિત્વસ્યાયોગાદ્ અનુપન્યસનીયા । સર્વેષાં ચૈકક્રિયાકાલ એવ ક્રિયાપ્રસક્તેઃ, તત્કારકસ્ય સ્વભાવસ્ય તદૈવ ભાવાત્ । નાપિ યુગપત્, પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્[574]પુનસ્ તત્ક્રિયાપ્રસઙ્ગાચ્ ચ । કૃતત્વાન્ નેતિ ચેત્, ન, સામર્થ્યાનપાયાત્ । અન્યથા પ્રાગ્ અપ્ય્ અકારકરૂપાવિશેષાદ્ ક્રિયા સ્યાત્ । કૃતસ્ય કર્ત્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । શક્તાશક્તતયા તર્હ્ય્ એકત્રૈવ કાર્યે ભેદપ્રસઙ્ગઃ શાલિકોદ્રવબીજાદેર્ ઇવ । નિત્યશ્ ચ યદા યુગપત્ કરોતિ તતઃ પ્રાગ્ અપિ ભાવાત્ તદૈવ તત્ક્રિયાપ્રસઙ્ગઃ પુનસ્ તતો ઽપિ પૂર્વતરમ્ ઇત્ય્ એવં [સ્. 144બ્.] ન કદાચિદ્ યુગપત્ ક્રિયા સ્યાત્ । પૂર્વોત્તરકાલયોશ્ ચૈકદા યુગપત્ કારિણો ઽન્યદા {પ્. 149.1} સર્વાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહલક્ષણમ્ અસત્ત્વં સ્યાદ્ ઇતિ કથં ન ક્ષણિકતા? । ક્રિયોપગમે વા ક્રમપક્ષ એવ । તત્ર ચોક્તો દોષઃ । એવમ્ અક્ષણિકત્વે [ત્. 312અ.] સતિ ચક્ષુરાદ્યાય-
તનાનામસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્[575]ક્ષણિકતાયામ્ એવ સત્ત્વમ્ ઇતિ યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ એવેતિ સતો નશ્વરાત્મતાસિદ્ધેઃ અન્વયવ્યતિરેકરૂપવ્યાપ્તિસિદ્ધિર્ ઇતિ ॥[576]
{પ્. 150.1} [ 3. કાર્યહેતુનિરૂપણમ્ ।]
__________નોતેસ્__________

[568] -ત્વેન સત્તાનિશ્ચયો ન, વિ- -- ત્.
[569] પ્રકારાન્તર- ।
[570] વિહિતસ્ય ।
[571] -ણભૂતે -- ત્.
[572] વ્યવચ્છિદ્યમાનપ્રકારેણેતરવ્યવસ્થાનાત્ ।
[573] -રાન્તરાસ- -- ત્.
[574] પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ -- ત્.
[575] -દ્યાયત્તાનામ- -- ત્.
[576] ત્. અદ્દ્સ્ હેરે બ્રાહ્મણાચતવિરચિતે વિવરણે સ્વભાવહેત્વધિકારઃ પ્રથમઃ ।
[ સેચ્તિઓન્: 1. કાર્યકારણભાવવ્યવસ્થા ।]
તદ્ એવં સ્વભાવહેતૌ તાદાત્મ્યસિદ્ધિનિબન્ધનમ્ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયં પ્રતિપાદ્ય કાર્યહેતૌ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિમિત્તત્વાત્ તયોસ્ તસ્યાશ્ ચ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધનાયાઃ પ્રાગ્ એવ દર્શિતત્વાત્ તદ્ગતમ્ અપરમ્ અપિ પરેષાં ભ્રાન્તિકારણમ્ અપનેતું તદ્વિષયં દર્શયન્ન્ આહ -- અર્થાન્તરે હેતોર્ વ્યતિરિક્તે વસ્તુનિ ગમ્યે કાર્યંહેતુઃ । અનર્થાન્તરે તુ સ્વભાવો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કસ્માત્ [સ્. 145અ.] પુનર્ અર્થાન્તરે કાર્યમ્ એવ હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- અવ્યભિચારાત્ ઇતિ કાર્યમ્ એવ હ્ય્ અર્થાન્તરં ન વ્યભિચરતિ નાન્યત્ યથોક્તં પ્રાક્ તતઃ કાર્યમ્ એવાર્થાન્તરે ગમ્યે હેતુર્ ઉચ્યતે સંયોગવશાદ્ ગમકત્વે ।
ન ચ કેનચિત્ ઇત્ય્[577] 7 આદિના યઃ[578]સર્વથા ગમ્યગમકભાવપ્રસઙ્ગઆચાર્યેણોક્તઃ પરસ્ય, તમ્ ઇહાપિ કાર્યહેતૌ પરઃ કદાચિત્ પ્રસઞ્જયેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્કમાન આહ -- કાર્યકારણ- ઇત્યાદિ [ત્. 312બ્.] યદિ હિ કાર્યં હેતુર્ ઉચ્યતે તદા કાર્યકારણભાવેન કારણેનાસ્ય ગમકત્વમ્ । તથા ચ સતિ સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ પ્રાપ્નોતિ । અગ્નેઃ સામાન્યધર્મવદ્ વિશેષધર્મા અપિ તાર્ણપાર્ણાદયો ગમ્યાઃ સ્યુઃ । ધૂમસ્યાપિ વિશેષધર્મવદ્ દ્રવ્યત્વપાર્થિવત્વાદયો ઽપિ સામાન્યધર્મા ગમકા ભવેયુઃ । કુતઃ? સર્વથાજન્યજનકભાવાત્ । જન્યજનકભાવો હિ કાર્યકારણભાવ ઉચ્યતે । સ ચ નાગ્નિધૂમયોર્ અંશેન અપિ તુ સર્વેણ પ્રકારેણ । તથા હિ -- યથા અગ્નિર્ અગ્નિત્વદ્રવ્યત્વસત્વાદિભિઃ સામાન્યધર્મૈર્ જનકઃ તથા તાર્ણપાર્ણત્વાદિભિર્ વિશેષધર્મૈર્ અપિ, યથા ચ ધૂમો ધૂમત્વપાણ્ડુત્વાદિભિઃ સ્વનિયતૈર્ વિશેષધર્મૈર્ જન્યઃ તથા [સ્. 145બ્.]
સામાન્યધર્મૈર્ અપિ સત્ત્વદ્રવ્યત્વાદિભિઃ । તતશ્ ચ યથા તયોઃ કાર્યકારણભાવઃ તથૈવ ગમ્યગમકભાવઃ પ્રાપ્નોતિ, તસ્યૈવ તન્નિબન્ધનત્વાદ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા । અત્રાહ -- ન સર્વથાજન્યજનકભાવઃ તતશ્ ચ કુતસ્ તથા ગમ્યગમકભાવઃ સ્યાત્? । કસ્માત્? ઇતિ ચેત્, {પ્. 151.1} તદ્ભાવે તેષાં તાર્ણપાર્ણત્વાદીનાં વિશેષધર્માણામ્ અભાવે ભવતો ધૂમમાત્રસ્ય તેભ્ય એવ વિશેષધર્મેભ્યો ભવતીતિ એવમ્ આત્મનઃ તદુત્પત્તિનિયમસ્યાભાવાત્ । તથા તદભાવે અગ્ન્યભાવે ભવતો દ્રવ્યત્વાદેઃ [ત્. 313અ.] સામાન્યધર્મસ્યાગ્નેર્ એવાયં ભવતીત્ય્ એવંરૂપસ્ય તદુત્પત્તિનિયમસ્યાભાવાત્ કુતઃ સર્વથા જન્યજનકભાવઃ?, યતઃ સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ સ્યાત્ । ન હ્ય્ અસતિ તદુત્પત્તિનિયમે જન્યજનકભાવો વ્યવસ્થાપયિતું યુક્તઃ[579]। યત એવં તસ્માત્ કાર્યં ધૂમાદિકં સ્વભાવૈર્ યાવદ્ભિ ર્ ધૂમત્વાદિભિઃ સ્વગતૈઃ । ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણા
ચ તૃતીયા । અવિનાભાવિ વિના ન ભવતિ । કૈર્ વિના ન ભવતિ? । `કારણે યાવદ્ભિઃ સ્વભાવૈઃઽ ઇત્ય્ અત્રાપિ સમ્બધ્યતે । કારણાશ્રિતૈર્ યાવદ્ભિઃ [સ્. 146અ.] સ્વભાવૈર્ વિના તે કાર્યગતાઃ સ્વભાવા ન ભવન્તિ હેતુઃ તૈસ્ તેષામ્ ઇતિ ગમ્યતે । ક્વ અવિનાભાવિ? । કારણે કારણવિષયે અપરો ઽર્થઃ કારણે આધારસપ્તમી । ઇદાનીં કારણસ્થૈઃ સ્વભાવૈર્ યાવદ્ભિર્ અગ્નિત્વદ્રવ્યત્વાદિભિર્ અવિનાભાવિ તેષાં કારણગતાનાં સામાન્યધર્માણાં હેતુઃ કાર્યં ગમકમ્ । કસ્માત્? ઇત્ય્ આહ -- તત્કાર્યત્વનિયમાત્ તેષામ્ એવ કારણગતાનાં સામાન્યધર્માણાં તત્ કાર્યમ્ ઇત્ય્ એવંરૂપસ્ય નિયમસ્ય સદ્ભાવાત્ । ન હિ તાન્ સામાન્યધર્માન્ કદાચિદ્ અપિ કાર્યં વ્યભિચરતિ ।
એવંકારણગતમ્ અંશં પાશ્ચાત્યેનાર્થેન[580]નિરૂપ્ય પ્રાક્તનેનાર્થેન 2 કાર્યગતમ્ અંશં નિરૂપયન્ન્ આહ -- તૈર્ એવ ચ ઇત્યાદિ । કાર્યમ્ અપિ તૈર્ એવ ધર્મૈઃ [ત્. 313બ્.] સ્વગતૈઃ કારણગતાનાં ધર્માણાં ગમકમ્ યથા ઽન્તરા સમ્ભવિનો ધૂમત્વપાણ્ડુપાર્ણત્વાદયો[581]વિશેષરૂપાસ્તૈઃ કારણગતૈઃ સામાન્યધર્મૈર્ વિના ન ભવન્તિ । અત્રાપિ `તત્કાર્યત્વનિયમાત્ઽ ઇત્ય્ અપેક્ષ્યતે । તેષામ્ એવ કાર્યગતાનાં વિશેષધર્માણાં કારણગતસામાન્યધર્માપેક્ષયા કાર્યત્વનિયમાત્ । ન હિ તે વિશેષધર્માઃ કાર્યગતાઃ [સ્. 146બ્.] કારણસ્થસામાન્યધર્મૈર્ વિના કદાચિદ્ અપિ ભવન્તિ । તતસ્ તેષામ્ એવ કાર્યત્વનિયમઃ, નાન્યેષાં {પ્. 152.1} દ્રવ્યત્વાદીનાં કારણસ્થસામાન્યધર્મૈર્ વિના ભવતામ્ । તદ્ એવં કારણસ્ય સામાન્યધર્મા એવ ગમ્યા ન વિશેષધર્માઃ, કાર્યસ્યાપિ વિશેષધર્મા એવ ગમકા ન સામાન્યધર્માઃ, તત્કાર્યત્વનિયમાત્ । યે તુ કારણસ્ય
વિશેષધર્મા યૈસ્ તત્કાર્યત્વનિયમઃ કાર્યમાત્રસ્ય નાસ્તીતિ ન તે ગમ્યાઃ । યે ચ કાર્યસ્ય સામાન્યધર્મા દ્રવ્યત્વાદયસ્ તેષામ્ અપિ તત્કાર્યત્વનિયમાભાવાદ્ એવ ગમકત્વં નાસ્તીતિ કાર્યકારણભાવેન ગમકત્વે કુતઃ સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ પરેષામ્ ઇવ પ્રસજ્યેત? ।
__________નોતેસ્__________
[577] પ્. 18.21
[578] -ના પ્રાક્ યઃ -- ત્.
[579] શક્યઃ -- ત્.
[580] -નાર્થિના -- ત્.
[581] પાણ્ડુત્વપાર્ણ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 2. જન્યજનકભાવસ્ય સર્વથા સત્ત્વે ઽપિ ગમ્યગમકભાવસ્ય ન તથાત્વમ્ ।]
પરસ્યાનિષ્ટાપાદનમ્ આશઙ્ક્યાહ -- અંશેન ઇત્યાદિ । યદિ હિ કારણસ્ય સામાન્યધર્મા એવ ગમ્યાઃ કાર્યસ્યાપિ વિશેષધર્મા એવ ગમકાઃ તત્કાર્યત્વનિયમાદ્ ઇષ્યન્તે, હન્ત તર્હ્ય્ અંશેન જન્યજનકભાવઃ પ્રાપ્તઃ । કારણસ્ય સામાન્યધર્મા એવ જનકા ન વિશેષધર્માઃ, કાર્યસ્યાપિ વિશેષધર્મા એવ જન્યા ન સામાન્યધર્મા ઇતિ સ્યાત્ । સર્વથા ચ જન્યજનકભાવો ઽભિમત [ત્. 314અ.] ઇત્ય્ અભ્યુપગમવિરોધઃ । એતત્ પરિહરતિ -- નાંશેન જન્યજનકભાવપ્રસઙ્ગઃ, નિરંશત્વેન વસ્તુનઃ સર્વાત્મના તદભ્યુપગમાત્, ગમ્યગમકભાવસ્યાપિ સર્વથા ઽભિમતત્વાત્ । તદ્ આહ -- તજ્જન્ય -- ઇત્યાદિ । યદિ હિ કાર્યસ્ય તૈઃ કારણગતૈર્ વિશેષધર્મૈર્ જન્યો યો વિશેષઃ સ ગ્રહીતું શક્યતે, તદા તજ્જન્યવિશેષગ્રહણે ઽભિમતત્વાત્ [સ્. 147અ.] કારણગતવિશેષધર્માણાં ગમ્યત્વસ્ય । તથા લિઙ્ગવિશેષો ધૂમત્વાદિઃ ઉપાધિર્ વિશેષણં યેષાં દ્રવ્યત્વાદીનાં સામાન્યાનાં કાર્યગતાનાં

તેષાં ચાભિમતત્વાદ્ ગમકત્વસ્ય । તથા હિ -- અગુરુધૂમગ્રહણે ભવત્ય્ એવ તદગ્નેર્ અનુમાનં ધૂમત્વવિશેષણેન ચ દ્રવ્યત્વાદિના ઽગ્નેર્ અનુમાનમ્ । ન હિ સર્વથા જન્યજનકભાવો ઽસ્તીત્ય્ એવ તથૈવ ગમ્યગમકભાવો ભવતિ, તસ્ય જ્ઞાનાપેક્ષત્વાત્ । તથા હિ -- ન સત્તામાત્રેણ લિઙ્ગસ્ય ગમકત્વમ્, તસ્ય જ્ઞાપકત્વાત્[582]। જ્ઞાપકો હિ સ્વનિશ્ચયાપેક્ષો જ્ઞાપ્યમ્ અર્થં જ્ઞાપયતિ, નાન્યથા । કથં {પ્. 153.1} તર્હ્ય્ ઉક્તં 2 તદભાવે બવતઃતદુત્પત્તિનિયમ(મા)ભાવાત્ [583]ઇતિ? । સર્વથા જન્યજનકભાવાભ્યુપગમે [ત્. 314બ્.] તદભાવે ભાવસ્યૈવાભાવાદ્ ઇત્ય્ અત[હ્13]આહ -- અવિશિષ્ત ઇત્યાદિ । યદિ હિ તજ્જન્યવિશેષગ્રહણરહિતમ્ અવિશિષ્ટં કાર્યમાત્રમ્ ઉપાદીયતે લિઙ્ગવિશેષોપાધિરહિતં વા દ્રવ્યાદિકં તદા અવિશિષ્ટસામાન્યવિવક્ષાયાં કારણગતવિશેષાભાવે ઽપિ ધૂમમાત્રસ્ય ભાવાત્ તદવિશિષ્ટસ્ય ચ દ્રવ્યત્વાદેર્ અગ્ન્યભાવે ઽપિ ભાવાદ્ વ્યભિચાર ઇતિ સર્વથા [સ્.
147બ્.] જન્યજનકભાવો નેષ્યતે, તદભાવાદ્ ગમ્યગમકભાવશ્ ચ । ન તુ વિશેષવિવક્ષાયામ્, તત્ર વ્યભિચારાભાવાત્ । તથા હિ -- યદિ નામ ધૂમમાત્રં તાર્ણપાર્ણાદિવિશેષાભાવે ભવતિ, ન તુ તજ્જન્યો વિશેષઃ, સ યદિ ગ્રહીતું શક્યતે, તદા વિશેષસ્ય ગમ્યત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ, નિશ્ચિતસ્યૈવ લિઙ્ગત્વાત્ । તથા યદ્ય્ અપિ દ્રવ્યત્વસત્ત્વમાત્રમ્ અગ્ન્યભાવે ઽપિ ભવતિ ન તુ ધૂમાત્મકમ્ ઇતિ તદ્વિશિષ્ટસ્યાવ્યભિચારાદ્ ગમકત્વમ્ અપિ ન વાર્યત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[582] જ્ઞાપકાપેક્ષત્વાત્ -- ત્.
[583] પ્. 151.1.
[ સેચ્તિઓન્: 3. કાર્યકારણભાવપ્રતીતેર્ અતિદુર્લભત્વાશઙ્કાયા નિરાસઃ ।]
અત્ર પરસ્ય વચનાવકાશમ્ આશઙ્ક્યાહ -- કસ્યચિત્ ધૂમાદેઃ કદાચિત્ કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે કુતશ્ચિત્ અગ્ન્યાદેઃ ભાવે ઽપિ સતિ સર્વો ધૂમાદિઃ તાદૃશો યાદૃશ એકદા ઽગ્ન્યાદેર્ ભવન્ દૃષ્ટઃ તજ્જાતીયઃ, તથાવિધજન્મા યથાવિધાત્ સ એકો ભવન્ દૃષ્ટઃ તાદૃશાદ્ એવ જન્મ યસ્ય સ । તથાવિધજન્મેત્ય્ એતત્ કુતઃ પ્રમાણાદ્ અવસિતમ્? યેનોચ્યતે [ત્. 315અ.] `કાર્યહેતૌ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિબન્ધનાવ્ અન્વયવ્યતિરેકૌઽ ઇતિ । તથા હિ -- યદિ નામ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કસ્યચિદ્ધૂમસ્યાગ્ન્યાદિસામગ્રીકાર્યત્વમ્ અવગતં કિમ્ એતાવતા ઽન્યસ્યાપિ [સ્. 148અ.] તાદૃશસ્ય તાદૃશકાર્યતા સિધ્યતિ, તત્ર તન્નિબન્ધનયોઃ[584]પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભયોર્ અવ્યાપારાત્ । તત્રૈવ હિ તયોર્ વ્યાપારસ્ તસ્યૈવ તત્કાર્યતા ભવતુ, તદ્ અન્યસ્ય તુ કિમ્ આયાતમ્? યેન તથાવિધાદ્ અસ્ય જન્મ સ્યાત્ । એવં હિ કસ્યાશ્ચિદ્ધૂમવ્યક્તેર્ અગ્ન્યાદિજન્યતા દૃષ્ટેતિ કિન્ન ઘટાદેર્
અપિ સા ઽભ્યુપગમ્યતે? {પ્. 154.1} અન્યત્વેન વિશેષાભાવાત્ । ક એવં સતિ દોષઃ? ઇતિ ચેત્; તથા ચ પ્રમાણાભાવેન તથાવિધજન્મત્વાનિશ્ચયાદ્ અતાદૃશાદ્ અપિ જન્માશઙ્કાયાં તાદૃશસ્ય ધૂમાદેર્ અગ્ન્યાદિના ઽન્વયવ્યતિરેકૌ ન નિશ્ચિતાવ્ ઇતિ કુતઃ કાર્યહેતોર્ ગ્ગમકત્વમ્? । ન હિ યો ઽસ્માવ્ એકો દેશકાલાવસ્થાનિયતો ઽગ્નિવિશેષહેતુકો ધૂમો ઽધિગતઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં તસ્યૈવાન્વયવ્યતિરેકૌ પ્રતિપત્તવ્યૌ । તસ્ય દેશાન્તરાદાવ્ અસમ્ભવાત્ । કિં તર્હિ? । તાદૃશસ્ય સામાન્યાત્મન એવ લિઙ્ગત્વાત્ તસ્ય ચાતથાવિધાદ્ અપિ જન્માશઙ્કાયાં કુતસ્ તથાવિધેનાન્વયો વ્યતિરેકો વા? । તદ્ ઉક્તમ્ -
અવસ્થાદેશકાલાનાંભેદાદ્ ભિન્નાસુશક્તિષુ । [ત્. 315બ્.]
ભાવાનામ્ અનુમાનેન પ્રતીતિર્ [585] અતિદુર્લ્લભા॥ [વાક્ય- 1.32] ઇતિ[586]।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- ન, અતદ્ભાવિનઃ ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે -- ઇહૈકદા ધૂમાદેર્ અગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યતયા [સ્. 148બ્.] પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં નિશ્ચિતરૂપત્વે ઽપિ તાદૃશસ્યાતાદૃશાદ્ અપિ ભાવઃ સમાશઙ્ક્યતે યથાપરિદૃષ્ટાદ્ અન્યત્વેન । તત્ર યો ઽસાવ્ અગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યો ધૂમવિશેષ એકદા નિશ્ચિતસ્ તદપેક્ષયા યથા ઽન્યો ધૂમવિશેષસ્ તાદૃશો યો ઽન્યાદૃશાદ્ અપિ -- ભાવાનાં વિચિત્રશક્તિતયા -- ભવેદ્ ઇતિ શઙ્ક્યતે, તથા સો ઽપ્ય્ એકદા ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યતયા નિશ્ચિતસ્ તદન્યાપેક્ષયા તાદૃશ એવ । તત્ર યદિ તદ્ અન્યસ્ય તાદૃશસ્યાતાદૃશાજ્ જન્મ સ્યાત્ 3 તદા તાદૃશસ્ય[587]સ્વભાવસ્ય 4 નાગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્વભાવતેતિ પરિદૃષ્ટસ્યાપિ[588]ધૂમસ્ય ના ઽગ્ન્યાદિસામગ્રી કારણમ્ ઇત્ય્ આયાતમ્ । તાદૃશસ્ય સ્વભાવસ્યા ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીવિલક્ષણકારણજન્યસ્વભાવત્વાત્ । તતશ્ ચાગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા અકારણત્વાત્ યો મયૈકદા
તતો ભવન્ દૃષ્ટો ધૂમઃ સો ઽપિ ન ભવેત્ । ન હિ યદ્ યસ્ય કારણં ન ભવતિ તત્ તતઃ સકૃદ્ અપિ જાયતે, તસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ । અતદ્ભાવિનઃ ઇતિ તચ્છબ્દેન વિવક્ષિતમ્ અગ્ન્યાદિકારણં પરિગૃહ્યતે, ન તત્ અતત્, તદ્વિલક્ષણં અતાદૃશં શક્રમૂર્દ્ધાદિકમ્, અતસ્માદ્[589]ભવિતું [ત્. 316અ.] શીલં {પ્. 155.1} યસ્ય તસ્યાતદ્ભાવિનસ્ તાદૃશસ્ય તલ્લક્ષણસ્ય ધૂમવસ્તુનઃ સકૃદ્ અપિ એકદા ઽપિ [સ્. 149અ.] તતઃ અગ્ન્યાદેઃ અભાવાદ્ ભાવવિરોધાત્ । ભવતિ ચ તાદૃશો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીતઃ તતસ્ તાદૃશસ્ય સ્વભાવસ્ય તાદૃશમ્ એવ કારણમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે સકૃત્પ્રવૃત્તાભ્યામ્ એવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામ્ ઇતિ કુતો વ્યભિચારાશઙ્કા? । તેન યાદૃશો ધૂમો ઽગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા ભવન્ દૃષ્ટઃ સકૃત્ તાદૃશસ્ય તસ્ય તજ્જન્યસ્વભાવતયા તાદૃશાદ્ એવ ભાવાત્ `યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્ન્યાદિસામગ્રીઽ ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયઃ ।
અથવા ઽન્યથા વ્યાખ્યાયતે -- ઇહ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધના કાર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ પ્રાગુક્તા તન્નિબન્ધનાવ્ અન્વયવ્યતિરેકૌ 6 પ્રતિપાદયિતુમ્, તચ્ ચાયુક્તમ્[590]। તથા હિ -- કસ્યચિત્ ધૂમસ્યાગ્ન્યાદિસામગ્ર્યનન્તરભાવિન આદ્યસ્ય કદાચિત્ પ્રથમોત્પાદકાલે કુતશ્ચિદ્ અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાઃ ભાવે ઽપિ ઉત્પાદે ઽપિ સર્વસ્ 7 તાદૃશો યાદૃશઃ[591]પ્રથમક્ષણભાવી ધૂમો દ્વિતીયાદિક્ષણેષ્વ્ અપિ તાદૃશઃ પ્રત્યક્ષત એવ તસ્ય પૂર્વક્ષણાવિલક્ષણતયા પ્રતીતેઃ । તથાવિધજન્મા ઇતિ યથાવિધાદ્ અગ્નીન્ધનસામગ્રીલક્ષણાત્ કારણાદ્ આદ્યો ધૂમક્ષણ ઉત્પન્નસ્ તથાવિધાજ્ જન્મ યસ્ય સ તથાવિધજન્મેત્ય્ એતત્ કુતઃ નૈવ તસ્ય ધૂમાદેર્ અભાવાત્ [ત્. 316બ્.] । એવં ચ યદ્યતો દૃષ્ટં તસ્યાન્યતો ઽપિ ભાવસ્ય દર્શનાત્ સર્વત્રાનાશ્વાસ [સ્. 149બ્.] ઇતિ અન્યમાન આહ -- તથાચ અનગ્નિતો ધૂમાદ્ અપિ ધૂમસ્ય
ભાવે શક્રમૂર્દ્ધાદેર્ અપિ તસ્ય ભાવાવિરોધાદ્ અગ્નિના ધૂમસ્ય નાન્વયવ્યતિરેકાવ્ ઇતિ ચેન્ મન્યસ ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા ।
તદુક્તમ્ -
ક્ષણિકત્વે કથંભાવાઃક્વચિદાયત્તવૃત્તયઃ।

