Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hetubinduṭīkā · Part 120

śrīmadarcaṭaviracitā
|| hetubinduṭīkā
|| namaḥ sarvajñāya ||
[jinanamaskāreṇa maṅgalam |]
yaḥ sañjātamahākṛpo vyasaninaṃ trātuṃ samagraṃ janam,
puṇyajñānamayaṃ[1]pracitya vipulaṃ hetuṃ vidhūtaśramaḥ |
kṛtsnajñeyavisarppi[nirmalataraprajñoda]yādriṃ śrito
loke hārddatamopaho jinaravirmūrdhnā namasyāmi tam || 1 ||
__________NOTES__________
[1] puṇya- : prastuta-
[dharmakīrtivacasāṃ sarasatamatvakhyāpanam | ]
varaṃ hidhārmakīrtteṣu [.1]2 carviteṣv api carvaṇam[2]|
niṣpīḍitā'pi mṛdvī[kā mādhuryaṃ hi jahā]ti kim ? || 2 ||
__________NOTES__________
[2] carciteṣvapi carvanam -- T.
[svalāghavaṃ prakhyāpya granthavivaraṇapratijñā | ]
nyāyamārggatulārūḍhaṃ jagad ekatra yanmatiḥ |
jayet tasya kva gambhīrā giro 'haṃ jaḍadhīḥ kva ca ? || 3 ||
tathāpi mandamatayaḥ santi matto ['pi kecana |
yānuddiśya] mayāpy eṣa hetubindur vibhajyate || 4 ||[ādivākyasya prayojanaprakaṭanam | ]
parokṣe -- [Tt. 355b.] ty ādinā prakaraṇārambhe prayojanam āha | tac ca[3]śrotṛjanapravṛtty artham itikecit |
tad ukta[m --
sarvasyaiva hiśā]strasya karmaṇo vā'pi kasyacit |
yāvat prayojanaṃnoktaṃtāvat tat kena gṛhyatām || [ŚlSū 1.12.]
iti | tad ayuktam[4]| yato 'sya prakaraṇasyedaṃ prayojanam iti [pradarśane prayo]janaviśeṣaṃ prati upāyatāṃ prakaraṇasya niścityānupāye
{p. 2.1} pravṛttyasambhavāt prekṣāvatāṃ tadarthitayā[5]pra[karaṇaśravaṇādau pravṛttiḥ] [S. 2a] syād iti tadabhidhānasyārthavattā[6]varṇyate | na caitad[7]yuktam | yataḥ prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ prayojanārthināṃ tadupāye[8]tadbhāvaniścayāt[9]| yathā kṛṣīva[lādīnāṃ sasyā]dy upāye bījādāva'bījādivivekenā'vadhṛtabījādibhāvānām | anyathā hy aniścitopāyānām upeyārthanāṃ [T. 206b.] pravṛttau prekṣāvattaiva hīyeta | upeye tu [bhāvini pramā]ṇavyāpārāsambhavād aniścaye 'pi vivecitopāyāḥ pratibandhavaikalyayor asambhave `yogyam etad vivakṣitaṃ kāryaṃ niṣpādayitum' iti saṃ[bhāvanayā pravṛttau] prekṣāvat tāto na hīyeran |
niścayaś ca pramāṇād eva | na ca prayojanavākyasya prāmāṇyam asti, śabdānāṃ bahirarthe pratibandhābhāvāt | vivakṣāyāṃ [tasya prāmāṇye 'pi yathā]vastupravṛttiniyamābhāvāt na tataḥ prakaraṇasya prayojanavise(śe)ṣaṃ prati upāyatāniścayaḥ samasti | na hi ye yathā [S. 2b.] yam arthaṃ vivakṣanti te tathaiva tam anu[tiṣṭhanti vi]saṃvādanābhiprāyāṇām anyathā'bhidhāyānyathāpravṛttidarśanāl loke sarvatrānāśvāsāt |
prayojanaviśeṣopanyāsāt prakaraṇasya tadupāyatā[viṣayaḥ saṃśayaḥ ja]nyate tatas[10]tadbhāvanirdhāraṇāya[11]kṛṣīvalāder iva bījād avadhṛtaye pravṛttir yukteti cet; na, prayojanaviśeṣopāyatāsaṃśayasya tadabhidhā[nāt prāg api] bhāvāt | tatsādhakabādhakapramāṇābhāve tasya[12]nyāyaprāptatvāt | anumānādivyutpattyarthānāṃ ca prakaraṇānāṃ darśanāt kim asyānumā[navyutpādanaṃ pra]yojanam anyad vā, na vā kiñcid apīty evaṃ rūpaś ca saṃśayaḥ prāk pravarttamānaḥ kena nivāryeta | api ca kim idaṃ niṣprayojanam, uta prayojana[vat, asmad abhima]tena vā prayojanena tadvad iti jijñāsoḥ pravṛttisambhave vyartha eva prayojanavākyopanyāsaḥ | [S. 3a.]
tasmād `yat prayojanarahitaṃ vākyam, tadartho vā, na tat prekṣāvatā''rabhyate kartuṃ pratipādayituṃ vā | tadyathā [T. 207a.]
{p. 3.1} daśadāḍimādivākyaṃ kākadanta[parīkṣā ca | niṣprayojanaṃ cedaṃ] prakaraṇaṃ tadartho vā' iti vyāpakānupalabdhyā pratyavatiṣṭhamānasya tadasiddhatodbhāvanārtham ādau prayojanavākyopanyāsaḥ |[prakaraṇatadabhidheyayoḥ prayojanacintā |]
tatra tadvyutpādanārtham iti vākyena svayam asya prakaraṇasya prayojanam āha | yathāsvam abhidheyapratītir hi vākyasya prayojanam | tac cehāsti padānām avāntaravākyānāṃ ca parasparasaṃsargāt samāsārthapratīteḥ | tathā hi -- anumānamatra prakaraṇe vyutpādyata iti tad abhidheyam | tasyaiva tacchabdena sambandhāt | yady api parokṣārthapratipattau gu[ṇībhūtam anu]mānaṃ tathāpi vaktur abhiprāyānuvidhāyitayā śabdavṛtteḥ tacchabdena parāmṛśyate | anyathā pradhānasaṃsparso(śo)pi kathaṃ syāt? | śabdānāṃ sva[bhāvataḥ] sambhaddhā(ndhā)yogāt | pakṣadharma ityādinā cānumānasyaiva vyutpādanāt | tasya [S. 3b.] vyutpatti[r aviparītasvarū]papratītir asya prakaraṇasya prayojanam, tasmādhyatvāt | ata eva cānumānavyutpattiviṣayaṃ prakaraṇa[vyāpāraṃ darṣa]yituṃ ṇicā nirdiśati -- tadvyutpādanārtham iti | tataś ca prakaraṇaprayojanayoḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ[13]sambandho
'py ukto bhavati | yady api śabdavṛttenā[numānavyutpattivi]ṣayasya[14]prakaraṇavyāpārasya prādhānyaṃ tathāpi vastuvṛttena vyutpatter eva pradhānatā tasyās tatsādhyatvāt[15]| itarasya[16]ca tadupāyatvenāpradhānatvāt | tasmād anumānavyutpattir [T. 207b.] eva prayojanatayā pratīyate na prakaraṇavyāpāra iti |
parokṣārthaprati[patteḥ anumānāśraya]tvāt ity anena tu prakaraṇārthasyānumānalakṣaṇasya prayojanam āha | na hi vākyasya svārthapratītilakṣaṇaṃ phalam[17]astīty etā[v ataiva prekṣāvān prava]rttate 'pi tu tadabhidheyārthasya puruṣārthopayogitve sati | tac cehāsti yataḥ parokṣārthasya yā pratipattiḥ -- niścayaḥ -- tasyā anumā[naṃ -- trirūpaliṅgam] [S. 4a.] kāraṇe kāryopacārāt | ananyopāyasādhyatāṃ darśayituṃ
{p. 4.1} paramatanirāsārtham āśrayaḥ -- kāraṇam, anumānam āśrayo yasyeti sāmānyena vigṛhya | [tadanu ca] kasyānumānāśrayatvād iti viśeṣāpekṣāyām -- yady api parokṣārthapratipattiśabdasambhandhe strītvaṃ gamyate tathāpi tat[18]padasaṃskāravelāyāṃ buddhyasaṃnihitatvāt bahiraṅgam iti na strīpratyayanimittaṃ yathābhūtam iyaṃ brāhmaṇī, āvapanam iyam uṣṭriketi |
__________NOTES__________
[3] prayojanābhidhānam
[4] śrotṛjanapravṛttyarthatvam
[5] prayojanārthitayā
[6] prayojanābhidhānasya
[7] ādivākyasya niścāyakatvasaṃvarṇanam

[8] prayojana-
[9] upāya-
[10] saṃśayāt
[11] prayojanaviśeṣopāyatvasya
[12] saṃśayasya
[13] tadvyutpatti-
[14] śābdanyāyena
[15] prakaraṇavyāpāra-
[16] prakaraṇa-
[17] prayojanam -- T.
[18] strītvam
[sarvaparokṣapratīter liṅgajatvād evānumānatvasūcanam |]
anena ca sarvā parokṣā[rtha]pratipattiḥ pramāṇabhūtā, anyasmāt tatpratipatty ayogāt, trirūpaliṅgāśrayaivety uktaṃ bhavati [S. 4b.] anumānāśrayatvād eveti avadhāraṇāt | [tataś ca śabdādī]nāṃ sati prāmāṇye 'numānatā, anyathā[19]teṣām api vyutpādyatāprasaṅgo nimittasya[20]samānatvāt |
tathā hi -- sarvā parokṣārthapratipattiḥ pra[māṇabhūtā], na svatantrā bhavati | tasyāḥ[21]svārthapratibandhābhāvena niyamena tatsaṃvādāyogāt[22]| avisaṃvādalakṣaṇatvāc ca pramāṇasya | anyato 'pi [asambaddhād yadi syā]t [T. 208a.] sarvataḥ sarvapratipattiprasaṅgāt dharmyasambandhe 'pi sarvatra pratītiṃ janayet, pratyāsattiviprakarṣābhāvāt | 6 evambhūtaś ca[23]trirūpa[liṅgam evārtho bhava]tīti sarvā parokṣārthapratipattis trirūpaliṅgajatvenānumānāt na bhidyata iti | eṣa cārthaḥ pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetuḥ , kasya?, parokṣā[rthapratipatte]r iti [S. 5.a] prakṛtena saṃbandhād darśitaḥ, pakṣadharma eva tadaṃśena vyāpta eva ca parokṣārthapratipatter hetur ity avadhāraṇāt |
__________NOTES__________
[19] avadhāraṇābhāve
[20] parokṣārthapratipattikāraṇatvasya
[21] svatantrapratipatteḥ
[22] svārtha-
[23] pratibaddhaṃ pakṣasaṃbaddhaṃ ca
[svalakṣaṇasyaiva vastutvaṃ na sāmānyasyeti sthāpanam |]
arthagrahaṇaṃ tu parokṣārthapratipatter ity a[numā]nasyāpi svalakṣaṇaviṣayaṃ prāmāṇyaṃ darśayitum | arthakriyāsamartho hy arthaḥ, svalakṣaṇaṃ caivamātmakam | ata eva -- vastv adhiṣṭhānatvāt pramāṇavyavasthāyāḥ -- [iti va]kṣyati | anyathā'numānāt tatra pravṛttir na syād arthakriyārthinaḥ |
{p. 5.1} sāmānyasyāvastutve 'pi jñānamātralakṣaṇatvāt tadarthakriyāyāḥ tasyāś ca tadu[tpādya]tvena siddhatvāt | na hi jātir dāhapākādāv upayujyate, svalakṣaṇasyaiva tatropayogāt[24]| tatsambandhāt tatra pravṛttir iti cet; na, nityasyānupakāra[katvena] kenacit sambhandhābhāvāt | saty api ca sambandhe katham anyapratipattāv anyatra pravṛttiḥ, atiprasaṅgāt | [S. 5b.] samavāyasya sūkṣmatvenānavasitavivekasyāvasāyād bhrāntyā tatra pravṛttir iti cet; [T. 208b.] evaṃ tarhi bhrāntimātram evāstu, kim antargaḍunā sāmānyena? | nirbbījabhrāntyayogād iti cet; tā eva vyaktayas tadekakā[ryakāriṇyo bhrānter bījam] | varṇākṛtisamānākāraṃ hi sāmānyajñānam | na ca sāmānyaṃ tadrūpam, tat kathaṃ tad bhrānter bbījam | sādṛśyanibandhanā hi bhrāntir iṣyate paraiḥ | vyaktya eva cā[samānajā]tīyavyāvṛttāḥ sāmānyākārajñānasvarūpās tatas tā eva bhrāntibījam, atadrūpavyāvṛttes tāsu bhāvāt | vastubhūtasya tu sāmānyasya sambhandh[āsaṃbhave]na
tāsu bhāvāyogāc ca |
yais[25]tu vyaktyātmakam eva sāmānyaṃ kalpitaṃ taiḥ svalakṣaṇaviṣayam anumānasya prāmāṇyam abhyupagatam eva bhavati | svalakṣaṇātmakaṃ tu sāmānyaṃ katham anumāne[26]pratibhāsate, vaiśeṣikadarśanopagamaprasaṅgāt | .............................................................................................................. ................................................................................................................................[S.6a and S. 6b.]................................................................................................... ...............................................................................................................................................................................................................................................................
{p. 6.1} [ 1. hetoḥ sāmānyanirūpaṇam |]
[section: 1. hetos tritvena vyāptiḥ kathaṃ phaliteti carcā |]
__________NOTES__________
[24] varṇākṛtyayogāc ca
[25] sāṃkhyaiḥ
[26] svalakṣaṇāpratibhāse
[S. 7a.] ............ hi kathitam | tatra kāryasvabhāvayor vidhisādhanatvān na pratiṣedhe sādhye vyāpāraḥ | anupalabdhito 'pi na hetvantarābhāvaniścayo yataḥ sā caturddhā'vasthitā svabhāva[kāraṇa]vyāpakānupalabdhayo viruddha[T. 209b.]viddhiś ceti[27]| tulyayogyatārūpasyaikajñānasaṃsargiṇaḥ svabhāvānupalabdhir anyopalabdhirūpā abhāvavyavahārahetur iṣyate | na [ca hetvan]taram atyantābhāvatayopagatam anukrāntarūpam[28], yadi hi syāddeśādiniṣedha evāsya syāt nātyantābhāvaḥ | kāraṇavyāpakānupalabdhī tu siddhe kārya[kāraṇa]vyāpyavyāpakabhāve bhavataḥ | na ca hetvantare 'tyantāsattayāṅgīkṛte prakāro 'yaṃ sambhavati | tat kathaṃ te tadabhāvaṃ gamayiṣyataḥ | virodho 'py avikala[kāraṇasya] bhavato 'nyabhāve 'bhāvād avagamyata iti viruddhopalabdhir apy asambhavinī | sambhave vā kāraṇānupalabdhy ādīnāṃ katham atyantaniṣedhaḥ? ity āśaṅkyāha -- hetvābhāsās tato 'para i ti | tataḥ
trividdhād dhetoḥ apare anye hetvābhāsāḥ yatas tatas tridhaiva sa iti |
evaṃ manyate -- iha yad[29]yatra niyamyate [tadvi]paryayeṇa [S. 7b.] tadvipakṣasya vyāptau sa niyamaḥ siddhyati | yathā yat sat tat kṣaṇikam eveti sattvasya kṣaṇikeṣu niyama ucyamānaḥ sattvaviparyayeṇā[sa]ttvena kṣaṇikavipakṣasyākṣaṇikasya vyāptau siddhyati | evam ihāpi tritve hetur niyamyamāno hetuviparyayeṇa hetvābhāsatvena trisaṃkhyābā[hyasyārtha]sya vyāptau trisāṃkhyāyām eva niyato bhavati | tatas trividhahetuvyatiriktānām arthānāṃ hetvābhāsatāṃ darśayati | tena svabhāvaviruddhopalabdhyā [kārya-sva]bhāvānupalambhavyatiriktānām arthānāṃ hetutvābhāva[T. 210a.]niścaya iti | hetutadābhāsayoś ca parasparaparihārasthitalakṣaṇatayaiva virodho

{p. 7.1} [hetula]kṣaṇapratītikāla eva pratipannaḥ | tadātmaniyatapratibhāsajñānād[30]eva tadviparītasyānyatayā tadābhāsatāpratīteḥ, parasparam itaretararūpābhāva[niśca]yāt | tatra trividhahetuvyatirikteṣv artheṣu hetvābhāsatvam upalabhyamānaṃ svaviruddhaṃ hetutvaṃ nirākaroti | te ca hetutrayabāhyā arthā nātyantāsatta[yopa][S. 8a.]gatā nāpi hetutvaṃ teṣu niṣidhyamānaṃ, kevalaṃ vyāmohāt hetutvam anyatra prasiddham eva tatrā ''ropitam āśaṅkitaṃ vā tadviruddhopalambhād apasāryate | tat kim ucyate -- [atyantāsaṃbha]vinaḥ kathaṃvirodhaḥ iti | na ca sahānavasthānalakṣaṇa eva virodho yena tan nyāyaḥ[31]sarvatropavarṇyeta | nāpi yad yatra pratiṣidhyate tasya tatraiva viro[dhaḥ prati]pattavyo yena katham asataḥ kenacid virodhagatiḥ? iti codyeta | na hi nātra śītasparśo 'gner iti sādhyadharmiṇy eva śītasparśasyāgninā virodho 'pi tu sarvatra yathā[32]tu asyānyatra[33]pratītavirodhasyāgninā sādhyadharmiṇi niṣedhaḥ
tathā hetvābhāsatvopalambhād hetutrayabāhyeṣv artheṣu hetutvanirāsaḥ | [atyantāsa]to 'pi ca lākṣaṇiko virodhaḥ pratīyate yathā kṣaṇikatvenākṣaṇikatvasya tasya vastuni kvacid apy asambhavāt, bhāvena vā yadvadabhāvasya sarva[śaktivirahala]kṣaṇasyety alaṃ durmativispanditeṣv atyādareṇeti sthitam etat -- tritve hetutvaṃ niyamyamānaṃ [tadviparyayasyā][S. 8b.][T. 210b.] 'pi ca vyāptau satyāṃ tatra[34]niyataṃ bhavatīty abhiprāyavatā viparyayavyāptiṃ pradarśayitum idam uktam -- hetvābhāsa(sā)stato 'para i ti |
__________NOTES__________
[27] -ceti | tatra tulya- -- T.
[28] ekajñānasaṃsargiva[stvantaram]
[29] hetutvam

[30] hetu-
[31] bhavato 'nybhāve 'bhāvalakṣaṇaḥ
[32] yathāpratītasyaivāsya -- T.
[33] śītasparśasya
[34] tritve
[section: 2. trividhabāhyārthānāṃ hetvābhāsatvena vyāpteś carcā]
tatraitat syāt -- kṣaṇikavipakṣa[sya sattva]viparyayeṇa vyāptir bādhakapramāṇavaśād avasitā iha tu trisaṅkhyābāhyānām arthānāṃ hetvābhāsatvena vyāptiḥ katareṇa pramāṇenāvasitety a[trāha] -- avinābhāvaniyamāt iti | trividhahetuvyatirikte liṅgatayopagate śaṅkhyamāne vā vastuni pakṣadharmatāsadbhāve 'py avinābhāvābhāvā[d
{p. 8.1} ity arthaḥ] | tathā ca vakṣyati -- na sa trividhād dhetor anyatrāstīty atraiva niyata ucyata i ti | avinābhāvavaikalyaṃ ca hetvābhāsatvenāsiddhaviruddhānaikāntikasāmānya[dharme]ṇa vyāptaṃ prameyatvādau niścitam iti hetvābhāsatve sādhye 'vinābhāvavaikalyaṃ svabhāvahetuḥ |
avīnābhāvavaikalyaṃ ca trividhahetuvyatiriktatvād eva [tadanyeṣāṃ] [S. 9a.] [vyāpa]kānupalabdhitaḥ siddham | tathā hi -- tādātmyatadutpattibhyām avinābhāvo vyāptaḥ, tayos tatrāvaśyaṃ[35]bhāvāt | tasya ca tayor eva bhāvād atatsvabhāvasyātadutpatteś ca [tadanāyattata]yā tadavyabhicāraniyamābhāvāt | taduktam --
kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād[36] vā niyāmakāt |
avinābhāva[37]niyamo[38] 'darśanān[39] na darśanāt[40]||
[avaśyaṃ bhāva]niyamaḥ kaḥ [41]parasyānyathā[42] paraiḥ[43] |
ana(arthā)ntaranimitte[44] vā dharme[45] vāsasi [T. 211a.] rāgavat ||[PV I 33-34 XE "PV I 33-34"]
iti |
rūpādinā 'pi hi rasāder avinābhāvo na sva[taḥ kintu svakāra]ṇāvyabhicāradvāraka iti tatkāraṇotpattir evāvinābhāvanibandhanam | anyathā[46]tadanāyattasya[47]tatprakāraṇānāyattasya[48]vā tenā[vinābhāvakalpa]nāyāṃ sarvasya sarvārthair avinābhāvaḥ syāt, aviśeṣāt | ekārthasamavāyanimitto rūparasāder avinābhāva iti cet | nanu samavāyo 'py ādhāryā[dhāra]bhūtānām upavarṇyate | sa cādhārādheyabhāvas tadātmānupakāre[49]'ti prasaṅgato na sidhyatīty ekasāmagryadhīnataivaikārthasamavāyo[ 'vase]yaḥ | [S. 9b.] anyo vā vastubhūtaḥ saṃbandho 'sambhavī tathāsambandhaparīkṣāyāṃvistarataḥśāstrakṛtāpratipāditam eveti tata evāvadhāryam | asa _ _ na vā
{p. 9.1} ja(nanvasaty api ja)nyajanakabhāve, tādātmye vā, tenaivāvinābhāvo nānyenety atra vastusvabhāvair evottaraṃ vācyam ye evaṃ bhavanti nāsmābhiḥ, ke[valaṃ vayaṃ draṣṭāra] iti cet; ākasmikas tarhi sa vastūnāṃ svabhāva iti na kasyacin na syāt | na hy ahetor ddeśakāladravyaniyamo yuktaḥ | [tad dhi kiñcit kvacid upa]nīyeta na vā yasya yatra kiñcid āyattamanāyattaṃ[50]vā | anyathā viśeṣābhāvādiṣṭadeśakāladravyavad anyadeśādibhāvaḥ ke[na vāryeta viśeṣābhāvāt | tato ya]dyenāvinābhūtaṃ dṛśyate tasya tenāvyabhicārakāraṇaṃ tattvacintakair abhidhānīyam, [T. 211b.] na tu pādaprasārikā 'valambanīyā | tac cāvyabhicārakāraṇam [S. 10a.] yathoktād anyan na yujyata iti tadvikalā na hetulakṣaṇabhāja iti | tathā cāha -
saṃyogyādiṣu yeṣv asti pratībandho na tādṛśaḥ|
na te hetava [ity uktaṃ] vyabhicārasya saṃbhavāt ||
[PV 4.203] iti |
atra prayogaḥ -- yasya yena saha tādātmyatadutpattī na sto na sa tadavinābhāvī, tathā prameyatvādir anityatvādinā, na staś ca kenacit tādātmyatadutpattī svabhāvakāryavyatirekiṇām arthānām iti vyāpakānupalabdhiḥ | svabhāvānupalabdhis tu svabhāvahetāv antarbhāviteti tasyāḥ [tādātmya]lakṣaṇa eva pratibandhaḥ | vyāpakakāraṇānupalabdhī tu tādātmyatadutpattilakṣaṇapratibandhavaśād eva vyāpyakāryor nivṛttiṃ sādhyataḥ |
[taduktam -
tasmā]t tanmātrasaṃbaddhaḥsvabhāvo [51] bhāvam [52] eva vā|
nivartayet kāraṇaṃvākāryam avyabhicārataḥ || [PV 3.22] iti |
tad evaṃ hetulakṣaṇaṃ 1 saṃkhyāniyamaḥ 2 tadupadarśa[kaṃ ca pramāṇa]m 3 atra [S. 10b.] śloke nirdiṣṭam iti |
__________NOTES__________
[35] avinābhāve
[36] tādātmyāt
[37] sādhyena
[38] sādhanasya
[39] vipakṣe
[40] sapakṣe
[41] sādhanasya
[42] tādātmyatadutpattyabhāve
[43] sādhye
[44] mudgarādi-
[45] nityatvādike
[46] ekasāmagrīpratibandhābhāve
[47] sādhyānāyattasya
[48] sādhyakāraṇānāyattasya
[49] ādheyasya rūparasāder anupakāre