પ્રથમધૂમક્ષણજનિતો ધૂમક્ષણસ્ તાદૃશો ઽપરપ્રથમધૂમક્ષણજનિત એવ દ્વિતીયો ધૂમક્ષણો ન તૃતીયાદિઃ । એવં તૃતીયક્ષણાદિષ્વ્ અપ્ય્ અઙ્કુરાદિષુ ચ સર્વત્ર વાચ્યમ્ । કુતઃ પુનર્ અયં વિભાગઃ? ઇતિ ચેત્, આહ -- અતદ્ભાવિનઃ અતસ્માદ્ -- અનગ્નીન્ધનાદિરૂપાદ્ ધૂમાદ્ [ત્. 317અ.] ભવનશીલસ્ય પ્રથમક્ષણાવિલક્ષણસ્ય ધૂમસ્ય સકૃદ્ અપિ [સ્. 150અ.] એકદાપિ તતઃ અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાઃ અભાવાદ્ અ ભાવાયોગાદ્ । યથા હિ પ્રથમક્ષણાપેક્ષયા દ્વિતીયસ્ તાદૃશસ્ તથા તદપેક્ષયા પ્રથમો ઽપીતિ તાદૃશત્વાવિશેષાત્ તાદૃશસ્યાનગ્નિતો ભાવે તાદૃશો નાગ્નિજન્યસ્વભાવઃ ઇતિ સકૃદ્ અપિ તતો ન ભવેત્ । ભવન્ વા તજ્જન્યસ્વભાવતામ્ આત્મનસ્ તાદૃશઃ ખ્યાપયતીતિ કુતો ઽન્યાદૃશાદ્ ભવેત્? તસ્માદ્ અન્યાદૃશાદ્ ભવન્ન્ અન્યાદૃશ એવ તતો ન વ્યભિચારઃ ।
__________નોતેસ્__________
[584] કાર્યકારણભાવનિ-
[585] પ્રસિદ્ધિ- -- વાક્ય-
[586] ઇતિ ચેત્ -- ત્.
[587] તદા ઽતાદૃ- -- ત્.
[588] -તેત્ય્ અપ- -- ત્.
[589] તસ્માત્ -- ત્.
[590] -તુમ્ ઇષ્ટૌ ત- -- ત્.
[591] -શો ન યાદૃ- -- ત્.
[592] કારણશક્તિભેદેન સ્વયં -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 4. ભિન્નકારણજન્યાનાં ધૂમાનાં અતાદૃશત્વે ઽપિ સાદૃશ્યાત્ તાદૃશત્વાભિમાનઃ ।]
નનુ સર્વેષાં 2 ધૂમક્ષણાનાં કણ્ઠક્ષણનાક્ષિસ્રુતિકાલીકરણાદિકાયામ્[593]અર્થક્રિયાયામ્ ઉપયોગાત્ કથં તાદૃશસ્વભાવતા ન સ્યાત્? । ન, તસ્યા અપ્ય્ અર્થક્રિયાયાઃ ક્ષણભેદોપધીયમાનરૂપાયાઃ તાદૃશત્વાભાવાત્ તત્રાપિ તુલ્યદોષત્વાત્ । કથં તર્હિ લોકે સર્વત્ર ધૂમવ્યવહારઃ ઇતિ ચેત્; સદૃશાપરભાવનિબન્ધનૈકત્વાધ્યવસાયવશાત્ ક્ષણૈર્ વ્યવહારાયોગાચ્[594]ચ । સાદૃશ્યે સતિ કથં ન તાદૃશતા? ઇતિ ચેત્ । તાદૃશાદ્ અન્યત્વાત્ સદૃશસ્ય । તથા હિ -- ગોસદૃશો ભવતિ ગવયઃ ન તુ તાદૃશઃ, ગોર્ એવાપરસ્ય તાદૃશત્વાત્ । પરમાર્થેનાતાદૃશે ઽપિ તાદૃશાભિમાનો [સ્. 150બ્.] મન્દમતીનાં ભવન્ કથં નિવાર્યેત? । તથા હિ -- તત્ત્વાધ્યવસાયો ઽપિ તાવદ્ -- અતસ્મિન્ન્ અર્વાગ્દૃશાં [ત્. 317બ્.] વિનિવારયિતું ન પાર્યતે, કિમ્ અઙ્ગ પુનસ્ તાદૃશત્વાધ્યવસાયઃ? યથોક્તમ્ -
{પ્. 157.1.} સમાનવર્ણસંસ્થાને સન્તાને ઽન્યત્ર જાયતે ।
અતસ્મિંસ્ તન્મતિઃપુંસાંકિમ્ ઉતૈકત્ર સંતતૌ ॥ ઇતિ ।
તત્ત્વચિન્તકાસ્ તુ તાદૃશાતાદૃશકારણભેદાત્ તાદૃશાતાદૃશતાં ભાવાનાં અનુમન્યન્તે ન તાદૃશતામ્ । તદ્ યદ્ય્ અતાદૃશાદ્ અપિ તાદૃશો ભવેત્ તદા તસ્ય તજ્જન્યઃ સ્વભાવ ઇત્ય્ અતદ્ભાવિનઃ સકૃદ્ અપિ તતો ભાવો ન સ્યાત્ । અમુમ્ એવાર્થં સમર્થયમાન આહ -- પરસ્પરાપેક્ષયા ઇત્યાદિ । કારણાપેક્ષયા હિ જન્યસ્વભાવં કાર્યમ્, કાર્યાપેક્ષયા ચ જનકસ્વભાવં કારણમ્ । યતો હિ કારણાદ્ યદ્ ભવદ્ દૃષ્ટમ્ તસ્ય તજ્જન્યસ્વભાવઃ, ઇતરસ્ય ચ તજ્જનક ઇતિ પ્રતીયતે । અન્યથા તસ્ય તતો ભાવાયોગાત્, ઇતરસ્ય ચ તજ્જનનાયોગાત્ । યદિ નામૈવં તતઃ પ્રકૃતે કિં સિદ્ધમ્? ઇત્ય્ અત આહ તત્ર એવસ્મિન્ ન્યાયે સતિ યદિ ધૂમો યાદૃશ આદ્યો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજનિતસ્ તાદૃશો દ્વિતીયાદિક્ષણભાવી અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા [સ્. 151અ.] અગ્નીન્ધનાદિકારણકલાપાત્ તજ્જનકસ્વભાવતયા નિર્દ્ધારિતા દ્ [595] અન્યતો ઽગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીજનિતાદ્
આદ્યાદ્ ધૂમક્ષણાદ્ ભ-વેત્ । તદા તસ્ય તાદૃશસ્ય ધૂમસ્વભાવસ્ય તજ્જન્યો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યઃ સ્વભાવો ન ભવતિ કિન્તુ ધૂમજન્ય એવેતિ કૃત્વા સકૃદ્ અપિ તતો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીતો ન ભવેત્ । તાદૃશસ્ય હિ [ત્. 318અ.] સ્વભાવસ્યાન્યતો ભાવે તજ્જન્યસ્વભાવતા, નાગ્ન્યાદિજન્યસ્વભાવતેતિ કુતઃ સકૃદ્ અપિ તતો 1 ભાવો યુજ્યતે[596]। અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ અર્થાન્તરવદ્ ઇતિ । યથા હ્ય્ અર્થાન્તરમ્[597]અતજ્જન્યાભિમતમ્ અન્યતો ભવત્ ન તજ્જન્યસ્વભાવં નાગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્વભાવમ્ ઇતિ સકૃદ્ અપિ તતો ન ભવતિ તદ્વત્ તાદૃશો ધૂમો ઽપીતિ તતો ભવન્ન્ અન્યાદૃશ એવાસાવ્ ઇતિ ગમ્યતે ।
સ્યાન્મતમ્ -- અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા ઽસાવ્ અતજ્જન્યસ્વભાવો ઽપિ તાદૃશો બલાજ્ જન્યતે કસ્ તસ્ય તપસ્વિનો ઽપરાધઃ? ઇત્ય્ અત આહ -- નાપિ ન કેવલં સ્વયમ્ અતજ્જન્યસ્વભાવતયા તતો ન ભવેત્, કિન્ત્વ્ અગ્ન્યાદિસામગ્ર્ય્ અપિ તં તાદૃશં ધૂમં -- યાદૃશો દ્વિતીયાદિક્ષણભાવી {પ્. 158.1} -- ન જનયેત્ । કુતઃ ? । અતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ । તાદૃશસ્ય હ્ય્ અન્યતો ભાવે સ એવ તજ્જનનસ્વભાવો નાગ્ન્યાદિસામગ્રીતિ તજ્જનનસ્વભાવવિકલા કથં તં જનયેત્ ? । અત્રાપ્ય્ ઉદાહરણમ્ -- સામગ્ર્યન્તરવદ્ ઇતિ । યથા સામગ્ર્યન્તરમ્ અતજ્જનનસ્વભાવાભિમતં [સ્. 151બ્.] ન જનયતિ તદ્વદ્ અગ્ન્યાદિસામગ્ર્ય્ અપિ । તથા હિ -- સા આત્મીયં સ્વભાવમ્ અનુસૃત્યૈવ પ્રવર્ત્તતે, તતઃ કુતો ઽસૌ સામગ્રીબલાજ્ જાયેત ? ।
__________નોતેસ્__________
[593] -નાં વર્ણકાલીકરણાદિ- -- ત્.
[594] -હારયો- -- ત્.
[595] નિવારિતા- -- ત્.
[596] ભાવો ન યુ- -- ત્.
[597] અઙ્કુરાદ્યર્થા- -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 5. ત્[હ્14]આદૃશાતાદૃશજન્યત્વે કાર્યસ્યાપિ તાદૃશાતાદૃશત્વમ્ ।]
સ્યાન્મતમ્ -- અગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્વભાવો ઽપિ તાદૃશો 3 ધૂમો ધૂમજન્યસ્વભાવો[598]ઽપિ યથા સ એવ ધૂમ ઇન્ધનજન્યસ્વભાવો ઽગ્નિજન્યસ્વભાવશ્ ચોભયતો [ત્. 318બ્.] ભવતિ । તથા તાદૃશો ઽપિ ધૂમ ઉભયસામગ્રીજન્યસ્વભાવતયોભયતો ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ન ચ નૈવ ધૂમસ્ય તાદૃશસ્ય તદતજ્જન્યઃ અગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યો ધૂમજન્યશ્ ચ સ્વભાવો યુક્તઃ યુક્ત્યા સઙ્ગતાઃ । કુતઃ ? એકસ્વભાવત્વાત્ । તાદૃશસ્ય ધૂમરૂપસ્ય ભેદાભાવાત્ । ન હિ તસ્ય કાલભેદે ઽપિ તાદૃગ્રૂપતા ભિદ્યતે ।ભેદે હ્ય્ અન્યાદૃશસ્યાન્યાદૃશાદ્ ભાવે વિવાદાયોગાત્ । તસ્ય યદિ તાદૃશાતાદૃશકારણજન્યતા સ્યાત્ તતસ્ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતૈવ સ્યાત્ । તદ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ -- ધૂમાઽધૂમ ઇત્યાદિ । ધૂમશબ્દેન યાદૃશો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્ તાદૃશઃ સ્વભાવો ઽભિપ્રેતઃ, અધૂમશબ્દેનાન્યાદૃશકારણજન્યો ધૂમજનિતો
ઽન્યદૃશઃ । તયોશ્ ચ તાદૃશાતાદૃશકારણજન્યતયૈવ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતા ઽવગન્તવ્યા વક્ષ્યમાણનીત્યા । તેનાગ્નિધૂમલક્ષણાત્ ધૂમાધૂમજનનસ્વભાવાત્ [599]તાદૃશાતાદૃશજનનસ્વભાવાત્ [સ્. 152અ.] તાદૃશાતાદૃશતયા ઽસ્ય ભવતો ધૂમાધૂમ[સ્વભાવ]સ્ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવઃ સ્યાત્ કુતસ્ તાદૃશ એવ? । કુત એતત્? ઇત્ય્ આહ -- કાર્યસ્વભાવાનામ્ ઇત્યાદિ । કાર્યાણાં હિ યે સ્વભાવાઃ પરસ્પરાસંભવિનઃ તે પરસ્પરવિલક્ષણકારણસામગ્રીસ્વભાવકૃતા ન સ્વાભાવિકા અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । [ત્. 319અ.] તતસ્ તાદૃશાતાદૃશાદ્ ભવતો ધૂમસ્ય 5 તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતૈવ સ્યાત્[600]।

{પ્. 159.1.} સ્યાન્મતમ્ -- નૈવ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતાયાં તાદૃશાતાદૃશકારણાપેક્ષા, કાર્યાણામ્ ઉત્પત્તિમાત્ર એવ 6 કારણાપેક્ષણાદ્ ઇત્ય્ અત[601]આહ -- અકારણાપેક્ષણે ચ તાદૃશાતાદૃશરૂપતાયાં તાદૃશાતાદૃશકારણાનપેક્ષણે ચ તાદૃશાતાદૃશતાયાઃ અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન હિ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવયોર્ અભૂત્વા ભાવવ્યતિરેકેણાન્યા કાચિદુત્પત્તિઃ યત્ર[602]તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવકારણનિરપેક્ષાણામ્ અપિ તદપેક્ષા સ્યાત્ । તસ્માદ્ ઉત્પત્તિશબ્દેન તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતૈવોચ્યત ઇતિ । [સ્. 152બ્.] તત્ર કારણાપેક્ષોપગમે કથં તાદૃશાતાદૃશતાયાં કારણાપેક્ષા ન સ્યાત્ । તસ્માત્ સામગ્રીણાં તાદૃશાતાદૃશત્વાદ્ એવ કાર્યાણાં તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવવિભાગ ઇતિ કુતો ઽન્યાદૃશાત્ તાદૃશસમ્ભવઃ? ઇતિ ।
યત્ તૂક્તં `યથૈકો ધૂમો ઽગ્નીન્ધનાભ્યાં વિલક્ષણાભ્યાં જન્યતે તથૈકલક્ષણમ્ અપિ કાર્યં વિલક્ષણાદ્ અપિ સામગ્ર્યન્તરાદ્ ભવિષ્યતિઽ ઇતિ । તદ્ અયુક્તમ્ । યતો નાસ્માભિર્ વિલક્ષણાનાં જનકત્વં વાર્યતે જનયન્ત્ય્ એવ પરસ્પરવિલક્ષણા અપિ સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્માણસ્ તદવસ્થાનિયતાઃ તદ્ એકં કાર્યં, તસ્ય તુ તેષાં ચ પરસ્પરાપેક્ષયા [ત્. 319બ્.] જન્યજનકસ્વભાવતાનિયમાત્ તાદૃશસ્ય તાદૃશાદ્ એવ જન્મોચ્યતે નાન્યાદૃશાત્, તસ્યાતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્, તદભાવે ઽપ્ય્ અન્યતો ભવતસ્ તદુત્પત્તિનિયમાભાવાત્ । અનિયમે ચ [સ્. 153અ.] કાર્યકારણભાવાયોગાત્ । યદિ ત્વ્ અગ્નિર્ ઇવેન્ધનોપાદાનોપકૃતસ્ તદુપાદાનોપાકૃતં ચેન્ધનમ્ ઇવ તદવસ્થાનિયતમ્ અતાદૃશમ્ અપિ 2 ધૂમાદિકં તાદૃશં[603]ધૂમં જનયેત્ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં ચ તથા ઽવગમ્યેત તદા ઽગ્ન્યાદિવત્ સો ઽપિ તજ્જનનસ્વભાવતાનિયમાત્ તાદૃશજનકઃ કેન નાનુમન્યેત । તદભાવે[604]ઽપિ
તુ તાદૃશસ્ય ભાવે તયોર્ જન્યજનકસ્વભાવતાનિયમાભાવાત્ કુતઃ કાર્યકારણતેત્ય્ અહેતુતૈવ તાદૃશસ્યાન્યાદૃશાદ્ ભવતઃ સ્યાત્ । યત એવં તસ્માત્ સો ઽગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીવિશેષો મન્તવ્યો યઃ આદ્ય ધૂમજનનો નાન્યઃ સ ધૂમ આદ્યો યઃ અગ્ન્યાદિસામગ્રીવિશેષેણ જનિતો નાન્ય {પ્. 160.1} ઇતિ કૃત્વા કાર્યકારણયોર્ એવં યથોક્તેન ન્યાયેન જન્યજનકરૂપસ્ય સ્વભાવસ્ય 4 નિયમાદ્ યાદૃશં યસ્ય[605]કરણમ્ એકદા પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામ્ એવાવધારિતં તદ્વિજાતીયાત્ તતો ઽન્યાદૃશાત્ કારણાત્ ઉત્પત્તિઃ તાદૃશસ્ય [સ્. 153બ્.] કાર્યસ્ય ન ભવતિ અન્યાદૃશસ્ય એવ ન વાર્યત ઇતિ ।
તદ્ એવં તાદૃશાતાદૃશકારણકૃતકત્વં તાદૃશાતાદૃશકાર્યસ્વભાવસ્ય પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્ન્ આહ -- તત્ તસ્માત્ યાદૃશં [ત્. 320અ.] કાર્યં યાદૃશાત્ કારણાત્ દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં નિશ્ચિતમ્ એકદા તત્ ત ન્ ન વ્યભિચરતિ તાદૃશમ્ અન્યાદૃશાન્ ન ભવતિ । યનૈવં તેન કારણેન સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે તાદૃશસ્ય કાર્યસ્ય તાદૃશમ્ એવ કારણમ્ ઇતિ નિશ્ચયે સતિ યથોદિતેન ન્યાયેન કાર્યસ્ય કારણેન વ્યાપ્તિર્ અન્વયવ્યતિરેકરૂપા સિદ્ધાભવતિ ।
ન વિજાતીયાદ્ ઉત્પત્તિર્ ઇતિ દૃષ્ટકારણવિજાતીયાત્ કારણાદ્ અન્યાદૃશાન્ નોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અમુમ્ અર્થમ્ અપ્રતિપદ્યમાનઃ કાર્યસ્ય {ન (? સ્. પ્. xxxવ્) } વિજાતીયાત્ કારણાન્ નોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અયમ્ અત્રાર્થો ઽભિમત ઇતિ મન્વાનઃ પરશ્ ચોદયન્ન્ આહ -- નનુ સ્વતો વિજાતીયાદ્ અપિ કારણાત્ કિઞ્ચિત્ કાર્યં ભવદ્ દૃષ્ટં તત્ [સ્. 154અ.] કથં ન વિજાતીયાદ્ ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અસ્ય ન દૃષ્ટવિરોધઃ સ્યાત્ । કથં યથા[606]ઇત્ય્ આહ -- તદ્ યથાગોમયાદેઃ આદિગ્રહણાત્ શૃઙ્ગચન્દ્રકાન્તાદેઃ શાલૂકાદિ આદિગ્રહણાચ્ છરોદકાદિ । તથા હિ -- ગોમયાચ્ છાલૂકસ્ય ભાવઃ શૃઙ્ગાચ્ છરસ્ય ચન્દ્રકાન્તાદપામ્ । ન ચ ગોમયાદિકં શાલૂકાદેર્ ન વિજાતીયમ્ તત્ કિમ્ ઉચ્યતે ન વિજાતીયાદ્ ઉત્પત્તિઃ ઇતિ । સિદ્ધાન્તવાદી પરસ્ય ભ્રાંતતાં દર્શયન્ન્ આહ -- ન વિજાતીયાદ્ ઉત્પત્તિઃ ઇતિ । યતો હિ કારણાદ્ યદ્ ભવદ્ દૃષ્ટં તત્ તતો ઽન્યાદૃશ્યાન્ ન ભવતિ ઇત્ય્ અયમ્
અત્રાર્થો વિવક્ષિતઃ, ન તુ કાર્યવિજાતીયાદ્ ઇતિ । ન ચ તસ્ય[607]વ્યભિચારઃ । તદ્ આહ -- તથાવિધમ્ એવ હિ ગોમયાદિરૂપં તાદૃશાં શાલ{ઊ}કાદીનામ્[608]આ દિનિમિત્તં શાલૂકાદિપ્રબન્ધસ્ય 7 ય આદિઃ પ્રથમ આરમ્ભક્ષણઃ તસ્ય કારણમ્ ઇતિ કૃત્વા શાલૂકાદિપબન્ધસ્યાદેર્ 7 ન {પ્. 161અ.} કારણભેદો ઽન્યાદૃશાદ્ ઉત્પત્તિઃ [ત્. 320બ્.] સર્વસ્ય તદા ઽઽદેર્ ગ્ગોમયાદિનિમિત્તત્વાત્ । યદા તુ પ્રબન્ધેન પૂર્વક્ષણનિમિત્તાનામ્ ઉત્તરોત્તરક્ષણાનાં સન્તાનેનોત્પત્તિલક્ષણા વૃત્તિર્ ભવતિ શરસ્ય તદા 1 શરાદ્ ભાવઃ[609]। તદ્ એવં યસ્ય પ્રબન્ધાદેઃ શૃઙ્ગાદિભ્યો ભાવો ન તાદૃશસ્ય શરાદેઃ યસ્ય ચ [સ્. 154બ્.] શરાદેસ્ તદુત્તરોત્તરસ્ય ભાવો ન તાદૃશસ્ય 2 શૃઙ્ગાદેર્ ઇતિ[610]ન દૃષ્ટકારણવિજાતીયાત્ કારણાત્ તાદૃશસ્ય સમ્ભવ ઇતિ કાર્યહેતોર્ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયઃ ।
યદા ઽપિ શાલૂકાદયઃ પૂર્વપૂર્વસ્વજાતિનિબન્ધના[611]અનાદિસન્તાનપ્રવૃત્તા ઇષ્યન્તે તદા ઽપિ ગોમયાદિભ્યઃ કેષાઞ્ચિદ્ભાવે ઽપિ તાદૃશત્વાભાવાન્ ન વ્યભિચાર ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- અસ્તિ ચ ઇત્યાદિ । યસ્ય શાલૂકસન્તાનસ્ય ગોમયાદિ કારણં યસ્ય ચ સર્વદા સ્વજાતિનિમિત્તત્વં તયોર્ ગોમયેતરજન્મનોઃ શાલૂકયોર્ અસ્ત્ય્ એવ સ્વભાવભેદઃ પરસ્પરમ્ અન્યાદૃશત્વં રૂપસ્યાભેદે ઽપિ સતિ । તુલ્યાકારત્વે સતિ કથમ્ અન્યાદૃશત્વમ્? ઇતિ ચેત્,[હ્15]આહ -- ન હિ ઇત્યાદિ । યસ્માન્ નાકારતુલ્યતૈવ ભાવાનાં તત્ત્વે તાદૃશત્વે નિમિત્તમ્ યતો ગોમયેતરજન્મનોઃ શાલૂકયોર્ આકારસામ્યાત્ તાદૃશત્વમ્ એવ સ્યાન્ ન જાતિભેદઃ । કુત એતત્ ? ઇત્ય્ આહ -- અભિન્નાકારાણામ્ અપિ ઇત્યાદિ । યેષામ્ અપિ હિ સમાનાકારતા [સ્. 155અ.] કેષાઞ્ચિદ્ ભાવાનાં તેષામ્ અપિ યત આકારાદ્ અન્યતો [ત્. 321અ.] વિશેષાજ્ જાતિભેદો દૃશ્યતે તતો નાકારસામ્યમ્ એવ જાત્ય્ એકત્વે નિબન્ધનમ્ । તથા હિ -- આકારસામ્યે
ઽપિ ક્વચિત્ પુષ્પાદ્ ભેદો દૃશ્યતે નીલેતરકુસુમયોર્ ઇવ સૂર્યયોઃ, ક્વચિત્ ફલાત્ વન્ધ્યેતરયોર્ ઇવ કર્ક્કોટક્યોઃ, ક્વચિદ્ રસાદ્ વન્{ધ્}યેતરયોર્ ઇવ ત્રપુષયોઃ, ક્વચિદ્ ગન્ધાદ્ વૃક્ષેતરપ્રભવયોર્ ઇવ ચમ્પકયોઃ, ક્વચિત્ પ્રભાવાત્ સ્પર્શોપયોગસ્રંસિન્યોર્ ઇવ હરિતક્યોર્ ઇતિ । તસ્માદ્ આકારસામ્યનિબન્ધનં યદ્ય્ અપિ `તદ્ એવેદમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સજાતીયતાં ગોમયેતરજન્મનોઃ શાલૂકયોર્ ઉપકલ્પયતિ તથાપિ વિલક્ષણસામગ્રીજન્યતયા તયોર્ જાતિભેદ એવાવગન્તવ્યઃ, નૈકજાતિતા । તત એવ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તતયા તત્કલ્પિતસ્ય તાદૃશત્વસ્યાલીકત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[598] ધૂમો ઽધૂમ- -- ત્.
[599] -માદ્ ધૂમજ- -- ત્.
[600] -વ ન સ્યાત્ -- ત્.
[601] -પેક્ષણમ્ અભિમતમ્ ઇત્ય્ અત -- ત્.

[602] ઉત્પત્તૌ
[603] -કં અતાદૃ- -- ત્.
[604] ધૂમવ્યતિરિક્તસામગ્ર્યભાવે
[605] નિયમદર્શનાત્ યસ્ય -- ત્.
[606] દૃષ્ટાન્તઃ -- ત્.
[607] તત્ર -- ત્.
[608] ઉત્પલા- -- ત્.
[609] શરોદ્ભવઃ -- ત્.
[610] શૃઙ્ગાદેર્ અન્યાદૃશસ્ય ભાવ ઇતિ -- ત્.
[611] સજાત્યનુબન્ધના -- ત્.
{પ્. 162.1}[ સેચ્તિઓન્: 6. વિલક્ષણસામગ્ર્યા અવિલક્ષણકાર્યજનકત્વે દોષાઃ ।]
યદિ પુનર્ ગોમયેતરાદિજન્મનઃ શાલૂકાદેર્ અગ્નિધૂમાદિજન્મનો વા ધૂમાદેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાવશાદ્ વિલક્ષણસામગ્રીનિબન્ધનત્વે ઽપિ સમાનસ્વભાવતૈવ સ્યાત્ કો દોષઃ સ્યાત્? ઇત્ય્ અત આહ -- અન્યથા હિ ઇત્યાદિ । યદિ [સ્. 155બ્.] હિ યા સ્વજાતિ[લક્ષણપ્રત્યયાન્તરસહિતા સામગ્રી યા ચ] સ્વજાતિનિરપેક્ષા ગોમયાદિરૂપા શાલૂકાદેઃ, ધૂમસ્ય વા યા ઽગ્નીન્ધનાદિલક્ષણા [ત્. 321બ્.] યા ચ શક્રમૂર્દ્ધાદિસ્વભાવા ધૂમાદ્યાત્મિકા અવિ(-કા તસ્યાઃ વિ)લક્ષણાયા અપિ સામગ્ર્યા અવિલક્ષણમ્ તાદૃશમ્ એવ કાર્યં ધૂમશાલૂકાદિકમ્ ઉત્પદ્યેત તદા ન ` કારણસ્ય ઽ સામગ્રીરૂપસ્ય ભેદાભેદાભ્યાં વૈલક્ષણ્યાવૈલક્ષણ્યાભ્યાં કાર્યસ્ય ભેદાભેદૌ વૈલક્ષણ્યાવૈલક્ષણ્યે તજ્જાતીયવિજાતીયાત્મકે સ્યાતામ્ ઇતિ કૃત્વા વિશ્વસ્ય સકલસ્ય પદાર્થરાશેઃ અહેતુકૌ ભેદાભેદૌ સજાતીયવિજાતીયત્વે સ્યાતામ્ । તસ્માદ્ યત્ર વિલક્ષણા
સામગ્રી તત્ર કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સરૂપત્વે ઽપિ વિજાતીયતૈવ કાર્યસ્યેતિ ।
નનુ ધૂમેન્ધનાદિસામગ્રીભેદે ઽપિ ધૂમસ્ય ન જાતિભેદમામન્તિ વિદ્વાંસઃ, અતદ્રૂપપરાવૃત્તેર્ ઉભયત્ર સમાન્તત્વાત્, નૈષ દોષઃ, ક્ષણભેદાશ્રયસૂક્ષ્માવાન્તરજાતિભેદે ઽપિ સ્થૂલસન્તાનાશ્રયવિજાતીયવ્યાવૃત્તેઃ સમાનત્વાત્ । શાબલેયાદ્યવાન્તરજાતિભેદેપ્ય્ અગોવ્યાવૃત્તિનિબન્ધનગોજાતિવદ્ ગવાં [સ્. 156અ.] સર્વધૂમાનામ્ એકસન્તાનવ્યવસ્થાવ્યુ(પ્ય્ ઉ)પાદાનકારણક્ષણભેદે[612]ઽપ્ય્ એકાકારપ્રત્યયનિબન્ધનતયા સમાનત્વાત્ । આદ્યસ્યેન્ધનપ્રભવસ્ય કથમ્? ઇતિ ચેત્ । ન । ઇન્ધનજાત્યનુવિધાનાત્[613]સર્વધૂમાનામ્ । તથા હિ -- અગુરુકર્પૂરચન્દનાદિજાતિભેદમ્ અનુકુર્વન્ત્ય્ એવ [ત્. 322અ.] તદ્ધૂમાઃ, કાસ્ અશ્વાસાદિહરદ્રવ્યનિર્મિતવર્ત્તિભેદં ચ તદ્ધૂમાઃ, તદ્રસવીર્યવિપાકાનુવિધાનાત્[614]। ન ચાકારાન્યતયા[615]વિજાતીયત્વમ્, યતો નાકારા ઽભેદભેદનિબન્ધને સજાતીયવિજાતીયત્વે । ન હિ {પ્. 163.1} શાલ્યઙ્કુરાદયઃ તદ્વીજાદ્યાકારમ્ અનુકુર્વતે । ન ચ તજ્જાતીયતામશાલ્યાદિ-
વ્યાવૃત્તિનિબન્ધનાં નાનુભવન્તિ । તસ્માદ્ ઇન્ધનમ્ એવ તસ્યોપાદાનકારણમ્ અગ્ન્યાદિસહકારિપ્રત્યયાહિતવિશેષં તથાવિધં ધૂમકાર્યમઙ્ગારાદિ ભિન્નાકૃતિ જન્યતીત્ય્ અલમ્ અતિપ્રસઙ્ગેન ।
નનુ ચ યદિ નામ સામગ્રીભેદે ઽપિ કાર્યસ્ય ભેદો ન જાતઃ તદા કારણભેદે સત્ય્ અપિ તસ્યાભાવાત્ તસ્યાહેતુકતા ઽસ્તુ, અભેદસ્ય તુ કિમ્ આયાતમ્? યેનોભયોર્ અહેતુકત્વમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અત આહ -- તથાહિ ઇત્યાદિ । યદા હિ સામગ્રીભેદે [સ્. 156બ્.] સત્ય્ અપિ કાર્યસ્ય ભેદો ન જાત ઇતિ તસ્યાહેતુકત્વમ્ -- ન હિ હેતૌ સત્ય્ અભવતઃ કથઞ્ચિદ્ અપિ હેતુમત્તોપપદ્યતે -- તદા યો ઽપ્ય્ અસાવ્ 5 અભેદઃ કાર્યસ્ય[616]સો 6 ઽપિ સામગ્ર્યોઃ[617] 7 ભિન્નત્વાદ્ અસત્ય્ અભેદે[618]જાત ઇતિ કુતસ્ તસ્યાપિ હેતુમત્તા? । યથા હિ હેતૌ સત્ય્ અભવતો ન હેતુમત્તા તથા હેતાવ્ અસત્ય્ અપિ ભવતો હેતુમત્તા કુતઃ સ્યાત્? । હેતુભેદસ્યૈવા ઽભેદનિબન્ધનત્વાત્ ન ઇતિ ચેત્; ન તર્હ્ય્ અયં ભેદઃ ક્વચિત્ પદમ્ આબધ્નીયાત્, શાલીકોદ્રવાદેર્ અપિ [ત્. 322બ્.] હેતુભેદસ્યાભેદહેતુત્વાન્ નિમિત્તમ્ અન્તરેણ કલ્પનાયાં વિશેષાભાવાત્ । પ્રતિભાસાભેદસ્ય ચ કુતશ્ચિદ્ ભ્રાન્તિનિમિત્તાત્ પરમાર્થતો ભેદે ઽપ્ય્ ઉપલક્ષણાત્ । સ્યાદ્ એતત્ -- યો હ્ય્ અતાદૃશાદ્ અપિ તાદૃશોદ્ભવમ્
ઇચ્છતિ તસ્ય ભેદાભેદયોર્ અહેતુકત્વમ્ ઇષ્ટમ્ એવ ભાવા એવ કેવલં હેતુમન્ત ઇત્ય્ અત આહ -- તદ્વ્યતિરિક્તશ્ચ ઇત્યાદિ । ન હિ ભેદાભેદવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદ્ ભાવાનાં સ્વભાવો ઽસ્તિ યસ્ તયોર્ અહેતુકત્વે ઽપિ હેતુમાન્ સ્યાત્ । તસ્ય તાભ્યામ્ અન્યત્વે `અસ્યેમૌ ભેદાભેદૌઽ ઇતિ[619][સ્. 157અ.] સમ્બન્ધાભાવપ્રસઙ્ગાત્, તદન્યસમ્બન્ધકલ્પનાયામ્ અનવસ્થાદોષાત્, અનન્યત્વે ઽપિ ભેદાભેદયોર્ ભાવસ્વભાવસ્ય ચ સ્વાત્મન્યેવાવસ્થાનાત્ અનુપકારાચ્ ચ કુતઃ સમ્બન્ધિતા? । ઉપકારકલ્પનાયાં ચ યદિ ભાવસ્વભાવઃ સ્વહેતુભ્ય[620]એવ ન કુતશ્ચિદ્ ભિન્નો ઽભિન્નો વા સમુત્પન્ન ઇતીષ્યતે, તદા તદ્ભાવે[621]ઽપિ સ્વભાવાન્યથાત્વાભાવાત્ કુતો ભિન્નાભિન્નતા ભાવસ્વભાવસ્ય સ્યાત્? । અથા {પ્. 164.1} વ્યતિરિક્તભેદાભેદવશાદ્ ભેદાભેદૌ સ્વભાવઃ પ્રતિપદ્યેત, તાવ્ અપિ યદિ ભિન્નૌ તદા ભાવસ્વભાવસ્ તદવસ્થ એવેતિ ન તસ્ય કુતશ્ચિત્ સ્વરૂપતો ભેદો ઽભેદો વા સ્યાત્ । પુનસ્ તદ્વશાદ્ ભેદાભેદકલ્પનાયાં ભાવસ્વભાવસ્ય તદવસ્થં તાદવસ્થ્યમ્
અનવસ્થા [ત્. 323અ.] ચ ભેદાભેદયોઃ । અથાભિન્નૌ તદા ભાવસ્વભાવ એવ ભેદાભેદાભ્યાં ક્રિયત ઇતિ સ્યાત્, તસ્ય રૂપાન્તરેણ કરણાસમ્ભા(ભ)વાત્; તસ્ય ચ હેત્વન્તરાત્ પશ્ચાદ્ ભવતસ્ તતો ઽન્યત્વાપત્તેઃ । ન ચ ભાવસ્વભાવઃ ક્રિયતે, તસ્ય સ્વહેતોર્ એવ નિર્વૃત્તેઃ । સ્વહેતુભ્ય એવ ભાવસ્વભાવસ્ય કુતશ્ચિદ્ ભિન્નાભિન્નાત્મન ઉત્પત્તિકલ્પનાયાં વા ભેદાભેદયોર્ વ્યતિરેકવતોઃ વયર્થ્યમ્; [સ્. 157બ્.] ભેદાભેદબુદ્ધેર્ અપિ તત એવ સિદ્ધેઃ । તસ્માદ્વૈશેષિકાદિકલ્પિતયોર્ ભેદાભેદયોર્ વિશેષસામાન્યાત્મનોર્[622]અયોગાત્ ભાવસ્વભાવ એવ ભેદાભેદશબ્દવાચ્યઃ તયોર્[623]અહેતુકત્વે ભાવસ્વભાવસ્યૈવાહેતુકત્વમ્ આપતિતમ્ । તતો ભાવાનામ્ અહેતુકત્વાન્ નિત્યં સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સ્યાત્ । અહેતુકત્વે હિ ભાવાનાં યદિ કદાચિત્ સત્ત્વં સર્વદૈવ સ્યાત્ । અથ કદાચિદ્ અસત્ત્વં તદ્ અપિ સર્વદા સ્યાત્ । કાદાચિત્કત્વં તુ સત્ત્વસ્યાયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? । અપેક્ષ્યસ્યાહેતુકત્વે સતિ કસ્યચિદ્[624]અભાવાત્ । યસ્મા દ્ અપેક્ષયાહિ તસ્યાપેક્ષણીયસ્ય
હેતોર્ ભાવે ભવન્તો ઽભાવે ચ ન ભવન્તઃ કાદાચિત્કાઃ કદાચિદ્ ભવા યુજ્યન્તે, નાન્યથેતિ । તસ્માન્ ન વિલક્ષણાત્ કારણાત્ અવિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તિર્ અભ્યુપગન્તવ્યા, યથોક્તેન ન્યાયેનાહેતુકત્વાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પુનર્ અપિ વિલક્ષણાયાઃ સામગ્ર્યાઃ [ત્. 323બ્.] અવિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તૌ દોષાન્તરમ્ આહ -- વ્યવસ્થાવાંશ્ચ પ્રતિનિયતઃ સાધ્યેષુ ઘટપટાદિષુ સાધનાનાં મૃત્તન્ત્વાદીનાં લોકે યો નિયોગો ઘટાર્થી મૃત્પિણ્ડમ્ એવ તત્ર નિયુઙ્ક્તે ન તન્તૂન્, પટાર્થી ચ તન્તૂન્ એવ ન મૃત્પિણ્ડમ્ ઇત્યાદિકઃ સ ન [સ્. 158અ.] સ્યાત્ । કસ્માત્? ઇત્ય્ આહ -- કારણાનાં -- સામગ્રીણાં યાઃ શક્તયઃ -- આત્માતિશયલક્ષણાસ્ તાસાં પ્રતિનિયમે કાચિદ્ એવ સામગ્રી {પ્. 165.1} ક્વચિદ્ એવ કાર્યે ઉપયુજ્યતે નાન્યા ઽન્યત્રેત્ય્ એવંરૂપે હિ યસ્માત્ કિઞ્ચિદ્ એવ મૃદાદિકં કસ્યચિદ્ એવ ઘટાદેઃ સાધનાયોપાદીયતે નાપરં તદ્વિલક્ષણં તન્ત્વાદિકમ્ કસ્માદ્ એવમ્? ઇતિ ચેત્? તસ્યૈવ મૃદાદેઃ તત્ર ઘટાદૌ શક્તે ર્ યોગ્યત્વાત્ અન્યસ્ય તન્ત્વાદેસ્ તત્રાશક્તેઃ । કસ્માત્ તસ્યૈવ તત્ર શક્તિર્ નાન્યસ્ય

ઇત્ય્ અત આહ તયોઃ મૃદાદેસ્ તન્ત્વાદેશ્ ચ તજ્જનનસ્વભાવત્વેન ઘટાદિજનનસ્વભાવત્વેન ઇતરસ્વભાવત્વેન ચ ઘટાદ્યજનનસ્વભાવેન ચ ભેદાત્ અન્યત્વભાવાત્ । ન હિ મૃત્તન્ત્વાદિરૂપતાતો ઽન્યદ્ એવ તજ્જનનેતરસ્વભાવત્વં નામ । યદા તુ સામગ્રીણાં પરસ્પરવિલક્ષણાનામ્ અપિ શક્તિપ્રતિનિયમો નેષ્યતે વિલક્ષણાદ્ અપિ અવિલક્ષણકાર્યોપગમાત્ [ત્. 324અ.] તદા તજ્જનનસ્વભાવવિલક્ષણાદ્ અપિ ધૂમાદિજનનસ્વભાવં યત્ કારણમ્ અગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીલક્ષણં તદ્વિલક્ષણાદ્ અપિ શક્રમૂર્દ્ધાદેઃ ક્ષણાશ્રયેણ વા ધૂમાદેસ્ તસ્યાગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીજન્યસ્ય ધૂમસ્ય તત્લક્ષણસ્ય ચોત્પત્તાવ્ ઇષ્યમાણાયાં ન તજ્જનનશક્તેઃપ્રતિનિયમો વિવક્ષિતધૂમાદિકાર્યજનનશક્તિપ્રતિનિયમઃ । ઇતિ તસ્માદ્ યત્ કિઞ્ચિત્ કાર્યં યતઃકુતશ્ચિત્ કારણાત્ સ્યાત્ ઉત્પદ્યેત, ન 4 યથાદૃષ્ટમ્ એવ યથાદૃષ્ટાત્[625]।
સર્વં [સ્. 158બ્.] સર્વતો જાયેતેતિ યાવત્ । તસ્માચ્ છક્તિપ્રતિનિયમઃ કારણાનામ્ અભ્યુપગન્તવ્યઃ । તતો વિલક્ષણસામગ્રીજન્મનઃ કાર્યસ્ય કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સરૂપસ્યોપલક્ષણે ઽપ્ય્ અન્યાદૃશતૈવેતિ સર્વસ્ તાદૃશસ્ તથાવિધજન્મેતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાન્મતમ્ -- વિલક્ષણાયા અપિ સામગ્ર્યાસ્ તલ્લક્ષણકાર્યજનનશક્તિઃ સમાનેતિ તલ્લક્ષણં કાર્યં ભવિષ્યતિ કસ્યાશ્ચિદ્ એવ ચ તથાભાવાન્ ન યથોદિતદોષાવસર ઇત્ય્ અત આહ તજ્જનનશક્તિસામ્યે તુ ઇત્યાદિ । ઉક્તમ્ એવ તાવદ્ અત્ર પૂર્વપક્ષે `ન ચ ધૂમસ્ય તદતજ્જન્યસ્વભાવઃઽ ઇત્યાદિકં દૂષણમ્ । અભ્યુપગમ્યાપીદમ્ આહ -- યાદૃશીહ્ય્ અગ્નિસહકારિણઃ તદાધીયમાનવિકારસ્યે ન્ધનસ્ય 5 સ્વભેદેન ધૂમભેદહેતોઃ[626][ત્. 324બ્.] શક્તિઃ આત્માતિશયસ્ તાદૃશ્યેવ શક્રમૂર્દ્ધ્નો[627]{પ્. 166.1} ધૂમસ્ય વા યદિ તત્સામગ્રીજન્યધૂમાવિલક્ષણકાર્યજનનશક્તિર્ આત્માતિશયલક્ષણા તદા તચ્છક્તિસામ્યે તદેવાગ્નીન્ધનાદિકમ્ એવાર્થાન્ નામાન્તરેણોક્તં સ્યાત્, તદ્વિલક્ષણસ્ય તદ્વિલક્ષણાત્માતિશયાસમ્ભવાત્ । સ એવ હ્ય્ અગ્નિર્ ય ઇન્ધનવિકારમાદધાનો ધૂમં જનયતિ, તચ્ ચેન્ધનં યદગ્નિના ઽઽધીયમાનવિકારં ધૂમં
સ્વજાતિમ્ અનુકારયતિ । યદિ [સ્. 159અ.] ચ શક્રમૂર્દ્ધાદેર્ અપિ એવં ભવતા ઽભ્યુપગમ્યતે તદા કેવલં નામ્નિ વિવાદઃ સ્યાત્, અર્થાભેદમ્ અભ્યુપગમ્ય તથાભિધાનાત્ યત એવમ્ ઇતિ તસ્માત્ કાર્યં ધૂમાદિકં દૃષ્ટ મ્ એકદા પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં નિશ્ચિતમ્ અતદ્રૂપવ્યાવૃત્તેનાત્મના કારણ મ્ ઇન્ધનાદિકં સન્તાનાપેક્ષયા ક્ષણાપેક્ષયા વા ન વ્યભિચરતિ તદ્વિલક્ષણાદ્ અન્યતો ન ભવતીતિ કાર્યહેતાવ્ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયઃ સિધ્યતીતિ ।[628]
{પ્. 167.1} [ 4. અનુપલબ્ધિહેતુનિરૂપણમ્ ।]
[ સેચ્તિઓન્: 1. વિપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનપૂર્વકમ્ અનુપલબ્ધેસ્ સ્વરૂપનમ્ ।]
__________નોતેસ્__________
[612] એકજાતિવ્ય- -- ત્.
[613] એકસન્તાનરા(-નવ્ય)વસ્થેતિ સમ્બન્ધઃ
[614] તદ્રસકાર્યવિ- -- ત્.
[615] ચ કારણજન્યતયા -- ત્.
[616] -દઃ સર્વસ્ય -- ત્.
[617] ઽપિ કારણસ્ય -- ત્.
[618] -દ્ અભેદે -- ત્.
[619] ઇત્ય્ આકાર -- ત્.
[620] સ્વાત્મના -- ત્.
[621] ભેદાભેદ-
[622] ભેદાભેદ-
[623] ભેદાભેદયોઃ
[624] કદાચિદ્ -- ત્.

[625] યથાદૃષ્ટાયથાદૃષ્ટયોઃ -- ત્.
[626] સ્વભાવભેદહે- -- ત્.
[627] શક્રમૂર્ધ્નાદેર્ વા -- ત્.
[628] ત્. અદ્દ્સ્ બ્રાહ્મણાચતેન વિરચિતે હેતુબિન્દુપ્રકરણે કાર્યહેત્વધિકારો દ્વિતીયઃ ।
તદ્ એવં કાર્યહેતૌ યતો યદ્ભવદૃઋષ્ટંસકૃત્ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાંતાદૃશસ્ય સર્વસ્ય તથાવિધાદ્ એવ જન્મ ન તદ્વિજાતીયાદ્ ઇત્ય્ એકસ્યા [ત્. 325અ.] અપિ કાર્યવ્યક્તેઃ કુતશ્ચિદ્ ભાવદર્શને વ્યાપ્ત્યાઽન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિર્ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । અનુપલબ્ધૌ તુ યથોક્તાયાં નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનનિબન્ધનયોર્ નાન્વયવ્યતિરેકયોર્ વિપ્રતિપત્તિઃ । સ્વરૂપ એવ તુ પરે વિપ્રતિપદ્યન્તે । તથાહિ કેચિદ્ ઉપલબ્ધ્યભાવમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિમ્ અભાવસ્ય [સ્. 159બ્.] પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મનઃ પ્રમાણાન્તરત્વેન ગમિકામ્ ઇચ્છન્તિઈશ્વરસેનપ્રભૃતયઃ, અપરે તુ પ્રતિષેધ્યવિષયજ્ઞાનરૂપેણાપરિણામમ્ [ : પ્રતિષેધ્યવિષયજ્ઞાનવિષયરૂપેણાપરિણામસ્ હ્બ્ટા 380.28f.] આત્મનઃ તદન્યવસ્તુવિષયં વિજ્ઞાનમ્ એવ વા ઽભાવસ્ય ગમકં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યં પ્રમાણાન્તરમ્ આહુર્મ્મીમાંસકાઃ। ન હ્ય્ અન્યવસ્તુવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાનુમાનાત્મકમ્
અભાવં પ્રતિપદ્યતે, તસ્ય ભાવાંશવિષયત્વાત્, અભાવાંશસ્ય ચ તતો ઽન્યત્વાત્ । અભાવાંશે [ : ભાવાંશ (અભાવાંશે) જનયદ્ ઇતિ હ્બ્ટા 381.3] તુ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં જનયત્ તદભાવપ્રમાણાખ્યં લભતે, યથેન્દ્રિયં સ્વવિષયપ્રતિપત્તિજનકત્વેન પ્રત્યક્ષાખ્યામ્ । તથાઽન્યે અન્યભાવલક્ષણાં તજ્જ્ઞાનલક્ષણામ્[629]વા ઽનુપલબ્ધિમ્ અભાવસ્યૈવ સાધનમ્ આહુર્ નાભાવવ્યવહારસ્ય, અનુપલબ્ધેર્ લિઙ્ગાદ્ અભાવસિદ્ધૌ સ્વયમ્ એવ તદ્વ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ ।નૈયાયિકાસ્ તુ નાસ્તીતિ જ્ઞાનમ્ એવ કેવલપ્રદેશાદિગ્રાહિજ્ઞાનાનન્તરભાવિપ્રત્યક્ષં ન પ્રમાણાન્તરમ્ અભાવસ્ય તુચ્છરૂપસ્ય પરિચ્છેદાત્મકમ્ આચક્ષતે તદ્ એવાસ્ય [ત્. 325બ્.] ઘટાદેઃ પ્રતિષેધ્યસ્યાનુપલબ્ધિશબ્દેન યદ્ય્ ઉચ્યતે ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ઇતિ । તદ્ એવમ્ અનુપલબ્ધૌ ભેદં ગતા બુદ્ધયઃ પ્રતિવાદિનામ્ ઇતિ [સ્. 160અ.] તન્નિરાસાર્થમ્ અનુપલબ્ધિસ્વરૂપં તાવદ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ઇત્યાદિ । `ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃઽ
-- `ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરાણાં[630]સમનન્તરાધિપતિપ્રત્યયસંજ્ઞિતાનાં સાકલ્યમ્, આલમ્બનપ્રત્યયસ્ય સ્વભાવવિશેષશ્ ચ । યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વ્ અન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતીઽત્ય્ એવંરૂપાશાસ્ત્રકૃતાઽન્યત્ર {પ્. 168.1} વ્યાખ્યાતાનૈયાયિકવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ । તે હ્ય્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દેન મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વરૂપાણિ દ્રવ્યાણામ્ આહુઃ । મહત્ત્વાદ્ [ : મહતીતિ હ્બ્ટા 382.7] અનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપાચ્ ચોપલબ્ધિઃ [વૈસૂ ઇવ્.1.6.] ઇતિ વચનાત્ [ : એવં વચનાદ્ ઇત્ય્ હ્બ્ટા 382.8] । એવંચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ સત્ય્ અપિ વસ્તુનિ સમ્ભવતીત્ય્ અસદ્વ્યવહારસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકીત્ય્ આચક્ષતે । ન હિ ચાક્ષુષસ્યાપિ રશ્મેર્ મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વરૂપાણ્ય્ ઉપલમ્ભકાનિ ભવન્તિ । ન ચ તાવતા ઽનુપલમ્ભ ઽપ્ય્ અસદ્વ્યવહારસ્ તત્ર શક્યતે કર્ત્તુમ્ । યદ્ આહભાષ્યકારઃ[631]`નાનુમાનત ઉપલભ્યમાનસ્ય
પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિર્ અભાવે હેતુઃઽ[632] [ દુર્વેક: ભાષ્યકાર ઇસ્ ન્યાયભાષ્યકાર પક્ષિલસ્વામી (હ્બ્ટા 382.23)] ઇતિ । ઇન્દ્રિયત્વાત્ ત્વગાદિવત્ કિલ પ્રાપ્યકારિ ચક્ષુર્ ઇત્ય્ અનુમાનતશ્ ચાક્ષુષો રશ્મિર્ ઉપલભ્યતે તસ્ય [સ્. 160બ્.] પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિઃ કથમ્ અભાવવ્યવહારં સાધયેત્? ઇતિ । તદ્ એવમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિમ્ અસદ્વ્યવહારે ઽનૈકાન્તિકીમ્ આહુર્નૈયાયિકાઃ[ત્. 326અ.] તન્નિરાસમ્ [ : તન્નિરાસાર્થમ્ હ્બ્ટા 383.3] ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેર્ અવિપરીતરૂપોપદર્શનેનશાસ્ત્રકારો ઽભ્યધાત્ । યદાહ્ય્ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં સ્વભાવવિશેષશ્ ચ યથોક્ત ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઉચ્યતે ન મહત્ત્વાદિકં તદા કુતો વ્યભિચારાવકાશઃ?, સતિ વસ્તુનિ તસ્યાઅસમ્ભવાત્ । મહત્ત્વાદિકંત્વ્ અસમ્ભવાદ્ એવ નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દેન વાચ્યમ્ । ન હિ રૂપાદિવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં તત્પ્રતિભાસવિવેકિના ઽઽકારાન્તરેણ સ્વજ્ઞાને પ્રતિભાસતે । ન ચાપ્રતિભાસમાનમ્ અનાત્મરૂપવિવેકિના
રૂપેણ પ્રત્યક્ષતામ્ અનુભવત્ય્ અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તત્ કુતો ઽસ્યા ઽસતો મહત્ત્વાદિસમ્ભવઃ? । ન ચ સ્વરૂપેણામહતઃ તત્સમ્બન્ધે ઽપ્ય્ અસ્ય મહત્તાસમ્ભવઃ । અપરરૂપેણ[633]વા ગ્રહણે કથંતદ્ગ્રાહિજ્ઞાનમ્[634]અભ્રાન્તમ્? । તતો ન મહત્ત્વં દ્રવ્યસ્યોપલમ્ભકંરૂપં વા । તસ્યાપિ સ્વરૂપેણ ગ્રહણે દ્રવ્યાત્મનો ઽત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ । દ્રવ્યરૂપસ્ય ચ [સ્. 161અ.] તદ્વિવેકેનાનુપલક્ષણાન્ ન તથાગ્રાહકત્વમ્ । ન ચ મહત્ત્વં રૂપં વા દ્રવ્યોદયકાલે ઽભ્યુપગમ્યતે, યતો દ્રવ્યં ગુણસ્ય સમવાયિકારણમ્ ઇષ્યતે । તચ્ ચ પ્રતિલબ્ધાત્મકમ્ એવ તથાતામ્ અનુભવતીતિ પ્રથમે ક્ષણે દ્રવ્યં નિર્ગુણમ્ એવ । ન ચાસ્ય [ અસ્ય : સ્વસ્ય હ્બ્ટા 382.13] દ્વિતીયે ક્ષણે પ્રાક્તનરૂપત્યાગો ઽસ્તિ રૂપાન્તરં વા ઽઽવિર્ભવતિ યતઃ{પ્. 169.1} પ્રાગપ્રતિપન્નાધારભાવં મહત્ત્વાદિગુણપ્રતિબન્ધાદ્ આધારતાં યાયાત્ । ન ચાજનક આધારઃ । જનકત્વે ચ [ત્. 326બ્.] ક્ષણિકતા, અર્થક્રિયાવિરોધાદ્ અક્ષણિકસ્ય । તતઃ
કુતઃ સમવાયિકારણસ્ય સમ્ભવઃ?, યતઃસ્વોત્કલિતંકાર્યં જનયત્ તથા વ્યપદિશ્યતે । ન ચૈતત્ ક્ષણિકત્વે સમ્ભવતિ અક્ષણિકત્વે વા પ્રાગ્ ઽનાધારસ્ય પશ્ચાદાધારાભાવઃ। સમવાયિકારણાસમ્ભવાદ્ એવાનેકદ્રવ્યવત્ત્વમ્ અપ્ય્ અસમ્ભવિ યસ્માદ્ અનેકં દ્રવ્યમ્ આરમ્ભકં સમવાયિકારણાત્મના યસ્ય વિદ્યતે તદ્ એવંવ્યપદિશ્યતે । દ્રવ્યાભાવાચ્ ચ નાનેકદ્રવ્યવત્ત્વં । સત્ત્વે ઽપિ મહત્ત્વાદેર્ નેયમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ અસ્માકમ્ અભિમતા । 4 યા ત્વ્ અભિમા(મ)તા[635]ન તયોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિર્ અસદ્વ્યવહારસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકીતિ શાસ્ત્રકારો દર્શયામ્ બભૂવ [સ્. 161બ્.] ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય યા અનુપલબ્ધિઃ કારણસ્ય વ્યાપકસ્ય વા પ્રતિષેધ્યાદ્ અન્યસ્ય સા અભાવહેતુઃ કાર્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય ચ અભાવવ્યવહારહેતુશ્ચ । યાતુ પ્રતિષેધ્યસ્યૈવોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ સા ઽભાવવ્યવહારહેતુર્ એવેતિ વાશબ્દેન દર્શયતિ । યા ત્વ્
અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિલક્ષણા સા સંશયહેતુઃ પ્રમાણનિવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અર્થાભાવાસિદ્ધેઃ, નિમિત્તાભાવાત્ તુ સદ્વ્યવહારપ્રતિષેધહેતુર્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[629] તદજ્ઞા- -- ત્.
[630] આલોક-મનસ્કાર-ચક્ષુષામ્
[631] ન્યાયસૂત્રભાષ્યકૃચ્ ચાન્વયઃ
[632] અત્ર ન્યાયસૂત્રમ્ -- નાનુમીયમાનસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિર્ અભાવહેતુઃ॥ [ન્સૂ 3.1.36] ઇત્ય્ એવરૂપં ભાષ્યકારવચનત્વેનોદ્ધૃતમ્ -- સમ્પાદકઃ । લભ્યતે
[633] મહત્ત્વેન
[634] પ્રચ્ય-
[635] -ભિમતા ભવતામ્ અપ્ય્ અભિમતા -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 2. સ્વેષ્ટામ્ અનુપલબ્ધિં સ્પષ્ટયિતુમ્ ઈશ્વરસેનકુમારિલાદીનાં નિરાસઃ ।]