[50] pratibaddham
[51] anityādikaḥ
[52] vyāpyaṃ kṛtakatvādikam
[section: 3. avinābhāvaniyamādityasya prakārāntareṇa vyākhyānam |]
athavā `tridhaiva saḥ' iti sa pakṣadharmas triprakāra eva svabhāvakāryānupalambhākhyas tadaṃśena vyāpto nānyaḥ | [sa] triprakāras
{p. 10.1} tadaṃśena vyāpta eveti sambhandhaḥ | kiṃ kāraṇam? | avinābhāvaniyamāt | avinābhāvasya -- vyāpteḥ | trividha eva pakṣadharme niyamāt | trividhasya ca pakṣadharmasyāvinābhāvaniyamāt | tena ca [sva]bhāvakāryānupalambhātmakatrividhapakṣadharmavyatiriktā [T. 212a.] na tadaṃśena vyāptā iti | trividhaś ca kāryasvabhāvānupalabdhirūpaḥ pakṣadharmas tadaṃśena vyāpta eveti na tasyāhetutvam ity uktaṃ bhavati | tatas trividhahetubāhyeṣv avi[nābhāvābhā]vād dhetuvyavahāraṃ kurvantaḥ, trividhe ca hetāv avinābhāvasyāvaśyam bhāvā[bhāvā]d ahetutvam ācakṣāṇā[53]nirastā bhavati | [S. 11a.]
__________NOTES__________
[53] cārvākāḥ
[section: 4. hetvābhāsālakṣaṇānabhidhānepi tatsūcanam |]
tatraitat syāt -- hetvābhāsānām api [lakṣaṇam a]bhidhānīyaṃ tatra śiṣyāṇāṃ hetuvyavahāranivṛttaya ity āha hetvābhāsās tato 'para i ti | tataḥ pakṣadharmas tadaṃśena vyāpta iti hetulakṣaṇād apare a[nye ta]llakṣaṇavikalā hetvābhāsā gamyanta eveti na tallakṣaṇam ucyate | tathā hi -- pakṣadharmaḥ ity ukte yatra pakṣadharmatā nāsti na sa hetuḥ | tadaṃśena vyāptaḥ iti vacane yatra tadaṃśavyāptiviraho viparyayavyāpter vyāpakasya vā tatrāvaśyam bhāvābhāvāt, te heturūpavikalatayā hetvābhāsāḥ asiddhaviruddhānaikāntikā gamyanta eva | tathā hi -- yallakṣaṇo[54]yo 'rthaḥ śiṣyasya vyutpāditaḥ tallakṣaṇavirahite na tadvyavahāraṃ svayam eva pravartayiṣyati a[tadrūpa]parihārenaiva tadrūpapratipattor iti na tatra yatnaḥ phalavān bhavati | [S. 11b.] yat tv anyatra hetvābhāsavyutpādanaṃ tanmandabuddhīnadhikṛtya | idaṃ tu prakaraṇaṃ vipulamatīn uddiśya praṇītam saṃkṣepataḥ
iti vacanāt | [T. 212b.] ta eva hi saṃkṣepoktaṃ yathāvad avagantuṃ kṣamāḥ na mandamatayaḥ, teṣāṃ vistarābhidhānam antareṇa yathāvad arthapratipatter abhāvāt | ata evārthākṣiptopanyāsapūrvakam eva hetvābhāsalakṣaṇaṃ tatropavarṇitam iti | tadatra vyākhyāne hetulakṣaṇaṃ 1
{p. 11.1} hetusāmkhyāniyamaḥ 2 tasya ca trividhasya hetutvāvadhāraṇaṃ 3 tadubhayakāraṇaṃ[55]śliṣṭanirdeśā[t 4-5] hetvābhāsalakṣaṇānabhidhānakāraṇaṃ 6 ceti ṣaḍarthāḥ śloke 'tra nirdiṣṭā iti |
kiñcid -- idam api sādhu dṛśyate -- tridhaiva kāryasvabhāvānupalabdhi[bheda]bhinnaḥ sa hetuḥ | tathā, tridhaiva pakṣadharmānvayavyatirekarūpabhedāt triprakāra eva trirūpa eva | [S. 12a.] tadaṃśavyāptivacanenānvayavyatirekayor abhidhānāt | nābādhitaviṣayatvādirūpāntarayogy api sa hetuḥ | kutaḥ? yataḥ {1} hetvābhāsās tato 'pare {2} tataḥ trividhāt savabhā[vā]deḥ, pakṣadharmādirūpatrayayogino vā apare anye saṃyogyādayo 'bādhitaviṣayatvādivyatiriktarūpavanto vā | kasmād? | avinābhāvasya atraiva trividha eva trirūpa eva ca hetau niyamād anyatra svabhāvādivyatirikta(kte) rūpāntarasambhavini vā avinābhāvābhāvād ity arthaḥ | na hi svabhāvādivya[ti]rikte pratibandhanibandhanasyā 'vinābhāvasya saṃbhavaḥ tadvati vā rūpāntarasya | tathā cā(ca) satyevāvinābhāve rūpā[T. 213a.]ntarasya na sambhavas tathā ṣaḍlakṣaṇa ityādinā vakṣyati |
__________NOTES__________
[54] yadrūpa-
[55] tasyomayasya hetusaṃkhyāniyamasya hetutvāvadhāraṇasya kāraṇaṃ avinābhāvaniyama ity eta .........
[ section: 5. diṅnāgānusāreṇa pakṣaśabdasya dharmimātraparatvam |]
pakṣadharmaḥ ity atra hetulakṣaṇe 'pi kriyamāṇe yadi samudāyaḥ pakṣe(kṣo) gṛhyate yo 'numānaviṣayas tadā sarvo hetur asiddhaḥ, siddhau vā 'numānavaiyarthyam ity āha pakṣo dharmī iti | kathaṃ punaḥ samudāyavacanaḥ [S. 12b.] pakṣaśabdo dharmimātre vartata iti cet? avayave samudāyopacārāt | pakṣākhyasya hi samudāyasya dvāv avayavau dharmī, dharmaś ca | tad atra dharmimātre samudāyopacārāt pakṣaśabdo vartate | tadekadeśatvaṃ[56]ca samudāyopacāranimittam iti na sādhyadharmiṇo 'nyatra tatprasaṅgaḥ | taduktam --
samudāyasya sādhyatvāt dharmamātre [ca] dharmiṇi |
amukhye 'py ekadeśatvāt sādhyatvam upacaryate || iti | PS III 9 (cf. HB transl 83 5 )
__________NOTES__________
[56] yasya hi ya ekadeśas tatra tādrūpyopacāraḥ, na hi paṭasyaikadeśe dagdhe kambalo dagdha ity upacāraḥ
{p.12.1}[section: 6. diṅnāgavyākhyāne īśvarasenākśepas taduddhāraś ca |]
tad etadācāryīyaṃvyākhyānamīśvarasenenākṣiptaṃ parihartuṃ pūrvapakṣayann āha -- prayo[jane] ty ādinā |
na rtte prayojanādiṣṭraṃ(ṣṭaṃ) mukhyaśabdārthalaṅghanam | PS III 39cd (cf. HB transl 84 6 )
ity asati prayojane nopacāro yuktaḥ | tato dharmidharma ity evāstv itiparaḥ| na prayojanābhāvaḥ | kutaḥ? sarvaś cāsau vivādāśrayo 'nyo dharmī yas tasya pratiṣedho 'rthaḥ prayojanaṃ yasyopacārasya tadbhāvas tasmāt sarvadharmidharmapratiṣedhārthatvād upacārasya iti prayojanābhāvād ity asiddho hetuḥ |
ka evaṃ sati guṇa iti ced āha [S. 13a.] [T. 213b.] -- evaṃhi upacāre sati cākṣuṣatvādi ādigrahaṇāt `kākasya kārṣṇyāt' ityādi vyadhikaraṇāsiddhaṃ parihṛtaṃ hetutvena nirastaṃ bhavati | dharmidharma iti tu sāmānye[nābhi]dhānāt teṣām api hetutā syād[57]iti |
asaty upacāre dharmigrahaṇād apy etat[58]sidhyati | tato 'narthaka evopacāra ity āha paraḥ -- dharmavacanenāpi na kevalaṃ dha[rmiva]canena | dharmyāśrayasiddhau dharmiṇa āśrayaṇam āśrayaḥ parigrahas tasya siddhis tasyāṃ satyām | kiṃ punar ddharmasya dharmyākṣepanimittam iti cet[59]? parā[śrayatvā]t -- dharmiparatantratvāt dharmasya avaśyam asau dharmiṇam ākṣipati | tato dharmivacanam atiricyamānaṃ viśiṣṭaṃ sādhyadharmiṇam eva pratipādayati, [na dharmimātram] | syān matam -- dharmigrahaṇād viśiṣṭo 'tra dharmī kaścid abhipreta iti gamyate, sa tu sādhyadharmīti kuta ity āha -- pratyāsatter nyāyāt | pratyāsattiś cātra dharmi[vacanasāmarthyād a]bhipreteti gamyate | vyāptau[60]tu nyāye dharmavacanenāpi dharmimātrākṣepāt[61]dharmigrahaṇavaiyarthyam | [S. 13b.] pratyāsannatā ca sādhyadharmiṇa eva, tatra
{p. 13.1} prathamaṃ he[tūpa]darśanāt | na pratyāsatteḥ sādhyadharmiparigrahaḥ | kutaḥ? | dṛṣṭāntadharmiṇo 'pi na kevalaṃ sādhyadharmiṇaḥ pratyāsatteḥ | kadācid[62]vyāptidarśanapūrvake prayoge dṛṣṭāntadharmiṇy api prathamaṃ hetusadbhāvopadarśanāt |

yadi na pratyāsatteḥ sādhyadharmisiddhiḥ pāriśeṣyāt tarhi bhaviṣyati | yataḥ tadaṃśavyāptyā hetubhūtayā dṛṣṭāntadharmini dharmasya satva(ttva)siddheḥ | na hi [T. 214a.] dṛṣṭāntam antareṇa hetoḥ sādhyena vyāptiḥ pradarśayituṃ śakyata iti manyate | tato dharmigrahaṇād vyatiricyamānāt sādhyadharmiṇa eva parigrahaḥ | tadaṃśena iti ca tacchabdena dharmavacanākṣipto dharmī sambhantsyata iti tatsambhandhanārtham api dharmigrahaṇaṃ nāśaṅkanīyam | yatra prayojanāntaraṃ na sambhavati sa pāriśeṣyaviṣayaḥ, dharmivacanasya tv anyad api prayojanaṃ sambhāvyate | tat kutaḥ pāriśeṣyāt dharmivacanāt sādhyadharmiparigrahaḥ ? iti manyamānaḥsiddhāntavādy āha -- siddhe tadaṃśavyāptyādṛṣṭāntadharmiṇi satva(ttve) punar ddharmiṇo [S. 14a.] vacanaṃdṛṣṭāntadharmiṇa eva yo dharmaḥsa hetur iti niyamārthamāśaṅkyeta | tataśca cākṣuṣatvādaya eva hetavaḥsyuḥ,
na kṛtakatvādaya iti aniṣṭam eva syāt tasmād upacāraḥkartavyaḥ iti |
kiṃ punastarkkaśāstre dṛṣṭaṃ kvacit niyamārthavacanam ity ata āha -- dṛṣṭaṃ
sajātīya eva ityādi | tatra yaḥ[63] san sajātīye[64] -- [NMu 7] ity atrā ''cāryīye hetulakṣaṇe `sajātīya e[va] satva(ttva)m' ity avadhāraṇena siddhe 'pi hetor vyatireke | kutra? | sādhyābhāve yadetat asaṃstadatyaye [NMu 7] iti asatva(ttva)vacanaṃ tanniyamārthamācāryeṇa vyākhyāta[m a]saty[65]eva nāstitā yathā syāt nānyatra na viruddha iti | tathehāpi dharmivacanaṃ[66]tatraiva bhāvaniyamārtham āśaṅkyeta | kadā? siddhe 'pi dṛṣṭāntadharmiṇi [sa]tve(ttve) | kutaḥ?
{p. 14.1} tadaṃśavyāptivacanāt | kva bhāvaniyamārtham? [ta]traiva dṛṣṭāntadharmiṇi, [T. 214b.] sati cāśaṅkāsambhave | kutaḥ? | pāriśeṣyāt sādhyadharmiparigrahaḥ | [S. 14b.] nanu apakṣadharmasyāhetutvāt na niyamārthāśaṅkā | tathā hi -- sādhyadharmeṇa vyāpto 'pi dharmo yadi kvacid dharmiṇy upalabhyeta tadā tatraiva svavyāpakapratītiṃ janayet nānyatra [pratyā]sattiviprakarṣābhyāṃ yathākramam | anupalabdhas tu kvacid dharmiṇi kathaṃ gamakaḥ? | tathābhāve[67]vā sarvatra svavyāpakaṃ gamayet pratyāsattiviprakarṣābhāvād e[vety ata] āha -- tasmāt sāmarthyāt ityādi | yad idam anantaraṃ sāmarthyaṃ samupavarṇitam asmāt sāmarthyād arthasya sādhyadharmiparigrahalakṣaṇasya bhavati pratīti[r pa]ṭudhiyāṃ śrotṝṇām, kintv aśabdakam arthaṃ svayam anusaratāṃ pratipattigauravaṃ syāt | tadupacāramātrāt svayam aśabdakārthābhyūharahitād dharmidharma ity ane[na pa]kṣadharma iti {1} samānirddeśāt
[pratipattigauravaṃca] parihṛtaṃbhavati | {2} pratipattigauravaṃca iti caśabdenaitad āha -- ye paropadeśam ākāṅkṣanti, tair ayam artho lakṣaṇa[vaca]nād boddhavya iti.[S.15a.]
yathālakṣaṇaṃ pratīter apakṣadharmo na hetur iti kutaḥ? iyam āśaṅkā | tatas teṣāṃ[68]lakṣaṇānusāriṇāṃ niyamāśaṅkāparihārārthaṃ copacārakara[ṇam i]ti |
__________NOTES__________
[57] ghaṭakākādidharmidharmatvāṭ teṣām
[58] vyadhikaraṇāsiddhanirasanam
[59] ced āha -- parā- -- T.

[60] yasya kasyacid dharmiṇo dharmasya hetutvam iti vyāptinyāyaḥ | sa yady abhipretaḥ syāt tadā
[61] dharmimātrākṣepaś ca dharmiparatantratvāt dharmasya
[62] dvividho hi prayogaḥ -- vyāptipurassarapakṣadharmatopasaṃhāravān, pakṣadharmatopasaṃhārapūrvakavyāptivāṃś ca | yat kṛtakaṃ tad anityam | yathā ghaṭaḥ | kṛtakaś ca śabda i....... |
[63] yaḥ san sajātīye sapakṣe san vidyamānas tadatyaye sādhyasyābhāve vipakṣe ca dvedhā'san sad asan yadi na bhavati | kintv asann eva vipakṣe yadi bhavati tadaiva samyag ghetur iti bhāvaḥ
[64] yaḥsan sajātīye 'san tadatyaya i tidignāgācāryīyaṃsūtraṃ vyākhyātam atra
[65] abhāvarūpa anyarūpe viruddharūpe vā nāstitā yasya sa hetur ity arthaḥ
[66] dharmidharmavaca- -- T.
[67] anupalabdhasyāpi gamakatve
[68] paropadeśākāṅkṣiṇām
[section: 7. pakṣadharma ity atra niyamavyavasthā |]
iha vyavacchedaphalatvāt śabdaprayogasyāvaśyam evāvadhārayitavyam | ṣaṣṭhīsamāsāc ca pakṣadharma ity atra nānyaḥ samāsaḥ sambhavati | tathā ca pakṣasyaiva dharma [i]ty evam avadhāraṇāt tadaṃśavyāptir virudhyata iti viruddhalakṣaṇatām udbhāvayann āha -- [T. 215a.] pakṣasya dharmatve tvaṃ(taṃ) pakṣaṃviśeṣaṇam anyato vyavacchedakam apekṣata iti tadviśeṣaṇāpekṣasya dharmasya anyatra pakṣīkṛtād anyasmin sapakṣe ananuvṛttiḥ | tathā hi -- yaḥ pakṣeṇa viśeṣyate sa pakṣasyaiva bhavati nānya[sya] | yathā -- yo devadattasya putraḥ sa tasyaiva putro na yajñadattasyāpi |
{p. 15.1} tato 'nyatrānanuvṛtteḥ asādhāraṇatā -- sādhāraṇatā na syāt | tadaṃśavyāptivirodha [i]ti yāvat | sādhāraṇatāyāstva(yāś ca) tadaṃśavyāptyā pratipādanāt | tato yadi pakṣadharmo na ta[daṃśe]na vyāptiḥ, [S. 15b.] atha tadaṃśavyāptir na pakṣadharma iti vyāhataṃ lakṣaṇam iti |
nanu ca tadaṃśavyāptir nāma sādhyadharmasya vyāpakasya tatra hetau sati tadādhāradharmiṇi bhāva eva, vyāpyasya vā hetos tatraiva vyāpake sādhyadharme saty eva bhāva iti svasādhyāvinābhāvalakṣaṇā vakṣyate | na cānayā 'vaśyaṃ pakṣīkṛtād anyatra vṛttir ākṣipyate, yato[69]lakṣaṇavyāghāta āśaṅkyeta | tathā hi -- tatraiva pakṣīkṛte saty eva sādhyadharme hetur varttamānas tadaṃśavyāptiṃ pratipadyata eva | yaiva cāsya sādhyadharmiṇi svasādhyāvinābhāvitā saiva gamakatve nibandhanaṃ nānyadharmiṇi | sa ca svasādhyāvinābhāvaḥ pratibandhasādhakapramāṇanibandhanaḥ, na sapakṣe kvacid bahulaṃ vā sahabhāvamātradarśananibandhanaḥ | na hi lohalekhyaṃ vajram pārthivatvāt kāṣṭhādivat iti tadanyatra pārthivatvasya [T. 215b.] lohalekhyatā 'vinābhāvo 'pi tathābhāvo bhavati [S. 16a.] | yadi ca pakṣīkṛtād anyatraiva vyāptir ādarśayitavyeti niyamas tadā satvaṃ(ttvaṃ) kathaṃ kṣaṇikatāṃ
bhāveṣu pratipādayet? | yo hi sakalapadārthavyāpinīm akṣa(nīṃ kṣa)ṇikatām icchati taṃ prati kasyacit [sa]pakṣasyaivābhāvāt | yad api kaiścit jvālādeḥ kṣaṇikatvam abhyupagamyate tad api na pratyakṣataḥ, kṣaṇavivekasyātisūkṣmatayā 'nupalakṣaṇāt | anyatraiva ca vyāptir ādarśanīyā na sādhyadharmiṇy apīti ko 'yaṃ nyāyaḥ? | evaṃ hi kālpanikatvaṃ hetulakṣaṇasya[70]pratipannaṃ syāt, na vastubalapravṛttatvam, tasmāt svasādhyapratibandhād hetus tena vyāptaḥ sidhyati | sa ca viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā sādhyadharmiṇy api sidhyatīti na kiñcid
{p. 16.1} anyatrānuvṛttyapekṣyā | ata evānyatroktam[71]-- [S. 16b.] yat [72] kvacid [73] dṛṣṭaṃ [74] tasya [75] yatra [76] pratibandhaḥtadvidhaḥ [77] tasya [78] tad [79] gamakaṃtatreti [80] vastugatiḥ iti |
__________NOTES__________
[69] vṛtteḥ
[70] anvayavyatirekātmakasya
[71] viniścaye
[72] liṅgam
[73] pradeśe
[74] niścitam
[75] liṅgasya
[76] vahnyādau
[77] pratibandhavidaḥ
[78] vahneḥ
[79] liṅgam
[80] yatra dṛṣṭaṃ tatraiva nānyatra
yad api anumeye 'tha tattulye sadbhāvaḥ-- ity[81]ādi lakṣaṇaṃ tatrāpi sādhyadharmavān[82]eva sapakṣa ucyate | tataḥ satyeva sādhyadharme vā 'stīty evaṃ param etat | tataś ca taddharmaṇaḥ sādhyadharmiṇo 'pi vāstavaṃ sapakṣatvaṃ na vyāvarttate | sādhyatveneṣṭayecchāvyavasthitalakṣaṇena pakṣatvena tasya nirākarttum aśakyatvāt | tasmāt tadaṃśavyāptivacanena svasādhyāvinābhāvitvasya pratibandhanibandhanasyānyathā tadayogād[83]abhidhānān nāvaśya[T. 216a.]m anyatra vṛttir ākṣipteti, katham idam āśaṅkitam? | satyam, naivedam āśaṅkanīyam, yadi sarvasya hetoḥ pakṣīkṛte eva dharmiṇi svasādhyapratibandhaḥ pramāṇato niścetuṃ śakyeta | [S. 17a.] yathā sattvalakṣaṇasya svabhāvahetoḥ kṣaṇikatāyāṃ sādhyāyāṃ tādātmyaṃ viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā | kāryahetos tu pa[kṣīkṛtadharmiṇā | kasyacit svabhāvahetoḥ] pratyakṣānupalambhasādhanaḥ pratibandhaḥ
kathaṃ parokṣe sādhyadharme gṛhyeta? | tasmāt tasyānyatraiva[84][prasiddhir iti tadviśeṣaṇāpekṣasya tatra apekṣaṇāt anya]trānanuvṛtteḥ asādhāraṇatā sambhavamātreṇāśaṅkitā | tadā hy anytrāvartamānaḥ sādhyaviparīta[vyatireka] ................ ......................... tadubhayabahirbhāvāyogāt taddharmiṇaḥ[85]sādhyavṛttivyavacchedābhyāṃ sarvasaṃgrahāt tatra saṃśayahetu[r bhavati | syānmatam -- kvacid āśraye sattāyāḥ prākpravṛttapūrvagṛhī]tavismṛtapratibandhasādhakapramāṇasmṛtaye 'nyatra[86]vṛttir apekṣaṇīyā | [S. 17b.] etat pariharati | na ityādi | [nānyatrānanuvṛttiḥ | kutaḥ?
{p. 17.1} ayogo 'samba]ndhaḥ tadvyavacchedena viśeṣaṇāt pakṣasya | na hy anyayogavyavacchedenaiva viśeṣaṇaṃ bhavati | [kintu ayogavyavacchedenāpi | yatra dharmiṇi dha]rmasya sadbhāvaḥ saṃdihyate tatrā 'yogavyavacchedasya nyāyaprāptatvāt | atra ca dṛṣṭāntaḥ [ yathācaitro dhanurdhara iti | caitre hi dhanurdhara]tvaṃ saṃdihyate kim asti nāsti iti | tataś caitro dhanurddhara iti tatsadbhāvapratipādikā śrutiḥ [T. 216b.] [pakṣāntaram adhanurdharatvaṃ śrotur āśaṅkopasthāpitaṃ] nirākarotīty ayogavyavacchedo 'tra nyāyaprāptaḥ | [S. 18a.] parābhimatavyavacchedanirācikīrṣayā ''ha -- [ na, anyayogavyavacchedena viśeṣaṇāt anyatrānanuvṛtter] asādhāraṇateti sambandhaḥ | atrāpi dṛṣṭānto yathāpārtho dhanurddhara iti | sāmānyaśabdo 'py ayaṃ dha[nurdharaśabdaḥ sāmarthyādinā prakṛṣṭaguṇavṛttiḥ | iha pārthe] hi dhanurddharatvaṃ siddham eveti nāyogāśaṅkā | [tādṛ]śaṃ tu sātiśayaṃ kim anyatrāsti

nāstīty anyayoga[śaṅkāyāṃ śrotuḥ yadā pārtho dhanurdhara iti ucya]te tadā 'nyayogavyavacchedo nyāyaprāptaḥ, pratipādyāśaṅkopasthāpitayor eva pakṣayoḥ para[sparaṃ virodhāt ekanirdeśena anyayogavyavacchedasya] nyāyabalāyātatvāt | tad iha pakṣe 'sty ayaṃ dharmo na veti saṃśītau [pakṣadharma ity ukte pakṣasya dharma eva [S. 18b.] nādharmaḥ | dharmaś ca āśritatvād viśeṣaṇaṃ tenāyogo vya]vacchidyate nānyayogas tadaṃśavyāptyā tasya pratipādita[tvena dṛṣṭānte saṃdehābhāvāt |
tadaṃśaḥ taddharma iti] | tacchabdena pakṣaḥ parāmṛśyate na dharmaḥ, dharmasya dharmāsambhavāt | aṃśaś ca dharmo naikadeśaḥ, pakṣa[śabdena dharmimātravacanāt | na tadaṃśaḥ tasya ca eka]deśābhāvād iti |
__________NOTES__________
[81] anumeye 'tha tattulye sadbhāvo nāstitā'vipakṣe sati | niścitā'nupalambhātmakāryākhyāhetuvas trayaḥ||
[82] sa sādhyo dharmo yasya sādhyadharmiṇaḥ
[83] svasādhyāvinābhāva-
[84] kāryahetoḥ svabhāvahetoś ca tasya ..........
[85] sa cāsau dharmī ceti samāsaḥ | taddharmaṇaḥ iti pāṭhāntaram, tatra ca so 'sādhāraṇo dharmo yasya tasyeti vyākhyeyam | sa cāsau dharmī ca | tasya | sādhyadharmiṇa ity arthaḥ
[86] prāk pravṛttaṃ ca tat gṛhītaṃ tad vismṛtaṃ ca tat pratibandhasādhakapramāṇaṃ ca tasya smṛtaya iti samāsaḥ