તત્ર યે તાવદ્ ઉપલબ્ધ્યભાવમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિમ્ ઇચ્છન્તિ, વિજ્ઞાનંવાઽન્યવસ્તુનિ [શ્લ્વ્ અભાવપરિચ્છેદ 11દ્.] ઇતિ વચનાત્ તદન્યવસ્તુવિજ્ઞાનમ્ એવ વા, તન્નિરાસાર્થં [ત્. 327અ.] જ્ઞાતૃ-જ્ઞેયધર્મલક્ષણામ્ અનુપલબ્ધિં દર્શયિતુમ્ ઉપલબ્ધિમ્ એવ તાવદ્ દ્વિવિધામ્ દર્શયન્ન્ આહ -- અત્ર અનુપલબ્ધિવાક્યે યોપલબ્ધિઃ શ્રૂયતે ક્રિયારૂપા સા યદા કર્તૃસ્થતયા ઽપેક્ષ્યતે તદા તસ્યા ઉપલભમાનસ્ય કર્તુઃ ધર્મત્વે અપેક્ષ્યમાણે તજ્જ્ઞાનમ્ ઉપલભમાનસ્ય યજ્જ્ઞાનં તદ્ ઉપલબ્ધિર્ ઉચ્યતે । ઉપલભમાનશ્ ચ બુદ્ધીન્દ્રિયદેહકલાપ એવ ચ પૂર્વક્ષણસઙ્ગૃહીત[636]ઉપલબ્ધિજનક ઉચ્યતે । તથા હિ -- ઉપલબ્ધેર્ જનક આશ્રયો વા કર્ત્તા પરૈર્ ઉચ્યતે । ન {પ્. 170.1} ચેન્દ્રિયાદેર્ અન્યસ્ય જનકત્વં [સ્. 162અ.] સમ્ભવતિ યતો ઽન્વયવ્યતિરેકનિબન્ધનઃ કાર્યકારણભાવવ્યવહારઃ, તૌ ચાન્વયવ્યતિરેકૌ નેન્દ્રિયાદેર્ અન્યસ્ય સમ્ભવતઃ સત્સ્વ્ ઇન્દ્રિયાદિષુ નિયમેનોપલબ્ધેર્ ભાવાત્ । યદિ
હીન્દ્રિયાદિષુ સત્સ્વ્ અપિ કદાચિદ્ ઉપલબ્ધિર્ નોપજાયતે તદા સત્સ્વ્ અપ્ય્ અન્યેષુ સકલેષુ હેતુષુ કાર્યાનુત્પત્તિઃ કારણાન્તરવૈકલ્યં સૂચયતીતિ તદ્વ્યતિરિક્તકારણાન્તરં પરિકલ્પ્યેત । ન ચૈતદ્ અસ્તિ, તત્ કથમ્ આત્મનસ્ તદુત્પત્તૌ નિમિત્તભાવો[637]ઽભ્યુપગમ્યેત? અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યદ્ આહ -
3 યસ્મિન્ સતિ ભવત્ય્ એવ યત્ તતો ઽન્યસ્ય કલ્પને ।
તદ્ધેતુત્વેન સર્વત્ર હેતૂનામ્ અનવસ્થિતિઃ[638]॥ [પ્વ્ ઇ 26] ઇતિ ।
આશ્રયત્વમ્ અપિ જનકસ્યૈવેતિ તદ્ અપ્ય્ આત્મનો ન સમ્ભવતિ । સ્થાપકત્વાદ્ આશ્રય ઇતિ ચેત્; ન, ક્ષાણિકત્વે સ્થિતેર્ અભાવાદ્ ઉપલબ્ધેર્ અક્ષણિકત્વે ઽપિ સ્વયમ્ એવાવિનાશાદ્ અવસ્થાનાત્ । તથા હિ -- ઉપલબ્ધેર્ અવિનાશ એવ સ્થિતિર્ ઉચ્યતે ન પાતાભાવઃ [ત્. 327બ્.] તસ્યા ગુરુત્વાભાવાત્ સંયોગાભાવેન ગુરુત્વાત્ પતનમ્ [વ્સૂ વ્.1.7.] ઇતિ ચપરેષાંકૃતાન્તઃ । સમવાયાદ્[639]આશ્રય ઇતિ ચેત્; નનુ સો ઽપિ આધાર્યાધારભૂતાનામ્ એવેષ્યતે । ન ચાપતનધર્મિકાયા ઉપલબ્ધેર્ આધારેણ કિંચિત્, [સ્. 162બ્.] સમવાયાચ્ ચાશ્રયત્વે ઽન્યસ્યાપિ તદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય સર્વાત્મસુ સમાનત્વાત્, એકત્વેનાસ્યોપગમાત્ । ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાવિરોધાચ્ ચ નાસ્યાત્મનઃ સત્ત્વમ્, તતો ઽસ્ય કુતો જનકત્વમ્? આશ્રયત્વં વા? ઇત્ય્ અલં ક્ષુણ્ણક્ષોદીકરણેનેતિ ।
એવમ્ ઉપલબ્ધિમ્ આદર્શ્યાનુપલબ્ધિમ્ આદર્શયન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ ઉપલબ્ધિજ્ઞાનાદ્ અન્યા વસ્ત્વન્તરવિષયા ઉપલબ્ધિઃ જ્ઞાનાત્મિકા અનુપલબ્ધિઃ । કથં પુનર્ ઉપલબ્ધિર્ એવાનુપલભ્દિર્ ઉચ્યતે? ઇત્ય્ આહ -- વિવક્ષિતેત્યાદિ । યથા ભક્ષ્યાભક્ષ્યપ્રકરણે વિવક્ષિતાદ્ ભક્ષ્યાદ્ અન્યત્વાદ્ `અભક્ષ્યો ગ્રામ્યકુક્કુટઃઽ -- ભક્ષ્યો ઽપિ સન્ તદન્યસ્ય -- ઉચ્યતે । યથા ચ સ્પર્શનીયાસ્પર્શનીયાધિકારે વિવક્ષિતાત્ સ્પર્શનીયાદ્ અન્યત્વાદ્ `અસ્પર્શનીયશ્ ચાણ્ડાલાદિઃઽ -- તદન્યસ્ય સ્પર્શનીયો ઽપિ સન્ -- ઉચ્યતે । {પ્. 171.1} તદ્વદ્ ઉપલબ્ધિર્ એવાનુપલબ્ધિર્ મ્મન્તવ્યા । નઞઃ પ્રતિષેધવિષયત્વાત્ કથં ભાવવિષયતા? ઇતિ ચેત્, આહ -- પર્યુદાસવૃત્ત્યેતિ । પર્યુદાસેન પ્રતિષેધ્યસ્યાર્થસ્ય વર્જનેન યા વિશિષ્ટે ઽર્થે વૃત્તિસ્ તયા, નઞઃ આગૃહીતપ્રતિષેધસ્ય[640]ભાવવિષયતા । યત્ર વિધેઃ [સ્. 163અ.] પ્રાધાન્યં પ્રતિષેધો ઽર્થગૃહીતઃ વિધિભાક્ સ્વપદેન નોચ્યતે એકવાક્યતા ચ તત્ર પર્યુદાસવૃત્તિતા
। વિધેશ્ ચ પ્રાધાન્યં `વિવક્ષિતોપલબ્ધેર્ અન્યોપલબ્ધિર્ ભવતિઽ ઇત્ય્ એવં વાક્યેનાન્યોપલબ્ધેર્ વિધાનાત્ [ત્. 328અ.] અન્યોપલબ્ધિસામર્થ્યાદ્ એવ વિવક્ષિતોપલબ્ધેઃ પ્રતિષેધઃ પ્રતીયતે । વિવક્ષિતોપલબ્ધેર્ અનિવર્ત્તને તદપેક્ષયા ઽન્યસ્યા વિધાનાયોગાત્ સ્વપદેન નઞા વિધિભાઙ્ નોચ્યતે । કિં તર્હિ? । અન્યશબ્દેન પર્યુદાસાશ્રયેણા ઽન્યશબ્દસ્યૈવ વાક્યે પ્રયોગાત્ અન્યા ઉપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ । નઞશ્ ચ સુબન્તેન સામર્થ્યં ન તિઙન્તેન ઇત્ય્ એકવાક્યત્વં `ન ઉપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિઃઽ ઇતિ । પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ પુનર્ એતદ્વિપરીતો મન્તવ્યઃ । તત્ર હિ પ્રતિષેધસ્ય પ્રાધાન્યં વિધિર્ અર્થાદ્ ગમ્યતે વાક્યભેદઃ સ્વપદેન નઞા પ્રતિષેધભાક્ સમ્બધ્યતે ।
તદ્ એવં જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણામ્ અનુપલબ્ધિં વ્યાખ્યાય જ્ઞેયધર્મલક્ષણાં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ -- ઉપલભ્યમાનધર્મત્વ ઇ ત્યાદિ । યદા કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષયોપલભ્યમાનસ્ય વસ્તુનો ધર્મ ઉપલબ્ધિર્ વિવક્ષ્યતે તદા વિષયસ્વભાવ ઉપલબ્ધિર્ મન્તવ્યા । કીદૃશો [સ્. 163બ્.] વિષયસ્વભાવઃ? ઇત્ય્ આહ -- સ્વવિષયે ત્યાદિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય ઘટાદેર્ યદાત્મવિષયં વિજ્ઞાનં તજ્જનને યા યોગ્યતા તલ્લક્ષણો વિષયસ્વભાવ ઉપલબ્ધિશબ્દેનોચ્યતે । યદિ વિષયસ્વભાવ ઉપલબ્ધિઃ કથં યોગ્યતાલક્ષણઃ? । તથા હિ યોગ્યતા ધર્મઃ, ધર્મધર્મિણોશ્ ચ ભેદ એવ ઇત્ય્ અત આહ -- યોગ્યતાયાઃ ઇત્યાદિ । યોગ્યતા હિ પરમાર્થતો [ત્. 328બ્.] ભાવરૂપૈવ ન વસ્તુસ્વરૂપાદ્ ભિદ્યતે, અન્યથા ભાવો યોગ્ય એવ ન સ્યાત્ । યોગ્યતા ઽસ્યેતિ ચ સમ્બન્ધો ભાવતો ન સ્યાત્ । સમ્બન્ધકલ્પનાયામ્ અનવસ્થેત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ ।
તદ્ એવમ્ ઉપલબ્ધેર્ વિષયધર્મતાં પ્રતિપાદ્યાનુપલબ્ધેર્ અપિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ તસ્માદ્ અન્યઃ ઇત્યાદિ । તસ્માત્ પ્રતિષેધ્યાદ્ ઘટાદેઃ {પ્. 172.1} સ્વવિષયજ્ઞાનજનનયોગ્યાદ્[641]યો ઽન્ય ઉપલમ્ભજનનયોગ્ય એવ ન તદ્વિપરીતઃ સ્વભાવો ઘટવિવિક્તપ્રદેશરૂપઃ સ એવ ચાત્રાનુપલબ્ધિશબ્દેનોચ્યતે । પ્રાક્તનમ્ એવ ન્યાયમ્ અત્રાદિશન્ન્[642]આહ પૂર્વવદ્ ઇતિ । વિવક્ષિતોપલબ્ધેર્ અન્યત્વાદ્ અભક્ષ્યાસ્પર્શનીયવત્ પર્યુદાસવૃત્ત્યેતિ । કથં પુનર્ અયં નઞ્ અન્યાર્થવૃત્તિઃ સામાન્યશબ્દઃ સન્ ઘટવિવિક્તપ્રદેશસ્ય [સ્. 164અ.] તજ્જ્ઞાનસ્યૈવ 3 વા ઘટવિવિક્તસ્યાનુપલબ્ધિત્વં[643]પર્યુદાસવૃત્ત્યા પ્રકલ્પયતિ, ન પુનર્ અવિશેષેણ સર્વેષામ્ એવાન્યશબ્દવાચ્યાનામ્? ઇત્ય્ અત આહ -- યત્ર યસ્મિન્ ઇત્યાદિ । યત્ર દેશે કાલ ઽવસ્થાયાં વા ઽવ્યવધાનાદિલક્ષણાયામ્, યસ્મિન્ પ્રદેશરૂપાદૌ ઉપલભ્યમાને નિયમેન અવશ્યંતયા યસ્યાન્યસ્ય
પદાર્થસ્ય ઘટ્રરૂપાદેર્ ઉપલબ્ધિર્ ભવતિ સ ઘટરૂપાદિઃ પદાર્થઃ તત્સંસૃષ્ટઃ તેન પ્રદેશરૂપાદિના સંસૃષ્ટઃ । કથમ્ એકસ્મિન્ન્ ઉપલભ્યમાને પરસ્યાપિ નિયમોપલબ્ધિઃ? ઇતિ ચેત્, યોગ્યતાયા અવિશેષાત્ । [ત્. 329અ.] પ્રદેશઘટયોર્ હિ સ્વવિષયવિજ્ઞાનજનને યોગ્યતા તુલ્યા । યદા હિ પ્રદેશરૂપં વ્યવધાનવિપ્રકર્ષાદિરહિતં વિજ્ઞાને સ્વાકારં સમર્પ્પયતિ તદા ઘટરૂપમ્ અપિ તત્ર[644]તથાવિધં સ્વાકારં સમર્પ્પયત્ય્ એવ । યદિ નામ યોગ્યતા તસ્ય તેન તુલ્યા સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેસ્ તુ કથં તત્સંસૃષ્ટતા? ઇત્ય્ અત આહ -- એકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગાદ્ ઇ તિ । એકત્ર હિ જ્ઞાને દ્વાવ્ અપિ તૌ સ્વાકારદ્વારેણ સંસૃષ્ટૌ ન સાક્ષાત્, તદ્વિજ્ઞાનં પદાર્થદ્વયાકારમ્ આજાયમાનં તયોર્ આત્મનિ સંસર્ગ્ગં દર્શયતિ । કિમ્ ઇતિ પુનસ્ તત્ જ્ઞાનં પદાર્થદ્વયાકારમ્ અવશ્યં [સ્. 164બ્.] ભવતિ યતસ્ તયોર્ જ્ઞાનદ્વારકઃ સંસર્ગ્ગઃ? ઇત્ય્ અત આહ -- તયોઃસતોઃ ઇત્યાદિ

। યાવ્ એતૌ તુલ્યયોગ્યતારૂપૌ તૌ યદિ સન્તૌ ભવતસ્ તદા નૈવૈકાકારનિયતા પ્રતિપત્તિર્ ભવતિ । કસ્માત્? અસમ્ભવાત્ । ન હ્ય્ એષ સમ્ભવો ઽસ્તિ -- યત્ તુલ્યયોગ્યતારૂપયોર્ એક એવ પ્રતિભાસેત નાપર ઇતિ । તથા હિ -- અવિશિષ્ટત્વાદ્ યોગ્યતાયાઃ કસ્ તત્ર સ્વાકારં ન સમર્પ્પયેત્? । અનુભવસિદ્ધિં ચ યુગપદ્ અનેકપ્રતિભાસનમ્ । ન ચાનુભવવિરુદ્ધમ્ આચક્ષણા વિદુષામ્ અવધેયવચસો ભવન્તિ । લઘુવૃત્તિત્વાદ્ યૌગપદ્યાભિમાન ઇતિ ચેત્; ન, {પ્. 173.1} બાધકપ્રત્યયવિરહેણ ભ્રાન્તિકલ્પનાનુપપત્તેઃ [ત્. 329બ્.] સર્વત્ર તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । કરણધર્મ એવાયં યદ્ એકસ્મિન્ન્ એવ કર્મણિ ક્રિયાં નિષ્પાદયતિ નાનેકત્ર, કરણં ચેન્દ્રિયં તતો નાનેકપ્રતિપત્તિહેતુર્ ઇતિ ચેત્, કથં પ્રદીપાદિર્ અનેકત્ર બહૂનાં પ્રતિપત્તિજનકઃ? । કર્તૃભેદાદ્ અદોષ ઇતિ ચેત્; કર્ત્ત્રેકત્વાત્ તર્હિ ક્રિયૈકત્ર કર્માણીતિ કથં `કરણધર્મઃઽ ઇત્યાદિ વચો ન પ્લવતે? । ન ચ પ્રતિક્ષણવિશરારુષુ ભાવેષુ પરમાર્થતઃ કર્તૃકરણાદિભાવો [સ્. 165અ.] યુક્તઃ
ક્રિયા વા કાચિત્ । ન ચ સર્ર્વકારકાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનિ કાર્યે કસ્યચિદ્ અતિશયો ઽસ્તિ યેનાયં કર્ત્તા કા(ક)રણં ચેદમ્ ઇત્યાદિ પરિકલ્પ્યેત । તસ્માદ્ અવિશિષ્ટયોગ્યતયોઃ કુત એકરૂપનિયતાયાઃ પ્રતિપત્તેઃ સમ્ભવઃ? ઇતિ સિદ્ધ એકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગઃ । તુલ્યયોગ્યતારૂપત્વસ્ય ચૈતદ્[645]એવ લિઙ્ગમ્ । ન હ્ય્ અસતિ તુલ્યયોગ્યતારૂપત્વે યુગપદ્ એકેન્દ્રિયજનિતજ્ઞાનપ્રતિભાસિતા રૂપરસવત્ સમ્ભવતીતિ ।
તત્ર યેષાંસૌગતાનામ્ ઇદં દર્શનં `એકાયતનસઙ્ગૃહીતે ઽનેકત્રાપ્ય્ એકમ્ એવેન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ આજાયતેઽ ઇતિ તેષાં મુખ્ય એવૈકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગઃ । યે તુ `તત્રાપિ પ્રત્યર્થં ભિન્નાન્ય્ એવૈકેન્દ્રિયનિમિત્તાન્ય્ એકકાલાનિ તદ્વિષયાણાં યુગપત્ સન્નિહિતાનાં સ્વજ્ઞાનેષુ સામર્થ્યાવિશેષાત્, અત[646]એવૈકતયા લોકે ઽધ્યવસીયમાનાનિ જ્ઞાનાન્ય્ ઉપજાયન્તે` ઇતિ વર્ણયન્તિ [ત્. 330અ.] તેષામ્ એકેન્દ્રિયજત્વેનૈકાયતનવિષયત્વેન ચૈકકાલેષ્વ્ 3 એકત્વવ્યપદેશો લોકે[647]તથાધ્યવસાયાદ્ ઔપચારિકઃ ।
યદિ નામૈકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગાત્ તત્સંસૃષ્ટસ્યાપિ [સ્. 165બ્.] સામાન્યેન સર્વમ્ અન્યમ્ અયં નઞ્ કિન્ ન પ્રતિપાદયતિ? ઇતિ અત આહ -- તસ્માત્ ઇત્યાદિ । યસ્માદ્ અવિશિષ્ટત્વાદ્ યોગ્યતાયા યથોક્તેન પ્રકારેણૈકત્ર જ્ઞાને દ્વયોર્ અપિ સંસર્ગ્ગઃ તસ્માદ્ અવિશિષ્ટં યોગ્યતારૂપં યયોઃ તત એવૈકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગિણૌ તૌ તસ્માત્ તયોર્ એવંરૂપયોઃ પરસ્પરાપેક્ષમ્ એવ ન સર્વાન્યપદાર્થાપેક્ષમ્ અન્યત્વમ્ ઇહ અનુપલબ્ધ્યધિકારે અભિપ્રેતમ્ । લોકે તુ યદ્ય્ અવિશેષપદાર્થાન્તરાપેક્ષમ્ અન્યત્વં નઞા ક્વચિદ્ ઉચ્યતે વ્યાપ્તિન્યાયસમાશ્રયાત્, તથાપિ તદ્ ઇહ ન ગૃહ્યતે, {પ્. 174.1} પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયણાત્ એકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગલક્ષણા પ્રત્ત્યાસત્તિર્ આશ્રીયતે ના ઽન્યા પ્રમાણચિન્તાધિકારાત્ અન્યથા ઽનુપલબ્ધિર્ અનૈકાન્તિક્યેવ સ્યાત્ । તસ્માત્ તત્ત્વચિન્તકૈસ્ તથાવિધમ્ અન્યત્વમ્ આશ્રયણીયમ્ યદ્ અનુપલબ્ધેર્ અવ્યભિચારનિબન્ધનમ્ । તચ્ ચ યથોક્તમ્ એવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
તદ્ એવમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગાપેક્ષયા ઽન્યત્વં પ્રતિપાદ્યાનુપલબ્ધિં દર્શયન્ન્ આહ -- સ કેવલઃ ઇત્યાદિ । સ એવ યદા કેવલઃ પ્રદેશો યથોક્તઘટાપેક્ષયા તસ્માદ્ અન્ય ઉચ્યતે [સ્. 166અ.] તદા ઘટવિવિક્તપ્રદેશજ્ઞાનં [ત્. 330બ્.] વા ઽનુપલબ્ધિઃ, ન તુ યથેશ્વરસેનો મન્યતે ઉપલબ્ધ્યભાવમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ, વક્ષ્યમાણદોષાત્; ઘટવિવિક્તપ્રદેશસ્વભાવો વા; ન તુ તદ્વિવિક્તજ્ઞાનમ્ એવ યથાહકુમારિલઃ વિજ્ઞાનંવાન્યવસ્તુનિ [શ્લ્વ્ અભાવપરિચ્છેદ 11દ્.] ઇતિ । યથા હ્ય્ અન્યવસ્તુવિષયં જ્ઞાનમ્ અનુભૂયમાનં પ્રતિયોગિસ્મરણાપેક્ષં તદભાવવ્યવહારનિબન્ધનં તથા તદ્વિવિક્તઃ પ્રદેશો ઽપિ । તથા હિ -- કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તુઃ `યતઃ કેવલપ્રદેશાકારમ્ એવ જ્ઞાનં મયા સંવેદ્યતે ન તુ ઘટાકારમ્ અપિ તસ્માદ્ અત્ર ઘટો નાસ્તિ` ઇતિ એવં નાસ્તિતાજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે; કસ્યચિત્ તુ `યતઃ કેવલઃ પ્રદેશો ઽયં દૃશ્યતે ન તુ ઘટસહિતઃ તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ અત્ર ઘટઃ` ઇત્ય્
એવમ્ । તસ્માદ્ ઉભયોર્ નાસ્તિતાજ્ઞાનજન્મનિ તુલ્યં સામર્થ્યમ્ ઇતિ દ્વયોર્ અપિ અનુપલબ્ધિવ્યવસ્થા યુક્તેતિ । તત્ર યદા તજ્જ્ઞાનં તદા જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણા ઽનુપલબ્ધિઃ કર્તૃસ્થક્રિયા ઽપેક્ષયા યદા તત્સ્વભાવસ્ તદા જ્ઞેયધર્મલક્ષણા કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષયેતિ ।
એવમ્ અનુપલબ્ધિં [સ્. 166બ્.] પર્યુદાસવૃત્ત્યા વ્યવસ્થાપ્ય સાધ્યમ્ અસ્યા દર્શયન્ન્ આહ -- સાઅભાવમ્ ઇત્યાદિ । સર્વાન્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તવિવિક્તે ઽપિ [ત્. 331અ.] પ્રદેશાદૌ દૃશ્યમાને યત્ર ઘટાદૌ પ્રતિયોગિન્ય્ અર્થિત્વાદિભિઃ સ્મૃતિર્ અસ્ય ભવતિ તસ્યાભાવં સાધયતિ, અભાવવ્યવહારં વા । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી અભાવમ્ અભાવવ્યવહારં ચ સાધયતઃ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્ તુ અભાવવ્યવહારમ્ એવ । અભાવવ્યવહારશ્ ચ જ્ઞાનભિધાનપ્રવૃત્તિલક્ષણઃ । તત્ર `નાસ્ત્ય્ અત્ર ઘટઃ` ઇત્ય્ એવમ્ આકારં જ્ઞાનમ્, એવંવિધવસ્ત્વભિધાયકં ચાભિધાનં નિઃશઙ્કસ્ય ચ તત્ર પ્રદેશે ગમનાગમનલક્ષણા પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ।
{પ્. 175.1} અત્રેશ્વરસેનકુમારિલયોર્ વચનાવકાશમ્ આશઙ્ક્ય સિદ્ધાન્તવ્યવસ્થામ્ એવ કુર્વતા તન્મતે નિરસ્તે ઽપ્યાહત્ય તન્મતનિરાસાર્થમ્ આહ -- કથમ્ અન્યભાવ ઇત્યાદિ ।ઈશ્વરસેનો હિ મન્યતે -- કાર્ય-સ્વભાવહેતુભ્યાં ભાવરૂપાભ્યાં અનુપલબ્ધેઃ પૃથક્કરણાદ્ અવશ્યમ્ અભાવરૂપત્વમ્ અસ્યાઃ, અન્યથા પૃથક્કરણમ્ અનર્થકમ્ એવ સ્યાત્ । ત્વયા [સ્. 167અ.] ચાન્યસ્ય પ્રતિષેધ્યવિવિક્તસ્ય પ્રદેશાદેસ્ તજ્જ્ઞાનસ્ય વા ભાવરૂપાનુપલબ્ધિર્ આખ્યાયતે તન્નૂનમ્ અન્યભાવસ્ તદભાવો યેનૈવમ્ અભિધીયતે । ન ચૈતદ્ યુજ્યતે, ભાવાભાવયોર્ વિરોધાદ્ એકાત્મતાનુપપત્તેર્ ઇતિ ।
કુમારિલો ઽપ્ય્ એવં મન્યતે -- યેયં જ્ઞાતૃ-જ્ઞેયધર્મલક્ષણા દ્વિધા ઽનુપલબ્ધિર્ અભાવરૂપા ત્વયોચ્યતે તસ્યા ભવતુ નાસ્તિતાજ્ઞાનં પ્રતિ સાધનભાવઃ । કિન્તુ સ એવાન્યસ્ય પ્રતિષેધ્યવિવિક્તસ્ય વસ્તુનઃ [ત્. 331બ્.] પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાદ્ અન્યસ્ય વા તજ્જ્ઞાનસ્ય યો ભાવો ભાવાંશઃ સ કથમ્ અભાવઃ? પ્રતિષેધ્યસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્ય વા કથમ્ અભાવાંશઃ? । નૈવ યુજ્યતે, ધર્મરૂપતયા ભાવાભાવાંશયોર્ ભેદાત્ । સત્ય્ અપિ ધર્મિરૂપેણાભેદે તયોશ્ ચોદ્ભવાભિભવાભ્યાં ગ્રહણાગ્રહણવ્યવસ્થેતિ । યદ્ આહ --
ધર્મયોર્ ભેદ ઇષ્ટો હિ ધર્મ્યભેદે ઽપિ નઃસ્થિતે ।