[ section: 8. vyāpter vyāpyavyāpakobhayadharmatvam |]
tasya pakṣadharmasya sato vyāptiḥ -- yo vyāpnoti yaś ca vyāpyate [tadubhayadharmatayā[87]pratīteḥ | yadā vyāpakadharmatayā vivakṣyate ta]dā vyāpakasya gamyasya[88]| tatreti [T. 217a.] sat saptamy arthapradhānam etat nādhārapradhānam, dharmāṇāṃ dharmādhāratvā saṃbhavāt |
{p. 18.1} tenāyam arthaḥ -- yatra dharmiṇi vyāpyam asti tatra sarvvatra bhāva eva[89]vyāpakasya svagato dharmo vyāptiḥ | tata[ś ca vyāpakabhāvāpekṣayā vyāpyasyaiva vyāptatāpratītiḥ] [S. 19a.] | na tv evam avadhāryate | vyāpakasyaiva tatra bhāva iti | hetvabhāvaprasaṅgād[90]avyāpakasyāpi mūrttatvādes tatra bhāvāt | nāpi `tatraive'[91]ti[92] 5 prayatnānantarīyakatvāder ahetutāpatteḥ[93]| sādhāraṇaś ca hetuḥ syāt | nityatvasya prameyeṣv eva bhāvāt | yadā tu vyāpyadharmatā (rmatayā) vivakṣā vyāptes tadā vyāpyasya vā gamakasya tatraiva vyāpake gamye sati | yatra dharmiṇi vyāpako 'sti tatraiva bhāvo, na tadabhāve 'pi vyāptir iti | atrāpi vyāpyasyaiva tatra bhāva ity avadhāraṇaṃ hetvabhāvaprasakter[94]eva nāśritam, avyāpyasyāpi[95]tatra bhāvāt | nāpi vyāpyasya tatra bhāva eveti sapakṣaikadeśavṛtter[96]hetutvaprāpteḥ[97]| sādhāraṇasya [ca] hetutvaṃ syāt | prameyatvasya nityeṣv avaśyaṃ bhāvād iti | vyāpyavyāpakadharmatāsaṃvarṇanaṃ
tu vyāpter ubhayatra [S. 19b.] tulyadharmatayaikākārā pratītiḥ saṃyogivat mā bhūd iti pradarśanārtham | tathā hi -- pūrvatrāyogavyavacchedenāvadhāraṇam [T. 217b.] uttaratrānyayogavyavacchedeneti kuta ubhayatraikākāratā vyāpteḥ? | taduktam --
liṅge liṅgībhavaty eva liṅginy evetarat punaḥ|
niyamasya viparyāse 'sambandho liṅgaliṅgino || iti |
[98]etenācāryeṇa saṃyogabalāt gamakatve yo doṣa uktaḥ --
na ca kenacid aṃśena na saṃyogīhutāśanaḥ|
dhūmo vāsarvathā [99] tena prāptaṃdhūmāt prakāśanam || iti |
sa iha nāvataratīty ākhyātaṃ bhavati | tathā hi -- saṃyogasya ubhayatrāviśeṣāt eṣa prasaṅgo na tu vyāpteḥ | na hi yādṛśī
{p. 19.1} vyāpakadharme vyāptiḥ tādṛśy eva vyāpyadharma iti | tathā cāha -
sambandho yady api dviṣṭhaḥsahabhāvyaṅgaliṅginoḥ|
ādhārādheyavad vṛttis tasya saṃyogivan na tu || iti | [S. 20a.]
tena vyāpako vyāpyo na bhavati vyāpyaś ca [na] vyāpaka iti | tadaṃśena vyāpto hetuḥ iti vacanāt na saṃyogipakṣokto doṣaḥ | nā 'py ubhayor ggamyagamakatāprasaṅgaḥ, yathoktād hetulakṣaṇād vyāpakasyaiva gamyatvapratīteḥ, vyāpyasyaiva gamakatāsampratyayādīti |
__________NOTES__________
[87] vyāpyavyāpaka-
[88] bhāva eveti sambandhaḥ
[89] vyāpakasyeti
[90] sarvathoccheda-
[91] hetau
[92] avadhāryate
[93] vyāpakasyānityatvāder aprayatnānantarīyeṣv api vidyudādiṣu bhāvāt
[94] uccheda-
[95] anityatvāder vyāpakasyety arthaḥ
[96] prayatnānantarīyakatvād
[97] anityeṣv api vidyudādiṣu vyāpyasya prayatnānantarīkatvasyābhāvāt
[98] kāraṇena
[99] sarvathā gamyagamakabhāvaḥ prāptaḥ | agneḥ sāmānyadharmavad viśeṣadharmo api tārṇapārṇādayo gamyāḥ syuḥ | dhūmasyāpi dhūmatvapaṇḍutvādiviśeṣadharmavad dravyatvapārthivatvādayo 'pi sāmānyadharmāḥ gamakā bhaveyuḥ saṃyogasyobhayatrāpi tulyatvāt
[ section: 9. vyāpter anvayavyatirekarūpayos sūcanam |]
yadi tarhi pakṣadharmas tadaṃśena vyāptaḥ ity etad dhetulakṣaṇaṃ tataḥ pakṣadharmatvaṃ tadaṃśavyāptiś ceti dvirūpo hetuḥ syāt, anyatra ca trirūpa uktaḥ tat kathaṃ na vyāghātaḥ? ity āha etena tadaṃśavyāptivacanena anvayo vyatireko vāuktaḥ veditavya iti sambandhaḥ [T. 218a.] | anvayavyatirekarūpatvād vyāpter iti bhāvaḥ | tathā hi -- ya[100]eva yenānvito[101]yan[102]nivṛttau ca nivṛttate sa[103]eva tena[104]vyāpta ucyata iti tadātmakatvād vyāpter vyāptivacanenānvayavyatirekābhidhānam | tato vyāptivacanena rūpadvayābhidhānāt na vyāghāta iti | [S. 20b.]
__________NOTES__________
[100] dhū (dhūmaḥ)
[101] va (vahninā)
[102] va (vahniṃ)
[103] dhū (dhūmaḥ)
[104] va (vahninā)
[ section: 10 vyāpteḥ pratyakṣeṇānumānena vā niścayaḥ |]
tau ca jñāpakahetvadhikārāt niścitau | niścayaśca tayor naikenaiva pramāṇena api tu yathāsvam | yasya yad ātmīyaṃ pramāṇaṃ niścāyakaṃ tena | yasya ca yat niścāyakaṃ pramāṇaṃ tad uttaratra vakṣyati |
anvayo vyatireko vā iti tulyakakṣatāsūcanārtho `vā'śabdaḥ | tena sādharmyavaidharmyavatoḥ prayogayor ekenaiva dvitīyagater vidhipratiṣedharūpatayā vyāvṛttibhede 'pi paramārthatas tādātmyāt nobhayopadarśanam iti sūcitaṃ bhavati | vyatireko hi sādhyanivṛttau liṅgasya nivṛttidharmakatvaṃ[105]svabhāvabhūto dharma ity anvayarūpatā vastuto 'sya na virudhyate | pakṣadharmaśca | kiṃ? | yathāsvaṃpramāṇena niścitaḥ
{p. 20.1} ukta iti sambandhaḥ | niścayaprasaṅgena so 'py atra pratipādyate, niścitasya gamakatvam ākhyātum | [S. 21a. and 21b.] ....................................................................... ................................................................................................................................ ......................................................... ............................................................... ............................................................................................................................................................................................ [S. 22a.] iti pradarśanārtho `vā'śabdaḥ | pratyakṣeṇa [106] ca svayaṃsvalakṣaṇākāratve 'py anantarasāmānyavikalpajananāt prasiddhiḥ upacārato niścaya ucyate -- pratyakṣapṛṣṭhabhāvino vikalpasyānadhigatārthādhigantṛtvābhāvaṃ darśayituṃ | tena yady api sāmānyarūpaṃ liṅgam avasthāpyate tathāpi svalakṣaṇapratītir eva tadvyavasthānibandhanam iti pratyakṣataḥ pakṣadharmasya sādhyadharmiṇi prasiddhir ucyate | etac cānantaram eva vyaktīkariṣyate | anumānato vāsādhyadharmini pakṣadharmasya prasiddhir niścayaḥ

| pramāṇaphalabhedāc[107]ca anumānataḥ anumānena niścayaḥ iti āha | atrodāharaṇe yathākramaṃ yathāpradeśe [Tt. 356a.] dhūmasya dhūmasāmānyasya pratyakṣato niścayaḥ iti |
__________NOTES__________
[105] na tu nivṛttimātraṃ tuccharūpam
[106] nanu nirvikalpakena pratyakṣeṇa kathaṃ sāmānyātmano liṅgasya grahaṇam? ity āha
[107] bauddhamate na pramityātmakaṃ pramāṇaphalaṃ bhinnaṃ kiñcid asti | kintu bhedam abhyupagamya anumānena niścaya iti ucyate | atra hy ayaṃ bhramo ........................ | paryāyaḥ
[ section: 11. uddyotakaramataṃ nirasya deśādyapekṣakāryahetor gamakatvoktiḥ |]
yas tu manyate -- `yaḥ pradeśo 'gnisambandhī so 'pratyakṣo yas tu pratyakṣo nabhobhagarūpa ālokādyātmā[108]dhūmavat tayā dṛśyamāno na so 'gnimān ataḥ kathaṃ pradeśe dhūmasya pratyakṣataḥ prasiddhiḥ | [S. 22b.] tasmād dhūma eva dharmī yuktaḥ | sāgnir ayaṃ dhūmaḥ dhūmatvāt ity evaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ' iti -- tasyāpi sāgneḥ dhūmāvayavasyā 'pratyakṣatvāt, paridṛśyamānasya corddhvabhāgavartino 'gninā sahāvṛtteḥ, kathaṃ dhūmasāmānyasya sādhyadharmiṇi pratyakṣataḥ prasiddhiḥ? | dhūmāvayavī pratyakṣa iti cet; na, avayavavyatirekeṇa [T. 219b.] tasy[h2]ābhāvāt | lokādhyavasāyatas tasyaikatve vā pradeśasyāpi
{p. 21.1} tāvataḥ kalpitam ekatvaṃ na nivāryate | pradeśe eva ca loko 'gniṃ pratipadyate, na dhūme | deśakālādyapekṣayaiva[109]ca kāryahetur ggamakaḥ | yad āha -
iṣṭaṃ[110] viruddhakārye 'pi deśakālādyapekṣaṇam |
śabde vākṛtakatvasya pratyayabhedabheditvādinānumāneneti |
__________NOTES__________
[108] [ā] lokatam asī nabhaḥ
[109] dhūmakāle eva cāgniḥ sādhyate na bhasmakāle
[110] na kevalaṃ kāryahetau
[ section: 12. nirvikalpaṃ kathaṃ sāmānyagrāhīti kumārilākṣepasyottaram |]
atra yathopavarṇitaṃ pratyakṣataḥ [S. 23a.] pakṣadharmasya sādhyadharmiṇi prasiddhāv abhiprāyam apratipadyamānaḥkumārilaḥ-- `kathaṃ pratyakṣeṇa(ṇā)vikalpena sāmānyātmano liṅgasya dhūmādeḥ svrūpagra[haṇa]m api tāvad yujyate, dharmiṇo vā kuta eva tatsambandhagrahaṇam' -- iti pratyavatasthe | tena hi pratyakṣapūrvakatvāc cānumānāder ddharmaṃpratyanimittatvam [ŚBh 1.1.4.] ity etadbhāṣyam -
kathaṃ pratyakṣapūrvatvam anumānādino bhavet? |
yadā smṛtyasamarthatvān nirvikalpendriyasya dhīḥ||
na cāvikalpyaliṅgasya dharmisambandhayos tathā|
gṛhītiḥ [ŚV pp. 87, 88]
ity ākṣipya --
pratyakṣāgrahaṇaṃ yat tu liṅgāder avikalpanāt |
tan neṣṭatvād vikalpasyāpy artharūpopakāriṇaḥ||
asti hyālocanājñānaṃprathamaṃnirvikalpakam |
bālamūkādivijñānasadṛśaṃśuddhavastujam ||
tataḥ [T. 220a.] paraṃpunarvastu dharmair jātyādibhir yayaḥ|
buddhyāvasīyate sā'pi pratyakṣatvena sammatā||
[ŚV pp. 111, 112, 120]
{p. 22.1}[h3]iti bruvatā -- `saugat[h4]ānām evāyaṃ liṅgadharmitatsambandhāgrāhaṇalakṣaṇo doṣo yeṣām avikalpakam eva pratyakṣaṃ, nāsmākaṃ savikalpam api pratyakṣam icchatām' [S. 23b.] ity uktaṃ bhavati | tatas tadupavarṇitadoṣapratividhānāyā ''ha -- sadhūmaṃhi [Tt. 356a.] ityādi | ayam atra samudāyārthaḥ -- pratyakṣaṃ hi purovasthitam auttarādharyeṇa dhūmapradeśādikaṃ vidhirūpeṇa dhūmādisvalakṣaṇaṃ sakalasajātīyavijātīyavyāvṛttaṃ ca svasvabhāvavyavasthiteḥ sarvāsāmarthamātrāṇāṃ parasparam asaṃkīrṇarūpatvāt 1 tatsāmarthyabhāvi yathāsthānam[111]anukurvat pāścāttyavidhipratiṣedhavikalpadvayaṃ janayati yena dhūmapradeṣākhyau dharmadharmiṇau tayoś cauttarādharyam `evam etat nānyathā' iti vikalpayati | yathānubhavam abhyāsapāṭavādipratyayāntarasahakāriṇāṃ vikalpānām udayāt | tato dharmadharmiṇoḥ svarūpaniścayaḥ sambandhaniścayaś ca pratyakṣanibandhanaḥ
sampadyate | tathā hi -- ayam eva dhūmapradeśayoḥ sambandhasya niścayo yaḥ `ātrāyam' ity adhyavasāyaḥ | sa cāvikalpenāpi pratyakṣeṇa yathoktena prakāreṇa sampādita eva | na cauttarādharyāvasthitād vastudvayād anya [S. 24a.] eva kaścid ādhā[rādhe]yabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ yataḥ tasya [T. 220b.] pratyakṣeṇānanubhūtatvāt paścāda(d) vikalpanaṃ syāt | vastubhūtasya tasyānyatra niṣedhāt | tasmād ayaṃ tad eva tathāvasthitam[112]arthadvayam[113]āśritya kalpanāsamāropita eva | tena sambandhaḥ sambandhīti bhedāntarapratikṣepāpratikṣepābhyāṃ dharmadharmitayā vyavahāro loke na tu pāramārthikaḥ | sāmānyavyavahāro 'pi vijātīyavyāvṛttāneva bhāvānāsṛ(śri)tya kalpanāsamāropita eva pratanyate | teṣām eva bhinnānām apy anubhavadvāreṇa vijātīyavyāvṛttatayā prakṛtyaivaikākāraparāmarśapratyayahetutvāt tathā cāha -
ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane |
bhede 'pi niyatāḥkecit svabhāvenendriyādivat || [PV 3.72] iti |
__________NOTES__________
[111] puro 'vasthitārthasāmarthyabhāvipratyakṣa-
[112] auttarādharyāvasthitam
[113] dhūmapradeśalakṣaṇa-
{p. 23.1} tataḥ sāmānyavi[kalpajananadvārā] [S.24b.] tatpratibhāsino dhūmākārasya vijātīyavyāvṛ[ttarūpasya sāmānyarūpatayā] pratyakṣeṇaiva gṛhītatvāt | na hi vijātīyavyāvṛttir vyāvṛttād anyaiva kācid yasyāḥ pratyakṣeṇāgrahaṇaṃ syāt | tasmād yathāparidṛṣṭaṃ dhūmādisvalakṣaṇam evānyato vyāvṛ[ttātmanā vi]kalpyata iti pratipattradhyavasāyavaśāt smṛtir eva | dvividho vikalpaḥ pratyakṣapṛṣṭhabhāvī vastutaḥ punar nirviṣaya eva | tato yad āha -- sāmānyasyānanubhūta tathā --
smārttam etad abhedena vijñānam iti yo vadet |
anumānagrāhyam eva | tatra cānavasthā liṅgagrāhiṇo 'py anumānasya tadanyaliṅgabalenotpatteḥ | tasya ca sāmānyarūpatayā [S. 25a.] tadanyānumānamānaviṣayatvāt tathā tadanyasyāpīti kasyacid ekasyāpi liṅginaḥ pratipattiḥ yugasahasrair api na sambhavati | kim aṅga punar ekena puruṣāyuṣkeṇeti | tathā cāha -
sāmānyaṃnānumānena vināyasya pratīyate |