ઉદ્ભવાભિભવાત્મત્વાદ્ ગ્રહણંચાવતિષ્ઠતે[648]॥ [શ્લ્વ્ અભાવ 20.]
ઇતિ ।
ઉક્તોત્તરતામ્ અસ્ય દર્શયન્ન્ આહ -- ઉક્તમ્ ઉત્તરમ્ અત્ર ચોદ્યે યથા પર્યુદાસવૃત્ત્યાઅપેક્ષાતઃ । `પ્રતિષેધ્યં તજ્જ્ઞાનં વા અપેક્ષ્ય તદ્વિવિક્તો ઽર્થસ્ તજ્જ્ઞાનં [સ્. 167બ્.] વા ઽભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ ચોચ્યતે` ઇતિઈશ્વરસેનસ્ય પ્રતિવચનમ્ । ન હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધ એવૈકો નઞર્થઃ કિન્ તુ પર્યુદાસો ઽપિ । તતો ઽન્યભાવસ્યાભાવરૂપતા ન વિરુધ્યતે, પ્રસજ્યપ્રતિષેધરૂપતા ઽપ્ય્ અન્યભાવસ્ય યથા તથોત્તરત્ર વક્ષ્યતે । સ્વભાવહેતોસ્ ત્વ્ અનુપલબ્ધેઃ પૃથક્કરણં પ્રતિપત્ત્રભિપ્રાયવશાત્ । પ્રતિપત્તા હિ સ્વભાવહેતૌ વસ્તુપ્રતિપત્ત્યધ્યવસાયી । અનુપલબ્ધૌ ત્વ્ અભાવપ્રતિપત્ત્ય્ અધ્યવસાયી । પરમાર્થતસ્ તુ પ્રતિષેધ્યાભાવવ્યવહારયોગ્યતા {પ્. 176.1} વસ્તુભૂતૈવ પ્રદેશસ્ય સાધ્યત ઇતિ ન સ્વભાવહેતોઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્ ભિદ્યત[649]ઇતિ ।
યત્ તુ `અનપેક્ષિતાર્થાન્તરસંસર્ગ્ગં પ્રતિષેધમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિઃ` ઇતીશ્વરસેનો મન્યતે તન્નિરાકુર્વન્ન્ આહ -- ન પ્રતિષેધમાત્રમ્ ઇત્યાદિ । કસ્માત્? ઇત્ય્ આહ -- તસ્ય સાધનાસિદ્ધેઃ ઇત્યાદિ । [ત્. 332અ.] ન હ્ય્ અભાવસ્ય સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્ય સાધનત્વં સિદ્ધિહેતુત્વં સિધ્યતિ, સર્વસામર્થ્યવિરહરૂપસ્ય તદયોગાત્[650]। હેતુત્વે વા કથં ન સામર્થ્યયોગિતા? ભાવરૂપતા વા?, સામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ । અભાવસ્ય [સ્. 168અ.] ચાનપેક્ષિતસહકારિણો અનાધેયાતિશયતયા નાસ્તીતિ જ્ઞાનજનને નિત્યં તજ્જનનપ્રસઙ્ગઃ । તતશ્ ચ સાધકત્વાયોગાદ્ અભાવવ્યવહાર એવ ન સિધ્યેત્ । અથવા તસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મન ઉપલબ્ધ્યભાવસ્ય સાધનમ્ એવ કિઞ્ચિન્ ન સિધ્યતીતિ । સ હ્ય્ અભાવત્વાદ્ અપરેણોપલબ્ધ્યભાવેન સાધ્યઃ સ્યાત્, સો ઽપ્ય્ અપરેણેત્ય્ અનવસ્થાનમ્ । ન ચેન્દ્રિયવદ્ અજ્ઞાતસ્ય પ્રતિષેધજ્ઞાનહેતુતા, સદા સન્નિહિતત્વેનાનપેક્ષિતસહકારિણો નિત્યં તદુદયપ્રસઙ્ગાત્
। ઇદં ચાર્થદ્વયં `કથમ્ અભાવઃ કસ્યચિત્, પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્ વા? । તસ્યાપિ કથં પ્રતિપત્તિઃ` ઇત્ય્ 4 અત્રાન્તરે સ્વયમ્ એવ વિપઞ્ચયિષ્યતિ[651]।
કુમારિલસ્યાપ્ય્ ઉત્તરમ્ આહ -- તસ્ય અન્યસ્ય પ્રતિયોગિના વસ્ત્વન્તરેણાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય । ન હ્ય્ અસૌ વસ્ત્વન્તરૈઃ સંસૃષ્ટસ્વભાવ એકરૂપઃ । તથાત્વે હ્ય્ અભાવાંશો ઽપિ ન ક્વચિત્ સિધ્યેત્ । તસ્યૈવંવિધસ્ય ભાવસિદ્ધિર્ એવ ભાવાંશસિદ્ધિર્ એવ અપરસ્ય પ્રતિયોગિનો વસ્ત્વન્તરસ્યાભાવસિદ્ધિર્ અભાવાંશસ્ય ત્વદભિમતસ્ય સિદ્ધિર્ અસ્તુ ભાવાંશસ્યૈવાભાવાંશરૂપતોપપત્તેર્ ઇતિ મન્યતે । તથા હિ -- અભાવાંશો ઽપિ પરરૂપાસંસૃષ્ટતયૈવાભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, અન્યથા [સ્. 168બ્.] તદયોગાત્ । સા ચ ભાવાંશસ્યાપિ સમાનેતિ સ એવાભાવો ઽસ્તુ તન્નિમિત્તસ્ય સમાનત્વાત્ કિમ્ અન્યેનાભાવાંશોપગતેન? । અત [ત્. 332બ્.] એવાસંસૃષ્ટરૂપસ્યેતિ વિશેષણમ્ । યત {પ્. 177.1} એવમ્ ઇતિ તસ્માદ્ અન્યભાવો ઽપિ અન્યસ્ય વસ્તુનો ભાવો ઽપિ ત્વદભિમતો ભાવાંશો ઽપિ ન કેવલમ્ અભાવાંશસ્ ત્વન્મત્યા ઽભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે ઽસ્માભિઃ । તતો ભાવાંશસ્યાભાવરૂપતા સઙ્ગતૈવેતિ
ન કિઞ્ચિદ્ વિરુધ્યત ઇતિ ।
યદ્ ઉક્તં `જ્ઞાતૃ-જ્ઞેયધર્મલક્ષણયા સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યા અભાવવ્યવહાર એવ સાધ્યતે નાભાવઃ`[652]ઇતિ તત્ પરો વિઘટયિતું, યચ્ ચોક્તં `ન પ્રતિષેધમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિઃ, તસ્ય સાધનાસિદ્ધેઃ`[653]ઇતિ દ્વિતીયે વ્યાખ્યાને[654]પ્રતિષેધમાત્રસ્યાનુપલબ્ધિ[ર્ ઇ]ત્ય્ 4 એતસ્ય સાધનં[655]દર્શયિતુમ્ આહ -- અન્યભાવલક્ષણ ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે -- લોકો હિ કેવલપ્રદેશદર્શનાત્ ઘટાભાવમ્ એવ પ્રથમં પ્રતિપદ્યતે કેવલપ્રદેશજ્ઞાનસંવેદનદ્વારેણ ઘટજ્ઞાનાભાવપ્રતિપત્ત્યા વા તતો ઘટાભાવસ્ય વ્યવહારમ્ । તેન લોકપ્રતીત્યનુસારેણ પ્રતિષેધ્યાદ્ અન્યસ્ય પ્રદેશસ્ય પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાદ્ વા તજ્જ્ઞાનસ્ય યો ભાવસ્ તલ્લક્ષણો ઽભાવઃ સ્વયં પ્રમાણેનેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણ ચ સિદ્ધો ઽલં [સ્. 169અ.] ઘટાભાવં સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ યથાક્રમં સાધયિતુમ્, સ ચ ઘટાભાવવ્યવહારમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યવસ્થાપયિતું
યુક્તમ્ । ન ચૈવમ્ અપિ વ્યવસ્થાપને [અસ્મ]ત્પક્ષસ્ય કાચિત્ ક્ષતિઃ । તથા હિ -- પારમ્પર્યેણાપિ યદ્ અનુપલબ્ધેઃ ત્વદભ્યુપગતાયાઃ સિદ્ધં તત્ તત્ એવ સિદ્ધં ભવતીતિ [ત્. 333અ.] પ્રતિષેધમાત્રસ્યાનુપલબ્ધિત્વે તત્સાધનપ્રતિપાદને ઽપિ । અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યથા ભવતો જ્ઞાતૃ-જ્ઞેયધર્મલક્ષણા ભાવરૂપા દ્વિવિધા ઽનુપલબ્ધિસ્ તથા મમાપિ જ્ઞાતૃ-જ્ઞેયધર્મલક્ષણોપલબ્ધ્યભાવો ઽપ્ય્ અનુપલબ્ધિસંજ્ઞિતો દ્વિવિધો ભવિષ્યતિ । તત્ર જ્ઞેયધર્મલક્ષણેનાન્યભાવેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધેન પ્રતિષેધ્યાભાવો જ્ઞેયધર્મલક્ષણોપલબ્ધ્યભાવરૂપ ઽનુપલબ્ધિસંજ્ઞિતઃ સેત્સ્યતિ । જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણેન ચાન્યભાવેન કેવલપ્રદેશજ્ઞાનાત્મના સ્વસંવેદનસિદ્ધેન જ્ઞાતૃધર્મઃ પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાભાવરૂપો ઽનુપલબ્ધિસમાખ્યાતઃ સેત્સ્યતિ । તતશ્ ચ કુતો ઽનવસ્થા યેન સાધનાસિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તત્ર[656] અન્યભાવલક્ષણ ઇતિ પ્રતિષેધ્યાત્ તજ્જ્ઞાનાચ્ ચ યો ઽન્યો ભાવઃ પ્રતિષેધ્યવિવિક્તઃ પ્રદેશઃ
તજ્જ્ઞાનં ચ તદાત્મકો ઽભાવઃ વિવક્ષિતાદ્ ભાવાત્ પ્રતિષેધ્યાદ્ ભાવાત્ તજ્જ્ઞાનાચ્ ચાન્યત્વાદ્ {પ્. 178.1} અનુપલબ્ધિત્વેન ભવતો ઽભિમતઃ સ્વયં સ્વરૂપેણ પ્રમાણેનેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણ ચ સિદ્ધઃ સંસ્ તસ્ય [સ્. 169બ્.] પ્રતિષેધ્યસ્યાભાવવ્યવહારં જ્ઞાનાભિધાનપ્રવૃત્તિલક્ષણં સાધયેત્ તત્સિદ્ધિસિદ્ધો વા તસ્યાન્યભાવલક્ષણસ્યાભાવસ્ય યથોક્તસ્ય સિદ્ધ્યા સિદ્ધો વા તદભાવસ્ તસ્ય પ્રતિષેધ્યસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્ય[657]વા ઽભાવ ઇતિ એવમ્ અપીષ્યમાણે ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ત્વદભિમતાનુપલબ્ધિતો ઽસ્મદભિમતાનુપલબ્ધેઃ [ત્. 333બ્.] તતો ઽસ્મદ્ દર્શનં કિમ્ ઇતિ પ્રતિક્ષિપ્યતે? । નન્વ્ અસ્ત્ય્ એવૈવમ્ ઇષ્યમાણે વિશેષો ઽન્યભાવલક્ષણાનુપલબ્ધિર્ ઇતરયા[658]વ્યવહિતા તદભાવવ્યવહારં સાધયેદ્ ઇતરા તુ સાક્ષાદ્ ઇત્ય્ આહ -- સ વિશેષો નાસ્તિ યેન વિશેષેણાનુપલબ્ધ્યા ઽભાવરૂપયા વસ્તુસંસ્પર્શરહિતયા ઽસ્મદભિમતયા ઽભાવવ્યવહારસિદ્ધેઃ વિરોધઃ
સ્યાત્ । અન્યસ્ય તુ વિશેષસ્ય સતો ઽપ્ય્ અબાધકત્વાદ્ અસત્સમત્વમ્ એવ । યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં -- `તસ્ય સાધનાભાવદ્ અભાવવ્યવહારાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ`[659]ઇતિ, તદ્ અપ્ય્ અસત્, યતઃ સ એવ ત્વદભિમતો ઽન્યભાવઃ પ્રતિષેધ્યવિવિક્તભૂતલાત્મકસ્ તદ્વિષયા ચોપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિત્વેનેષ્ટા ભવતસ્ તદભાવસ્યાનુપલબ્ધિત્વેનાસ્મન્મતસ્ય પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય તદુપલબ્ધ્યભાવસ્ય ચ કિં કસ્માત્ ન સાધનં લિઙ્ગમ્ ઇષ્યતે? । તથા હિ સતિ લોકપ્રતીતિર્ અનુસૃતા ભવતિ । કિંપુનઃ કસ્માત્ પુનઃ અભાવસ્ય દ્વિવિધસ્ય સિદ્ધિર્ એવ તદભાવસિદ્ધિઃ ન તત્સાધ્યા કાચિદ્ અન્યા [સ્. 170અ] વિદ્યત ઇત્ય્ અસ્મન્મતનિષેધાર્થં લોકાતિક્રાન્તમ્ ઇષ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।

અત્રાહ -- અપૃથક્સિદ્ધેર્ અન્યભાવાત્ તદભાવસ્ય પૃથક્સિદ્ધેર્ અભાવાત્ કુતો લિઙ્ગલિઙ્ગિતા । તથા સમ્બન્ધાભાવાચ્ ચ અન્યભાવતદભાવયોર્ ન લિઙ્ગલિઙ્ગિતેતિ । પ્રથમં તાવત્ કારણં [ત્. 334અ.] વિવૃણ્વન્ન્ આહ અન્યભાવસ્ તદ્વિવિક્તપ્રદેશાત્મકસ્ તાવન્ ન સાધનં લિઙ્ગં પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય, `તદુપલબ્ધિર્ અપિ તદભાવસ્ય ન સાધનમ્` ઇતિ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે । તદર્થમ્ એવ તાવચ્છબ્દઃ । કસ્માદ્ અન્યભાવો ન સાધનમ્? ઇત્ય્ આહ -- યત્સિદ્ધૌ યસ્ય વસ્તુનઃ સિદ્ધૌ પ્રતીતૌ યસ્ય અપરસ્ય {પ્. 179.1} વસ્તુનો ન સિદ્ધિ ર્ ન પ્રતીતિઃ તદ્ વસ્તુ તસ્ય વસ્તુનો લિઙ્ગં ભવતીત્ય્ અયં લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ ન્યાયઃ । તત્રોદાહરણમ્ -- ધૂમાગ્નિવદ્ ઇતિ । યથા -- યદા ધૂમપ્રતીતૌ નાગ્નિઃ પ્રતીયતે તદા તયોર્ લ્લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવો ભવતિ, ન તુ ધૂમપ્રતીતિકાલ એવ પ્રતીયમાને ઽગ્નૌ । યદિ નામૈવં તતઃ કિમ્? ઇત્ય્ અત આહ -- અન્યસ્ય વસ્તુનો યો ભાવઃ સ્વભાવઃ તત્સિદ્ધ્યૈવ
તત્પ્રતીત્યૈવ તદભાવઃ તસ્ય [સ્. 170બ્.] પ્રતિષેધ્યસ્યાભાવઃ પ્રસિધ્યતિ પ્રતીયતે અન્યભાવસ્યૈવ તદભાવાત્મકત્વાત્ તત્સિદ્ધેર્ એવ તત્સિદ્ધિલક્ષણત્વાત્ ।
નૈયાયિકાસ્ તુ મન્યન્તે -- પ્રતિષેધ્યાભાવો હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મકસ્ તુચ્છરૂપસ્ તસ્ય કથં તદન્યભાવરૂપતા?, ભાવાભાવયોર્ વિરોધાત્ । તતઃ કથં તદન્યભાવસિદ્ધ્યૈવ તદભાવસિદ્ધિઃ સ્યાત્? ઇત્ય્ અત આહ -- તસ્ય તદન્યભાવસ્ય પ્રદેશલક્ષણસ્ય તસ્માદ્ અન્યેન પ્રતિષેધ્યેન ઘટાદિના અસંસૃષ્ટરૂપસ્ય રહિતાત્મનઃ કેવલસ્ય પ્રતિષેધ્યેન શૂન્યાત્મનઃ । અનેન કેવલપ્રદેશસ્યાપિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મકતામ્ આહ । કથં ભાવસ્ય તુચ્છરૂપતા સ્વભાવઃ, વિરોધાત્?, ઇતિ ચેત્; ન, પરરૂપેણ તસ્યાપિ તુચ્છરૂપત્વાત્ । [ત્. 334બ્.] યથા હ્ય્ અનપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ શૂન્યવિકલ્પપ્રતિભાસી પ્રતિષેધ્યેન તુચ્છરૂપઃ તદ્રૂપવિરહાત્, તથા તદન્યભાવો ઽપિ પ્રતિષેધ્યાસંસૃષ્ટરૂપઃ । તતઃ કથમ્ અસ્ય પ્રતિષેધ્યેન તુચ્છરૂપતા [સ્. 171અ.] વિરુધ્યેત? । સ્વરૂપેણ 2 હ્ય્ અયમ્ અતુચ્છરૂપઃ[660]સ્યાન્ ન પરરૂપેણ,
અન્યથા કથમ્ અસ્યાન્યભાવત્વં પરસ્ય વા તત્રાભાવઃ સ્યાત્? । યો હિ યદભાવરૂપો ન ભવતિ સ એવાસૌ ભવતિ, તત્સ્વરૂપવત્ । તતઃ સર્વસ્ય જગતઃ પરસ્પરાત્મતાપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માત્ સર્વભાવાઃ પરરૂપેણ નિઃસ્વભાવઃ સ્વરૂપેણ રૂપવત્ત્વે ઽપીત્ય્ અનવદ્યમ્ ।
કસ્ તર્હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્ પર્યુદાસસ્ય ભેદઃ? । ન કશ્ચિત્, કેવલમ્ અનપેક્ષિતરૂપાન્તરમ્ અભાવમાત્રં પ્રસજ્યપ્રતિષેધ ઇતિ લોકે કથ્યતે । રૂપાન્તરં તુ પરરૂપશૂન્યં પર્યુદાસ ઇતિ । ન તુ રૂપાન્તરં પરરૂપતુચ્છાત્મકં ન ભવતિ । અનુભૂયત એવ ચ રૂપાન્તરં {પ્. 180.1} તદ્રૂપશૂન્યતયા, કથં તસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મતા ન સ્યાત્ પરરૂપેણ? । સામર્થ્યાત્ તતસ્[661]તત્પ્રતીતિર્[662]ઇતિ ચેત્; ન અકારણપ્રતીતૌ[663]સામર્થ્યાસમ્ભવાત્[664]। તાદાત્મ્યાભાવે હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્ય પર્યુદસ્તાત્ [સ્. 171બ્.] પ્રતીતૌ તત્કારણત્વે સતિ સ્યાત્ પ્રતિપત્તિઃ નાન્યથા । તસ્ય તદન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય યત્ તત્ત્વં તસ્ય પ્રતિષેધ્યતુચ્છરૂપતાયા વ્યવસ્થાપકં પ્રમાણં પ્રત્યક્ષરૂપમ્ તત્ એવ -- ન તદુત્તરકાલભાવિનો [ત્. 335અ.] `નાસ્તીહ ઘટઃ` ઇતિ વિકલ્પાત્, તસ્ય ગૃહીતગ્રાહિતયા સ્મૃતિત્વેનાપ્રમાણત્વાત્ -- અન્યસ્ય ઘટાદેસ્ તત્રાસતો વ્યવચ્છેદસ્યાભાવસ્ય સિદ્ધેસ્ તદભાવાત્મકસ્યૈવ
પ્રદેશસ્ય તેન ગ્રહણાત્ । દ્વિવિધો હ્ય્ અયં પ્રદેશો ઘટાસંસૃષ્ટરૂપસ્ તદ્વ્યાવૃત્તરૂપતયા તતો ઽન્યો ઘટવાન્ અપિ, કેવલશ્ ચ ઘટં પ્રતિ અપ્રતિપન્નાધારભાવઃ[665]। 4 તસ્ય તદ્વિવેકેન[666]પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણે ઘટાદ્ અન્યત્વં ઘટવિરહશ્ ચ ગૃહીત એવ ભવતીતિ ન વસ્ત્વસંકરસિદ્ધ્યર્થં, `ઇહેદં નાસ્તિ` ઇત્ય્ એવમ્ અર્થં ચ પ્રમાણાન્તરમ્ અન્વેષણીયમ્ । વિસ્તરશ્ ચૈતદ્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યત ઇતિ આસ્તાં તાવત્ । યતશ્ ચાન્યભાવસિદ્ધ્યૈવ તદભાવ ઉક્તેન ન્યાયેન સિદ્ધ્યતિ તતો નાન્યભાવઃ પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય લિઙ્ગમ્ ।
દ્વિતીયં કારણં વ્યાચક્ષાણ આહ -- સમ્બન્ધાભાવાચ્ ચ ઇતિ । અન્યભાવતદભાવયોર્ ન [સ્. 172અ.] કશ્ચિત્ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ તતઃ કુતો લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવઃ ઇતિ । એતચ્ ચ કદોચ્યતે? । યદા તદભાવરૂપતા 5 ઽન્યભાવસ્ય પરાનભ્યુપગતા[667]ઽપેક્ષ્યતે । તદન્યભાવાત્[668]પૃથગ્ એવ તદભાવસ્ તુચ્છરૂપ ઇષ્યતે પરૈઃ । અન્યથોક્તેન ન્યાયેનાન્યભાવસ્યૈવ તદભાવરૂપત્વે તાદાત્મ્યાત્ કથં સમ્બન્ધાભાવઃ? । પ્રત્યક્ષસિદ્ધતા ચ[669]તદૈવ[670], ન પક્ષાન્તરેણ[671]અભિહિતા । તચ્ ચ તસ્ય ઇત્યાદ્યસ્યૈવ વિવરણં વ્યતિરેકમુખેન એકાર્થસમવાય ઇતિ[672][ત્. 335બ્.] પરદર્શનેનોક્તં । પરેષાં હિનૈયાયિકાદીનાંવ્યતિરિક્તાવ્ એવ કૃતકાનિત્યત્વાખ્યૌ ધર્માવ્ એકસ્મિન્ન્ એવ ધર્મિણિ સમવેતાવ્ ઇતિ કૃતકસ્યાનિત્યત્વેનૈકસ્મિન્ન્ અર્થે ધર્મિણિ સમવાયઃ સમ્બન્ધઃ ધૂમસ્ય વેતિ {પ્. 181.1} સમ્બન્ધ એવોદાહરણાન્તરમ્ । અત્રૈકર્થસમવાય ઇતિ સંયોગઃ સ એવ સમવાયશબ્દેનોક્તઃ
। સંયોગસમવાયયોઃ કલ્પિતત્વાદ્ ભેદેન વ્યપદેશે ઽનાદરાત્ । પરેષાં ત્વ્ અગ્નિધૂમૌ સ્વાવયવેષ્વ્ એવ સમવેતાવ્ ઇતિ ન તયોર્ એકાર્થસમવાય આધારાધેયભાવો વેતિ ધૂમસ્યાગ્નેર્ ઉપરિ દર્શનાલ્ લૌકિકઃ સમ્બન્ધ ઉક્તઃ । જન્યજનકભાવો વા ઇતિ પારમાર્થિકઃ સમ્બન્ધો ઽભિહિતઃ, પરમાર્થતો ઽગ્નેર્ જનકત્વાત્ ઇતરસ્ય ચ જન્યત્વાદ્ ઇતિ ।
નનુ ચેશ્વરસેનેન સહ વિચારઃ પ્રક્રાન્તઃ તત્ કિમ્ ઇતિનૈયાયિકાભિમતસ્યાપિ સમ્બન્ધસ્યાન્યભાવતદભાવયોર્ અભાવ ઉચ્યતે । સત્યમ્, [સ્. 172બ્.] પ્રસઙ્ગેન તુ તન્મતસ્યાપિ નિષેધાર્થમ્ ઉક્તમ્ । પૂર્વં હ્ય્ અન્યભાવગ્રાહિપ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય ન તદર્થં પ્રત્યક્ષાન્તરં `નાસ્તીહ ઘટઃ` ઇત્ય્ એવમાકારં કલ્પનીયમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગતઃ કથિતમ્ । અધુના તુ પ્રસઙ્ગાદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે -- યદાન્યભાવગ્રાહિપ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽયં તદભાવો ન ભવતિ તદા પ્રત્યક્ષાન્તરં `નાસ્તિ ઇહ ઘટઃ` ઇત્ય્ એવમ્ આકરં વિશેષણવિશેષ્યભાવલક્ષણાત્ 11 સન્નિકર્ષાદ્ ઇષ્ટં ભવતા[673]। ન ચાસતિ સમ્બન્ધે ઽન્યભાવતદભાવયોર્ વિશેષણવિશેષ્યભાવો યુક્તઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તતઃ [ત્. 336અ.] કુતસ્ તલ્લક્ષણાત્ સન્નિકર્ષાત્ તદભાવે[674]પ્રત્યક્ષં ભવેદ્ ઇતિ ।