na ca liṅgavinirmuktam anumānaṃpravarttate ||
asāmānyasya liṅgatvaṃna ca kenacid iṣyate |
na cānavagataṃliṅgaṃkiñcid asti prakāśakam ||
tasyāpi cānumānena syād anyena gatiḥpunaḥ|
ity āśaṅkyāha [S. 25b.] -- sadhūmaṃhi ityādi | evaṃ manyate | yasyānumānam antareṇa sāmānyaṃ na pratīyate bhavatu tasyāyaṃ doṣaḥ,
{p. 24.1} asmākaṃ tu pratyakṣapṛṣṭhabhāvinā 'pi vikalpena prakṛtivibhramāt sāmānyaṃ pratīyate | liṅgavikalpasya ca svalakṣaṇadarśanāśrayatvāt [T. 221b.] paramparayā vastupratibandhād avisaṃvādakatvam, maṇiprabhāyām iva maṇibhrānteḥ | kāryahetutvam api vikalpāvabhāsino dhūmasāmānyasya liṅgatayā 'vasthāpyamānasya kāryadarśanāśrayatayā tadadhyavasāyāc ca | na hi dhūmasvalakṣaṇasya liṅgatā 'vasthāpayituṃ yuktā, tasyāsādhāraṇasya sapakṣe vṛttyabhāvāt, tadaṃśavyāptyayogāt, sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanāsambhavāc ceti |
yat tūktam [S. 26a.] `sāmānyalakṣaṇaviṣayam anumānam' iti tatra naivam avadhāryate -- sāmānyalakṣaṇaviṣayam anumānam eveti | pratyakṣapṛṣṭhabhāvino vikalpasyāpi tadviṣayatvāt tadanyasya[114]ca vikalpasya | kintu sāmānyalakṣaṇaviṣayam evānumānam ity avadhāryate svalakṣaṇaviṣayatvaniṣedhārtham iti | tatra saha dhūmena vartata iti sadhūmaḥ | pakṣadharmatāpratipādanārtham evam uktam | vidhivikalpasya caitad eva bījam | taṃ sadhūmaṃpradeśaṃdṛṣṭavataḥ pratyakṣeṇe ti sambhandhaḥ | kīdṛśam arthāntaraviviktarūpam arthāntaraiḥ sajātīyavijātīyair viviktam asaṅkīrṇaṃ rūpam asyeti vigrahaḥ | sarvabhāvānāṃ svasvabhāvavyavasthiteḥ svabhāvasāṅkaryābhāvāt | anyathā sarvasya sarvatropayogād atiprasaṅgaḥ | [S. 26b.] anena pratiṣedhavikalpasya nimittam ākhyātam, sāmānyotprekṣāyāś ca bījam | taduktam -
itaretarabhedo 'ntya(sya)[115] bījaṃsaṃjñāyadarthakā[T. 222a.]
[PV 3.71] iti |
tathā hi -- arthāntaravyāvṛttiṃ parasparavyāvṛttānām api samānām utpaśyato bhinnam eṣāṃ rūpaṃ tirodhāyā 'bhinnaṃ svabhāvam 3 āropayantī kalpanotpadyate[116]| as [h5] ādhāraṇātmanā iti arthāntaravyāvṛttena svabhāvena | na tu yathākumārilo manyate -- `arthāntaraviveko 'bhāvapramāṇagrāhyo na pratyakṣāvaseyaḥ' iti | na hi vastubalabhāvinā pratyakṣeṇa anyathādarśanasambhavo bhrāntatāprasaṅgāt |
{p. 25.1} tenātmanā[h6]dṛṣṭavataḥ sataḥ puṃso 'nantaraṃ smārttaṃliṅgajñānam utpadyata i ti sambandhaḥ | smṛtir eva smārttam | liṅgapratibhāsi jñānaṃ liṅgajñānam | anena pratyakṣapṛṣṭhabhāvini vikalpe yatsāmānyamābhāti tasya liṅgavyavasthām āha |
paramārthataḥ kiṃ viṣayam? yathādṛṣṭabhedaparamārtha[viṣayam] [S. 27a. and 27 b.] ........................................................................................ ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
[ section: 14. darśanavidhipratiṣedavikalpeṣu prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthā |]
__________NOTES__________
[114] smṛtyādeḥ
[115] sāmānyasya
[116] -yan vikalpa utpa- -- T.
[S. 28a.] [da]rśanavidhipratiṣedhavikalpānāṃ pramāṇāpramāṇacintām ārabhate. tatra teṣu darśanavidhipratiṣedha[T. 223a.]vikalpeṣu. tad ādyaṃ yad etat --
asti hy ālocanājñānaṃ prathamam [ŚV pratyakṣapariccheda 112ab]iti
ādau vikalpapravṛtter bhavam iti ādyam ākhyātam asādhāraṇaviṣayaṃ svalakṣaṇaviṣayaṃ darśanam, tad eva pramāṇam, na vidhipratiṣedhavikalpāv api, tasyaiva pramāṇalakṣaṇayogād itarayoś ca tadasambhavāt. tathā hi -- anadhigataviṣayatvam arthakriyāsādhanaviṣayatvaṃ ca pramāṇalakṣaṇam.[117]tad darśanasyaivāsti.
tatra ādyam ity apūrvārthavijñānatvam ākhyātam asādhāraṇaviṣayam iti arthakriyāsādhanaviṣayatvam, svalakṣaṇasyaivārthakriyāsādhanatvāt.[ section: 15. pratiṣedhavikalpasyāprāmāṇyasthāpanam |]
__________NOTES__________
[117] prathamaviśeṣaṇāt pratiṣedhavikalpasyā'dhyavaseyārthakriyāsādhanaviṣayatve 'pi na prāmāṇyam | dvitīyāt tu dhidhivikalpasyānadhigatasāmānyaviṣayatve 'pi na prāmāṇyam
tatra pratiṣedhavikalpasya tāvat pratyakṣagṛhītārthaviṣayatayā smṛtitvaṃ pratipādayann āha -- tasmin asādhāraṇe tathābhūte arthāntarair asaṅkīrṇa[S. 28b.]rūpe darśanena asaṅkīrṇarūpasāmarthyabhāvinā dṛṣṭe adhigate sati . tathā hi -- vyatiriktam api bhāvāṃśād abhāvāṃśam icchatā bhāvāṃśaḥ svabhāvenāsaṅkīrṇarūpaḥ kalpanīyaḥ, anyathā[118]sa evābhāvāṃśo na sidhyet. na ca
{p.26.1} svabhāvenāsaṅkīrṇarūpatāyām asatyāṃ pṛthagbhūtābhāvāṃśasadbhāve 'pi sā[119]yuktimatī, svahetubalāyātasya saṅkīrṇarūpasyākiñcitkarābhāvāṃśasambhave 'pi tyāgāyogāt. na[120]ca tenaiva tadvināśanam, vināśahetvayogasya pratipādayiṣyamāṇatvāt. tena saṅkīrṇarūpavināśane ca varaṃ svahetor eva svabhāvato 'saṅkīrṇarūpāṇāmudayo 'stu kiṃ parivrāṅmo[T. 223b.]dakanyāyopagamena? tasmāt svabhāvata eva bhāvānāṃ 3 pararūpavikalatvam abhāvāṃśaḥ[121], nānyaḥ. sa ca tathābhūto darśanena gṛhīta eva. tasmiṃs tathābhūte [S. 29a.] dṛṣṭe sa padārtho yena vastunā asādhāraṇaḥ samānasvabhāvo na bhavati tadrūpavikalasvabhāvatvāt tadasādhāraṇatāṃ tena tenātadrūpeṇāsamānasvabhāvatāṃ etad eva vyanakti | tataḥ arthāntarād bhedaṃ vailakṣaṇyam anyarūpam idaṃ na bhavatīti abhilapantī abhimukhayantī
dṛṣṭavailakṣaṇye pravartamānatayā smṛtir utpannāpratyakṣabalena | yadi tu liṅgabalenotpadyeta vyavacchedaviṣayāpi smṛtir[122]na syād iti bhāvaḥ | kiṃ viṣayā? atadavyāvṛttiviṣayā . tacchabdena darśanaviṣayasya vastunaḥ parāmarśaḥ kṛtaḥ. na tat atat vijātīyam | atasmād vyāvṛttiḥ atadvyāvṛttiḥ | sā viṣayo yasyāḥ sā tathā | yathādṛṣṭa evārthāntarebhyo bhedo mayā 'pi kalpyata iti pratipatra(ttra)dhyavasāyāc caivam uktam | paramārthato nirviṣayatvāt | [S. 29b.] sā na pramāṇaṃ nābhāvapramāṇaphalam[123]ity arthaḥ | na hi smṛtijanakatvena pramāṇatā yuktā | kasmāt na pramāṇam? | yathādṛṣṭasyākāro 'bhyāsapāṭavādipratyāyāntarasāpekṣo viśeṣas tasya grahaṇāt | na hi dṛṣṭam ity eva vikalpena gṛhyate, darśanāviśeṣāt sarvākāreṣu vikalpodayaprasaṅgāt, api tu kaścid evābhyāsādipratyayāpekṣa ity ākāragrahaṇenācaṣṭe |

6 bhavatu yathādṛṣṭā[T. 224a.]kāragrahaṇam[124]| pramāṇam tu kasmān na bhavatīti parasya[125]taduktapramāṇalakṣaṇavirahaṃ darśayann āha -- prāg
{p. 27.1.} ālocanājñānodayakāle asādhāraṇam asaṅkīrṇarūpaṃ dṛṣṭvā asādhāranam arthāntararūpaṃ na bhavatīti abhilapataḥ vikalpayataḥ pratiṣedhavikalpasyāpūrvārthādhigamābhāvād apūrvārthvijñānatāvirahāt [S. 30a.] | apūrvārthavijñānaṃ ca pramāṇaṃ bhavatocyata iti bhāvaḥ |
{5} [section: 16. vidhivikalpasyāpy aprāmāṇyavyavysthāpanam |]
__________NOTES__________
[118] svabhāvena saṃkīrṇatve
[119] asaṃkīrnna(ṇṇa)rūpatā
[120] nākiñcitkaro 'bhāvāṃśaḥ tenaiva saṃkīrṇarūpatāvināśanāt iti ced āha
[121] pararūpasya kalpitatvād abhāvāṃśaḥ -- T.
[122] api tv anumānaṃ syā
[123] parair vastudarśanasyaiva nāstitāvikalpajanakatvenābhāvapramāṇatayoktvāditthaṃ vyākhyātam
[124] bhavatāpi yathā- -- T.
[125] ālocanājñānād uttarasya,kumārilasya vā
yadyuktena prakāreṇa pratiṣedhavikalpo na pramāṇaṃ, vidhivikalpas tarhi pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi tasyāpūrvārthavijñānatvābhāvaḥ sambhavati | tatpratibhāsino 'nugatasya sāmānyākārasyāsādhāranarūpāv alambinā darśanenānadhigamāt tat kuto 'syāprāmāṇyam | tad uktam --
tataḥ paraṃpunar vastu [ŚV pratyakṣa 120]

ityādi | tad etatkumārilavacanam āśaṅkya vidhivikalpasyāpi prāmāṇyam anupa(m apa)nudann āha -- arthakriyāsādhanasya svalakṣaṇasya ālocanājñānena darśanād adṛṣṭasya punas tatsādhanasya arthakriyāsādhanasya svabhāvasya vikalpenāpratipatteḥvidhivikalpo na pramāṇam | 1 yady api[126]tenānadhigataṃ sāmānyam adhigamyata iti varṇyate, tathāpi tad arthakriyāsādhanaṃ na bhavati iti tad adhigantā taimirikādijñānaprakhyo vidhivikalpo na pramāṇam | [S. 30b.]
tataḥ[127] paraṃpunar vastu dharmair jātyādibhir yayā|
adhigame 'pi keśādijñānasyeva na prāmāṇyam | ata evārthakriyāsāmarthyavirahiṇā sāmānyenendriyāṇāṃ samprayogābhāvāt pratyakṣatā 'py asambhavinī | cakāreṇa smṛtitvāc ceti pūrvoktakāraṇasamucayaḥ | smṛtitvaṃ cāsyottaratra pratipādayiṣyate | anumānavad
{p.28.1} iti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ. yathā pratyakṣeṇārthakriyāsādhane pradeśākhye dharmiṇy adhigate 'py anadhigatasyāgner arthakriyāsādhanasyāsāmānyākāreṇa[128]parokṣasya svalakṣaṇākāreṇa pratipattum aśakyatvāt pratipattiḥ[129], naivaṃ vidhivikalpena sāmānyākāreṇānadhigatam arthakriyāsādhanam adhigamyate,[130]tasyālocanājñānenaivādhigamāt. [S. 31a.] tasmiṃ(smin) smṛtir evāsāv iti na pramāṇam iti |
[ section: 17. arthakriyāsādhanaviṣayajñānasyaiva prāmāṇyasamarthanam |]
__________NOTES__________
[126] sāmānyamātraṃ vā vidhivikalpena gṛhyate tadviśiṣṭaṃ vā svalakṣaṇam, gatyantarābhāvāt | tatra pūrvapakṣe āha yady api ity ādi
[127] uttarasmin pakṣe āha
[128] -dhanasya sāmā- -- T.
[129] anumāneneti śeṣaḥ
[130] vastunaḥ
arthakriyāsādhanaviṣayam eva pramāṇam , netarad iti kuta etat iti cet arthakriyārthīhi puruṣo yasmāt hitāhitaprāptiparihārārthī sarvo na kākatālīyanyāyena kaścid eva, pakṣāvān buddhipurvakārī pramāṇam apramāṇaṃvā pramānād eva sarvadā pravarta(rte)ya apramāṇāt mā kadācit, vipralambhasambhavād, ubhayam anveṣate na vyasanitayā | tato 'yam arthakriyāsādhanaviṣayam eva pramāṇam bravīti, tasyārthakriyāsādhane pravṛttyaṅgatvāt | netarat, tadviparītatvāt | tathā hi -- pramāṇam avisaṃvādakam apratārakam ucyate loke 'pi | [T. 225a.] yac cārthakriyāsādhanam anadhigacchan na tatra pravartayati, kuta eva tat prāpayet tat katham avisaṃvādakatayā prekṣāpūrvakārī pramāṇam ācakṣīta? |
[section: 18. sāmānyasya vistareṇāvastutvasādhanam |]
[S. 31b.] yady evaṃ sāmānyam apy arthakriyāsādhanam eva tatas tadviṣayo vidhivikalpaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīti ced, āha -- na ca naiva sāmānyaṃkāñcit tatsādhyatayopagatām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām anyāṃ vā vyaktisādhyām arthakriyām upakalpayati | kīdṛśam?, svalakṣaṇapratipatteḥ vyaktipratipatter ālocanājñānasaṃjñitāyā ūrddhvam uttarakalāṃ tatsāmarthyotpannavikalpavijñānagrāhyam iti | tacchabdena svalakṣaṇapratipattiḥ sambadhyate | `tataḥ paraṃ punar vastu' ity[131]ādiparair abhidhānād evaṃ bravīti darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya pratyakṣapramāṇatāṃ nirākartum | sarvam eva tu sāmānyaṃ na kāñcid arthakriyām upakalpayati.
{p.29.1} yat tu sāmānyam anumānavikalpagrāhyam, tat kāraṇavyāpakasambaddhaliṅganiścayadvārāyātaṃ sambaddhasambandhād anadhigatārthakriyāsādhanaviṣayām arthakriyām upakalpayatīti tadviṣayo vikalpaḥ pramāṇam | [S. 32a.] idaṃ tu naivam, adhigatatvād arthakriyāsādhanasyālocanājñāneneti | atrodāharaṇam yathā-- nīlaṃdṛṣṭvānīlam iti jñāne pratibhāsamānam iti śeṣaḥ | na sāmānyaṃ kāñcid arthakriyām upakalpayatīti prakṛtena sambandhaḥ |
nanu ca liṅgavikalpapratibhāsi [T. 225b.] sāmānyaṃ prakṛtam tat kim anyad udāhriyate? | sarvasya darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya paropagatāṃ pratyakṣapramāṇatāṃ tulyanyāyatayā nirākartum | kāṃ punar nīlam iti vikalpajñāne darśanapṛṣṭhabhāvini pratibhāsamānaṃ sāmānyam arthakriyāṃ nopakalpayati? | yadi vyaktisādhyām; tadā 'nyo 'pi padārtho 'nyadīyām arthakriyāṃ nopakalpayatīti tasyāpy anarthakriyāsādhanatvād avastutvaprasaṅgaḥ | atha svasādhyām; tad asiddham, abhinnajñānābhidhānalakṣaṇāyāḥ svasādhyāyāḥ karaṇād ity āśaṅkyāha -- tad eva hi [Tt. 356b.] yat tadālocanājñānenopalabdhaṃ [S. 32b.] nīlasvalakṣaṇam nīlavyaktiḥ tathāvidhasādhyārthakriyākāri | tathāvidhaśabdena sāmānyam atrābhipretam, tādṛśaparyāyatvād asya, sādhāraṇarūpasya ca tādṛśatvāt | tena tathāvidhasādhyāṃ nīlasāmānyasādhyām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām
arthakriyāṃ kartuṃ śīlam asya svalakṣaṇasyeti tat tathoktam |
evaṃ manyate -- yathā bhinnā api vyaktyaḥ kayācit pratyāsattyā tadekakāryapratiniyamalakṣaṇayā tadekam abhinnaṃ sāmānyam upakurvanti[132], tadaparasāmānyayogam antareṇāpi, anyathā 'navasthāprasaṅgāt, tathā 'bhinnajñānābhidhānātmikām apy arthakriyāṃ sādhayiṣyanti | kim apramāṇakena pramāṇabādhitena ca sāmānyenopagatena? | [T. 226a.] tathā hi -- anumānādike jñāne yathāvidham asyāspaṣṭaṃ rūpaṃ pratibhāsate na tathāvidhaṃ vyaktiṣu dṛśyamānās upalakṣayāmaḥ | ekam eva hi vyaktidarśanakāle spaṣṭam nīlādirūpaṃ vibhāvayāmaḥ | [S. 33a.]
{p.30.1} tat katham adṛṣṭakalpanayā ''tmānaṃ svayam eva vipralabhe mahi? | vyaktirūpasaṃsargād ayogolakavahnivad avibhāvanam[133]iti cet; na, sarvatra bhedābhedavyavasthāyā abhāvaprasaṅgāt | asyottarasyānyatrāpi sulabhatvāt | na ca sāmānyasya dve rūpe staḥ spaṣṭam aspaṣṭaṃ ca, yenaikena darśane pratibhāseta anyenānumānādijñāne, padārthadvayopagamaprasaṅgāt, pratibhāsabhedasyaiva sarvatra bhāvabhedavyavasthānibandhanatvāt, sāmānyasyāparasāmānyaprasakter[134]niḥsāmānyasya cāsyopagamāt |
__________NOTES__________
[131] kriyāviśeṣaṇamadaḥ
[132] anupakṛtasya tadādheyatvābhāvāt
[133] sāmānyasya
[134] dūṣaṇāntaram āha
[ section: 19. kumāriloktadvyātmakabuddher nirasanam |]
etenaitad api nirastam yad āha --
sarvavastuṣu buddhiś ca vyāvṛttyanugamātmikā |
jāyate dvyātmakatvena vinā sā ca na yujyate || [ŚV ākṛti- 5]
na cātrānyatarā bhrāntirūpacāreṇa ceṣyate |
dṛḍhatvāt[135]sarvadā buddher bhrāntis tadbhrāntivādinām || [ŚV ākṛti- 7]
__________NOTES__________
[135] abādhyamānatvāt

[S. 33b.] iti | yato yadīndriyabuddhim abhipretyocyate; tadāsiddham, aspaṣṭasya nīlādy ākārasya spaṣṭanīlādyābhāsāyāṃ tatrānupalakṣaṇāt, spaṣṭasyāpi ca dvitīyasyānuyāyinaḥ | tadbhāve[136]ca vyaktidvayāntarālam apy āpnuvataḥ kathaṃ [T. 226b.] tadanugamaḥ[137]? | vyāptau(vyaktau) copalabhyasya sataḥ tatrānupalakṣaṇaṃ kutaḥ? | na hi tasya vyaktāvyaktarūpasambhavaḥ, ekatvāt | tathā cāha --
vyaktāv ekatra sā vyaktā 'bhedāt sarvatragā yadi |
jātidṛśyeta sarvatra [sāpi na vyaktyapekṣiṇī] || [PV 3.154-5]
iti | ekatrāpi ca vyaktāv upalabhyamānāyāṃ sakalatrailokyavyāpi rūpaṃ sakalasvāśrayavyāpi vā dṛśyeta? | na hy ekasyāḥ kiñcid dṛṣṭam adṛṣṭaṃ vā nāma kṣaṇikatādivad | dṛṣṭāyām apy ekatraivāśraye darśanāvasāyo na sarvatreti cet; na, vikalpena taddarśanābhyupagamāt | na hi niścayaviṣayīkṛtaṃ cāniścitaṃ ceti yuktam | tataḥ sarvagatarūpadarśane sarvārthānāṃ darśanaprasaṅgaḥ | na hi [S. 34a.] taddarśane[138]
{p.31.1} tatsahacāriṇa[139]upalabhyasya tadabhinnasvabhāvasya[140]cānupalambho yuktaḥ | tataḥ katham indriyabuddher dvyātmakatā? |
athānumānādibuddhim[141]; tasyām api svalakṣaṇāpratibhāsanāt kuto dvyātmakatvam? | na hi nāsu sāmānyagrāhiṇīṣv spaṣṭo vyaktyākāra iva lakṣyamāṇaḥ svalakṣaṇapratibhāsaḥ | tadbhāve 'pi tāsāṃ bhāvāt | ākārāntareṇaḥ ca svajñāne [']pratibhāsanāt anekākārāyogād ekasya, atiprasaṅgāc[142]ca | tasmān neyaṃ bhinnārthagrāhiṇyabhinnā sāmānyabuddhiḥ pratibhāti svalakṣaṇodbhāva satī | kintv anādivitatha[T. 227a.]vikalpābhyāsavāsanājanitā satī tathā 'vabhāsate | dṛḍhatvaṃ ca buddher nāvināśitvam, kṣaṇikatvābhyupagamāt kintv abādhyamānatvam | na cāsyās tat sambhavati, leśato bādhakasyoktatvāt | vistaratas tusyādvādabhaṅgād yathāvasaram ihaiva tatra tatra vidhāsyamānād bādhakam avadhāryam | tasmād yathā vyaktyaḥ sāmānyāntaram antareṇa tad ekam upakurvanti tathā 'bhinnajñānābhidhāne api pravartayiṣyantīti tad eva nīlasvalakṣaṇaṃ sāmānyasādhyatvopagatārthakriyākāri
|[ section: 20. kumāriladattasya doṣasya saugatabuddyabādhakatvadarśanam |]
yas[143]tu -- [S. 34b.]