એવં સમ્બન્ધસ્વરૂપમ્ આખ્યાય તસ્યેહાસમ્ભવમ્ આહ -- નૈવમ્ , યથા કૃતકત્વાનિત્યત્વયોર્ અગ્નિધૂમયોર્ વૈકાર્થસમવાયાદિલક્ષણઃ સમ્બન્ધો નૈવં કશ્ચિદ્ ભાવાભાવયોઃ સમ્બન્ધો યેન અસ્ય તદભાવસ્યાન્યભાવઃ સાધનં સ્યાત્ । યાવ્ એકત્રાર્થે ધર્મિરૂપે પ્રવર્ત્તેતે તયોર્ એકાર્થસમવાયો ભવતિ । અન્યભાવશ્ ચ પ્રદેશાખ્યઃ સ્વાવયવેષુ યેષુ વર્ત્તતે ન તત્ર ઘટાભાવઃ । એવં હિ પ્રદેશાવયવેષુ ઘટો નાસ્તીતિ સ્યાત્ ન પ્રદેશે । ન ચાસ્ય પ્રદેશવયવૈર્ આરમ્ભઃ । તે હિ દ્રવ્યાત્માનો દ્રવ્યાન્તરમ્ એવારમ્ભન્તે । ન ચ ઘટાભાવો દ્રવ્યમ્ । નવૈવ હિ દ્રવ્યાણીષ્યન્તે । ન ચ ક્રિયાવદાદિકં દ્રવ્યલક્ષણં [સ્. 173અ.] તત્રાસ્તિ । ન ચ ગુણરૂપતયા તત્ર વર્ત્તતે । ચતુર્વિશતિર્ એવ હિ {પ્. 182.1} ગુણા ઇષ્યન્તે । ન ચાયં તેષામ્ અન્યતમઃ । નાપિ કર્મરૂપતયપઞ્ચસુ કર્મસ્વનન્તર્ભાવાત્[675]તલ્લક્ષણવિરહાચ્ ચ । એકદ્રવ્યમ્ [વૈસૂ ઇ.1.15.] ઇત્ય્ આદિકં
હિ તલ્લક્ષણમ્ । ન ચૈતદ્ અભાવે સમ્ભવતીતિ । નાપિ સામાન્યાદિરૂપતયા, તદ્રૂપવિરહાદ્ એવ । નાપ્ય્ અન્યભાવતદભાવયોઃ સંયોગો ઽગ્નિધૂમયોર્ ઇવ, દ્રવ્યયોર્ એવ તદભ્યુપગમાત્ । ન ચ તદભાવો દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । નાપ્ય્ આધાર(રા)ધેયભાવો, યતઃ સો ઽપિ સંયોગનિમિત્ત ઉચ્યતે `ઇહ કુણ્ડે બદરાણિ` ઇતિ । સમવાયનિમિત્તો વા, `ઇહ તન્તુષુ [ત્. 336બ્.] પટઃ` ઇતિ । ન ચાભાવસ્યાદ્રવ્યાત્મનઃ સંયોગઃ સમસ્તિ[676]। નાપિ સમવાયઃ, પઞ્ચાનામ્ એવ હિ દ્રવ્યાદીનાં પદાર્થાનાં સમવાયિત્વમ્ ઇષ્યતે; ન ચાભાવઃ પઞ્ચસ્વ્ અન્તર્ભવતીતિ । ન ચ તદાત્માનુપકારે સત્ય્ આધારવ્યપદેશઃ સમ્ભવતિ । ઉપકારે વા જન્યજનકભાવઃ । ન ચ તદભાવો જન્યઃ; કાર્યતાપ્રસઙ્ગાત્ । કાર્યતા ચાસ્યાસમ્ભવિની[677], [સ્. 173બ્.] યતઃ સ્વકારણસમવાયઃ, સત્તાસમવાયો વા કાર્યતોચ્યતે ભવદ્ભિઃ । અન્યભાવસ્ તુ પ્રદેશાખ્યો ઽસ્ય ન કારણમ્, ત્રયાણામ્ એવ હિ દ્રવ્યગુણકર્મણાં દ્રવ્યં કારણમ્ ઇષ્ટમ્ । ન ચાભાવો
દ્રવ્યાદિલક્ષણઃ ઇતિ । સત્તાસમવાયે ઽપિ સત્પ્રત્યયવિષયતા તદભાવસ્ય સ્યાત્, નાભાવપ્રત્યયવિષયતા । પ્રદેશાભાવે ઽપિ ચ ઘટાભાવસમ્ભવાત્ કુતસ્ તત્કાર્યતા । ન ચાસ્ય પ્રતિવિષયં ભેદઃ, એકાકારજ્ઞાનવિષયત્વાત્ । સમ્બન્ધિભેદાદ્ ભેદે વા સામાન્યાદિષ્વ્ અપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ । સમવાયોપ્ય્ અસ્યાનન્તરમ્ એવ નિરસ્ત ઇતિ કુતઃ સ્વકારણસત્તાસમવાયરૂપા કાર્યતા તદભાવસ્ય સ્યાત્? । એતેન જન્યજનકભાવઃ પ્રત્યુક્તઃ । તતઃ સર્વથા સમ્બન્ધાભાવાન્ નાન્યભાવઃ તદભાવસ્ય સાધનમ્ ઇતિ ।
પરઃ સમ્બન્ધાન્તરં દર્શયન્ન્ આહ -- અસ્તિ વિષયે ત્ય્ આદિ । યથા હિ અર્થો વિષયઃ શબ્દો વિષયીતિ તયોર્ વિષયવિષયિભાવઃ સમ્બન્ધઃ, [સ્. 174અ.] એવમ્ અન્યભાવતદભાવયોર્ વિષયવિષયિભાવઃ સમ્બન્ધો ભવિષ્યતિ [ત્. 337અ.] પ્રદેશાખ્યેનાન્યભાવેન ઘટાભાવસ્ય પ્રત્યાયનાદ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા । શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધઃ {પ્. 183.1} સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિસમ્બન્ધઃ । કિં રૂપઃ? । કાર્યકારણલક્ષણઃ । કથં પુનર્ અર્થકાર્યતા શબ્દસ્ય? । તત્પ્રતિપાદનાભિપ્રાયે સતિ અર્થપ્રતિપાદનવિવક્ષાયાં સત્યાં તત્પ્રયોગાચ્ છબ્દોચ્ચારણાત્ । તેનાર્થેન વિવક્ષાવિપરિવર્ત્તિના શબ્દસ્ય કાર્યકારણલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । યદ્ય્ અપિ ચ શબ્દાર્થયોઃ બુદ્ધિપરિકલ્પિતસામાન્યરૂપતા તથાપ્ય્ અર્થપ્રતિભાસિન્યા વિવક્ષયા શબ્દસામાન્યોત્પ્રેક્ષાનિબન્ધનસ્ય શબ્દસ્વલક્ષણસ્યોત્થાપનાત્ તન્મુખેન કાર્યકારણભાવ ઉચ્યતે । અવિનાભાવલક્ષણો
વા ઇતિ પરપ્રસિદ્ધ્યોચ્યતે । પરો હ્ય્ અવિનાભાવલક્ષણઃ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ વ્યવહરતિ । તતઃ સમ્બન્ધનિબન્ધનઃ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકરૂપો[678]વિષયવિષયિભાવો યુક્તઃ । તદભાવાન્યભાવયોર્ અપ્ય્ એવં ભવિષ્યતીતિ ચેત્, આહ -- અયંચ અનન્તરોક્તપ્રકારઃ અત્ર તદભાવાન્યભાવયોઃ ન સમ્ભવતિ । ન હિ ઘટાભાવપ્રતિપાદનાભિપ્રાયે [સ્. 174બ્.] સતિ અન્યભાવસ્ય પ્રદેશલક્ષણસ્ય પ્રયોગો[679]નિષ્પત્તિર્ ભવતિ, ઘટાભાવપ્રતિપાદનાભિપ્રાયાત્ પ્રાગ્ અપિ પ્રદેશસ્ય સ્વહેતુભ્ય એવ નિષ્પત્તેઃ । સત્ય્ અપિ તદભિપ્રાયે ઽન્યભાવસ્યાભાવાચ્ ચ । તતશ્ ચ કથં તયોઃ કાર્યકારણભાવઃ? તદ્દ્વારકો ઽવિનાભાવો વા સ્યાત્? યતો [ત્. 337બ્.] વિષયવિષયિભાવઃ કલ્પ્યેત ।
સ્યાન્ મતમ્ -- યથા શબ્દાર્થયોઃ સાધ્યસાધનભાવનિમિત્તો વિષયવિષયિભાવઃ તથા અન્યભાવતદભાવયોર્ અપિ ઇત્ય્ એતાવન્માત્રેણ શબ્દાર્થયોર્ દૃષ્ટાન્તતેત્ય્ અત આહ -- સિદ્ધે હિ ઇત્યાદિ । શબ્દાર્થયોર્ હિ કાર્યકારણભાવનિબન્ધનઃ સાધ્યસાધનભાવઃ અન્યથા ઽર્થાન્તરત્વે તદયોગાત્ તથેહાપિ યદિ તદભાવાન્યભાવયોઃ સાધ્યસાધનભાવઃ સિધ્યેત્ તદા તન્મુખેન સાધ્યસાધનભાવદ્વારેણ વિષયવિષયિભાવઃ સ્યાત્ । યાવતા સ એવ સાધ્યસાધનભાવો ઽસતિ સમ્બન્ધે 3 કાર્યકારણભાવાદિકે ન સિધ્યતિ[680], સર્વસ્ય સાધ્યસાધનાપ્રસક્તેઃ ।
કથમ્ ઇન્દ્રિયં સ્વવિષયસિદ્ધિનિબન્ધનમ્ ઇતિ ચેત્; પરસ્પરોપસર્પ્પણાદ્યાશ્રયાત્ પ્રત્યયવિશેષાદ્ ઇન્દ્રિયવિષયયોર્ એકવિજ્ઞાનોત્પાદનયોર્ {પ્. 184.1} ઉદયાત્ તથા વ્યપદેશઃ, નૈવમ્ ઇહ, અન્યભાવતદભાવયોસ્ તદયોગાત્ । લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવલક્ષણસ્ય [સ્. 175અ.] ચ સાધ્યસાધનભાવસ્ય પ્રકૃતત્વાત્, તસ્ય ચ સમ્બન્ધમ્ અન્તરેણાયોગાત્ ।
નૈવ સમ્બન્ધાન્તરનિબન્ધનો ઽન્યભાવતદભાવયોઃ સાધ્યસાધનભાવો ઽપિ તુ વિષયવિષયિભાવનિમિત્ત એવેતિ ચેત્; આહ -- અન્યથા યદિ [ત્. 338અ.] સમ્બન્ધાન્તરં નેષ્યતે કિન્ તુ વિષયવિષયિભાવાત્ સાધ્યસાધનભાવઃ તસ્માચ્ ચ વિષયવિષયિભાવઃ, તત ઇતરેતરાશ્રયમ્ ઇદં સ્યાત્ । તથા ચૈકાસિદ્ધૌ દ્વયોર્ અપ્ય્ અસિદ્ધિર્ ભવેદ્ ઇતિ । કિઞ્ચાન્યભાવાચ્ ચ લિઙ્ગભૂતાદ્ અભાવસ્ય લિઙ્ગિનઃ સિદ્ધાવ્ અનુમિતાવ્ 4 ઇષ્યમાણાયાં અસમુદાયશ્[681]ચ સાધ્યઃ સ્યાત્, અન્યભાવેન તદભાવસ્ય કેવલસ્યૈવ સાધનાત્ ન કેવલસમ્બન્ધાભાવાત્ સાધ્યસાધનભાવાયોગઃ । સમુદાયશ્ ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવાપન્નો ધર્મધર્મિલક્ષણઃ સાધ્યો ય ઇષ્ટસ્ તદભાવદોષશ્ ચેતિ `ચ` શબ્દઃ ।
સર્વત્ર સમુદાયસ્ય સાધ્યતા નૈવેષ્ટેતિ ચેત્, આહ -- તથા ચ ધર્મમાત્રસ્યાપિ સ્વતન્ત્રસ્ય સાધ્યતોપગમે `ઘટાભાવસ્ તદન્યભાવાત્` ઇત્ય્ એવંરૂપે પ્રયોગે ઘટસ્ય સર્વત્ર દેશે સર્વદા ચાભાવઃ પ્રસજ્યેત । ધર્મિણિ હિ ક્વચિદ્ધર્મસ્ય ગુણભૂતસ્ય સાધને તત્રૈવ તત્કાલ એવ ચ ભાવો યુક્તો નાન્યદેતિ સર્વત્ર સમુદાય એવ સાધ્યો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ન કેવલો ધર્મ ઇતિ ।

અત્રાહ પરઃ -- નાસમુદાયસ્ય [સ્. 175બ્.] સાધ્યતા 5 અન્યભાવતદભાવયોર્ અસમ્બન્ધો[682]વા । કુતઃ? । પ્રદેશાદિ ઇત્યાદિ । `ઇહ પ્રદેશે ઘટો નાસ્તિ` ઇત્ય્ એવં ઘટાભાવેન પ્રદેશાદિર્ ધર્મી વિશેષ્યતે સઘટાત્ [ત્. 338.બ્.] પ્રદેશાદેર્ ભેદેનાવસ્થાપ્યત ઇતિ તદ્વિશેષણત્વં પ્રાપ્તઃ સાધ્યતે ન તુ ઘટો નાસ્તીત્ય્ એવં કેવલો ધર્મિણઃ કસ્યચિદ્ગુણભાવમનાપન્નઃ । તતો નાસમુદાયસ્ય સાધ્યતેતિ કુતસ્ તદ્ભાવી દોષઃ? । ન ચ નૈવાસ્મિન્પક્ષે લિઙ્ગસ્યા ન્યભાવાત્મનો લિઙ્ગિનશ્ચ પ્રદેશાદિધર્મિલક્ષણસ્ય અસમ્બન્ધદોષઃપ્રસજ્યતે । કુત? । અન્યભાવસ્ય ઘટવિવિક્તપ્રદેશાદિલક્ષણસ્ય પ્રદેશાદિના {પ્. 185.1} ધર્મિણા સમ્બન્ધાત્ તાદાત્મ્યસદ્ભાવાદ્ ઇતિ । તથા હિ -- શબ્દાદિધર્મિણા કૃતકત્વાદેસ્ તાદાત્મ્યલક્ષણ એવ સમ્બન્ધ ઇષ્યતે ભવતા । સ ઇહાસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તતશ્ ચ `સમ્બન્ધાભાવાચ્
ચ` ઇત્ય્ અયુક્તમ્ ઇતિ મન્યતે ।
સિદ્ધાન્તવાદી તુ સાધ્યધર્મલક્ષણસ્ય લિઙ્ગિનો ઘટાભાવાખ્યસ્યાન્યભાવેન લિઙ્ગેન સમ્બન્ધાભાવઃ પ્રાગ્ ઉક્તો ન ધર્મિણા તતઃ ક્વદમ્ ઉત્તરં સંબધ્યત ઇતિ મન્યમાનો ધર્મિણા ઽપ્ય્ અન્યભાવાખ્યસ્ય લિઙ્ગસ્ય સમ્બન્ધાભાવં દર્શયન્ન્ આહ -- ન લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ અસમ્બન્ધો ન ચેતિ સમ્બધ્યતે । તથા નાસમુદાયસાધનમ્ ઇતિ । કિન્ તુ લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ અસમ્બન્ધ એવાસમુદાયસાધનમ્ એવ ચ એવમ્ અપિ બ્રુવતઃ । કુતઃ? । પ્રદેશાદેર્ એવ ધર્મિતયા ઽવસ્થાપ્યમાનસ્યાન્યભાવત્વાદ્ અન્યભાવલક્ષણલિઙ્ગત્વાત્ । એતદ્ એવ [સ્. 176બ્.] દર્શયતિ -- યત્રૈવ હિ પ્રદેશાદૌ ધર્મિતયા ત્વયા કલ્પ્યમાને યદ્ [ત્. 339અ.] ઘટાદિકં નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે લોકેન સ એવ પ્રદેશાદિસ્ તેન ઘટાદિના ઽસંસૃષ્ટસ્ સંસર્ગરહિતઃ અન્યભાવો લિઙ્ગતયેષ્ટો નાપરઃ કશ્ચિત્ યતઃ તદ્દર્શનાદ્ એવ ઘટાસંસૃષ્ટપ્રદેશાદિદર્શનાદ્ એવાસ્ય પ્રતિપત્તુઃ `ઘટો નાસ્તિ` ઇતિ વિકલ્પો લિઙ્ગિજ્ઞાનતયોપગતો
ભવતિ । તતઃ સ એવાન્યભાવઃ । યદ્ એવ હિ દૃશ્યમાનં લિઙ્ગિજ્ઞાનં જનયતિ તદ્ એવ લિઙ્ગમ્ ઉચ્યતે । ઘટાસંસૃષ્ટશ્ ચ પ્રદેશાદિર્ એવમ્ । તસ્માત્ તદેવાન્યભાવલક્ષણં લિઙ્ગમ્ ઉપેયમ્ । તતઃ કથં તસ્યૈવાન્યભાવસ્ય વ્યાવૃત્તિતો ઽપિ ભેદમ્ અનનુભવતો લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવો લિઙ્ગત્વં લિઙ્ગિત્વં વા? । ન હિ લિઙ્ગમ્ એવ ધર્મી ભવિતુમ્ અર્હતિ, ધર્મિપ્રતિપત્તાવ્ એવ સાધ્યપ્રતિપત્તેર્ અન્વયાદ્યનુસરણાયોગાત્ । તતશ્ ચાન્યસ્ય ધર્મિણો ઽભાવાત્ કથમ્ અન્યભાવાત્મનો લિઙ્ગસ્ય તત્સમ્બન્ધઃ, સમુદાયસાધ્યતા વા? । શબ્દકૃતકત્વયોસ્ તુ પરમાર્થતસ્ તાદાત્મ્યે ઽપિ વ્યાવૃત્તિભેદનિબન્ધનો ઽસ્ત્ય્ એવ ભેદઃ । તતઃ શબ્દાદિધર્મિપ્રતિપત્તાવ્ અપ્ય્ અનિત્યત્વાદ્યપ્રતીતૌ કૃતકત્વાદિના તત્ સાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- સામાન્યવિશેષકલ્પનયા [સ્. 176બ્.] લિઙ્ગલિઙ્ગિતૈકસ્યાપિ ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- ન ચાત્ર પ્રકૃતે ઽન્યભાવે સામાન્યવિશેષભાવકલ્પનાસમ્ભવતિ , યેન [ત્. 339બ્.] સામાન્યવિશેષવિકલ્પેન સામાન્યં હેતુર્ ભવેદ્ વિશેષો ધર્મી, યતઃ {પ્. 186.1} સમુદાયસાધ્યતા લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બન્ધો વા સ્યાત્ । કુતો ન સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- તદ્વિશેષપ્રતિપત્તેર્ એવ ઘટવિવિક્તપ્રદેશવિશેષપ્રતિપત્તેર્ એવ તદભાવસ્ય ઘટાભાવસ્ય પ્રતીતેઃ । યતશ્ ચ વિશેષ એવ ઘટાભાવપ્રતીતિનિબન્ધનં તતઃ કિં તત્ર સામાન્યકલ્પનયા ક્રિયત ઇતિ । સ એવ વિશેષો ઽન્યત્ર વર્ત્તમાનઃ સામાન્યરૂપતાં પ્રતિપત્સ્યત ઇતિ ચેત્, આહ -- તસ્ય ઘટવિવિક્તપ્રદેશવિશેષસ્ય અન્યત્ર સજાતીયે અન્વયસ્ય અનુવૃત્તેર્ અભાવાત્ કુતઃ સામાન્યાત્મતા? । ન હ્ય્ અસૌ દેશકાલાવસ્થાનિયતો વિશેષો ઽન્યમ્ અન્વેતીતિ । અત્રૈવોપચયહેતુમ્ આહ -- પ્રતિજ્ઞાર્થે ત્યાદિ । યદિ હિ ઘટવિવિક્ત
એવ પ્રદેશવિશેષો ધર્મી, તસ્યૈવ ચ હેતુતેષ્યતે, તદા પ્રતિજ્ઞાયા યો ઽર્થો ધર્મધર્મિસમુદાયસ્ તદેકદેશ એવ ધર્મિલક્ષણો હેતુઃ સ્યાત્, પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશસ્ય ચ વ્યાવૃત્તિતો ઽપિ ભેદમ્ અનુ(ન)નુભવતો હેતુત્વમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ । અથ મા ભૂત્ [સ્. 177અ.] એષ દોષ ઇતિ ન ઘટવિવિક્ત એવ પ્રદેશવિશેષો હેતુર્ ઇષ્યતે, કિન્ તુ પ્રદેશમાત્રં ઘટવિવિક્તતાવિશેષરહિતમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ન ચ યત્ર પ્રદેશમાત્રંતત્ર ઘટાભાવઃ । સઘટે ઽપિ પ્રદેશે પ્રદેશમાત્રસ્ય ભાવાદ્ અનૈકાન્તિકો હેતુઃ સ્યાત્ ।
પરો ઽન્યથા સામાન્યવિશેષભાવં [ત્. 340અ.] દર્શયન્ન્ આહ -- તાદૃશૌ(શે) યાદૃશો ઘટવિવિક્તઃ કેવલઃ પ્રદેશો ઽગ્રતઃ સ્થિતસ્ તાદૃશે સર્વત્ર પ્રદેશે ઘટસ્યાભાવ ઇતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ? । તથાવિધપ્રદેશવિશેષપ્રતીતિર્ એવ ઘટાભાવપ્રતીતિસ્ તતો ઽન્યભાવતદભાવયોઃ લિઙ્ગલિઙ્ગિતા ઽનુપપન્નેત્ય્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ -- નનુ તસ્યૈવ ઇત્યાદિ । યો ઽસૌ કેવલઃ પ્રદેશવિશેષો ધર્મિતયા ઽવસ્થાપિતસ્ તસ્યૈવ યત્ કૈવલ્યં કેવલ ઇત્ય્ અનેન વિશેષણેનોચ્યતે ભવતા, તદ્ એવ ઘટવિરહો ઘટાભાવ ઇતિ કથ્યતે । સ ચ ઘટવિરહો લિઙ્ગભૂતસ્ય કેવલસ્ય પ્રદેશસ્ય 1 પ્રતિપત્તાવ્ એવ[683]સિદ્ધો ન તૂત્તરકાલં તતો ઽન્ય એવ આકારાન્તરેણ ધૂમાદિવાગ્નિઃ[684]સિધ્યતિ । તતઃ કસ્યેદાનીં તત્પ્રતિપત્તાવ્ એવ સાધ્યપ્રતીતૌ સત્યાં તલ્લિઙ્ગમ્[685]? । ન {પ્. 187.1} કસ્યચિત્ । જિજ્ઞાસિતસ્ય ઘટાભાવસ્ય સિદ્ધેર્ અન્યસ્ય કસ્યચિદ્ અજિજ્ઞાસિતત્વાત્ । કેવલપ્રદેશપ્રતિપત્તાવ્ એવ ઘટવિરહપ્રતીતૌ
ચ યદ્ એતદ્ ઉત્તરકાલં `યત્ર યત્ર કેવલઃ પ્રદેશસ્ તત્ર તત્ર ઘટવિરહઃ` ઇતિ [સ્. 177બ્.] અન્વયસ્યાનુગમામનુ(ગમનમ્ અનુ)સરણમ્, તચ્ ચ નિરર્થકમ્ આદાવ્ એવ સાધ્યપ્રતીતેઃ । યત એવં તસ્માદ્ અન્યભાવઃ કેવલપ્રદેશલક્ષણઃ સાધ્યસાધનયોર્ ભેદાભાવાન્ ન સાધનમ્ અભાવસ્યેતિ સ્થિતમ્ । તદ્ એવં [ત્. 340બ્.] સમુદાયસાધ્યતાં 3 લિઙ્ગસ્ય ચ ધર્મિણા સમ્બન્ધં[686]પ્રતિપાદયિતું યદ્ ઉક્તં પરેણ -- `પ્રદેશાદિધર્મિવિશેષણસ્યાભાવસ્ય સાધનાત્`[687]ઇતિ તદપૃથક્સિદ્ધિદૂષણેનૈવ નિરાકૃતમ્ ।
વિષયવિષયિભાવેન તુ સમ્બન્ધપ્રતિપાદને નિરસ્તે પરો ઽન્યથા સમ્બન્ધં સાધ્યસાધનયોર્ દર્શયન્ન્ આહ -- અસ્ત્ય્ અન્યભાવતદભાવયોઃ સમ્બન્ધો વિરોધાખ્યઃ । તતઃ સમ્બન્ધસદ્ભાવાદ્ અન્યભાવાદ્ અભાવસ્ય સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતીતિ । સિદ્ધાન્તવાદી તુ સાધ્યસાધનયોર્ વિરોધમ્ એવાસમ્ભાવયન્ પૃચ્છતિ -- કેન કસ્ય વિરોધઃ ઇતિ । ન હ્ય્ અત્ર સાધ્યસાધનયોર્ વિરોધઃ સંભવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । પરો વિરોધમ્ અભિપ્રાયાનભિજ્ઞાતયા દર્શયતિ -- અન્યભાવેન કેવલપ્રદેશાત્મના પ્રતિયોગિનો યસ્યાભાવઃ પ્રમાતુમ્ ઇષ્ટો ઘટાદેસ્ તસ્યેતિ ।

પરસ્યૈવંવાદિનો અસમ્બન્ધાભિધાયિતામ્ આદર્શયન્ન્ આહ -- કિંનુ વૈ પ્રતિયોગી ઘટાદિઃ પ્રમાતુમ્ ઇષ્ટો યેન પ્રતિયોગિનાઃ પ્રમેયત્વેન લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ વિરોધઃ સમ્બન્ધો ઽભિધીયતે? । નૈવ પ્રતિયોગી પ્રમાતુમ્ ઇષ્ટઃ કિન્ તુ તદભાવ ઇતિ ચેત્, આહ -- અભાવસ્ તુ પ્રતિયોગિનો યઃ સાધ્યઃ [સ્. 178અ.] ................................................................................................................ [સ્. 178બ્.] ........................................................................................................................
[કુમારિલસ્ તુ મન્યતે ભાવાંશાદ્ ભિન્નો ઽ] [સ્. 179અ.] યમ્ અભાવાંશસ્ તતો નાન્યભાવ એવ તદભાવ ઇતિ કથં તત્પ્રતિપત્તિર્ એવ તદભાવપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ । તથા હ્ય્ અયમ્ અભાવઃ {પ્. 188.1} પ્રાગભાવાદિભેદભિન્નઃ, ન ચાવસ્તુનો ભેદઃ સમ્ભવતિ અતો ઽયં વસ્તુરૂપ એવ । યદ્ આહ --