sāmānyaṃ nānyad iṣṭaṃ cet tasya [144] vṛtter niyāmakam |
viśeṣād anyad icchanti sāmānyaṃ tena tad dhruvam ||
tā hi tena vinotpannā mithyā syur viṣayād ṛte |
na tv anyena[145]vinā vṛttiḥ sāmānyasyeha duṣyati ||[ŚV ākṛti- 37, 38]
{p.32.1} iti mithyātvaprasaṅgadoṣa ukto nāsautathāgatasamayanayāvadātabuddhīn bādhate | sāmānyabuddhīnāṃ bādhakapratyayanibandhanasya mithyātvasyopagatatvāt | tathā hi --
kasmāṭ sāsnādimatsv eva gotvaṃ? yasmāt tadātmakam |
tādātmyam asya kasmāt cet, svabhāvāditi gamyatām ||[ŚV ākṛti- 47]
iti vacanāt [T. 227b.] `vyaktisvabhāvaṃ ca sāmānyam | na cāsādhāraṇam vyaktyudayavināśayor dhyā(yoś ca) nodayavyayayogi' ity ayuktam, viruddhadharmādhyāsato bhedaprasaṅgād iti | āha ca -
tādātmyaṃcen mataṃjāter vyaktijanmanyajātatā|
nāśe 'nāśaśca keneṣṭaḥ [146] ? tadvac [147] cā'nanvayo [148] na kim? ||
vyaktijanmanyajātā [149] [S. 35a.] cedāgatānāśrayāntarāt |
prāgāsīn na ca taddeśe sātayāsaṅgatākatham? ||
vyaktināśe na cen naṣṭāgatāvyaktyantaraṃna ca |
tarhy adhigacchan vikalpaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīty āha -- tac ca nīlasvalakṣaṇam | tenātmanā nīlasādhyārthakriyākāriṇā svabhāvena dṛṣṭam eva ālocanāpratyayena | tato niṣpāditakriye karmaṇy aviśeṣādhāyi vikalpajñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt? | atha[150]matam -- sāmānyam eva tarhy adhigacchan nīlavikalpaḥ pramāṇam astu | tac ca sāmānyam arthakriyākāri | yato nīlasādhyam evārthakriyāṃ nīlena saha sambhūya kariṣyati | vyaktisvabhāvāny eva hi sāmanyānīty āha -- [S. 35b.] na ca naiva tat svalakṣaṇagrahaṇottarakālabhāvino nīlavyaktidarśanottarakālaṃ bhavanaśīlasya | liṅgagrahaṇottarakālabhāvinas tu pūrvoktena prakāreṇa vyaktisādhyārthakriyā sāmānyasya kalpitasya
{p.33.1} vyavasthāpayituṃ śakyata iti bhāvaḥ | nīlavikalpasya [151] viṣayeṇa nīlasāmānyena [T. 228a.] nīlasādhyārthakriyā rañjanādikā kriyate | tasya vyaktisvābhāvyāyoge sati kalpitarūpasya tadasambhavāt | na ca nityasvabhāvatāmābibhrāṇena nīlavikalpasya viṣayeṇa nīlasādhyā 'nyā vā 'rthakriyā kriyate | kramayaugapadyavirodhād iti manyate |[ section: 22. mīmāṃsakasamatapramāṇalakṣaṇe doṣadarśanam |]
tad evaṃ nīlaṃ dṛṣṭvā nīlam iti jñāne pratibhāsamānaṃ sāmānyaṃ na kāñcid arthakriyām upakalpayatīti prasādhya anarthakriyākāriviṣayasyāpi vikalpasya pratyakṣapṛṣṭhabhāvinaḥ prāmāṇyaprasaṅgād ativyāptir iti tatrāpūrvārthavijñānam iti [S. 36a.] pramāṇalaksaṇemīmāṃsakair viśeṣaṇam upādeyam iti darśayann āha -- tasmāt. yata evam anarthakriyāsādhanaviṣayatayā darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya prāmāṇyam ayuktam, tasmādasmadabhimataṃ pramāṇam avisaṃvādi jñānam iti pramāṇalakṣaṇaṃ vyudasya, anadhigatārthaviṣayaṃpramāṇam , tatrāpūrvārthavijñānaṃ pramāṇam ity api ,etasminn apy āhopuruṣikayā 'nyasmin pramāṇalakṣaṇe kriyamāṇe ativyāptiparihārāya viśeṣaṇīyaṃ viśeṣaṇam upādeyam. kathaṃ viśeṣaṇīyam anadhigate svalakṣaṇa iti. anena hi viśeṣaṇenānumānavikalpasya ca prāmāṇyaṃ sidhyati, ālocanājñāna-
pṛṣṭhabhāvinaś ca vikalpasya prāmāṇyaṃ vyudasyata iti sarvaṃ sustham |
tad evaṃ vidhivikalpasyānarthakriyāsādhanaviṣayatayā 'nadhigatasāmānyādhigame 'pi prāmāṇyaṃ nirākṛtya [T. 228b.] ca śabdasamuccitaṃ smṛtitvaṃ pratiṣedhavikalpena sādhāraṇam prāmāṇyakāraṇaṃ [S. 36b.] darśayann āha -- adhigate tu svalakṣaṇe ālocanājñānena tatsāmarthyajanmā svalakṣaṇādhigamabalabhāvī vikalpas tadanukārī sākṣād anutpatter darśanasaṃskārādheya(rāvedha)vaśāc cāspaṣṭanīlasvalakṣaṇākārānukārī dṛśyavikalpyayoś caikīkaraṇād evam ucyate | vastutas tu {p. 34} na kiñcid asāv anukaroti | sa smṛtir eva | kutaḥ? kāryatas tadviṣayatvāt na paramārthataḥ | kāryamatra svalakṣaṇe puruṣasya pravartanam, tadadhyavasāyaś ca | yataś ca kāryataḥ tadviṣayatvāt smṛtir evāto na pramāṇam darśanabalotpanno vikalpaḥ | tathā hi -- smṛter apy anubhūtasvalakṣaṇāṃśaviṣayāyā na paramārthatas tadviṣayatvam
| svalakṣaṇasyendriyabuddhāv iva sphuṭarūpatayā smṛtāv apratibhāsanāt | kintu yathoktāt kāryata eva | tac ca vidhivikalpe 'pi samānam iti katham asau smṛtir na syād iti |
[ section: 23. anumānasya vidhivikalpavailakṣaṇyena prāmāṇyasamarthanam |]
tatraitat syāt -- nanv anumānavikalpaḥ smṛtirūpo 'pi pramāṇam iṣyate | [S. 37a.] tathā hi -- yad evānagnivyāvṛttaṃ vastumātraṃ mahānasādāv anubhūtam āsīt, tad eva pradeśaviśeṣe dhūmadarśanāt smaryate. tadvad vidhivikalpo 'pi pramāṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- anādhigata sya vastu no rūpa sya anadhigater iti | evam manyate -- yat mahānasādāv anagnivyāvṛttaṃ vastumātraṃ prāganubhūtaṃ na tat taddeśādisambandhitayaivānumānavikalpena [T. 229a.] smaryate kintu yatra pradeśe prāgananubhūtaṃ tatsambandhitayā | tataḥ sādhyadharmidṛṣṭāntadharmigrāhidarśanadvayānadhigatasyānagnivyāvṛttasya vasturūpasyāyogavyavacchedenādhigamād yuktam asya prāmāṇyam | na tu darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya, tadviparītatvād iti | [S. 37b.]
__________NOTES__________
[145]sāmānyena
[146] hetunā
[147] vyaktir iva
[148] ananuvṛttiḥ
[149] jātiḥ
[150] sāṅkhyamatam ākuṭṭayann āha
[151] `na ca' ity anena sambandhaḥ
[ section: 24. pramāṇavyavasthāyāḥ vastvadhiṣṭhānatvaṃ, svalakṣaṇasyaiva ca vastutvam |]
yadi nāmānadhigataṃ vasturūpaṃ nādhigacchati, pramāṇaṃ tu kasmān na bhavatīti ced āha -- vastvadhiṣṭhānatvāt ityādi | vastvadhiṣṭhānatvaṃ ca pramāṇavyavasthāyāḥ pramāṇavyāpāraviṣayam[152]abhipretyocyate nālambhanalakṣaṇam[153], anyathā 'numānasya parikalpitasāmānyālambhanatayā vastvadhiṣṭhānatvābhāvād avyāpinī pramāṇavyavasthā syād | yadi vastvadhiṣṭhānā pramāṇavyavasthā kathaṃ {p. 35.1} viprakṛṣṭaviṣayāyā[154]anupalabdheḥ prāmāṇyam iti cet; tatrāpi pradhānādivikalpasyaiva[155]bhāvānupādānatayā sādhyatvāt tasyā api vastvadhiṣṭhānatā 'sty evety adoṣaḥ |
athā vatvadhiṣṭhānaiva pramāṇavyvasthe 'ti kuta etad? ity āha -- arthakriyāyāṃ sukhaduḥkhalakṣaṇāyāṃ yad [S. 38a.] yogyaṃ śaktaṃ tadviṣayatvāt tadarthinām arthakriyārthināṃ pravṛtteḥ prāptityāgalakṣaṇāyāḥ | yadi nāmārthakriyāyogye tadarthināṃ pravṛttis tathāpi kathaṃ vastvadhiṣṭhānā pramāṇavyavasthā?, arthakriyāyogyādhiṣṭhānā hi tathā sati syāt iti cet; āha -- arthakriyā yāṃ yad yogyaṃ tallakṣaṇam eva hi vastu | tato 'rthakriyāyogyādhiṣṭhānatvena vastvadhiṣṭhānatvaṃ kathaṃ na syāt iti bhāvaḥ | [T. 229b.]

idaṃ ca vastvāśrayeṇa pramāṇavyavasthāpratipādanam anadhigate svalakṣaṇa ity ukte kadācit paro brūyāt -- vastumātranibandhanā hi pramāṇavyavasthā na svalakṣaṇāśrayaiva | tato yady apy anadhigataṃ svalakṣaṇaṃ nādhigacchati tathāpy anadhigatavasturūpam adhigacchato vikalpasya prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīti tadasiddhatodbhāvanārtham uktam -- anadhigatavasturūpe ty ādi | [S. 38b.] tadasiddhatodbhāvane cānadhigatavasturūpādhigantur eva prāmāṇyaṃ netarasyeti kutaḥ? iti paryanuyoge arthakriyāyogye ty ādi uktam | tathā ca vastuviṣayam api prāmāṇyaṃ bruvatā svalakṣaṇaviṣayam evoktaṃ bhavati, tasyaivārthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt, sāmānyasya ca tadviparītatvāt iti manyate |
punar apy anubhavottarakālabhāvino nīlavikalpasya prāmāṇyam apanetum upacayahetum āha -- tato 'pi yathoktād vikalpād na kevalaṃ nīlasvalakṣaṇānubhavād vastuny eva svalakṣaṇa eva tadadhyavasāyena svalakṣaṇādhyavasāyena anyathā tatra pravṛttyayogāt puruṣasya pravṛtteḥ adhigate svalakṣaṇe tatsāmarthyajanmā vikalpo na pramāṇam iti sambandhaḥ | pūrvam anadhigatavasturūpānadhigater aprāmāṇyam uktam | adhunā tv adhigatasyaivādhigamād iti [S. 39a.] {p. 36.1} vidhipratiṣedharūpatayopapattyor[156]bhedaḥ | yad vā kāryatas tad viṣayatvāt iti yad uktaṃ tad evopacayahetuvyājena sphutīkṛtam |
__________NOTES__________
[152] pravartakatva-
[153] grāhya-
[154] nāsti pradhānam, upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheḥ
[155] pradhānavikalpo vastukāraṇo na bhavati, tadabhāve 'pi bhāvāt, kharaviṣāṇādivikalpavat
[156] yuktyoḥ

[ section: 25. vikalpasya darśanāt pṛthak prāmāṇyābhāvaḥ |]
[T. 230a.] yadi nāma tadadhyavasāyena vastuny eva puruṣasya pravṛttis tathāpy anadhigatasāmānyagrāhiṇo 'sya darśanāt pṛthak prāmāṇyaṃ kim iti neṣyate? iti cet; āha -- pravṛttau svalakṣaṇa eva satyāṃ pratyakṣeṇa ālocanājñānākhyena abhinnayogakṣematvāt | yogaḥ aprāptasya viṣayasya paricchedalakṣaṇā prāptiḥ, kṣemaḥ tadarthakriyānuṣṭhānalakṣaṇaṃ paripālanam | abhinnau yogakṣemāvastheti sa tathoktaḥ | tatra vikalpasya nirvikalpapratyakṣeṇābhinno yogaḥ svalakṣaṇādhyavasāyataḥ | abhinnaḥ kṣema ālocanāvijñānād iva vikalpād api svalakṣaṇa eva pravṛtteḥ | ayam asyābhiprāyaḥ -- yadi vikalpo nirvikalpacetasaḥ prameyāntaraviṣayas tadā tatraiva puruṣaṃ pravartaya tu tatsādhyām arthakriyām adhigantum | naiva vā pravartayet, tadviṣayatvābhimatasya sāmānyasyābhinnajñānalakṣaṇāyā evārthakriyāyā upagamād [S. 39b.] vikalpodayād eva ca tatsiddheḥ
| na hi nīlānubhavāt prameyāntaraviṣayāḥ pītādipratyayāḥ puruṣaṃ nīlavastuni pravartayanti, sādhitārthakriyā vā kvacid apīti | tasmād ālocanājñānān naivāyaṃ prameyāntaraviṣayaḥ | viśeṣeṇa yair evaṃ vyākhyāyate -
nirvikalpakabodhena[157] dvyātmakasyāpi vastunaḥ|
prahaṇam [ŚV p. 118]
iti[158]| tato nīladarśanasyaiva nirvikalpasya prāmāṇyaṃ yuktam, na tadabhinnopayogasya [T. 230b.] smṛter iva vikalpasyāpi darśanāt pṛthag[159]eva | anyathā niṣphalāṃ pramāṇāntarakalpanāṃ kurvataḥ smṛtīcchādveṣaprayatnādi pramāṇam anuṣajyata iti pramāṇānām iyattā viśīryeteti |
__________NOTES__________
[157] atra `na' kārasyopari pratāv eva `3' iti likhitaṃ vartate
[158] viśeṣeṇa teṣāṃ mate naivāyaṃ prameyāntaraviṣaya iti saṃbedhaḥ
[159] prāmāṇyaṃ yuktam
{p.37.1}[ section: 26. dhārāvāhikajñāneṣu yogitaditarāpekṣayā prāmāṇyāprāmāṇye |]
yadaikasminn eva nīlādivastuni [S. 40a.] dhārāvāhīnīndriyajñānāny utpadyante tadā pūrveṇābhinnayogakṣematvād uttareṣām indriyajñānānām aprāmāṇyaprasaṅgaḥ | na caivam, ato 'nekānta iti pramāṇasaṃplavavādī darśayann āha -- pūrvapratyakṣakṣaṇena ityādi | etat pariharati -- na , uttareṣāṃ prāmāṇyaprasaṅgaḥ | kutaḥ? | nānāyogakṣematvāt [160] | tathā hi -- pratikṣaṇaṃ viṣayaparicchedalakṣaṇo yogaḥ, tadarthakriyānuṣṭhānalakṣaṇaś ca kṣemaḥ paripālanarūpo bhidyate | tato vipakṣe vṛttyabhāvāt na hetur anaikāntikaḥ | kadā nānāyogakṣematvam? | kṣaṇaviśeṣasādhyārthavāñchāyām | yadā kṣaṇaviśeṣasādhye 'rthe hitāhitalakṣaṇe vāñchā prāptiparihārec chā yogināṃ paropakāram uddiśya bhavati kasyacit[161]kathañcit kvacid upayogāt tadā[162]| yathā darśanamārgge[163]duḥkhe[164]dharmajñānakṣāntir damā(r
daśā)nām[165]anuśayānāṃ vāsanāṃ[166]nirodhayati, tadviruddhāśayotpādanāt | duḥkhe dharmajñānaṃ[167]kleṣaviviktatālakṣaṇāṃ nirvāṇaprāptim utpādayati, [S. 40b.] anuśayaviruddhāśayadārḍhyotpādanāt | tata eṣāṃ[168]grāhakāṇi paracittajñānāni[169]pṛthag eva pramāṇāni | [T. 231a.] parahitādhānadīkṣāvatāṃ ca samastavastuvistaravyāpijñānālokāvabhāsitāntarātmanāṃ bhagavatāṃ kaścid evārthakṣaṇaḥ kasyacid eva parārthasyānugrāhako[170]vibandhako veti sarvabhāvān pratikṣaṇaṃ vīkṣamāṇānām adhyakṣa cetasām tadviṣayakṣaṇānāṃ bhinnārthakriyāsūpayogato nānāyogakṣematvāt | tad yadi pratiksaṇaṃ[171]ksaṇavivekadarśino 'dhikṛtyocyate tadā bhinnopayogitayā pṛthak prāmāṇyāt nānekāntaḥ | atha sarvapadārtheṣv ekatvā 'dhyavasāyinaḥ sāṃvyavahārikān puruṣānabhipretyocyate tadā sakalam eva [S. 41a.] {p. 38.1} nīlasantānam ekam arthaṃ sthirarūpaṃ tadsādhyāṃ
cārthakriyām ekātmikām adhyavasyantīti prāmāṇyam apy uttareṣām aniṣṭam eveti kuto 'nekāntaḥ? iti darśayann āha -- sādhāraṇe hi iti | tatsantānavarttināṃ sarvakṣaṇānām ekatvenādhyavasitānāṃ vyavahartṛbhir yat sādhāraṇaṃ pratikṣaṇam anyānyakāraṇatayā vibhinnam api paramārthato viparyāsād ekatayā 'bhiniviṣṭaṃ rañjanādikaṃ nīlādikakāryaṃ tatra na teṣām uttareṣāṃ jñānakṣaṇānāṃ sāmarthya syārthaprāpaṇaśakte rbhedaḥ | pūrvapratyakṣakṣaṇaviṣaya eva tebhyo 'pi pravṛtter ādyasyaiva tatra[172]prāmāṇyam | tathā hi -- arthakriyārthināṃ tatsādhanaprāpaṇasamarthe jñāne pramāṇavyavahāraṃ [T. 231b.] kurvatām aviklavadhiyām arthakriyāsādhanabhedād eva prāmāṇyabhedavyavahāro jñāneṣu yuktaḥ [S. 41b.] anyathā smṛtyāder api prāmāṇyaprasaṅgaḥ katham apākriyeta?, ādriyeta vā niṣphalā pramāṇavyavasthā prekṣāvatā iti? |
keṣām iva sādhāreṇe kārye na sāmarthyabhedaḥ? 12 ity āha[173] aparāpare ca te dhumā ś ca taiḥ pramitā ś ca te sannikṛṣṭāgnaya ś ca teṣv iva tadviṣayāṇām iva anumānjñānānām agnimātrasādhye 'rthe sandhukṣaṇādike vāñchite tadarthakriyāsādhanaprāpaṇavyaktibhedābhāvāt tathā prāmāṇyabhedo na yukto viduṣāṃ tathā 'trāpi | yadā tu pañcatapas taptukāmo bhavati tadā 'parāparadhūmapramitasannikṛṣṭāgniviṣayāṇāṃ apy anumānānāṃ sāmarthyabhedāt prāmāṇyam anivāritam eva |
__________NOTES__________
[160] yogijñānāni kṣaṇavivartalakṣakāṇīti kṛtvā na ekyogakṣemāṇi, vivakṣitadavadattādeḥ prathamaḥ kṣaṇo dharmāyogyaḥ dvitīyas tu manāgayogyaḥ tṛtīyas tu yogya iti jñāyate yoginā | tataś ca kṣaṇāḥ bhinnāḥ arthakriyā ca bhinnā
[161] jñānakṣaṇasya
[162] yogini
[163] bauddhamate
[164] avajñākāriṇi mlecchādau saṃsāriskandhe
[165] [dharmajñā] nena kṣāntiḥ | samarthena yat sahyata ity arthaḥ
[166] kleśajananaśaktim
[167] vairāgyajñānam
[168] dharmajñānakṣāntyādicittānām
[169] yoginaḥ satkāni
[170] kañcit paracittakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān tasyaivānugrahāya pravartate | kañcit tu dṛṣṭvā audāsīnyam ālambate | kañcit tv avabodhya nigrahāya
[171] pratyakṣaṇām -- T.
[172] kārye
[173] ity āha -- aparāparadhūma iti | aparāpare ca -- T.
[ section: 27. vikalpaprāmāṇyanirāsasya phalitārthaḥ |]
tad evaṃ `yathā nīlaṃ dṛṣṭvā nīlam iti jñāna(m)' ity udāharaṇe nīlavikalpasya prāmāṇyaṃ nirākṛtya prakṛte yojyann āha -- etena nīlasvalakṣaṇadarśanottarakālabhāvino nīlavikalpasya prāmāṇyanirākareṇa |
tan neṣṭatvād vikalpasyāpy artharūpopakāriṇaḥ| [ŚV p. 111]

iti bruvatākumārilena prade[S. 42a.]śādidarśanottarakālabhāvino {p. 39.1} dharmivikalpasya, tathā sambandhapratipattikāle 'gnisvalakṣaṇadarśanasāmarthyabhāvino 'gnisāmānyaviṣayasya sādhyadharmavikalpasya, dhūmālocanājñānapṛṣṭhabhāvino dhūmasāmānyāvabhāsino liṅgavikalpasya, ādigrahaṇād dharma[T. 232a.]dharmisambandhavikalpasya ca pramāṇapṛṣṭhabhāvino dharmyādisvarūpamātraviṣayālocanākhyapratyakṣapūrvakasya
na cāvikalpyaliṅgasya dharmisambandhayos tathā
gṛhītiḥ [ŚV p. 88]
ity ākṣepabhayād yad abhyupagataṃ prāmāṇyaṃ tat pratyuktaṃ pratyākhyātam | pūrvakam eva svalakṣaṇaviṣayaṃ darśanaṃ yat pareṇālocanājñānam iti vyavahṛtaṃ tat pramāṇaṃ na tu tadbalabhāvī vikalpo yathoktena nyāyeneti sthitam etat -- pakṣadharmasya sādhyadharmiṇi pratyakṣato 'numānato vāprasiddhiḥ niścaya iti |
tad evaṃ pratyakṣataḥ pakṣadharmaniścayaṃ bruvatā prasaṅgena darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya prāmāṇyanirākaraṇāt |
pratyakṣaṃkalpanāpoḍham [PV 2.123]
iti pratipāditam |

[ section: 28. anumānaprādhānyajñāpanam |]
yady evaṃ kasmād anumānavyutpādanārtham idamārabhyate [S. 42b.] ity uktam na sāmānyena `samyagjñānavyutpādanārtham' iti? | saṅkhyādivipratipattir apy atra tadviṣayā nirastaiva | parokṣārthapratipatter anumāna[m evāśra]yaḥ | kasmād? yataḥ pakṣadharma eva tadaṃśena vyāpta eva ca hetuḥ kāraṇaṃ tasyāḥ, nānya ity abhidhānāt parokṣārthaviṣayaṃ sarvaṃ pramaṇam anumāne 'ntarbhāvitam iti saṅksepataḥ saṅkhyāvipratipattiḥ samyagjñānaviṣayā nirastā | tathā, vyāpakāṃśasya[174]gamyatvapratīteḥ tadaṃśavyāptivacanena sāmānyaviṣayam anumānaṃ na svalakṣaṇaviṣayam ity ākhyātam [T. 232b.] tasyāsādhāraṇatvāt, asādhāraṇasya ca vyāpakatvāyogāt, vikalpāviṣayatvāc ca | tatra tadādyamasādhāraṇaviṣayam ity ācakṣāṇena svalakṣaṇaviṣayam eva pratyakṣam uktam | {p. 40.1} darśanam eva pramāṇam [h8]ity ākhyānāt pramāṇam eva phalam iti sūcitam,
[S. 43a.] tasyārthapratītirūpatvāt | tathā, tasya dvidhā prayoga iti vakṣyamāṇatvāt parārthānumānaṃ kathayiṣyate, tasya trirūpaliṅgākhyānarūpatvāt | saṅkṣepataś cānumānavyutpādanam apy abhimatam | tac ca sarvatrāsty[175]eveti kasmāt anumānavyutpādanārtham ity uktam[176]? |
satyam, prādhānyāt tu tadgrahaṇam | tathā hi -- pradhānapuruṣārthopayoginas tattvasya caturāryasatyalakṣaṇasyānumānata[177]eva niścayāt tasya prādhānyam | tathā pratyakṣe 'pi viṣaye vivādasambhave, nānumānād anyan nirṇayanibandhanam ity ato 'py asya prādhānyam | pravartakatvāc ca prādhānyam asya | tathā hi -- yadanubhūtaphalaṃ sukhaduḥkhasādhanam, anubhūyamānaphalaṃ vā dṛśyamānaṃ na tatpravṛttiviṣayo niṣpannatvāt phalasya | tasmād yadanāgataphalaṃ sukhaduḥkhasādhanaṃ pratyakṣam api tatrāpy anumānam eva pravartakam | na hi tasyānāgate sukhaduḥkhe prati yogyatāṃ pratyakṣaṃ nirddhārayati, phalasya [S.43b.] parokṣatvāt | taduktam -- na hy apratyakṣe kārye kāraṇabhāvagatiḥ iti |
tasmāt pūrvānubhūtasukhaduḥkhasādhana[T. 233a.]sādharmyāt pratyakṣaviṣayasyāpi vastuno 'nāgataphalayogyatāniścayaḥ na pratyakṣataḥ | tathā cāha -- tad [178] yathādṛṣṭasādharmyāt [179] tathāprasādhitaṃ [180] nānumeyatām atipatati iti | kathaṃ tarhi dvayor api pravartakatvam? -- na hyābhyām arthaṃparicchidya pravartamāno 'rthakriyāyāṃvisaṃvādyata i ty uktam | sukhaduḥkhasādhanasya[181]jalānalādeḥ svarūpasya pratyakṣataḥ prasiddheḥ, phalam anāgataṃ prati yogyatāyā anumānata ity ubhayor api pravartakatvam | samyagjñānapūrvakatvaṃ ca hitāhitaprāptiparihārayor uktam na tv anāgataphalaṃ prati yogyatāyāḥ pratyakṣato 'niścayāt | [S. 44a.] na hy arvāgdarśināṃ bhāviphalayogyatāyās tato niścayaḥ, tataḥ prādhānyād anumānagrahaṇam ity alam ativistareṇeti |
__________NOTES__________
[174] agni-
[175] pratyakṣādau
[176] `saṅkṣepeṇaiva pratyakṣavyutpādanaṃ na vistarataḥ' ity āśaṅkyāha
[177] duḥkha-samudaya-mārga-nirodhāḥ
[178] vastu
[179] anyatra
[180] sukhaduḥkhahetutayā
[181] uttaram
{p. 41.1}[ section: 29. svabhāvahetāv anvayaniścayaḥ svapramāṇāyattaḥ |]
tatra svabhāvakāryānupalambhānāṃ pakṣadharmaniścayas tulyopāyasādhyatayā 'bhedenaivoktaḥ anvayavyatirekaniścayasya tu bhinnopāyasādhyatayā bhedenaiva nirddeśaḥ kārya iti svabhāvahetau tāvad anvayaniścayaṃ svapramāṇanibandhanaṃ darśayann āha -- anvayaniścayo 'pi na kevalaṃ pakṣadharmaniścaya uktaḥ kintv anvayaniśayo 'pi svabhāvahetau ucyata iti śeṣaḥ | sādhanadharma sya yad bhāvamātraṃ sattāmātraṃ mudgarādinimittāntarānapekṣaṃ tasya anubandho anugamanaṃ vyāptiḥ tasya siddhiḥ yā sa svabhāvahetāv anvayaniścayaḥ | kasya [T. 233b.] sādhanadharmabhāvamātrānubandhasiddhiḥ? | sādhyadharmasya [S. 44b.] sādhyaś cāsau asiddhatvāt dharmadharmisamudayaikadeśatvāt dharmaś ceti tathoktaḥ | yatra yatra sādhanadharmasya bhāvaḥ tatra tatra sādhyadharmasyāpi nimittāntarānapekṣo bhāva ity etasyārthasya siddhiḥ svabhāvahetāv anvayaniścayaḥ
| kathaṃ punaḥ sādhyadharmaḥ sādhanadharmabhāvamātram anubadhnāti |? tadbhāvatayā sa sādhanadharmo bhāvaḥ -- svabhāvo yasya tasya bhāvatayā tadbhāvatayā | yo hi sādhanadharmaḥ sādhyadharmasya svabhāvaḥ sa[182]kathaṃ taṃ[183]nānubadhnīyāt, nīrūpatvaprasaṅgāt? |
__________NOTES__________
[182] sādhyadharmaḥ
[183] sādhanadharmam
[ section: 30. svabhāvahetāvaikyepi sādhyasādhanabhāvavyavasthā |]
nanu tatsvabhāvatve bhedābhāvāt kathaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ? ity āha -- vastutaḥ paramārthataḥ | sādhyasādhanasaṃkalpakāle[184]tu paramparayā tat tadvyāvṛttapadārthanibandhanāyāṃ kalpanābuddhau [S. 45a.] bhedena pratibhāsanāt sādhyasādhanabhāvo na vihanyate | na hy asau[185]pāramārthikaṃ sādhyasādhanadharmayor ddharmiṇaś ca kṛtakatvādau bhedam avalambhate[186], sambandhābhāvena sādhyasādhanabhāvāyogāt |
ekārthasamavāyaḥ kṛtakatvānityatvādeḥ sambandhaḥ iti cet; na, tasyāpi tato[187]'rthāntaratve `ayam anayor asminn arthe samavāyaḥ' iti {p. 42.1} sambandhābhāvasya tadavasthatvāt, sambandhāntarakalpanāyāṃ cānavasthāprasaṅgāt | samavāyād vṛttikalpanāyāṃ ca kṛtakatvādayo nityābhimateṣv apy ātmādiṣu varteran | ya eva hi kṛtakatvādeḥ śabde samavāyo [T. 234a.] yadbalāt tatraiva tad vartate sa eva nityābhimateṣv api, tasyaikatvenopagatatvāt ity ātmādau vṛttiḥ kṛtakatvādeḥ kena nivaryeta? | atha `ya evābhūtvā bhavanadharmā bhūtvā cābhavanadharmā 'sthirarūpo bhāvaḥ tatraiva kṛtakatvādayo dharmā vartante' iti vyavasthāpyate | saiva tarhy abhūtvā bhavanasvabhāvatā bhūtasya cāsthirasvabhāvatā tadviparītarūpasamāropavyavacchedaviṣayayāyāḥ kalpanābuddher nibandhanaṃ kiṃ neṣyate? | [S. 45b.] tayaiva[188]paramārthābhedavator ddharmayoḥ sādhyadharmiṇi vṛtteḥ kim antarālagaḍunā kṛtakatvādinā