ન ચાવસ્તુન એતે સ્યુર્ ભેદાસ્ તેનાસ્ય વસ્તુતા॥ [શ્લ્વ્ અભાવ 8અબ્.] ઇતિ । ન ચ ભાવાંશ એવાભાવાંશો યુક્તઃ, તસ્યેન્દ્રિયસંયોગબલેન પ્રતીતેઃ, ઇતરપ્રતીતેશ્ ચ તદસંયોગહેતુકત્વાત્ । યદ્ આહ --
તત્સંયોગે સદ્ ઇત્ય્ એવંસદ્રૂપત્વંપ્રતીયતે ।
નાસ્ત્ય્ અત્રેદમ્ ઇતીત્થંતુ તદસંયોગહેતુકમ્ ॥ [શ્લ્વ્ અભાવ 26.] ઇતિ । તત્ કથં તત્પ્રતિપત્તિર્ એવાપરસ્ય વ્યવચ્છેદનમ્ ઇતિ તન્નિરાસાર્થમ્ આહ । તસ્યા ન્યસ્ય પ્રદેશસ્ય [ત્. 342અ.] કેવલસ્ય યત્ તત્ કૈવલ્ય મ્ એકાકિત્વમ્ અસહાયતા તદ્ એવ અપરસ્ય પ્રતિયોગિનો ઘટાદેઃ વૈકલ્યમ્ અભાવ ઇતિ તસ્માત્ તદન્યભાવ એવ ભાવાંશ એવ ત્વદ્ અભિમતઃ તદભાવઃ પ્રતિયોગ્યભાવાંશો ન તતઃ પૃથગ્ભૂતં ધર્માન્તરમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતેસુગતસુતૈઃ। તતશ્ ચ તત્પ્રતિપત્તિર્ એવ ચ તસ્યાન્યભાવસ્ય પ્રતિપત્તિર્ એવ 5 ચ તદપ્રતિપત્તિઃ[688] તસ્ય પ્રતિયોગિનો ઽપ્રતિપત્તિર્ અભાવપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ યાવત્ । એવં મન્યતે -- યો ઽયમ્ અભાવાંશો ભાવાંશાત્ પૃથગ્ભૂતો વસ્તુનો ધર્મઃ પરિકલ્પ્યતે સ ઘટાદ્યભાવાત્મકતાં [સ્. 179અ.] તદ્રૂપવૈકલ્યાદ્ એવાનુભવતિ નાન્યથા । તચ્ ચ તદ્રૂપવૈકલ્યમ્ અન્યવસ્તુનો ભાવાંશસ્યાપિ
વિદ્યત એવ । તદભાવે હિ તસ્યાન્યવસ્તુતૈવ હીયેત । ન હિ યદ્ યદ્રૂપવિકલં ન ભવતિ તત્ તતો ઽન્યત્વમ્ અનુભવતિ, યથા તસ્યૈવ સ્વરૂપમ્, તથા ચાભાવાંશો ઽપિ તસ્ય ન સિધ્યેત્, સર્વં ચ વિશ્વમ્ એકં દ્રવ્યં પ્રસજ્યેત, તતશ્ ચ સહોત્પત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગઃ, સર્વસ્ય ચ સર્વત્રોપયોગઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અવશ્યમ્ અન્યવસ્તુનો ભાવરૂપતા તદન્યાભાવાત્મિકૈવ । તથા ચ તત્પ્રતિપત્તિર્ એવ તદન્યાભાવપ્રતિપત્તિઃ[689]। તત્સંયોગ એવ ચેન્દ્રિયસ્ય તદન્યભાવાભાવસંયોગ [ત્. 342બ્.] ઇતિ કિમ્ ઉચ્યતે --
નાસ્ત્ય્ અત્રેદમ્ ઇતીત્થંતુ તદસંયોગહેતુકમ્ । [શ્લ્વ્ અભાવ 26ચ્દ્]
ઇતિ? । વિકલ્પાપેક્ષયોક્તમ્ ઇતિ ચેત્, તદેતદબાધકમ્ એવ । પ્રત્યક્ષેણ તદાકારોત્પત્ત્યા તદન્યાભાવાત્મકે[690]એવ વસ્તુરૂપે પ્રતિપન્ને પાશ્ચાત્ યસ્ય {પ્. 189.1} યથાગૃહીતાભિલાપિનો વિકલ્પસ્યોપગમાત્ । વિસ્તરતશ્ ચાયમ્ અભાવવિચારઃપ્રમાણદ્વિત્વસિદ્ધાવ્ અભાવં પ્રમેયં પ્રમાણં ચ વિચારયતા વિહિત ઇતિ તત એવાવધાર્ય ઇતિ ।
અવશ્યં ચ તદન્યભાવપ્રતિપત્તિર્ એવ તદભાવપ્રતિપત્તિઃ । તતો ન વસ્ત્વસઙ્કરસિધ્યર્થં, `નાસ્ત્ય્ અત્રેદમ્` ઇત્ય્ અભાવવ્યવહારાર્થં [સ્. 180અ.] ચાભાવપ્રમાણપરિકલ્પના યુક્તેતિ દર્શયન્ન્ આહ -- અન્યથા યદિ તત્પ્રતિપત્તિર્ એવ તદભાવપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ નેષ્યતે[691]તદા તસ્ય અન્યવસ્તુનઃ સ્વરૂપપરિચ્છેદેન તતો ઽન્યસ્યાતદ્રૂપસ્ય અવ્યવચ્છેદે અનિરાકરણે તદભાવાપ્રતિપત્તૌ તત્પરિચ્છેદ એવ ન સ્યાત્ -- તસ્ય તદન્યવસ્તુનઃ સ્વરૂપપ્રતિપત્તિર્ એવ ન સ્યાત્ । કિં કારણમ્? તદતદ્રૂપયોઃ તસ્ય તદન્યવસ્તુનો યદ્રૂપં પ્રતિનિયતં સકલત્રૈલોક્યવિલક્ષણં યચ્ ચાતદ્રૂપં તદ્રૂપં ન ભવતિ પરરૂપં તયોઃ અવિવેકાદ્ અવિવેચનાદ્ વિવેકેનાવ્યવસ્થાપનાદ્ અસાઙ્કર્યેણાપ્રસાધનાત્ । સકલપરરૂપાસઙ્કીર્ણં હિ તદ્રૂપમ્ તચ્ ચેત્ [ત્. 343અ.] તત્સામર્થ્યભાવિના પ્રત્યક્ષેણ તથા નાનુકૃતં કેવલં સમ્મુગ્ધાકારમ્[692]એવ તદુત્પન્નં તદા કથન્ તેન તત્પરિચ્છેદઃ
સ્યાત્? । ન હિ યદ્રૂપં યદ્વસ્તુ તદ્રૂપાનનુકારિણા જ્ઞાનેન તત્પરિચ્છેદો યુક્તો યથા -- શુક્લશઙ્ખરૂપાનનુકારિણા કામલિનઃ પીતશઙ્ખાવભાસિના જ્ઞાનેનેતિ । પ્રતિનિયતરૂપાનુકારે વા તત્પરિચ્છેદસ્ય કથમ્ અન્યા ઽવ્યવચ્છેદો નામ? । તતઃ પ્રતિનિયતરૂપાનનુકારાદ્ એવ તદન્યાવ્યવચ્છેદઃ । તથા ચ તત્પરિચ્છેદાભાવ ઇતિ ।
ભવત્વ્ એવં તતઃ કો દોષઃ? ઇત્ય્ અત આહ -- ય એષ વ્યવહારઃ સર્વજનપ્રતીતઃ કસ્યચિદ્ અગ્ન્યાદેર્ વસ્તુનો દર્શનાત્ ક્વચિદ્દેશે તત્સમ્બન્ધિનિ [સ્. 180બ્.] પ્રાપ્ત્યર્થો દૃષ્ટસ્યાદૃષ્ટસ્ય ચ પરિહારાર્થઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણઃ સ ન સ્યાત્ । કિં કારણમ્? । ન હિ યસ્માદ્ અયં પ્રતિપત્તા અનલંપશ્યન્ન્ અપિ સઙ્કીર્ણતદતદ્રૂપપ્રતિભાસિના પ્રત્યક્ષેણ, અન્યથા ઽસ્ય દર્શનરૂપતાહાનેઃ, તથા હિ -- અસઙ્કીર્ણસ્યાદર્શને સઙ્કીર્ણમ્ અપિ યદિ ન પશ્યેત્ તદા લોષ્ટાદિપ્રખ્યં કથં કસ્યચિદ્ એતદ્દર્શનં સ્યાત્? । સ એવંભૂતઃ સઙ્કીર્ણદર્શનવાન્ {પ્. 190.1} પ્રતિપત્તા કથમ્ અનલમ્ એવ પશ્યતિ ન સલિલાદિકમ્? । કિન્ તુ સઙ્કીર્ણરૂપવસ્તુપ્રતિભાસિજ્ઞાનતયા સલિલાદિકમ્ અપિ પશ્યતિ । તતઃ કથં સલિલાર્થીતત્ર અગ્નિમતિ પ્રદેશે ન પ્રવર્તેત ? ।
પરસ્ય વચનાવકાશમ્ આશઙ્ક્યાહ -- [ત્. 343બ્.] અનુપલમ્ભેન ઇત્યાદિ । અનલપ્રતિભાસિના હિ જ્ઞાનેનાનલસ્વરૂપન્ એવ પ્રતીયતે । યસ્ તુ સલિલાભાવઃ સ તત્ર સલિલસ્યાનુપલમ્ભેન । તતો જ્ઞાનદ્વયેન તદતદ્રૂપયોર્ વિવેકાલ્ લોકે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણઃ પ્રતિનિયતો વ્યવહારઃ સિધ્યતીતિ । સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- કો ઽયમ્ અનુપલમ્ભો નામ ઇતિ । કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્ સલિલોપલમ્ભવિરહમાત્રમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- યદિ સલિલ ઇત્ય્ આદિ ।કુમારિલસ્ય તુ સલિલોપલમ્ભનિવૃત્તિમાત્રં તુચ્છરૂપમ્ અભાવપ્રમાણતયા નાભિમતમ્ એવ ।
પ્રત્યક્ષાદેર્ અનુત્પત્તિઃપ્રમાણાભાવ ઉચ્યતે । [સ્. 181અ.]
સાત્મનો ઽપરિણામો વાવિજ્ઞાનંવાઽન્યવસ્તુનિ ॥ [શ્લ્વ્ અભાવ 11]
ઇતિ વચનાત્ । કિન્ તુ યો ઽભાવાત્મનઃ પ્રતિષેધ્યવસ્તુપ્રતિભાસિજ્ઞાનાત્મના ઽપરિણામઃ સ તદન્યવસ્તુપ્રતિભાસિજ્ઞાનસહચરિતો ઽભ્યુપગન્તવ્યો ન કેવલ ઇતિ પરમ્ અભ્યુપગમયિતુમ્ અસ્યોપન્યાસઃ । તથા ચાન્યવસ્તુવિજ્ઞાનમ્ એવાભાવપ્રમાણમ્ અસ્તુ, કિમ્ અપ્રમાણકસ્યાત્મનો ઽપરિણામાખ્યેન ધર્મેણ પરિકલ્પિતેન? । ન ચ તદન્યવસ્તુવિજ્ઞાનપરિણામાદ્ અન્ય એવ તસ્યાપરિણામો નામ ભવતો ઽભિમતો ભાવાન્તરસ્યૈવાભાવત્વેનોપગતત્વાત્ । તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગિણ એવ ચાન્યવસ્તુનો વિજ્ઞાનં તથોપેયં નાન્યસ્ય, તજ્જ્ઞાનાત્ પ્રતિયોગ્યભાવસિદ્ધેઃ । ન હિ રૂપજ્ઞાનાદ્ રસાદ્યભાવપ્રતીતિર્ યુક્તમતી [ત્. 344અ.] દેશાદિવિપ્રકર્ષવતો વા । અન્યવસ્તુવિજ્ઞાનં ચ પ્રતિનિયતરૂપપ્રતિભાસ્યેવ । રૂપાન્તરાવભાસિત્વે હિ તસ્ય સલિલોપલમ્ભાભાવ એવ ન સિધ્યેત્ । એવં ચ પ્રતિયોગ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષાવભાસિત[693]એવ । તદભાવવ્યવહારે ત્વ્ અસ્મદભિમતૈવાનુપલબ્ધિર્ આયાતેતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ અસ્યોપન્યાસઃ । તત્ર યદિ સલિલોપલમ્ભાભાવઃ
[સ્. 181બ્.] તુચ્છરૂપો ઽનુપલમ્ભસ્ તદા કથમ્ {પ્. 191.1} અભાવઃ કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તિઃ પરિચ્છેદ ઇતિ યાવત્, પરિચ્છેદસ્ય જ્ઞાનધર્મત્વાત્ । અથ ન તસ્ય પ્રતિપત્તિરૂપતેષ્યતે કિન્ તુ તદ્ધેતુભાવ ઇત્ય્ આહ -- પ્રતિપત્તિહેતુર્ વા ઇતિ । ન હિ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્યાભાવસ્ય પ્રતિપત્તિં પ્રતિ હેતુભાવો યુક્તઃ । હેતુભાવે વા તસ્યાનપેક્ષિતસહકારિણો નિત્યં તજ્જ્ઞાનજનનાદ્ અભાવજ્ઞાનમ્ એવૈકં પ્રતિપત્તુઃ સ્યાત્, જ્ઞાનાન્તરસ્યાવકાશ એવ ન ભવેત્ ।

ન ચાજ્ઞાતસ્યાસ્ય નાસ્તિતાજ્ઞાનજનનં યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્યાપિ સલિલોપલમ્ભાભાવસ્ય કથં પ્રતિપત્તિઃ? । અથાયં સલિલોપલમ્ભાભાવઃ સ્વયમ્ અપ્રતીત એવ સલિલાભાવપ્રતીતિં જનયતિ તદા કસ્યચિદ્ અપિ । તદ્ એવાહ -- તસ્ય સલિલોપલમ્ભાભાવસ્ય તતો વા સલિલાદ્ અન્યસ્યાનલાદેઃ `વિજ્ઞાનં વા ઽન્યવસ્તુનિ` ઇત્ય્ અત આત્મનો ઽપરિણામસ્ય પૃથગ્ અવસ્થાપનાત્, તત્રાપિ તદઙ્ગીકરણે ચાત્મનો ઽપરિણામસ્ય [ત્. 344બ્.] તદાત્મકત્વાન્ ન તતો ભેદેન વ્યવસ્થાપ્યેત । તતશ્ ચ કસ્યચિદ્ અપિ [સ્. 182અ.] તસ્ય તદન્યસ્ય વા ઽપ્રતિપત્તાવ્ અપિ યદ્ય્ અભાવઃ સલિલાદેઃ પ્રતીયતે તદા સ્વાપાદ્યવસ્થાસ્વ્ અપિ સલિલાદ્યભાવઃ કિં ન પ્રતીયતે? । તદાપિ તદભાવઃ પ્રતીયેતેત્ય્ એતદ્વિચારિતમ્પ્રમાણવિનિશ્ચયે, તત એવાવધારણીયમ્ । વ્યવધાનાદિગ્રહણેન ચૈતદ્દર્શયત્ય્ અન્યવસ્તુનો ઽપિ અન્યત્વં તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપાપેક્ષમ્ એવ, ન તદનપેક્ષમ્ ઉપેયમ્ । તથા ચાસ્મદ્ ઉપવર્ણિતાનુપલબ્ધિસિદ્ધિર્ ઇતિ । યદા ચૈવમ્ ઉક્તેન
પ્રકારેણાનુપલમ્ભેન સલિલાભાવપ્રતીતિર્ ન યુજ્યતે ઽનલપ્રતિભાસિનશ્ ચ જ્ઞાનસ્ય પ્રતિનિયતાકારતા નાભ્યુપગમ્યતે તસ્માદ્ અયમ્ અનલદર્શી પ્રતિપત્તા ઽનલં પશ્યન્ન્ અપિ સઙ્કીર્ણરૂપપ્રતિભાસિના જ્ઞાનેન `અનલો ઽયં ન સલિલમ્` ઇતિ નાધ્યવસ્યતિ અનધ્યવસ્યંશ્ ચ સલિલરૂપસ્યાપિ પ્રતિભાસનાત્ તદર્થી ન તિષ્ઠેત્ પ્રવર્તેત નાપિ પ્રતિષ્ઠેત સલિલાર્થી ન પ્રવર્તેત । તથા હિ -- સલિલં નામ તદ્ ઉચ્યતે યત્ સર્વોદન્યાસન્તાપાદ્યપનયનક્ષમં[694]સકલતદન્યરૂપાસઙ્કીર્ણપ્રતિનિયતાકારજ્ઞાનાવભાસિ । ઇદં ત્વ્ અન્યદ્ એવ શબલરૂપં કિમ્ અપ્ય્ અવભાસત ઇતિ । {પ્. 192.1} તતશ્ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિયોર્ વિરુદ્ધયોર્ યુગપદ્ અનુષ્ઠાતુમ્ અશક્યત્વાત્ દુસ્તરંવ્યસનંપ્રતિપત્તુઃસ્યાત્ ।
અત્ર પરસ્ય [સ્. 182બ્.] વચનાવકાશમ્ આશઙ્ક્યાહ -- તત એવ ઇત્યાદિ । ન મયા [ત્. 345અ.] સલિલોપલમ્ભનિવૃત્તિમાત્રાત્ તુચ્છરૂપાત્ તદભાવગતિર્ ઉચ્યતે, યથોક્તદોષપ્રસઙ્ગાત્ । કિન્ તુ યદ્ એતદ્ એકસ્ય કેવલસ્યાનલસ્ય દર્શનં તત એવાન્યસ્ય તત્રાપ્રતિભાસમાનસ્ય સલિલસ્યાભાવગતિર્ ભવતિ `વિજ્ઞાનં વા ઽન્યવસ્તુનિ` ઇતિ વચનાત્ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- કથમ્ એકમ્ ઇત્યાદિ । કેન પુનઃ સામર્થ્યેન તદેકદર્શનમ્ અન્યાભાવંપ્રત્યાયયતિ? । તથા હિ -- તસ્મિન્ દૃશ્યમાને તદેવાસ્તીત્ય્ અવગચ્છતુ, તદન્યત્ તુ નાસ્તીતિ કિમ્ ઇતિ પ્રત્યેતીતિ । તસ્યૈવ પરિદૃશ્યમાનસ્યાનલાદેઃ કેવલસ્ય સલિલાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય દર્શનાદ્ અનલજ્ઞાને પ્રતિભાસનાત્ `સલિલં નાસ્તિ` ઇતિ નિશ્ચયઃ સઞ્જાયતે । તથા હિ -- અનલ ઇવ સલિલમ્ અપિ યદિ તત્રાભાવિષ્યત્ તદપ્ય્ અનલવદ્ દર્શને પ્રત્યભાસિષ્યત તયોઃ સ્વજ્ઞાનં પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાદ્ યોગ્યતાયા નૈકસ્ય પ્રતિભાસો યુક્તઃ । તસ્માદ્ એકપ્રતિભાસનમ્ અન્યાભાવનાન્તરીયકં ઇત્ય્ અન્યાભાવે તતો જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે અન્યવસ્તુનિ ચ વિજ્ઞાનં નાસ્તીતિ જ્ઞાનં જનયતિ । તથા ઽન્યદ્ વસ્તુ પરરૂપાસંકીર્ણસ્વભાવતયૈવ તથોચ્યતે । તદ્રૂપતયૈવ[695]ચ તજ્જ્ઞાનમ્ અન્યત્[696]પ્રતિયદ્ એવં વ્યપદિશ્યતે ઽન્યથા[697]તદયોગાદ્[698]ઇત્ય્ અન્યપ્રતિપત્તિર્ એવ તદભાવવિકલ્પહેતુર્ ઇતિ સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ
-- ઇદમ્ એવ ઇત્યાદિ । નન્વ્ અસ્માભિર્ ઇદમ્ એવ પ્રાગ્ અભિહિતં તયોઃસતોઃનૈકરૂપનિયતાપ્રતિપત્તિઃ અસમ્ભવાત્[699] ઇત્ય્ આદિભિર્ વચનૈઃ । તતો યદ્ એવાન્યાસંસર્ગ્ગિણઃ કેવલસ્ય [ત્. 345બ્.] પ્રતિભાસનં તદ્ એવ તદન્યાભાવસ્યાપિ, તસ્યૈવ કેવલસ્ય તદન્યાભાવાત્મકત્વાદ્ અન્યસ્ય ચાભાવાંશસ્ય નિરસ્તત્વાત્ । તતઃ પ્રત્યક્ષાવભાસિતત્વાત્ તદભાવસ્ય તદ્બલાત્ પાશ્ચાત્યં વ્યવહારપ્રવર્તનરૂપં નાસ્તિતાજ્ઞાનં {પ્. 193.1} વિકલ્પકમ્ આજાયતે । ન તુ તેનાપ્રતિપન્નં કિઞ્ચિદ્ અવગમ્યતે, યતસ્ તદન્યવસ્તુનિ વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાત્મકમ્ અપ્ય્ અનવગતે તદન્યાભાવે જ્ઞાનં જનયત્ પૃથગ્ અભાવપ્રમાણતયા વ્યવસ્થાપ્યેત । તથા હિ -- તદન્યાકારશૂન્ય એવ તદેકજ્ઞાનાકારઃ સંવેદ્યતે । તતસ્ તત્સંવેદનમ્ એવ તદભાવસંવેદનમ્ । ન હિ વિકલ્પજ્ઞાનસ્યાપિ તદાકારશૂન્યરૂપસંવેદનાદ્ અન્યત્ તદભાવસંવેદનં નામ । કેવલમ્ અસ્ય વિકલ્પરૂપતૈવાતિરિચ્યતે । તતો યથા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનાવસિતે ક્વચિદ્
અનલે `અનલો ઽત્રાસ્તિ` ઇતિ પાશ્ચાત્યો વિકલ્પો વ્યવહારપ્રવર્તનમાત્રં ન તતઃ પૃથક્ પ્રમાણં યથોક્તં પ્રાક્, તથા નાસ્તિતાજ્ઞાનમ્ અપિ વિકલ્પકં તત્ફલદ્વારેણ વા ઽન્યવસ્તુવિજ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષાત્ પૃથગ્ અભાવાખ્યં [સ્. 183બ્.] પ્રમાણમ્ ઇતિ । તસ્માદ્ યદ્ એવાસ્માભિર્ અભિહિતં તદન્યાભાવપ્રતીતિં પ્રતિ, તદ્ એવ ત્વયા ઽપ્ય્ અભિધીયત ઇતિ કસ્માત્ પુરુષમ્ ઇવાભાતિ યતસ્ તદનભ્યુપગમેન પૃથગભાવાખ્યં પ્રમાણમ્ અભ્યુપગતમ્ ઇત્ય્ ઉપહસતિ । તથા હ્ય્ અગત્ય્ એદાનીં ત્વયોચ્યતે ન મધ્યસ્થતયા અન્યથેદમ્ એવ કિં ન પૂર્વમ્ એવાભિહિતમ્?, યત આલજાલાભિધાનેન ઽઽત્મા પરિક્લેશિત [ત્. 346અ.] ઇત્ય્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માત્ તીરાદર્શિનેવ ઇત્યાદિ । યથા કિલ વહનારૂઢૈર્ વણિગ્ભિઃ શકુનિર્મુચ્યતે અપિ નામ તીરં દ્રક્ષ્યતીતિ । સ યદા સર્વતઃ પર્યટંસ્તીરં નાસાદયતિ તદા વહનમ્ એવાગચ્છતિ તદ્વદ્ એતદ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યતશ્ ચાવશ્યાભ્યુપગમનીયો ઽયં પક્ષસ્ તસ્માન્ ન કિઞ્ચિદ્ અનયા ઽવિદ્યમાનપ્રતિષ્ઠાનયા
દિશઃ પ્રતિપત્ત્યા પ્રયોજનમ્ ।
તદ્ એવં પરસ્યાન્યભાવતદભાવયોર્ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવમ્ ઇચ્છતઃ સમ્બન્ધાભાવાદ્[700]અસાવ્ અયુક્તઃ ઇતિ પ્રતિપાદિતે પરેણ `અસતિ સમ્બન્ધે ઽન્યભાવગત્યા ઽપિ તદભાવગતિર્ ન સ્યાત્` ઇતિ ચોદિતે `ન વૈ કુતશ્ચિત્ સમ્બન્ધાદ્` ઇત્ય્ આદ્ય્ અભિહિતમ્ । તતઃ `અન્યભાવ એવ તદભાવો ઽન્યભાવગતિર્ એવ ચ તદભાવગતિઃ` ઇતિ પ્રસાધયતાકુમારિલપરિકલ્પિતઃ કસ્યચિદ્ અભાવનિશ્ચયાર્થમ્ અભાવપ્રમાણવાદઃ પ્રસઙ્ગતો નિરસ્તઃ સમ્પ્રતિ તુ --
{પ્. 194.1} વસ્ત્વસઙ્કરસિદ્ધિશ્ચ તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રિતા
[શ્લ્વ્ અભાવ 2ચ્દ્.]
ઇત્ય્ એતદ્ આહત્ય નિરાકર્તું [સ્. 184અ.] પૂર્વપક્ષમ્ ઉત્થાપયન્ન્ આહ -- યદ્ય્ એકપરિચ્છેદાદ્ એવ ઇત્યાદિ । યદિ હિ એકસ્ય કેવલસ્ય પરિચ્છેદાદ્ અન્યસ્ય વ્યવચ્છેદઃ પ્રતિષેધઃ સિધ્યતિ તદા સર્વસ્યા અ(-સ્યા)ન્યસ્યા ઽવિશેષેણૈવ તત્ર દેશે યત્રાસાવ્ એકઃ પરિદૃશ્યતે તત્રાભાવસિદ્ધિર્ ભવેત્, ન તુ વિશેષપરિગ્રહેણ [ત્. 346બ્.] તુલ્યા સ્વજ્ઞાનજનનં પ્રતિ યોગ્યાવસ્થા યસ્ય તસ્યૈવેતિ । તથા હિ -- અસૌ યથા તુલ્યયોગ્યતારૂપપદાર્થવિવિક્તરૂપ ઉપલભ્યતે, તદેકાકારપ્રતિનિયમાત્ તજ્જ્ઞાનસ્ય, તથા તદતુલ્યયોગ્યતારૂપપદાર્થવિવિક્તાત્મકો ઽપિ । તતશ્ ચ તદ્વિવિક્તાકારતયા તદન્યાભાવસાધને વિશેષાભાવાત્ પ્રદેશરૂપજ્ઞાનં ઘટાભાવમ્ ઇવ રસાદ્યભાવમ્ અપિ સાધયેત્, ન વા ઘટાભાવમ્ અપીતિ ।

કિઞ્ ચ, યદ્ એતદ્ `ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિર્ અભાવસાધની` ઇતિ વિશેષણમ્ ઉક્તં તચ્ ચ ન વક્તવ્યમ્ । કિં કારણમ્? યતો યે ઽપ્ય્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાસ્ તેષામ્ અપિ તત્ર દેશે તદેકાકારતયા જ્ઞાનસ્ય વ્યવચ્છેદો ભવત્ય્ એવ । તથા હિ -- યથોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાસ્ તદેકાકારવતિ જ્ઞાને ન પ્રતિભાસન્તે તતશ્ ચ વ્યવચ્છિદ્યન્તે [સ્. 184બ્.] તથા ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તા અપીતિ કિમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ઇત્ય્ અનેન વિશેષણેનેતિ । એવં પૂર્વપક્ષે વ્યવસ્થિતે યદિ તદન્યવ્યવચ્છેદઃ -- તતઃ પૃથક્કરણમ્ અન્યત્વેન વ્યવસ્થાપનમ્ અભિમતં તદભ્યુપગમ્યત એવ । અથ તદ્દેશકાલયોર્ અભાવઃ, તદ્ અયુક્તમ્, યેન હિ સામર્થ્યેન તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ચાભાવં સાધયતિ ન તત્સામર્થ્યમ્ અતુલ્યયોગ્યતારૂપે ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે વા સમ્ભવતિ । `તયોઃ સતોર્ નૈકરૂપનિયતા પ્રતિપત્તિઃ અસમ્ભવાત્`[701]ઇત્ય્ એવં હિ તદભાવસાધનમ્ । ન [ત્. 347અ.] ચૈતદ્
અન્યત્ર સમ્ભવતીતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ એકાત્મપરિચ્છેદાત્ ઇત્ય્ આદિનોપક્રમતે । યત્ પુરો ઽવસ્થિતં પ્રત્યક્ષે ઽવભાસતે તસ્યૈકસ્યાત્મનઃ પ્રતિનિયતસ્ય રૂપસ્ય પરિચ્છેદાત્ તદાકારોત્પત્ત્યા વિધિવિકલ્પોત્પાદનેન ચ યઃ તદન્યઃ તતો ઽન્યસ્ તદ્વ્યતિરિક્તસ્ તસ્ય સર્વસ્ય ય આત્મા {પ્. 195.1} સ્વભાવસ્ તતો વ્યવચ્છેદો ભેદનં પૃથક્કરણમ્ અન્યત્વસાધનમ્ અસઙ્કીર્ણરૂપતાપ્રત્યાયનં ભવતિ । કથં પુનર્ એકાત્મપરિચ્છેદાદ્ એવ તસ્ય[702]તદન્યાત્મનો વ્યવચ્છેદઃ પ્રત્યક્ષેણ ક્રિયતે?, યાવતા પ્રત્યક્ષં પુરો ઽવ્સ્થિતપદાર્થસામર્થ્યભાવિ [સ્. 185અ.] તદ્રૂપમ્ એવ પ્રતિપદ્યતામ્ । યત્ તુ તદ્વ્યતિરિક્તમ્ અશેષપદાર્થજાતં તદાત્મનસ્ તસ્ય પુરો ઽવસ્થિતસ્ય કથં તદ્વ્યવચ્છેદકમ્? અતઃ તદ્વ્યવચ્છેદાર્થમ્ અભાવપ્રમાણમ્ અભ્યુપેયમ્, યતો --
વસ્ત્વસઙ્કરસિદ્ધિશ્ચ તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રિતા [શ્લ્વ્ અભાવ 2ચ્દ્.]
ઇતિ ।
અત આહ -- તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનાદ્ ઇતિ । યતઃ પુરો ઽવસ્થિતસ્યૈકસ્ય વસ્તુનઃ પરરૂપાસઙ્કીર્ણ આત્મા, સર્વભાવાનાં સ્વભાવત એવ સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ પરરૂપેણાસઙ્કીર્ણસ્વભાવત્વાત્ । અન્યથા કથમ્ અભાવપ્રમાણતો ઽપ્ય્ અસાંકર્યમ્ એષાં સિધ્યેત્? । સંકીર્ણરૂપાણામ્ અસાઙ્કર્યસાધને તસ્ય [ત્. 347બ્.] ભ્રાન્તતાપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્મિન્ પરરૂપાસંકીર્ણે સ્વભાવત એવ તદાત્મનિયતો યઃ પ્રતિભાસઃ પરરૂપપ્રતિભાસાસંકીર્ણઃ તદેકપદાર્થસામર્થ્યભાવિનિ પ્રત્યક્ષે પરરૂપપ્રતિભાસાયોગાત્ તસ્ય ભ્રાન્તતાપત્ત્યા પ્રત્યક્ષતાહાનેઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -- તદ્ ધ્ય્ અર્થસામર્થ્યેનોત્પદ્યમાનંતદ્રૂપમ્ એવાનુકુર્યાત્ [પ્વિન્ ઇ 40.12f.: ગઙ્ ગિ ફ્યિર્ દે દોન્ ગ્યિ નુસ્ પ લસ્ સ્ક્યેસ્ પ ન દે ઽઇ રઙ્ બ્ઃzઇન્ ખો નઽઇ ર્જેસ્ સુ બ્યેદ્ પઽઇ ફ્યિર્ રો ॥ ] ઇતિ । તસ્ય તદાત્મનિયતપ્રતિભાસસ્ય જ્ઞાનાત્ પ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવિત્ત્યા સંવેદનાત્ । તત્સંવેદનમ્ એવ [સ્. 185બ્.] હિ પ્રત્યક્ષસ્યાતદ્રૂપાદ્
વ્યવચ્છેદનં પૃથક્કરણં તદ્બલેનૈવ ચ પાશ્ચાત્યઃ `અન્યાત્મકમ્ એતન્ ન ભવતિ` ઇત્ય્ અસાંકર્યવ્યવસ્થાપ્રત્યયો વિકલ્પકઃ સંજાયતે ગૃહીતગ્રાહી । ન તેનાપૂર્વં કિઞ્ચિત્ પ્રતીયતે, પરરૂપાસંકીર્ણસ્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ તદાકારાનુકારિણા પરિચ્છેદાદ્ ઇતિ ।
યદિ નામ તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનં તથાપિ કથમ્ અન્યાત્મનઃ તસ્ય પૃથક્કરણમ્? ઇત્ય્ અત આહ -- ન હિ તદાત્મ ઇત્યાદિ । યસ્માત્ તસ્ય વસ્તુનો ય આત્મા પરરૂપાસંકીઋણ્નઃ સ તદન્યસ્ય શેષસ્ય વસ્તુન આત્મા ન ભવતિ, સર્વસ્ય તતો ઽન્યસ્વભાવત્વાત્, અન્યથા તદન્યત્વહાનેર્ ઇતિ । તસ્માત્ {પ્. 196.1} તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનમ્ એવ તદન્યેભ્યો નિવર્ત્તનમ્ । ન હિ જ્ઞાનેનાર્થો હસ્તે ગૃહીત્વા ઽન્યતો નિવર્ત્તનીયઃ । કેવલમ્ અન્યરૂપાસંકીર્ણસ્યૈકસાત્મનો ઽનુકરણમ્ એવાસ્યાન્યતો [ત્. 248અ.] નિવર્ત્તનમ્ ઉચ્યત ઇતિ । અથાન્યાત્મનઃ સ્વવિષયં ન નિવર્ત્તયેત્, તદા ઽસ્ય વિષયસ્યાન્યાત્મનઃ સકાશાદ્ અવ્યવચ્છેદે પૃથગ્ અવ્યવસ્થાપને પરાત્મનો ઽપિ તત્ર પરિચ્છેદઃ સ્યાત્, અન્યથા[703]તદપરિચ્છેદસ્યૈવૈકાત્મ[704]પરિચ્છેદાત્મનસ્ તન્નિવર્ત્તનરૂપતા[705][સ્. 186અ.] સ્યાત્ । તતશ્ ચાવ્યવચ્છેદે ઽન્યાત્મનસ્ તત્પરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્ અભાવ ઇતિ પૂર્વઃ પ્રસઙ્ગો `ન હ્ય્ અયમ્ અનલં પશ્યન્ન્
અપિ`[706]ઇત્ય્ આદિકઃ ।
ન કેવલમ્ અન્યાત્મનસ્ તન્નિવર્ત્તયતિ તદાત્મનો ઽપ્ય્ અશેષમ્ અન્યદ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- તંચ અગ્રતઃ સ્થિતં દેશાકાલસ્વભાવાવસ્થાનિયતં તદન્યદેશાદિભ્યો વ્યાવૃત્તાત્મનઃ સ્વહેતુભ્યઃ એવાસ્ય ભાવાત્, તદાત્મના દેશાદિનિયતેનાત્મના તથાવિધસ્વભાવસ્યૈવાનુકારાદ્ ઉપલભમાના બુદ્ધિઃ તથાત્વપ્રચ્યુતિમ્[707] અન્યદેશકાલસ્વભાવાવસ્થતામ્ અસ્ય સ્વવિષયસ્ય વ્યવચ્છિનત્તિ તતઃ પૃથક્કરોતિ । કસ્માત્ પુનર્ અન્યદેશાદિતાં તતઃ પૃથગવસ્થાપયતિ ઇત્ય્ અત આહ -- એવંહિ યસ્માદ્ અન્યદેશતાદેસ્ તતઃ પૃથક્કરણે સતિ તદ્દેશાદિનિયતઃ પદાર્થઃ [ત્. 348બ્.] પરિચ્છિન્નો ભવતિ, તદ્રૂપસ્યૈવાનુકારાદ્ । યદ્ય્ અન્યથાભાવો ઽન્યદેશાદિતા તદ્રૂપાનનુકારાદ્ વ્યવચ્છિન્નઃ -- ભવતિ તથાત્વં ચ તદ્દેશાદિનિયતત્વં ચ, તદા તસ્યૈવ દૃશ્યમાનસ્ય ભવતિ નાન્યસ્યાન્યદેશાદિમતઃ । યત એવમ્ ઇતિ તસ્માદ્ અન્યથાભૂતાદ્ અન્યદેશાદિમતસ્ તથાભૂતં
તદ્દેશાદિમંતં વ્યવચ્છિન્દત્ય્ એવ [સ્. 186બ્.] નિવર્ત્તયન્ત્ય્ એવ તત્ પરિચ્છિનત્તીતિ પૂર્વકસ્યોપસંહારઃ । તથા તથાભૂતાદ્ અન્યથાભૂતંવ્યવચ્છિન્દત્ય્ એવ ઇતિ દ્વિતીયસ્યોપસંહારઃ કાર્ય ઇતિ । એવમ્ ઉક્તેન ન્યાયેન એકસ્ય પ્રમાણસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનસ્ય વા તસ્યાપ્ય્ એવમ્ એવ સ્વવિષયપરિચ્છેદાદ્ વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિઃ સર્વભાવાન્ દ્વૈરાશ્યે તત્ત્વે ઽન્યત્વે ચ વ્યવસ્થાપયતિ । તતસ્ તત્પરિચ્છેદકપ્રમાણબલેનૈવાસાઙ્કર્યસિદ્ધિઃ । કિં તદર્થિકયા ઽપ્ય્ અભાવકલ્પનયેતિ? ।
{પ્. 197.1} નનુ ચ વિકલ્પવ્યાપાર એષ `ઇદમ્ અન્યાત્મકં ન ભવતિ અન્યથૈતદ્ આત્મકમ્` ઇતિ । પ્રત્યક્ષં ચ નિર્વિકલ્પકમ્ ઇષ્યતે તત્ કથમ્ અસાંકર્યસિદ્ધિસ્ તતઃ? ઇત્ય્ અત આહ -- તસ્યાન્વયે ત્યાદિ । તદ્ ધિ પ્રત્યક્ષં વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પૌ યદા સ્વવિષયે જનયતિ તદૈવાસ્ય સાફલ્યમ્, તદૈવ ચ પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે [ત્. 349.અ] નાન્યદા । અત એવૈકસ્યાર્થસ્વભાવસ્યાપ્રતિપન્નાંશાભાવાત્[708]સર્વાત્મના પરિચ્છેદે ઽપિ ભ્રાન્તિકારણસદ્ભાવાત્ ક્ષાણિકતાદાવન્વયવ્યતિરેકબુદ્ધી જનયિતુમ્ અસામર્થ્યાત્ તત્રાસ્ય પ્રામાણ્યં નેષ્યત ઇતિ ।