vyatirekavatā[189]upagatena? | tathā hi -- na sattāmātreṇa kṛtakatvādayo dharmāḥ sādhyadharmapratipattinibandhanam, teṣāṃ sadā sannihitatvenānavarataṃ taddharmapratītiprasaṅgāt, kintu vikalpapratibhāsina eva | sa ca vikalpaḥ svapratibhāsinam[190]evākāraṃ bahīrūpatayā 'dhyavasitam anusaran kṛtakānityādirūpatāṃ vastunaḥ pratipadyate, paramārthato 'saṃsparśe 'pi tadrūpasya[191], paramparayā tadupādānatvāt | vyatiriktās tu dharmās tadutpattinimittamātratayā[192]parikalpyante, tad varaṃ yad[193]eva tatkalpanānibandhanaṃ[194]tad eva tathāvidhavikalpaprasavanimittam astu, tasyāvaśyam[195]abhyupagamanīyatvāt, tadabhyupagame ca caritārthā vyatirekavanto dharmā ity alaṃ tatkalpanayā | avaśyaṃ ca vyatiriktā 'nityatādvāreṇāpi vastuna evānavasthāyinam ātmānaṃ pratipadyate(nte), [S. 46a.] [T. 234b.] tadanurūpārthakṛ(kri)y[h9]ārthitayā[196]pravṛtteḥ, anyathā[197]vyatiriktā 'nityatayā nityatvāt[198]tadavagamārthatvenāyam anityasādhyārthakriyārthī[199]nityaṃ
śabdādikam āśaṅkamānaḥ 3 kim anityatāvicāraṃ prati āhitāsthaḥ[200]?[201]| {p. 43.1} vyatiriktāyāṃ cānityatāyām avagatāyāṃ tatraiva pravartatām, kim iti nitye śabdātmani? | tadvā(ddvā)reṇa[202]pratipatteḥ iti cet; tat kim anena vyavadhinā? | varam avyavahitasyaiva pratipattir astu, tenaivārthatvād iti | tadetad atipracarccyamānam[203]atigahanaṃ sampadyata ity āstāṃ tāvat |
ye 'pijaiminīyāmanyante -- `yeṣām atyantavyatirekavanto dharmāḥ teṣām evāyaṃnaiyāyikādīnāṃ doṣaḥ, asmākaṃ tu kathañcid bhedābhedavatāṃ dharmāṇāṃ tatsvabhāvatayā naiṣa doṣaḥ' iti; teṣām api vastutaḥ sādhanadharmarūpatopagame sādhyadharmasya, kathañcid bhedābhyupagame na kiñcit [S. 46b.] phalam utpaśyāmaḥ, sādhyasādhanabhāvasya kalpitabhedadvāreṇāpy upapatteḥ | na caikātmye kathañcid api bhedo yuktaḥ, ekasmāt svabhāvād abhedāt | tato 'pi tayoḥ kathañcid bhedābhedau sta eveti cet; na, anavasthāprasaṅgāt | tathā hi -- dharmayos tadekasvabhāvād[204]api bhedavatos tena svabhāvena kathañcid abhedanimittam abhinno 'paraḥ svabhāvo 'bhyupagantavyaḥ, tathā tenā 'py aparaḥ ity anantaiva [T. 235a.] bhinnābhinnasvabhāvaparamparā syāt | na ca kalpanābuddhāv anantobhayarūpasvabhāvaparamparā pratibhāsata iti kim iti tatkalpanayā ''tmānaṃ vipralabhante bhavantaḥ? | kathañcit ca bhedopagamāt
kathaṃ bhedapakṣabhāvināṃ doṣāṇāṃ anavasaraḥ? | yaṃ cātmānaṃ purodhāya `imau dharmāu, ayaṃ dharmī' iti vyavasthāpyate[h10]yadi tena bhedas tadā bheda eveti kuto 'nekāntavādaḥ? | athābhedaḥ; tadā `ayaṃ sādhanadharmaḥ, ayaṃ sādhyadharmaḥ, dharmī cāyam' iti kathaṃ pāramārthikaṃ tṛ(tri)tayaṃ sidhyet? | [S. 47a.] tasmāt tattatpararūpavyāvṛttisamāśrayāyāṃ kalpanābuddhau bhedavatām iva dharmadharmiṇāṃ pratibhāsanāt sādhyasādhanabhāvaḥ | tanmātrānubandhas tu vastutaḥ tattatsvabhāvatayaiva yuktaḥ iti manyamānena vastutas tadbhāvatayā ity uktam |
__________NOTES__________
[184] -dhanavikalpa- -- T.
[185] sādhyasādhanabhāvaḥ
[186] śrayate
[187] kṛtakatvānityatvābhyām
[188] [a] bhūtvā bhavanādisvabhāvatayā
[189] bhinnena
[190] paricchedyavastuny avidyamānam
[191] vastu-
[192] vikalpotpattinimittamātratayā
[193] abhūtvā bhavanādikam |
[194] teṣāṃ kṛtakatvādīnāṃ pratiniyate śabdādau vṛttikalpanāyā nibandhanam
[195] abhūtvā bhavanādikasya

[196] anityasvabhāvānurūpārthakriyārthitayā
[197] svabhāvabhūtadharmānabhyupgame
[198] śabdādeḥ
[199] nityaśabdādyavagamārtthitve[na]
[200] āhitā āsthā yena | kṛtayatna ity arthaḥ
[201] kiṃ anityatāvyāpāraṃ prati ahitaṃ karoti? -- T.
[202] anityatādvāreṇa
[203] prapañcyamā- -- T.
[204] na kevalaṃ dharmiṇaḥ
{p. 44.1}[ section: 31. bādhakapramāṇād eva svabhāvahetau sādhyasādhanatādātmyam |]
kā punar asau vastutas tadbhāvatā yayā hetubhūtayā sādhyadharmasya sādhanadharmabhāvamātrānubandhaḥ sidhyati? ity āha -- sā vastutas tadbhāvatā sādhya sya viparyayo vipakṣaḥ tatra, hetoḥ yad bādhakaṃpramāṇaṃ tadviparītadharmapratyavasthāpakam[205], yena[206]bādhyamāno hetus tatra na pravartate, viruddhayor ekatra sahabhāvāsambhavāt, tasya yā vṛttiḥ pravṛttiḥ bādhakapramāṇavṛttiḥ tatsādhyatvāc ca vastutas tadbhāvatāyāḥ sā bādhakapramāṇavṛttir uktā | tasyāṃ hi satyāṃ [T. 235b.] vipakṣāṭ nivṛtto hetuḥ sādhyadharmavaty eva dharmiṇi vartata iti sādhyadharmasyānarthāntarasya sādhanadharmasvabhāvatā sidhyati | tayāca vastutas tadbhāvatayā sādhanadharmabhāvamātrānubandhaḥ sādhyadharmasya sidhyatīti [S. 47b.] anvayaniścayaḥ `yatra yatra sādhanadharmas tatra sādhyadharmaḥ' ity evaṃ rūpo jāyate |
atrodāharaṇaṃ yathā-- yat sat tat kṣaṇikam eva | avadhārena vyāptim āha | sādhanadharmabhāvamātrānubandhanasya caitadrūpam ākhyātaṃ, nimittāntaram antareṇa sat ity eva kṛtvā kṣaṇikam ity upadarśanāt | sa ca vastutas tadbhāvatayā sidhyatīti tatsiddhyupāyaṃ bādhakapramāṇavṛttiṃ darśayati -- akṣaṇikatve kṣaṇikaviparyaye sati arthakriyāvirodhāt arthasya -- kāryasya kriyā -- niṣpattis tasyā virodhāt tallakṣaṇaṃ sā 'rthakriyā lakṣaṇaṃ yasya vastutvasya arthakriyāsāmarthyātmanaḥ, tat tathoktam | arthakriyā hi tatsāmarthyarūpaṃ vastutvaṃ lakṣyate | tad evaṃ vidhaṃ vastutvaṃ hīyate nivartate, tadviparyayarūpasyāsattvasyā ''karṣaṇāt | etac ca bādhakaṃ pramāṇaṃ vyāpakānupalabdhirūpam uttaratrāvasaraprāptaṃ svayam eva vakṣyati | tadanayā bādhakapramāṇavṛttayā sādhyadharmasya [S. 48a.] vastutaḥ sādhanadharmasvabhāvatā sidhyati | tayā ca vastutas tadbhāvatayā
sādhanadharmabhāvamātrānubandha iti |
__________NOTES__________
[205] satvā(ttvā)khyahetuviparītāsatva(ttva)-
[206] yena sādhya- -- T.
{p. 45.1}[ section: 32. kāryahetāv anvayaniścayanirūpaṇam |]
evaṃ svabhāvahetau [T. 236a] viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā tādātmyasiddhito 'nvayaniścayaṃ pratipādya kāryahetau pratipādayann āha -- kāryahetau anvayaniścayaḥ iti prakṛtam | kaḥ punar asau kāryakāraṇayor bhāvaḥ? | {1} kāryatvaṃ {2} kāraṇatvaṃ ca | tasya yā siddhiḥ pratītiḥ sā kāryahetāv anvayaniścayaḥ | yathā ca kāryakāraṇabhāvasiddhir bhavati tathopadarśayann āha -- yathā ityādi | yathāśabda upadarśanārthaḥ[207]| idaṃ dhūmādikam asya agneḥ upalambhe sati upalabhyata iti sambandhaḥ | anena kāryakāraṇabhāvasiddhau pratyakṣavyāpāram āha | na ca kevalaṃ pratyakṣaṃ kāryakāraṇabhāvam asandigdhaṃ sādhayati, kintu prākpravṛttānupalambhasahāyam iti [S. 48b.] darśāyitum āha -- upalabdhilakṣaṇaprāptam anupalabdham iti | yadi tad dhūmādikam upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ satsv anyai(nye)ṣūpalambhapratyayeṣu
dṛśyātmakaṃ sat nopalabdhaṃ bhavati agnyādisāmagrīsannidhānāt prāk tādātmyādi(tadagnyādi)sāmagryām upalabhyamānāyām upalabhyamānaṃ tatkāryaṃ sidhyati | na tūpalambhapratyayāntarvaikalyād anupajātopalabdhiyogyarūpaṃ sat, taddeśasannihitam apy anupalabdhilakṣaṇaprāptatayāgnyādisāmagrī sannidhānāt prāganupalabdham iti | upalabdhilakṣaṇaprāptasya cānupalambhenāgnyādisāmagrī sannidhānāt prāganyatā āgamanaṃ, taddeśakālasaṃnnihitāt kaṭakuṭyā[T. 236b.]der utpattiḥ, taddeśe cā 'sannidhānam iti, tritayam apākriyate | etāvadbhiś ca prakārair atatkāryatā bhavantī bhavet | tato 'nupalambhenā 'tatkāryatāśaṅkānirāsād tadbhāve bhāvagrāhipratyakṣanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvo 'sandigdhaḥ [S. 49a.] sidhyati |
na cāgnīndhanādibhāve niyatasannidher adṛśyātmanaḥ kutaścit dhūmasya bhāvaḥ syāt ity āśaṅkanīyam | agnīndhanādibhedānuvidhānād dhūmasya | candanāgurukarpūrakeśorṇādīndhanabhede tadanurūpabhedasyāsya darśanād alpamahadindhanavikārakāriṇaścāgnes tadanurūpasya[208]| na cāgnīndhanādisannidhāv adṛśyātmano niyatasannidhānatā yuktā, {p. 46.1} pratibandhābhāvāt | pratibandhe vā tatkāryatā[209]tatkāraṇatā vā syāt | tatkāryatve, nāgnīndhanasamparkkānantaraṃ dhūmajanma syāt, tadbhāvābhāvānuvidhānād eva cāsyāpi tatkāryatvam | tac ca dhūme 'pi samānam | nāpīndhanādikāraṇatvam adṛśyātmanaḥ, indhanādeḥ svahetor eva vṛkṣāder bhāvadarśanāt | tatrāpi tathābhāvakalpanāyāṃ[210]tad evottaraṃ vācyam | punaś codye sa eva parihāro 'navasthā ca | etenaikasāmagryadhīnatā 'pi pratyuktā | tadanvayavyatirekānuvidhānād eva ca dhūmasya tat[211]kāraṇaṃ kalpeta
| tac cāgnyādāv api tulyam | tad api tatra kāraṇam astu iti cet; na, agnyādibhāve 'vaśyam bhāvino 'nyasyāpi kāraṇatvakalpanāyāṃ nimittābhāvāt, kāryavyatirekanibandhanatvāt [S. 49b.] kāraṇabhāvakalpanāyāḥ | tathā agnīndhanā[T. 237a.]der evānyatarābhāve abhavataḥ[212][h11]| bhavatu vā 'nyasyāpi tadbhāve niyatasannidheḥ kāraṇatā | na tu tāvatāgnyādeḥ kāraṇatvahāniḥ, yato dhūmadarśanāt tanniścayena pravṛttau tadvisaṃvādaḥ syāt | na hi sarvasattvakarmādhipatyajanitatve 'pi jagadvaicitryasya dṛṣṭakāraṇahānitas tatkāryadarśanād vā pravṛttānāṃ atatprāptir ity alam atiprasaṅgena |
kiṃ rūpaḥ punar asau kāryakāraṇabhāvo 'nupalambhasahāya pratyakṣanibandhana ity āha -- tadbhāve bhāvaḥtadabhāve 'bhāvaśca iti | ya[213]eva hi 7 kāraṇābhimatasya[214]bhāve[215]bhāva eva | kāryatvenābhimatasya[216]bhāvaḥ | tadabhāve kāraṇatvābhimatasyā 'bhāve abhāva [217] eva kāryatvenābhimatasyābhāvaś ca | sa eva kāryakāraṇabhāvo nānyaḥ |

sa hi tābhyām anyo bhavan svabhāvato 'pratipannakāryakāraṇarūpayor vā bhaved, yadvā svabhāvenaiva kāryakāraṇātmanoḥ | yadyādyaḥ pakṣaḥ tadā sarvatraivākāryaka(kā)raṇabhūte 'pi vastuni [S. 50a.] bhavet tanniyamakāraṇābhāvāt | tataḥ sarvaṃ sarvasya kāryaṃ syāt | {p. 47.1} svabhāvena cātadrūpasyānyayoge 'pi na tadrūpatā | na hi bhāvāḥ pratiniyatarūpatyagenānyayoge 'pi rūpāntaramābhajante, yato nānyayogas teṣāṃ pūrvarūpaṃ nāśayati vināśahetvayogād vakṣyamāṇakāt | nā 'py apūrvam utpādayati tasya tato 'rthāntaratvaprasaṅgāt | na hi teṣu niṣpanneṣv aniṣpanno bhinnahetuko vā tatsvabhāvo yuktaḥ | ayaṃ hi bhedo [T. 237b.] bhedahetur vā viruddhadharmādhyāsaḥ kāraṇa bhedaś ca | tataś cet na bhedaḥ, anyanimittābhāvāt ekaṃ dravyaṃ viśvaṃ syāt ityādi prasajyeta | pratibhāsabhedo 'pi hi itaretarābhāvarūpatayā viruddhadharmādhyāsatāṃ nātikrāmati | tataś ca pūrvake vastunī
[S. 50b.] tadavasthe eveti na tayor anyayoge 'pi kāryakāraṇarūpatāpattiḥ |
atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, tadā svabhāvata eva tayoḥ kāryakāraṇarūpatvād anyas tadbhāvaḥ kathaṃ na vaiyarthyam anubhavet? | kāryakāraṇabuddhī api tadbhāvabhāvitvamātranibandhane nārthāntaranimitte, tasyopapalabdhilakṣaṇaprāptasya[218]kāryakāraṇarūpavivekinā rūpāntareṇāpratibhāsanāt | tathāvidhāsyāpi[219]grahaṇakalpanāyām atiprasaṅgaḥ | anupalabdhilakṣaṇaprāptatāyāṃ[220]kathaṃ kāryakāraṇabhāvabuddhī tannibandhane? | na hi tad arthāntaraṃ svasattāmātreṇa tadbuddhī pravartayati | sadā sannihitatvenāsya tayoḥ sarvadodayaprasaṅgāt | na ca viśeṣaṇam agṛhītaṃ [S. 51a.] viśeṣye svaviśiṣṭapratyayanibandhanam ity ayuktā 'syānupalabdhilakṣaṇaprāptatā | na ca dṛṣṭasyāpy anupalakṣaṇaṃ yuktam, kāryakāraṇabuddhyos tannibandhanatopagamāt | na hi yannimitto yo 'nyatrātadbuddhibhāji tadvyavasāyaḥ sa tadanupalakṣaṇe[221]yuktaḥ | devadatte 2 daṇḍivyavasāyavad
daṇḍānupalakṣaṇe | na cārthāntarasya kāryakāraṇābhyāṃ sambandho ghaṭate, sambandhāntarakalpanāyām anavasthā[T. 238a.]prasakteḥ | kāryakāraṇabhāvābhyupagame kāryakāraṇābhyām asahabhāvitā sadbhāvasya | tataś ca kāryakāraṇakāle tasyāsannidhānāt kathaṃ {p. 48.1} kāryakāraṇabuddhihetutā? | niruddhayor adhyāhṛtya[222]tatpratyayakalpanāyāṃ[223]ca kalpitaviṣaya eva kāryakāraṇatādhyavasāyaḥ syāt na vastuviṣayaḥ | sa ca viśiṣṭabhāvābhāvanibandhano 'bhyupagata eveti kim arthāntarakalpanayā? | kalpitaviṣayatve tadvyavasāyasya[224], tasyā[225]vaiyarthyāt kāryakāraṇayoś cāyaugapadyāt | na hi [S. 51b.] tābhyām asau janyate, pratyekajanyaś ca kathaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ? | yadā ca kāraṇena janyate tadā kiṃ svakāryasahito janyate, atha kevalaḥ? | kevalo 'pi kiṃ svakāryāt prāg, atha paścāt? | yadi svakāryasahitas tadu(do)bhayor anyata eva bhāvāt parasparam asambandha iti kāryasambandhitā 'sya hīyeta | atha
kevalaḥ svakāryāt prāk; tadā kṣaṇikatayā kāraṇasya tam[226]eva janayitvā dhvaṃsāt kathaṃ svakāryakriyā? | tasyāṃ cāsatyāṃ kathaṃ tadapekṣam[227]asya kāraṇatvam? | tasmiṃś cāsati katham akāraṇena kāryakāraṇasambandho janyate? | atha svakāryaṃ kṛtvā paścāj janyeta tadā 'pi svakāryakāle eva vinaṣṭatvād asatastaduttarakālabhāvikāryakāraṇabhāvajananaṃ kutaḥ? | tadbhāvaś[228]ca sambandha ucyate |
[S. 52a. and S. 52b.] .............................................................................................. ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................ ................................................................................................................................................................................................................................................................ [S. 53a.] janyatāyāṃ vā yadi samagrāḥ svarūpata eva tāṃ janayanti kārye ka eṣāṃ śaktivyāghātaḥ? yato 'nyatra[229]kalpyate | tatrāpy aparasāmagrī yogāpekṣāyāṃ cānavasthāprasaṅgaḥ | tataḥ samagrā [T. 239a.] eva janakāḥ |
teṣāṃ ca kāraṇatvam ekaikāpāye kāryavyatirekataḥ samunnīyata ity āha -- satsv apy anyeṣu tatsāmagryantarggateṣu hetuṣu janakeṣu {p. 49.1} pratyekaṃ teṣāṃ vyañjanakatvād[230] asyābhāve janakatvena nirddhāryamāṇatayā vivakṣitasyābhāve na bhavati ity anenānupalambhasya viṣaya uktaḥ | pratyakṣavṛttis tu pūrvoktaivā 'nupalambharahitā tadbhāve bhāvagrāhiṇī saṃbandhyate |
tathā cāyam api tadbhāve bhāvaḥ tadabhāve 'bhāvaś ca kāryakāraṇabhāvaḥ kiṃ sādhanaḥ? ity āha -- pratyakṣānupalambhasādhanaḥ pratyakṣapūrvako 'nupalambhaḥ tadviviktānyapadārthagrāhipratyakṣātmakaḥ sādhanam asyeti pratyakṣānupalambhasādhanaḥkāryakāraṇabhāvaḥ | yas tv anupalambhasāpekṣeṇa [S. 53b.] pratyakṣeṇa sādhyata iti prāguktaḥ so 'nupalambhapūrvakaṃ pratyakṣaṃ sādhanam asyeti anupalambhapratyakṣasādhana iti vaktavyaḥ | tasya kāryakāraṇabhāvasyānvayavyatirekātmanaḥ siddhiḥ niścayo yathoktābhyāṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryahetāv anvayaniścaya iti sambadhyate |
nanu cānvayaniścayo nāma kāryahetoḥ sarvatra kāryasya bhavataḥ svakāraṇasattayā 'nugamanam 1 ity evam avasāyaḥ tat[231]kathaṃ kāryakāraṇabhāvasiddhir evā 'sāv[232]ucyate? ity āśaṅkya kārya[T.239b.]kāraṇabhāvasiddhinibandhanatvād anvayaniścayasya kāraṇe kāryopacārād ananyopāyasādhyatāṃ darśayitum, darśanamātranibandhanaṃ ye tam icchanti tanmataniṣedhārtham asāv evam ukta iti darśayann āha -- kāryakāraṇabhāva eva hi kāryakāraṇabhāve saty eva hi yasmāt arthāntarasya sādhyād vyatiriktasya, yas tv avyatiriktaḥ [S. 54a.] tasya viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā tādātmyaniścayād evānvayaniścaya iti pūrvam uktam evety arthāntaragrahaṇam | tasyārthāntarasya evaṃsyāt | katham? | `yatra nāma kvacid dhūmaḥ tatrāvaśyam agniḥ' iti niyamena `agneḥ tatra bhāvaḥ' ity evaṃ rūpo 'nvayaniścayaḥ | yas tv akāryakāraṇabhāve 'pi rasasyārthāntarasya rūpeṇānvayaniścayaḥ
sa ekasāmagryadhīnatayā tasya[233]svakāraṇavyabhicāradvāraka evety adoṣaḥ |

{p. 50.1} atha yadi nāma kāryam agner dhūmas tathāpi kim iti yatrāsau tatrāvaśyam agnir bhavati yataḥ kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhano 'nvayaniścaya ucyata ity āha -- agneḥbhāve eva sattāyām eva hiḥ yasmāt bhāvaḥ sattā dhūmasya kāryatvam iti | tasmāt kāryakāraṇabhāve saty eva yathokto 'nvayaniścaya iti | yadi hi yatra dhūmas tatrāvaśyam agnir na syāt tadā 'gnim antareṇāpy asya bhāvād agnibhāva [S. 54b.] eva bhāvalakṣaṇaṃ kāryatvaṃ hīyeta |
__________NOTES__________
[207] upalakṣaṇārthaḥ -- T.
[208] alpamahadindhanarūpasya
[209] teṣām agnyādīnāṃ tadadṛśyātmakaṃ vastu kāryam
[210] vṛkṣādibhyo 'pīndhanādyutpattikathane 'dṛśyātmana eva kasyacit kāraṇatvakalpanāyām
[211] adṛśyaṃ
[212] dhūmasya

[213] avadhāraṇagarbbham idaṃ vākyam iti tathaiva vyākhyāti
[214] vahneḥ
[215] na punarakāraṇābhimatasya bhāve
[216] dhūma-
[217] na punarakāraṇābhimatasyābhāve
[218] tasyopalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ syāt tadviparyayo vā | tatrādye āha
[219] rūpāntareṇāpratibhāsamānasya
[220] dvitīye āha
[221] yuktaḥ daṇḍena daṇḍivyavasāyābhāve deva- -- T.
[222] -yor āropya -- T.
[223] kāryakāraṇabuddhihetutvakalpanāyām
[224] kāryakāraṇabhāva-
[225] arthāntarakalpanāyāḥ
[226] sambandhaṃ
[227] kārya-
[228] kāryakāraṇa-
[229] sāmagryām
[230] vyañjaka- -- T.
[231] ity evaṃ sādhanāvasaraḥ tat -- T.
[232] anvayaniścayaḥ
[233] rasya (rasasya)
[ section: 33. anupalabdhāv anvayaniścayopāyakathanam |]
idānīm anupalabdhāv anvayaniścayam āha -- anupalabdhāv api [T. 240a.] na kevalaṃ svabhāvakāryaheto(tvo)r anvayaniścaya uktaḥ kintv anupalabdhāv apy anvayaniścaya ucyate | kiṃ rūpo 'sau? ity āha -- asadavyavahārasya sādhyadharmasya yogyatāyāś ca sādhyatvāt tadyogyatā 'sadvyavahāro 'bhipretaḥ, tasya, upalabdhilakṣaṇaprāptasya yā anupalabdhiḥ tadanyopalabdhirūpā ta nmātre nimittāntarānapekṣaṇī, yā vṛttiḥ pravṛttir asadvyavahārasya tasyāḥ sādhanaṃ siddhiḥ anupalabdhāv anvayaniścayaḥ | kutaḥ punar asadvyahārasya tanmātre vṛttir bhavati? ity āha -- nimittāntarābhāvopadarśanāt iti | yadā hy asadvyavahārasya yathoktānupalabdhivyatiriktaṃ buddhivyapadeśārthakriyāvirahādikaṃ nimittaṃ na bhavatīti [S. 55a.] sādhyate tadā yathoktānupalabdhimātre 'sya vṛttiḥ siddhā bhavati | tathā(tayā)[234]cānupalabdhāv anvayaniścayaḥ | anyathā hi nimittāntarāpekṣāśaṅkāyāṃ
satyām api yathoktānupalabdhau nāvaśyam asadvyavahārasya bhāva iti kuto 'nvayaniścayaḥ syāt? | nimittāntarābhāvas tu vistaratovādanyāya ukta iti tata evāvadhāryaḥ |
athavā sadvyavahārasya yannimittam upalabdhilakṣaṇaprāptasya sattvam tad asadvyavahāranimittād anyatvāt nimittāntaraṃ tatrānupalabdher abhāva upadarśyate yena pramāṇena tad evam uktam, tena, sati vastuni tasyā [T. 240b.] asambhavaniścayād anupalabdhāv anvayaniścayaḥ | tac ca tadvyatirekacintāyāṃ darśayiṣyāmaḥ |
{p. 51.1} tad evaṃ trayāṇām api hetūnāṃ tathāsvaṃ pramāṇenānvayaviniścaya uktaḥ | svabhāvahetau viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā tādātmyasiddhinibandhanatvāt, kāryahetau pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvasiddhinimittatvāt, [S. 55b.] anupalabdhau nimittāntarābhāvaprasādhakamāṇatastadabhāvasiddhihetutvāc ceti |
__________NOTES__________
[234] tadā ca -- T.
[ section: 34. kāryasvabhāvayor vyatirekaniścayopāyakathanam |]
samprati trayāṇām api hetūnāṃ svasvapramāṇanibandhanaṃ vyatirekaniścayaṃ pratipādayitukāma āha -- vyatirekaniścayo 'pi na kevalam anvayaniścayo yathāsvaṃ pramāṇanibandhanas tayor uktaḥ api tu vyatirekaniścayo 'pi kāryasvabhāvahetvo r yathāsvaṃ pramāṇanimitta ucyate |
kaḥ punar asau? sādhyābhāve 'bhāvasiddhiḥ | yāv atadātmaka[tadātmakau hetū kāraṇavyāpakarūpasādhyasya sādhakau] sādhyābhāve cābhāvasiddhis tayoḥ | kena pramāṇena? | kāraṇavyāpakānupalabdhibhyāṃ | kāryahetau kāraṇānupalabdhyā sādhyābhāve 'bhāvaniścayaḥ | svabhāvahetau vyāpakānupalabdhyā | kadā punas te 'nupalabdhī sādhike tasya bhavataḥ? | kāryakāraṇavyāpyavyāpakabhāvasiddhau pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvasiddhau satyāṃ kāraṇānupalabdhiḥ kāryahetau sādhyābhāve 'bhāvasya sādhikā, viparyaye ca bādhakapramāṇavṛttyā tadbhāvatāsiddhito | vyāpyavyāpakabhāvasiddhau satyāṃ [S. 56a.] [T. 241a.] vyāpakānupalabdhiḥ svabhāvahetau sādhyābhāve 'bhāvasya sādhiketi | tad evaṃ bruvatā ubhayatra tādātmyatadutpattilakṣaṇapratibandhaniścayād eva dvayor apy anvayavyatirekayoḥ niścaya iti uktaṃ bhavati | ata evānyatra -- kāryakāraṇabhāvād
vā [PV 3.30] ityādi uktam | kīdṛśībhyāṃ? dṛśyaviṣayābhyāṃ dṛśyo viṣayo yayos te tathokte | yadi kāraṇavyāpakāv upalabdhilakṣaṇaprāptau bhavatas tadā tadanupalabdhī sādhyābhāve 'bhāvaṃ sādhyata iti yāvat | kadā punas tayoḥ dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇam apekṣyate? ity āha -- uddiṣṭaviṣayasya uddiṣṭaḥ -- kathito viṣayaḥ -- ādhāro vaidharmyadṛṣṭāntalakṣaṇo yasya sādhyābhāve 'bhāvasya tasyopadarśane kriyamāṇe | {p. 52.1} tatrāpi kasmād dṛśyaviṣayatā 'pekṣyate? iti cet āha -- anupalabdhi ityādi | anyathā yadi dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇam anupalabdhyor nāpekṣyate | yadā 'nupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ [S. 56b.] viṣayaṃ vaidharmyadṛṣṭāntarūpam upādatte tadā 'nupalabdhilakṣaṇaprāptau tatra kāraṇavyāpakāv api bhavata iti anupalabdhilakṣaṇaprāptasya kāraṇasya vyāpakasya vā kvacid viprakṛṣṭe viṣaye sumervādau abhāvāsiddheh
kathamābhyāṃ sādhyābhāve 'bhāvasiddhiḥ syāt, kāraṇavyāpakānupalabdhyor evāsiddhatvāt ity abhiprāyaḥ |
athānuddiṣṭaviṣayasyāpy abhāvasyopadarśane 'nupalabdhyor daśyaviṣayatāviśeṣaṇaṃ kim iti nāpekṣyate? ity āha -- anuddiṣṭaviṣayam [T. 241b.] anuddiṣṭo viṣayaḥ -- vaidharmyadṛṣṭāntarūpo yasmin sādhyābhāve hetvabhāvakhyāpane tat pratibandhamātrasiddhau satyāṃ dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇam antareṇāpi yasmāt sidhyati iti tasmāt na tatra anuddiṣṭaviṣaye vyatirekasādhane anupalabdhyor dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇam apekṣyate aṅgīkriyate | [S. 57a.] tathā hi -- aśeṣapadārthaparigraheṇa sāmānyenāpi bruvato yo yatra pratibaddhasvabhāvaḥ tādātmyatadutpattibhyāṃ sa tadabhāve 'vaśyam eva na bhavatīti niḥsvabhāvatvā 'hetukatvaprasaṅgāt | taduktam -
svabhāve 'py avinābhāvo bhāvamātrānurodhini |
tadabhāve svayaṃbhāvasyābhāvaḥsyād abhedataḥ|| [PV 3.38]
tathā -- kāryaṃdhūmo hutabhujaḥkāryadharmānuvṛttitaḥ|
sa bhavaṃs tadabhāve 'pi hetumattāṃvilaṅghayet || [PV 3.33] iti |
tatas tatra dṛśyaviṣayatā'pekṣyamāṇānupakārikaiveti na tayā kiñcid iti bhāvaḥ |
pratibandhamātrasiddhau ity anena ye pratibandhaṃ hetor na varṇayanti kintv adarśanamātrād eva vyatirekam āhus teṣāṃ tadasambhavaṃ ca darśayati | tathā hi -- asati pratibandhe yadi sarve sādhyavirahiṇo 'rthā dṛśyā bhavanti tadā teṣv anupalabdhasya sādhanasyābhāvaḥ śiṣyet(ta) | tad āhakumārilo 'pi -- {p. 53.1}

gatvāgatvātu tān deśān yady artho nopalabhyate |
tadānyakāraṇābhāvād asann ity avagamyate ||
[ŚVarthā- 38] iti |
deśādiviprakarṣitayā[235]tv adṛśyatve saty api tatra[236][S. 57b.] hetāv anupalambhamātrasya sambhavāt sandigdho 'sāv 'śeṣe sādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇo vyatirekaḥ tathāvidhasyaiva[237]yatra yatra sādhyābhāvaḥ [T. 242a.] tatra tatra sādhanābhāva iti vīpsāpadābhyām abhidhānāt | anvayaniścayo[238]'pi prāk pratibandhanibandhana eva varṇitaḥ tatas tenāpi[239]pareṣāṃ darśananibandhanām[240]anvayasiddhim icchatām abhāvo 'syāpi[241]kathita eva, sarvārthānāṃ hetumatāṃ sādhyadharmavattayā draṣṭum aśakyatvād anumātṛbhiḥ | aśeṣadeśādiviṣayasya ca sādhyānugamasya yatra yatra hetuḥ tatra tatra sādhyam iti vīpsayā pratipādanāt | na ca katipayadeśādau sādhanadharmasya sādhyadharmeṇa sahabhāvasya bhūyo darśane 'pi vyāptiḥ sidhyati, asati pratibandhe kvacid bahulaṃ tathādṛṣṭānām apy anyathā tv asyāpi sambhavāt, tadasambhave[242]bādhakapramāṇābhāvāt |
__________NOTES__________
[235] nanu yo 'pi na dṛśyās teṣv adarśanam asti, ato 'darśanād eva sarvatra vyatirekaniścayaḥ ity āha
[236] sādhye
[237] aśeṣasādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇasya
[238] dṛśye 'dṛśye ca
[239] pratibandhanibandhanenānvayena
[240] darśanamātrani- -- T.
[241] anvayasya
[242] anyathā tv -
[ section: 35. anupalabdhau vyatirekaniścayopāyakathanam |]
anupalabdhim adhikṛtyādhunā ''ha -- vyatirekaniścayo 'nupalabdhau ucyata iti śeṣaḥ | [S. 58a.] kim ātmako 'sau? ity āha -- upalabdhilakṣaṇaprāptād vidyamānopalambhapratyayāntarād 1 dṛśyasvabhāvāc ca[243] sataḥ vidyamānāt sādhyābhāvarūpād[244] anupalambhasya tadviviktopalambhātmano yo 'bhāvaḥ sato yadgrāhakaṃ pratyakṣaṃ tadbhāvalakṣaṇas tasya darśanaṃ darśyate -- pratyāyyate 'neneti darśanam upadarśakaṃ pramāṇaṃ tadātmako 'nupalabdhau vyatirekaniścayaḥ | taddhetutvāc ca tat pramāṇaṃ tathocyate[245]| yadi hi sannihitānyopalambhapratyayo dṛśyasvabhāvo bhāvo vidyamāno 'pi nopalabhyeta katham asau {p. 54.1} [T. 242b.] dṛśyasvabhāvaḥ syāt? | yo hi satsv anyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati sa eva dṛśyasvabhāva ākhyāyate | tasmāt tathāvidhe sannihite 4 'vaśyaṃ pratyakṣavṛttyā[246]bhavitavyam, anyathā 'sya na kadācid
api pratyakṣatā syāt, viśeṣābhāvād iti | prayogaḥ -- yad yanmātranimittaṃ tat [S. 58b.] tasmin sati niyamena bhavati | tad yathā bījādisāmagrīmātranimitto 'ṅkuraḥ | yathoktopalabdhilakṣaṇaprāptatāmātranimittaṃ ca sati vastuni tathāvidhe pratyakṣam iti svabhāvahetuḥ | [ete]na pramāṇena svabhāvānupalabdhau sādhyābhāve 'bhāvalakṣaṇo vyatireko niścīyate | etac ca pramāṇam anvayaniścayasyāpi nimittam | anenaiva nimittāntare 'nupalabdher abhāvopadarśanāt | kāraṇavyāpakānupalabdhyos tu vakṣyamāṇayoḥ pratibandhadvayasiddhyupāya evānvayavyatirekaniścayanibandhanam | sa ca kāryasvabhāvahetvor upadarśita eveti pṛthag noktaḥ | tathā hi -- kāraṇavyāpakayor abhāvaḥ kāryavyāpyābhāvābhyām avaśyam anvitaḥ kāryavyāpyābhāvavyatireke ca tadbhāvalakṣaṇe 'vaśyaṃ[247]vyatiricyate[248]kāraṇavyāpakayor bhāvāt | anyathā kāryavyāpyayor ahetukatvaniḥsvabhāvatāprasaṅgād iti [S. 59a.] na kiñcit pṛthagabhidhāneneti |
__________NOTES__________
[243] upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ upalambhapratyayāntarasākalyaṃsvabhāvaviśeṣaśca -- [NB Pari- 2]
[244] anupalabdho (?) sādhyam asattvam
[245] ananyopāyasādhyatāṃ darśayitum
[246] -vaśyaṃ tathāvidhapra- -- T.
[247] sati
[248] kāraṇavyāpakābhāvo nivartate
[ section: 36. hetoḥ prakāratrayasya nāmanirdeśaḥ |]
tadetāv atā granthena pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetuḥ iti vyākhyātam | [T. 243a.] adhunā tridhaiva saḥ ity etad vyākhyātum āha -- etallakṣaṇaḥ `pakṣadharmaḥ san yas tadaṃśena vyāpto hetuḥ' ity etallakṣaṇaṃ yasya sa etallakṣaṇaḥ | tridhaiva saḥ | `saḥ' ity etasya vyākhyānaṃ hetu r iti, | `tridhaiva' ity asya vivaraṇaṃ triprakāra eve ti | tān hetūn svena svena nāmnā kīrttayati -- svabhāvaḥkāryam anupalabdhiśceti | ca kāro hetutvasamuccayārthaḥ | ity śabdaḥ samāptiṃ sūcayann avadhāraṇārtham eva sphuṭayati | yathā-- anitye kasmiṃścit śabdādau sādhye satva(ttva)m iti svabhāvahetūpadarśanam, {p. 55.1} agnimati pradeśe sādhye dhūma iti kāryahetoḥ pradarśanam, abhāve ca abhāvasya vyavahāre ca upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir iti anupalabdher upanyāsaḥ |
[ section: 37. trividhahetubāhyānāṃ hetvābhāsatve pramāṇopadarśanam |]
kasmāt punaḥ trividha eva hetuḥ? ity āśaṅkya [S. 59b.] trividhahetuvyatiriktānām arthānāṃ hetvābhāsatayā hetuviruddhayā vyāptes triṣv eva hetutvaṃ niyataṃ bhavatīti hetvābhāsatāṃ pramāṇavatīṃ tadvyatirekiṇāṃ darśayann āha -- atraiva svabhāvakāryā 'nupalabdhyākhye trividhahetau avinābhāvasya niyamād iti trividhahetuvyatirikteśv artheṣv avinābhāvā 'bhāvād ity arthaḥ | tataś cāvinābhāvavikalatvāt svabhāvakāryānupalabdhivyatirekiṇo 'rthā hetvābhāsāḥ prameyatvādivat ity uktaṃ bhavati | avinābhāvābhāvaś ca trividhahetuvyatiriktatvād eva tādātmyatadutpattyor avinābhāvavyāpikayor abhāvād vyāpakānupalabdhito 'vagataḥ |
[ section: 38. avinābhāvanirūpaṇam |]
atha ko 'yam avinābhāvaḥ? kasya cāsau? kathaṃ vā 'traiva niyata ucyate? ity ata āha -- yathoktāvyāptiḥvyāpakasya -- tatkāraṇatayā tadbhāvatayā ca | yatra tadvyāpyaṃ kāryaṃ svabhāvo vā sannihitas tatra bhāva eva | vyāpyasya vā -- kāryasya svabhāvasya vā | yatra tatkāraṇasvabhāvākhyaṃ vyāpakaṃ sannihitaṃ tatraiva dharmiṇi na tadabhāve 'pi bhāva iti yā vyāpakavyāpyadharmatayā vyāptir uktā sā yathoktāvyāptir avinābhāvaḥ | kasya? | pakṣadharmasya sādhyadharmidharmasya | sa evaṃ rūpo 'vinābhāvaḥ [S. 60a.] tṛ(tri)vidhād yathoktād hetoḥ anyatra tadvyatirekiṇy arthe nāsti | yato 'tra ca tṛ(tri)vidhe 'sti, tādātmyatadutpattyor avinābhāvena vyāptayor bhāvāt, kṛtakatvānityatvavadanayor vyāpyavyāpakabhāvād iti, tasmād atraiva trividhe hetau tadanyatrābhāvamukhena niyataḥ ucyate | tad anena hetvābhāsās tato 'para i ty asya avinābhāvaniyamāt ity upapattisahitasyārthāḥ
pradarśitaḥ | yathā ca trividhād hetor anyatrāvinābhāvo nāsti tathā prāg evoktam |

{p. 56.1} yadi v[h12]ā svabhāvād anyo 'rtho 'rthāntaram, 1 tac ca[249]kāryād apy anyat -- kāraṇam anubhayaṃ [T. 244a.] vā | anupalabdher apy anyad yathoktāyāḥ -- anupalabdhimātram upalabdhir vā pratiṣedhyasya tadanyasyāpi viruddhasyāviruddhasya vā | tatrārthāntaram yady anantarakāryaṃ[250]tasyārvādgarśibhiḥ itaravivekena lakṣayitum aśakyatvāt aliṅgatvam | kāryadarśanāt [S. 60b.] vivekāvasāye 'pi sādhyasiddhyuttarakālabhāvī pakṣadharmatāvasāyo 'nvayānugamanaṃ ca vyarthaṃ | vyavahitakāryam api kāraṇaṃ na kāryasya liṅgam, antarālapratibandhavaikalyasambhavena vyabhicārāt | taduktam |
sāmagrīphalaśaktīnāṃ[251] pariṇāmānubandhini |
anaikāntikatākārye pratibandhasya sambhavāt || [PV 3.7]
iti | yogyatānumāne tu nārthāntaraṃ liṅgam |
nāpy anubhayam, apratibandhena gamakatvāyogāt | kathaṃ kṛttikodayavijñānād rohiṇyāsattiklṛptiḥ? iti cet | nanu' sā 'pi naivāsati pratibandhe yuktā viśeṣābhāvena sarvataḥ sarvapratītiprasaṅgāt ity uktatvāt | tasmān nakṣatracakrasya saṅkrāntihetur eva kālavyavadhānena kaścit kalpayitavyaḥ, yathā bhūtasaṃakṣobhaḥ paścātkālabhāvino varṣasyeti hetudharmānumānena kāryaliṅgajaiva kalpayitavyā |
anupalabdhimātram api sāmśayahetuḥ, [S. 61a.] [T. 244b.] pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvāsiddheḥ | upalabdhir api pratiṣedhyasya katham abhāvaṃ sādhayet?, abhrāntopalambhasyābhāvāyogāt | viruddhopalabdhis tu pratiyogyabhāvaṃ sādhayati | kintu sa virodhas tadbhāve saty anyānupalambhād eva siddha iti taddvāreṇānupalabdhir eva prayuktā bhavati | anyathā 'niṣiddhopalabdher abhāvāsiddheḥ | aviruddhopalabdhiḥ punaḥ pratiṣedhe 'naikāntikī, sahabhāvasambhavād aviruddhānām | na cāparaḥ prakāraḥ sambhavatīti nāvinābhāvo 'nyatra vidyata iti |
{p. 57.1} [ 2. svabhāvahetunirūpaṇam |]
[ section: 1. svabhāvahetor lakṣaṇābhidhānam |]
__________NOTES__________
[249] kāryahetor api yad anyad abhyupagamyate tad api tac ca ...........'rthāntaram evety arthaḥ