સ્યાન્ મતમ્ -- દ્વૈરાશ્યસાધને ઽપ્ય્ અસાંકર્યસિદ્ધ્યર્થા મા ભૂદ્ અભાવપ્રમાણકલ્પના કિન્ તુ પ્રકારાન્તરાભાવસિદ્ધ્યર્થા ભવિષ્યતિ । ન હિ તદભાવસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષસ્ય કશ્ચિદ્ વ્યાપારઃ [સ્. 187અ.] પ્રતિપાદિત ઇતિ અત આહ -- તદ્વ્યતિરિક્તે ત્યાદિ । તસ્માત્ પરિદૃશ્યમાનાદ્ વ્યતિરિક્તસ્યાશેષસ્ય વસ્તુનો વ્યવચ્છેદેન તતઃ પૃથક્કરણેનાન્યત્વેન યા વ્યાપ્તિસ્ તત્સાધનાદ્ એવ પ્રકારાન્તરસ્ય તત્ત્વાન્યત્વબહિર્ભૂતસ્યાભાવઃ સિધ્યતિ । તતસ્ તદર્થમ્ અપિ નાભાવપ્રમાણકલ્પના યુક્તેતિ ।
અથ મતમ્ -- સર્વસ્યાપરિદૃષ્ટસ્ય દૃશ્યમાનાદ્ અન્યતયા વ્યાપ્તિં નૈવ પ્રત્યક્ષં સાધયતિ તત્ કુતસ્ તૃતીયરાશ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષત એવ સ્યાત્, યતો ઽભાવપ્રામાણ્યકલ્પના વ્યર્થા ભવેદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- તસ્ય તૃતીયરાશિતયા કલ્પ્યમાનસ્ય તતો દૃષ્ટાદ્ અન્યતયા વ્યપ્ત્યભાવે તેન પ્રત્યક્ષેણ તતો[709] ઽર્થાત્ સ્વવિષયસ્ય અવ્યવચ્છેદા દ્ અપૃથક્કરણાત્, તદર્થસ્ય ચ રાશ્યન્તરત્વેન કલ્પ્યમાનસ્ય સ્વવિષયાદ્ અવ્યવચ્છેદાત્ અપૃથક્કરણાત્ પુનર્ અપિ ભાવસ્ય સ્વવિષયસ્યાપરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । [ત્. 349બ્.] સ હિ તદ્વિષયઃ સકલપરરૂપાસંકીર્ણાત્મા યદિ તેનાત્મના ન પરિચ્છિન્નઃ કથં તેન તસ્ય પરિચ્છેદઃ? । તેનાત્મના પરિચ્છેદે વા કથં સર્વસ્ય તદન્યતયા વ્યાપ્ત્યસાધનમ્? અન્યથાઇકસ્યાપિ તદન્યત્વં ન સ્યાત્, નિમિત્તસ્ય સમાનત્વાદ્ ઇતિ । યત એવં તસ્માત્ ક્વચિદ્ વસ્તુનિ પ્રમાણં {પ્. 198.1} પ્રત્યક્ષાદિકં [સ્. 187બ્.] પ્રવૃત્તં તદ્વસ્તુ
પ્રતિનિયતેનાત્મના પરિચ્છિનત્તિ, તતો ઽન્યત્ તદ્રૂપવિકલં વ્યવચ્છિનત્તિ, તદન્યત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્ । તૃતીયસ્ય ચ તત્ત્વાન્યત્વબહિર્ભૂતસ્ય પ્રકારસ્યાભાવં સૂચયતિ, સર્વસ્યાન્યતયા વ્યાપ્તિસાધનાત્, તદ્વિરુદ્ધસ્ય[710]વા સર્વવસ્તુનો દ્વૈવિધ્યસ્ય સાધનાદ્ ઇતિ ।
એવમ્ એકસ્ય પ્રમાણસ્ય વ્યાપાર એષો ઽનન્તરોક્ત ઇતિ તમ્ એવોપસંહૃત્ય સુખપ્રતિપત્તયે દર્શયન્નાહ -- તથાહિ ક્વચિદ્ વસ્તુનિ પ્રમાણં પ્રત્યક્ષાદિ પ્રવૃત્તં તદ્ એવ વસ્તુ તદન્યસ્માત્ પરરૂપાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ તતઃ પૃથક્કરોતિ તદસંકીર્ણરૂપતયા પ્રતિપદ્યતે, પરમાર્થતસ્ તસ્ય તદ્રૂપત્વાત્ યથાવસ્તુ ચ પ્રત્યક્ષેણ રૂપાનુકારાત્ । કિમ્ ઇતિ પરરૂપાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ? । તસ્યૈવ પરરૂપવિકલસ્યૈકરૂપસ્ય પરિચ્છેદાત્ । તથા તદ્ અન્યદ્ એવ ચ તસ્માદ્ દૃશ્યમાનાદ્ અન્યદ્ એવ ચ વ્યવચ્છિનત્તિ । કુતઃ? । તસ્માત્ [ત્. 350અ.] સ્વવિષયાત્ । ન કેવલં સ્વવિષયં પરતો વ્યવચ્છિનત્તિ, પરમ્ અપિ સ્વવિષયાદ્ ઇતિ । કુત એતદ્? । અન્યસ્ય પરરૂપસ્ય તત્ર સ્વાલમ્બને ઽપરિચ્છેદાદ્ અવશ્યમ્ એવાપરિચ્છિન્નસ્ય [સ્. 188અ.] પરિચ્છિન્નાદ્ અન્યત્વં ભવતિ । યત એવમ્ અતઃ તદ્ એવ પ્રમાણમ્ એકવસ્તુપરિચ્છેદકં પ્રકારાન્તરાભાવં સાધયતિ, નાભાવાખ્યમ્ । કુત એતત્? । તસ્મિં દૃશ્યમાને

વસ્તુનિ દૃષ્ટતદન્યત્વેન તસ્યાન્યસ્ય તત્રાપરિચ્છિદ્યમાનસ્યાન્યત્વં તદન્યત્વં દૃષ્ટાત્ તદન્યત્વં દૃષ્ટતદન્યત્વં તેન સર્વસ્ય તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય વ્યવસ્થાપનાન્ ન અ(-પનેન અ)તદ્ અન્યસ્યૈવ ચ યદ્ અન્યન્ ન ભવતિ પુરો ઽવસ્થિતં સકલપરભાવવ્યાવૃત્તં તસ્યૈવ તત્ત્વેન દૃશ્યમાનપ્રકારતયા વ્યવસ્થાપનાદ્ ઇતિ ।
અમુમ્ એવ ન્યાયમ્ અન્યત્રાપ્ય્ અતિદિશન્ન્ આહ -- એતેન ક્રમાક્રમાદયઃ ઇત્યાદિ । એતેન અનન્તરોક્તેન ન્યાયેન પ્રતિનિયતૈકપદાર્થરૂપાનુકારિણી બુદ્ધિર્ ઉપજાયમાના તદ્વિપરીતરૂપં સર્વં સ્વવિષયાદ્ વ્યવચ્છિન્દતી દ્વૈરાશ્યં તૃતીયપ્રકારાભાવં ચ સાધયતીતિ[711]યે કેચિદ્ અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપાઃ ક્રમાક્રમનિત્યાનિત્યાદયઃ તે વ્યાખ્યાતાઃ । {પ્. 199.1} તથા હિ -- કાર્યસ્ય ક્રમમનન્યસહાયતાં પ્રતિયત્ય્ એવ બુદ્ધિસ્ તસ્યાક્રમં કાર્યાન્તરસાહિત્યં [ત્. 350બ્.] તતઃ પૃથક્કરોતિ । તતઃ ક્રમાક્રમતયા દ્વૈતસિદ્ધેઃ તૃતીયસ્ય પ્રકારસ્ય સમ્ભવો નિરસ્તો ભવતિ । ક્રમભાવવ્યતિરેકિણઃ સર્વસ્ય કાર્યજન્મનઃ તદન્યતયા દ્વિતીયપ્રકારતયા ઽવસ્થાનાત્ । એવમ્ ઉદયાનન્તરધ્વંસિતા [સ્. 188બ્.] ક્ષણિકતોચ્યત ઇતિ પ્રતીયતી વ્યવસ્થાપનાકાલ એવ બુદ્ધિસ્ તદ્વિપરીતરૂપતાયાઃ સ્વવિષયાદ્ અપાકરણાત્ તતો ઽન્યત્વેન પ્રકારાન્તરે ઽવસ્થાપનાદ્ રાશ્યન્તરાભાવ[712]ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ એકપ્રમાણનિબન્ધનામ્ અસાઙ્કર્યસિદ્ધિં પ્રતિપાદ્યોપસંહરયન્ન્ આહ -- તદ્ એવમ્ ઉક્તેન ન્યાયેન એકસ્ય પ્રતિનિયતાત્મન ઉપલમ્ભાત્ તસ્યોપલભ્યમાનસ્ય યસ્ તતો ઽન્યસ્ તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્ તદ્વિપરીતો વા તદ્રૂપવિકલસ્ તદાત્મનો વ્યવચ્છેદઃ પૃથક્કરણં તસ્યોપલભ્યમાનસ્યાનુપલભ્યમાનસ્વભાવાદ્ રૂપાન્તરેણ પ્રતિભાસનાત્ । તથા તસ્ય સ્વવિષયસ્ય તદન્યાત્મતાયા ભાવપ્રધાનત્વાન્ નિર્દેશસ્ય વ્યવચ્છેદો ભવતિ અસાઙ્કર્યં સિધ્યતિ ।
તદ્ યદ્ય્ એતદ્ અવિશેષણાન્યસ્ય સર્વસ્ય તત્રાભાવસિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્રાભિમતં તદા સિદ્ધસાધનમ્, યતઃ સર્વમ્ અવિશેષેણૈવ તદ્ એકાકારયા બુધ્યા તદ્રૂપવિકલં સ્વવિષયાદ્ અવચ્છિદ્યતે, સર્વસ્યાન્યરૂપસ્ય તત્રાપ્રતિ-ભાસનાત્ । અથ તદ્દેશકાલયોર્ અભાવઃ સર્વસ્ય [ત્. 351અ.][સ્. 189અ.] તદ્વિપરીતરૂપસ્ય વ્યવચ્છેદો ઽભિમતઃ સ ન યુક્ત ઇતિ દર્શયતિ -- ન તદ્દેશકાલયોઃ યત્રાસૌ પ્રતિનિયતાત્મા સકલત્રૈલોક્યવિલક્ષણઃ પદાર્થ ઉપલભ્યતે તત્ર સર્વસ્યાન્યસ્ય ભાવસ્ય તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યેતરસ્ય વા વ્યવચ્છેદઃ પ્રતિષેધઃ । યેન હિ કારણેન તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્ય તત્રાપ્રતિભાસમાનસ્ય પ્રતિષેધસ્ તસ્મિન્ સતિ તદ્ એકરૂપનિયતાયાઃ પ્રતિપત્તેર્ અસંભવાત્ તદ્[713]અભાવનાન્તરીયિકા 3 સા ભવન્તી તત્પ્રતિષેધં[714]ગમયતીતિ તત્કારણમ્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે તદતુલ્યયોગ્યતારૂપે ચ ન સમ્ભવતીતિ કથં તદભાવઃ સિધ્યેત્ ।
{પ્. 200.1} એતદ્ એવોપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ અતદાત્મા ચ સર્વસ્ તદ્વિપરીતરૂપસ્ તદેકાકારયા બુદ્ધ્યા પ્રસાધિતઃ સ્યાત્ તદ્દેશકાલશ્ચ તસ્ય પ્રતિભાસમાનસ્ય યૌ દેશકાલૌ તૌ યસ્ય, સ ચ સ્યાત્ । કિંવત્? । રસરૂપાદિવદ્ ઇતિ । ન હિ રૂપપ્રતિભાસિના જ્ઞાનેન તદ્રૂપવિકલસ્ય રસસ્ય સ્વવિષયાત્ પૃથક્કરણે ઽપિ તદ્ અસાંકર્યસાધને ઽપિ તદ્દેશકાલયોર્ અભાવઃ [સ્. 189બ્.] સિધ્યતિ । તતશ્ ચ કથં સર્વસ્યાતુલ્યયોગ્યાવસ્થસ્યાપિ તત્રાભાવઃ સ્યાત્?, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેતિ વિશેષણં વા નોચ્યેત । યત એવં તસ્માત્ ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિદ્ અભાવસિદ્ધિર્ યથોક્તાદ્ એવાનુપલમ્ભાદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય [ત્. 351બ્.] તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપોપલમ્ભાત્મનશ્ ચેત્ય્ એવંરૂપાત્, ન તુ સામાન્યેન યથા ઽઽહુઃપરે --
પ્રમાણપઞ્ચકંયત્ર વસ્તુરૂપે ન જાયતે ।
વસ્તુસત્તાવબોધાર્થે તત્રાભાવપ્રમાણતા॥
[શ્લ્વ્ અભાવ 1; ત્સ્ 1647.] ઇતિ ।
ન હ્ય્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે પ્રમાણપઞ્ચકાપ્રવૃત્તાવ્ અપિ તદભાવઃ સિધ્યતિ, સત્ય્ અપિ તસ્મિન્ સ્વભાવાદિવિપ્રકર્ષેણ પ્રમાણપઞ્ચકાપ્રવૃત્તિસમ્ભવાદ્ ઇતિ ।
તદ્ એવં પ્રાસઙ્ગિકં પરિસમાપય્ય યદ્ ઉક્તંપરેણ `સ એવાન્યભાવસ્ તદ્વિષયા ચોપલબ્ધિઃ તદભાવસ્ય કિં ન સાધનમ્`[715]ઇતિ તત્રાન્યભાવસ્ય તદભાવં પ્રતિ લિઙ્ગત્વે નિરસ્તે તદ્વિષયાયા ઉપલબ્ધેર્ નિરાકુર્વન્ન્ આહ -- અન્યભાવવિષયે ત્યાદિ । યત્ પુનર્ ઉક્તમ્ -- અન્યભાવવિષયોપલબ્ધિસ્ તદભાવસ્ય કિન્ન સાધનમ્`[716]ઇતિ સા તદભાવસ્ય સાધિકેષ્ટૈવાસ્માકમ્, [સ્. 190અ.] ન તુ લિઙ્ગત્વેન યથોક્તવાનસિ । કિં કારણમ્? । યતઃ તત્રાપ્ય્ અન્યભાવવિષયાયામ્[717]ઉપલબ્ધાવ્ ઽભાવસ્ય પૃથગ્ અન્યભાવાત્ સાધ્યત્વે કલ્પ્યમાને સમ્બન્ધાભાવસ્ય તદભાવેન તુલ્યત્વાત્ । ન હિ તસ્યા અપિ અન્યભાવરૂપાયાઃ તદભાવેન કશ્ચિદ્ એકાર્થસમવાયાદિરૂપઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ।
અપૃથક્ સિદ્ધેર્ ઇત્ય્ અસ્યાપિ તુલ્યતાં દર્શયન્ન્ -- આહ લિઙ્ગાવિર્ભાવે ત્યાદિ । યેયમ્ અન્યભાવવિષયા ઉપલબ્ધિર્ લ્લિઙ્ગતયોચ્યતે તસ્યાસ્ {પ્. 201.1} તદ્વિવિક્તપ્રદેશાકારાયા [ત્. 352અ.] આવિર્ભાવકાલ એવ 2 જન્મકાલે પ્રતીતિકાલ એવ[718]વા તદભાવસિદ્ધેશ્ ચ । તથા હિ -- તત્પ્રતિભાસવિવિક્તાન્યભાવપ્રતિભાસબુદ્ધિસંવેદનમ્ એવ તદભાવસંવેદનમ્ ઇતિ । તદ્ એવ સાધયતિ -- ન હ્ય્ અન્યસ્ય તદ્વિવિક્તસ્ય ભાવં પ્રતિપદ્ય પ્રતિપત્તા પુનર્ ઉત્તરકાલં તત્પ્રતિપત્તેર્ અન્યભાવપ્રતિપત્તેસ્ તદભાવેનાન્યવ્યતિરેકૌ પ્રસાધ્ય પ્રતિબિન્ધસાધકેન પ્રમાણેન તદભાવં પ્રતિપદ્યતે । કિં તર્હિ? । તદન્યં તદ્વિવિક્તરૂપં પ્રતિપદ્યમાન એવ તસ્ય 3 પ્રતિયોગિનો ઽભાવં[719]પ્રતિપદ્યતે, તસ્યૈવ તદભાવાત્મકત્વાત્ । તથા હિ -- સઘટપ્રદેશાસંકીર્ણરૂપસ્ય [સ્. 190બ્.] કેવલપ્રદેશસ્ય દર્શનમ્ એવ ઘટાભાવદર્શનમ્ । ન હિ `ઘટો ઽત્ર નાસ્તિ` `ઘટવાનયં ન ભવતિ` `સઘટાદ્ અન્યઃ` ઇત્ય્ અર્થભેદઃ
કશ્ચિત્ । તતઃ સઘટાદ્ અન્યતયા કેવલપ્રદેશસ્ય દર્શનમ્ એવ ઘટાભાવદર્શનમ્ ઇતિ । `ઘટો ઽત્ર નાસ્તી`તિ જ્ઞાનં ગૃહીતગ્રાહિતયા સ્મૃતિર્ એવેતિ । કથં જ્ઞાયત ઇતિ ચેત્ । દર્શનાનન્તરમ્ અન્વયવ્યતિરેકસાધનલક્ષણેન વ્યવધાનેન વિના `ઇદમ્ ઘટવિવિક્તં પ્રદેશવસ્ત્વ્ અસ્તિ` `ઇદં તુ ઘટવસ્તુ નાસ્તિ` ઇતિ પાશ્ચાત્યેન વિકલ્પદ્વયેન વ્યવસ્થાપનાત્[720]। તતો નાન્વયવ્યતિરેકાનુસરણમ્ અત્રાસ્તીતિ [ત્. 352બ્.] ।

કિઞ્ ચ -- દૃષ્ટાન્તરાસિદ્ધે સ્વાત્મન્યભાવવિષયોપલબ્ધિસ્ 5 તદભાવસ્ય સાધનં[721]। તદ્ એવ વ્યતિરેકમુખેન દર્શયતિ -- તચ્ ચ તસ્ય ઇત્યાદિ । ઇહાપ્ય્ અસ્ત્ય્ એવાન્વય ઇતિ ચેત્, આહ -- ન હ્ય્ એવંશક્યમ્ ઇત્યાદિ । કસ્માન્ ન શક્યં દર્શયિતુમ્? । તદ્ એકોપલબ્ધેઃ તસ્યૈકસ્યાનન્યસંસર્ગ્ગિણો યોપલબ્ધિર્ વિશેષરૂપા તસ્યાઃ ક્વચિદ્ અપ્ય્ અન્યત્રાભાવાત્ । અથ તદ્વિવિક્તોપલબ્ધિસામાન્યં હેતુર્ ઉચ્યતે -- યત્ર યત્ર ઘટવિવિક્તભૂતલોપલબ્ધિસ્ તત્ર [સ્. 191અ.] તત્ર ઘટાભાવો યથા પૂર્વાનુભૂતે ઘટવિવિક્તે પ્રદેશ ઇત્ય્ આહ -- સામાન્યેન પ્રદર્શને ક્રિયમાણે દૃષ્ટાન્તે ઽપિ પૂર્વાનુભૂતઘટવિવિક્તે પ્રદેશે ઘટાભાવસ્ય પ્રસાધકં પ્રત્યક્ષાદિકં પ્રમાણાન્તરમ્ અન્યભાવવિષયોપલબ્ધેર્ નાસ્તિ, કિં તુ સૈવ તદન્યભાવોપલબ્ધિઃ સાધ્યધર્મસ્ય તદભાવલક્ષણસ્ય {પ્. 202.1} સાધિકા । સા ચ યથા સાધ્યધર્મિણિ તદભાવસિદ્ધયે દૃષ્ટાન્તમ્ અપેક્ષતે તથા
દૃષ્ટાન્તે ઽપિ । તથા, તત્રાપિ તદન્યત્રાપીત્યનવસ્થા દૃષ્ટાન્તાનામ્ ઇતિ । અનવસ્થાયાં ચાપ્રતિપત્તિઃ સર્વત્ર તદભાવસ્ય । યત એવં તસ્માન્ ન કુતશ્ચિલ્ લ્લિઙ્ગાત્ તદન્યભાવાત્ તદુપલબ્ધેર્ વા તદભાવસિદ્ધિર્ ઇતિ । યદિ તદન્યભાવસ્ તદભાવં ન સાધયતિ, કિં 6 પુનર્ લ્લિઙ્ગતયા [ત્. 353અ.] સાધયતિ[722]?, ઇત્ય્ અત આહ -- સો ઽન્યભાવઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણેન -- પ્રત્યક્ષસ્યૈવ વિવક્ષિતોપલમ્ભાદ્ અન્યત્વેનાનુપલમ્ભત્વાત્ । તલ્લક્ષણેનાનુપલમ્ભેન સિદ્ધઃ સન્ન્ અભાવવ્યવહારં સાધયેત્,[723]કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષાયાં[724]તદન્યભાવસ્યાનુપલબ્ધિરૂપત્વાત્ । ક્વ પુનર્ અસાવ્ અભાવવ્યવહારં સાધયેત્? । મૂઢપ્રતિપત્તૌ સાધ્યાયાં । યસ્ ત્વ્ અમૂઢો [સ્. 191બ્.] વિષયપ્રતિપત્તૌ વિષયિણં સ્મરત્ય્ એવ તસ્યાભાવવ્યવહારઃ પ્રત્યક્ષનિબન્ધન એવેતિ ન તત્રાનુપલબ્ધેર્ લિઙ્ગતેતિ સુચર્ચ્ચિતમ્ એવાન્યત્રેતીહાલં પ્રસઙ્ગેનેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[636] પૂર્વક્ષણેનૈવયેનાધ્યવસીયમાનઃ
[637] નિમિત્તાભાવો -- ત્.
[638] યેષુ સત્સુ ભવત્ય્ એવ યત્ તેભ્યો અન્યસ્ય કલ્પને ॥ તદ્ધેતુત્વેન સર્વત્ર હેતૂનામ્ અનવસ્થિતિઃ ॥ [પ્વ્ ઇઇ 24]
[639] સંયોગાદ્ -- ત્.
[640] અગૃહીત- -- ત્.
[641] સ્વવિષયવિજ્ઞાને જનનયોગાદ્ -- ત્.
[642] અત્રાતિદિશન્ -- ત્.
[643] વા પ્રદેશસ્ય ઘટવિવિક્તસ્યાનુપલબ્ધિત્વં -- ત્.
[644] જ્ઞાને
[645] એકજ્ઞાનસંસર્ગ્ગિત્વમ્
[646] એકકાલત્વાદ્ એવ
[647] વ્યવહાર લોકે -- ત્.
[648] ચકારાદ્ અગ્રહણં ચ
[649] વેદ્યતે -- ત્.
[650] હેતુત્વા-
[651] અત્રાન્તરે ગ્રન્થે સ્વયમ્ એવાચાર્યો વિપ- -- ત્.
[652] પ્. 174,27
[653] પ્. 176,4
[654] પ્. 176,11
[655] એતસ્યાસા- -- ત્.
[656] અતો ગ્રન્થવ્યાખ્યા
[657] પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય -- ત્.
[658] ઘટાભાવરૂપયા ઘટાજ્ઞાનભાવાખ્યાયા વા (પ્રથમં ટિપ્પનં) ઉપલબ્ધ્ય્ ઽભાવરૂપયા (દ્વિ. ટિ.)
[659] પ્. 176,11
[660] હિ યસ્ તુચ્છ- -- ત્.