[250] anantaraṃ kāryaṃ yasmāt kāraṇāt
[251] sāmagryāḥ phalaṃ ca tāḥ śaktayaś ca
idānīṃ svabhāvahetos tāval lakṣaṇam āha -- tatra hetutraye svabhāvahetos tāval lakṣaṇam ucyate | sādhyate yena tat sādhanam | tac cāsau dharmaś ca tasya bhāvas tadbhāvaḥ | sa eva sādhanadharmabhāvamātra m | tasya anvayaḥ | sa yasyāsti sādhyadharmasyāvayave samudāyopacārāt, tasmin | svabhāvo hetuḥ | sādhyadharmasya śrutatvāt tasyaiva svabhāva iti gamyate | kathaṃ punar asau sādhyadharmasvabhāvo? yāvatā bhedena pratīyata ity ata 1 āha -- aparasmād [252] aparasmād ca asato 'kṣaṇikāc ca yā vyāvṛtti s tasyā yo [S. 61b.] bhedaḥ avadhibhedopakalpitas tena hetubhūtena sādhyadharmāt sādhanadharmasya yo bheda s tasmin {1} saty api {2} vastutaḥ paramārthato liṅgasvabhāva eva sādhyadharmasvabhāva [T. 245a.] eva | tathā hi -- ya evāsato vyāvṛttaḥ sa evākṣaṇikād api | tata ekasmād dharmiṇo
bhedābhāvāt sādhyasādhanadharmāv api paramārthato naiva bhidyeta iti |
__________NOTES__________
[252] āha paraspareti apa - -- T.
[ section: 2. paramatanirāsārthaṃ sādhyadharme sādhanadharmabhāvamātretyādiviśeṣaṇam |]
yadi vastuto liṅgisvabhāva eva sādhanadharmaḥ, tat kasmāt sādhanadharmabhāvamātrānvayini iti sādhyadharmo viśeṣyate? | yo hi yasya svabhāvaḥ sa kathaṃ tanmātrānvayī na syāt?, nīrūpatvaprasaṅgād atatsvabhāvatā vā ity ata āha -- hetuḥ svabhāvo yasya sādhyadharmasya tasmin {1} hetusvabhāve {2} sādhyadharme sati anvayavyabhicārābhāvāt sādhanadharmabhāvamātrasya yo 'nvayas tasya vyabhicārābhāvāt | [S. 62a.] sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇaṃ yuktam | atra tu sambhava eva na vyabhicāra iti viśeṣaṇam ayuktam eva | tathāpi svabhāvahetulakṣaṇe kriyamāṇe yad etat {1} sādhyadharmasya {2} tanmātrānvayena sādhanadharmabhāvamātrānugamanena viśeṣaṇaṃ tat paramatāpekṣaṃ naiyāyikādīnāṃ vipratipattes tanmatāpekṣaṃ na tu svamatāpekṣam |
{p. 58.1} tām eva paravipratipattiṃ darśayann āha -- pare hi naiyāyikādayaḥ arthāntaranimittaṃ janakād arthād anyo yo 'rtho vegavaddravyayogādiḥ tannimittam | te hy evam āhuḥ -- vegavaddravyayogād avayaveṣu karmāṇy utpadyante | tebhyo 'vayavavibhāgaḥ | tatas tatsaṃyogavināśas tadārabdhaṃ kāryadravye 'pi(kāryadravyam api) naśyatīti | [T. 245b.] evam arthāntaraṃ nimittaṃ | tata eva arthāntaranimittam apekṣamāṇaṃ kṛtakatvādibhāve 'py abhāvād atadbhāvamātrānvayinaṃ tasya kṛtakatvādeḥ bhāvaḥ sattā saiva tanmātraṃ tasyānvayaḥ sa yasyāsti [S. 62b.] sādhyadharmasya anityatvalakṣaṇasya tadviparītam api kṛtakatvādeḥ svabhāvam icchanti yataḥ tato viśeṣaṇaṃ kṛtam | tena ca viśeṣaṇena tathāvidhasyārthāntaranimittasya vināśasyātatsvabhāvatām āha lakṣaṇe viśeṣaṇakāraḥ | svasattāmātrabhāviny eva svabhāvatvaṃ nānyatreti viśeṣaṇena
sūcanāt |
[ section: 3. hetumati vināśe sādhye kṛtakatvasya vyabhicāritvam |]
tathā, tasmin arthāntaranimitte sādhye hetoḥ kṛtakatvādeḥ vyabhicāram anaikāntikatāṃ cāha | atrodāharaṇaṃ yathā-- hetumati vināśe sādhye kṛtakatvāsya hetoḥ atatsvabhāvatāvyabhicāraśceti |
nanu ca kṛtakatvasvabhāvatā anityatāyā bhedopagamāt neṣṭaiva parais tat kim ucyate -- atadbhāvamātrānvayinam api svabhāvam icchanti iti? | evaṃ manyate -- vyatiriktāv api kṛtakatvānityatvākhyau dharmāv abhyupagacchadbhir avaśyam `abhūtvā bhavanaṃ bhūtvā cābhavanam anavasthāyisvabhāvatvam' abhyupagantavyam, [S. 63a.] anyathā ''tmādiṣv api kṛtakatvānityatve viśeṣābhāvād bhavetām | tato yad eva `abhūtvā bhavanaṃ bhūtvā[ 'bhavanaṃ] cānavasthāyitvam' upādīyate bhāvasya tayor eva taddarśanabalotpannakṛtakatvānityatvabhedāvabhāsikalpanādvāreṇa sādhyasādhanabhāvo 'stu, kiṃ vyatiriktadharmakalpanayā? | [T. 246a.] kalpayitvā 'pi vastv ātmana evārthakriyānibandhanatayā tadarthibhiḥ cintyatvāt | taduktam --
{p. 59.1} sadasatpakṣabhedenaśabdārthānapavādibhiḥ|
vastv eva cintyate hy atra [253] pratibaddhaḥphalodayaḥ||
arthakriyā'samarthasya vikā(cā)raiḥkiṃtadarthinām? |
ṣaṇḍhasya rūpavairūype kāminyāḥkiṃparīkṣayā? ||
[PV 3.209-219]
iti | tasmād dṛṣṭā api bhāvāḥ kenacid[254]ātmanā tadanyavyāvṛttena kathañcin niścitāḥ tadanyenāpy[255]atadrūpavyāvṛttenātmanā[256]bhrāntikāraṇasadbhāvād[257]aniścīyamānāḥ,[258]niścitāniścitayo[259]rūpayoḥ pramāṇāntarataḥ pratibandhāvasāyapurovarttino[260]'numānato niścīya(yaṃ)ta iti anityatāsvabhāvabhūtasyaiva kṛtakatvasya vināśaṃ prati liṅgatā yuktā | tathā ca vināśasvabhāva eva kṛtakatvākhyo hetuḥ tair athoktanyāyādiṣṭo bhavati | tasyā[261]'tanmātrānvayitve 'rthāntaranimittatayā viśeṣaṇenātatsvabhāvatā [S. 63a.] kathyate |
syānmatam -- kṛtakatvena sākṣād hetumān vināśo 'numīyate tataḥ prāk pradhvaṃsābhāvaviśeṣaṇā sattā tatsamavāyo vā 'nityatā vyavasthāpyate | ata evātmādiṣv anityatāprasaṅgābhāvaḥ | vināśa iti ca bhāvābhāvaṃ pradhvaṃsalakṣaṇaṃ manyāmahe | kṛtakatvaṃ tu svakāraṇasattāsamavāyam | tasya[262]viśeṣaṇena vināśo 'sva(śāsva)bhāvatākhyāpane[263]na kiñcid aniṣṭam iti |
tad ayuktam, tathāvidhasya[264]vināśasya hetumattāvirodhāt, svayam eva caitad ācāryo [T. 246b.] vakṣyati | na ca tenānumitena kiñcit, tasyārthakriyāsāmarthyavikalatvāt | sukhaduḥkhasādhane jñātvā yathārhaṃ pratipitsavo hi kiñcit[265]parīkṣante na vyasanitayā | tasmād anenāsthirasvabhāvataiva bhāvasyānumātavyā | saiva ca hetumatī {p. 60.1} kalpanīyā | anyathā bhāvavilakṣaṇasya[266]pradhvaṃsābhāvasya mudgarāder udaye 'pi tasya bhāve 'nupayogāt sa bhavas tadavastha [S. 64a.] eveti kathaṃ tadviśeṣaṇā sattā tatsamavāyo vā anityatā syāt? | avicalitarūpasya ca bhāvasya mudgarādikṛtapradhvaṃsābhāvaviśeṣaṇau sattāsamavāyau yady anityatā, kiṃ nātmāder api? iti prasaṅgaḥ tadavastha eva | svakāraṇasamavāyo 'pi cābhūtvā bhavanam anicchato na sidhyati | abhūtvā bhavata eva ca yā sattā saiva kṛtakatvaṃ varṇyate | na ca sattāsamavāyayor nityatayopagatayor niratiśayatvāt prāk pradhvaṃsābhāvau viśeṣaṇaṃ yujyate | abhūtvā

bhavanopagame ca tad eva kṛtakatvam asthirasvabhāvatā ca vināśo 'stu | kiṃ niṣphalayā apramāṇikayā pramāṇabādhitayā 'rthāntarakalpanayā? | evaṃ kṛtakatvavināśayos tādātmyopagamo 'vaśyam bhāvī pareṣām api | tato vināśasyāsthāyitvalakṣaṇasyārthāntaranimittatopagame kṛtakatvasyātatsvabhāvatā viśeṣaṇena khyāpyate | tanniṣpattāv aniṣpannasya bhinnahetukasya ca tatsvabhāvatvāyogāt |
tathā, tasmin sādhye [S. 64b.] kṛtakatvasya vyabhicāraḥ | tathā hi -- ye yatra hetva[T. 247a.]ntarāpekṣiṇo na te tatrāvaśyam bhāvinaḥ, yathā vāsasi rāgaḥ | hetvantarāpekṣī ca kṛtakeṣv api bhāveṣu pradhvaṃsābhāva iti viruddhavyāptopalabdhiḥ |
nanu vāsasi rāgasya parimitahetutvāt tasya ca svakāraṇāyattasannidhānatvāt tadāśrayasya ca vidhurapratyayopanipātenāsthiratayā nāvaśyam bhāvitā yuktaiva | na punar vināśasya, taddhetūnām ānantyād avaśyaṃ kasyacid ghaṭādiṣu sannidheḥ | na ca vināśasyāśrayaṃ prāk taddhetusannidheḥ kecid upaghnanti, yatas tadabhāvād vināśo nārabhyeteti |
__________NOTES__________
[253] vastuni
[254] kṛtakatvādinā
[255] anityatvādinā
[256] sadṛśāparāparotpatti-
[257] -dbhāvasaṃbhavādina -- T.
[258] [kṛta] ka-
[259] anitya-
[260] niścitāniścitayor yaḥ pratibandhāvasāyaḥ sa purovartī yasya tasmāt
[261] vināśasya
[262] kṛtakatvasya
[263] vināśasva- -- T.
[264] pradhvaṃsarūpasya
[265] kiñcid vastu jñātvā yathārhaṃ sukhaduḥkhasādhanaprāptiparihārapratipitsavaḥ sukhaduḥkhasādhane parīkṣanta ity arthaḥ | yad vā sukhaduḥkhasādhane jñātvā tatprāptiparihārapratipitsavaḥ kiñcid vastu parīkṣanta iti sambandhaḥ
[266] bhāvaviviktalakṣaṇa- -- T.
tad ayuktam, yato yady api bahulaṃ vināśakāraṇāni santi tathāpi teṣāṃ svakāraṇāyattasannidhitvāt tathā tatkāraṇānāṃ ca sannihitānām api virodhinām apy ānantyāt tadbhāve tacchaktipratibandhān nāvaśyaṃ hetavaḥ phalavanta iti kaścin na vinaśyed apīti {p.61.1} vyabhicāro na nivartate | nanv ayaṃ vāsasi rāgaḥ sāpekṣo 'pi yadi sarvatropalabhyeta tataḥ kim avaśyambhāvī na syāt? | syād, yadi tathopalambhyeta | sa tv anyathā 'pi [S. 65a.] gṛhyate | yady evaṃ[267]na tarhi sarvatropalabdhasya vināśasyānyathābhāvaśaṅkayā[268]manasi kheda ādhātavyaḥ | kiṃ vā punarbhavān samastavastuvistaravyāpijñānālokaḥ?, yenaivaṃ vadati | tathābhāve vā katham anumānavṛttir dṛṣṭe na vaiphalyam aśnuvīta? | kasyacit tu [T. 247b.] hetukṛtavināśadarśane 'pi hetvāyattajanmanām anyathā 'pi darśanād upajātāśaṅko deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣu kathaṃ tathābhāvaṃ[269]niścinvīta? | kṛtakam api cāyaṃ

bhāvābhāvalakṣaṇaṃ vināśaṃ nityam upaiti, tadvināśopagame bhāvasyonmajjanaprasaṅgāt | na cāsya ghaṭāder iva vināśahetur upalabhyate kaścid iti | taduktam --
ghatādiṣu yathādṛṣṭāhetavo dhvaṃsakāriṇaḥ|
naivaṃnāśasya so [270] 'hetus tasya [271] saṃjāyate katham? ||
iti | tataḥ kṛtakatvasya vināśe sādhye tenaiva vyabhicāraḥ kiṃ neṣyate? |
bhāvānām ayam aikāntika eva dharma iti cet, kutaḥ punar etad vasitam? | teṣām anyathābhāvasyānupalambhād iti [S. 65b.] cet | nanv ayam anupalambho bhavann apy ātmāder anivarttakaḥ sattāyāḥ, katham anyatrānyathābhāvaṃ nivarttayati? |[272]tasyānumānenopalambhād iti yady ucyate tadā tatrāpy[273]anumāne vipakṣe vṛttim anupalambha[274]eva hetoḥ kathaṃ nivarttayati? iti yat kiñcid etat | tasmāt sādhūktam -- `hetumati vināśe kṛtakatvasyāsvabhāvatāṃ vyabhicāraṃ cāha' iti alam atijalpiteneti |
__________NOTES__________
[267] paraḥ
[268] avaśyambhāvitvāśaṅkayā
[269] avaśyambhāvivināśitvam
[270] nāśaḥ
[271] nāśasya
[272] ātmādeḥ
[273] ātmānumāne 'pi
[274] apramāṇakaḥ san (prathamaṃ ṭippanam) ātmādeḥ saṃśayāpanivarttakatvenābhimato yaḥ sa eva (dvitīyaṃ ṭippanam)
[ section: 4. parārthānumāne sādharmyavaidharmyaprayogodāharaṇam |]
idānīṃ yady api svārthānumānaṃ prakṛtaṃ tathāpi kaścit prayogadarśanābhyāsāt prayogabhaṅgyaiva pratipadyata iti svārthānumāne 'pi {p. 62.1} tatsambhavāt[275]prasaṅgena 10 parārthānumānaṃ ca vyutpādayitum[276]āha -- tasya svabhāvahetoḥ dvidhā trailakṣaṇyapratipādako [T. 248a.] vacanodāhāraḥ prayogaḥ | tam eva darśayati -- samāno dharmo yasya tasya bhāvaḥ tena sādhya(dha)rmyeṇaikaḥ prayogaḥ | aparo visadṛśo dharmo yasya tasya bhāvaḥ tena vaidharmyeṇa |
yathākramamanayor udāharaṇam 1 āha -- yathāyat sat | yadyatsad iti[277]vīpsāpradhāno yacchabdaḥ | tat sarvam iti tacchabdo 'pi vīpsāpradhāna eva | atra sarvagrahaṇena cāśeṣaparigrahād [S. 66a.] bahirvyāpter nirāsaḥ | yathāghaṭādayaḥ iti | yasya sattvakṣaṇikatvayoḥ pratibandhaprasādhakaṃ pramāṇaṃ ghaṭādau pravṛttaṃ taṃ prati tatra smṛtisamādhānārthaṃ dṛṣṭāntavacanaṃ na sādhyasiddhyartham | dṛṣṭāntamātrataḥ sādhyasiddher abhāvāt | na hy ekasya tathā bhāve sarvas tathā bhavati, atiprasaṅgāt | saṃścaśabdaḥ iti pakṣadharmopasaṃhāraḥ |
vaidharmyaprayogasyodāharaṇam -- tathā ityādi | tathāśabdaḥ samuccaye | vaidharmyeṇa ca prayoga udāhriyate | atrāpi sarvagrahaṇaṃ vibhaktivipariṇāmena sambandhanīyam kṣaṇikatvābhāve sarvasmin satvā(ttvā)bhāvaḥ iti |
prayogadvaye 'pi sarvagrahaṇasya phalaṃ darśayann āha -- sarvasmin sādhanadharmavati dharmiṇi na dṛṣṭāntadharmiṇy eva sādhyadharmasyo pasaṃhāraṇaṃ upasaṃhāro ḍhaukanaṃ tena yā vyāptiḥ `vyāpakasya tatra bhāva eva' ityādi rūpā tasyāḥ pradarśanaṃ pratipādanaṃ tad eva lakṣaṇaṃ yayoḥ tau tathoktau | tataś ca ye [T. 248b.] [S. 66b.] sādhyadharmiṇaṃ parihṛtya bahirvyāptiṃ pradarśayanti te -- yady api dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyadharmeṇa sādhanadharmo vyāptaḥ tāvatā 'sya sarvatra tathābhāvābhāvāt sādhyasiddhir ayukteti -- nirastā bhavanti | sarvatra vā sādhyadharmeṇa sādhanadharmasya vyāptiḥ tadbhāve, sā tathāvidhaiva kin na pradarśyate yenāsamarthā bahirvyāptir ākhyāyate? | na hi `sa śyāmaḥ, tatputratvāt, paridṛśyamānaputravad' iti tatputratvasya {p. 63.1} śyamatvena sādhyād bahiḥ paridṛśyamānaputre vyāptipradarśane 'pi sādhyasiddhir bhavati
| tasmād yaiva sarvopasaṃhāreṇa vyāptiḥ pramāṇasiddhapratibandhanibandhanā sādhyasiddhau samarthā saiva tatsmṛtaye[278]pradarśanīyā | na ca sarvopasaṃhāreṇa vyāptipradarśane 'pi dharmaviśiṣṭo dharmy api tadaiva pratīyate, yataḥ pakṣadharmopadarśanottarakālabhāvino 'numānasya smṛtitvaṃ [S. 67a.] syāt | tasyāḥ[279]sādhyadharmiṇi sādhyadharmāvinābhūtasādhanadharmapratītinibandhanatvena tadupadarśanāt prāg asambhavāt | tatpūrvikāyāṃ[280]ca vyāptau anantaraṃ[281]viśeṣaviṣayam anumānaṃ kathaṃ smṛtiḥ syāt? iti |
__________NOTES__________
[275] prayoga-
[276] -mānaprayogaṃ vyu- -- T.
[277] -m āha yadyatsad iti -- T.
[278] pratibandha-
[279] sādhyadharmaviśiṣṭadharmipratīteḥ
[280] pakṣadharmopadarśanapūrvikāyām
[281] vyāptismaraṇāt
[ section: 5. vaidharmyaprayoge 'pi vyāptipradarśanaṃ sāṃgatam |]
nanu ca
sādharmyaprayogasya vyāptipradarśanalakṣaṇatvaṃ yuktam, sādhanadharme sati sādhyadharmasyāvaśyam bhāvitāpradarśanāt; vaidharmyaprayogasya tu katham? | tatra hi kevalaṃ sādhyābhāve hetvabhāvaḥ kathyate, na tu hetau [T. 249a.] sati sādhyasya bhāva eveti | naiṣa doṣaḥ | na hy atra sādhyābhāve hetvabhāvas tuccharūpo darśyate, 1 tasya[282]heturūpatāvirodhāt[283]| vastudharmo hi sattvādiko hetuḥ | tasyātmana[284]evābhāvaḥ kathaṃ [hetusva]rūpaṃ bhaviṣyati, yatas trirūpo hetur bhavet | kintu nivṛttau nivṛttidharmakatvaṃ svagato dharma upadarśyate vaidharmyaprayogeṇa, tathāvidhe[285]ca sādhanadharme 'vaśyaṃ tayā sādhyadharmasya bhāvaḥ pratīyata eva, anyathā tannivṛttau nivṛttidharmakatvasyaivāyogād iti na vyāptipradarśanalakṣaṇatvaṃ vaidharmyaprayogasya na yujyate | [S. 67b.]
__________NOTES__________
[282] tuccharūpasya
[283] tasya hetuvyāptinirdeśalakṣaṇarūpasambandhitvābhāvāt -- T.
[284] satva(ttva)sya-
[285] vipakṣanivarttanadharmasvabhāve
[ section: 6. pratijñāprayogasya nairarthakyam |]
nanu dvividhe 'pi prayoge pratijñāprayogo nopadarśitaḥ tat kathaṃ tadarthāvagatiḥ?, tadarthapratyāyanāya ca sādhanaprayogo 'bhimataḥ ity ata āha -- atra anayoḥ prayogayoḥ pakṣadharmasambandhavacanamātrasāmarthyād eva {p. 64.1} vakṣyamāṇakāt pratijñārthasya dharmadharmisamudāyalakṣaṇasya sādhyasya pratīteḥ hetoḥ {1} na {2} pratijñāyāḥprayoga upadarśitaḥ | paraḥ sāmarthyam anavabudyamāna āha -- apradarśite vacanena prameye sādhye kathaṃ na kathañcit tatpratītiḥ pratijñārthapratītiḥ iti evaṃ ced yadi manyase tadā svārthānumānakāle svayaṃ paraṃ pratipādakam antareṇa pratipattau prameyasya ka upadarśayitā ? naiva [T. 249b.] kaścit | svayam eva tu sādhyāvinābhūtasādhanadharmadarśanāt prameyaṃ pratipadyate tathā parārthānumāne 'pi tata eva tatpratītir astu kiṃ pratijñāvacanena?
|

yadi svayaṃ pratipattikāle na kaścit prameyasyopadarśayitā kathaṃ [S. 68a.] tarhi tatpratipattiḥ? ity ata āha -- pradeśasthaṃ sādhyadharmiṇi sthitaṃ dhūmaṃ sādhanadharmaṃ upalabdhavataḥ pratyakṣeṇa dṛṣṭavataḥ sataḥ tasya dhūmasya agninā sādhyadharmeṇa pramāṇataḥ pratibandhaniścayabalāt prāk pratipannāyāḥ vyāpteḥ avinābhāvasya smaraṇe sati tatsāmarthyād eva pakṣadharmagrahaṇavyāptigrahaṇasāmarthyād eva pratijñāprayogarahitād agnir atra iti evaṃrūpā pratijñārthapratītir bhavati |

syānmatam -- tatrāpy asya karṇapiśācikādiḥ prameyaṃ kathayaty evety ata āha -- na ca naiva tatra svārthānumānakāle kaścit karṇapiśācikādir adṛśyo ` agnir atra' -- iti evam asmai pratipatre(ttre) prameyaṃ nivedayati kathayati | yadi bhavān satyavādī naivaṃ vaktum arhati | tathā hi -- vayam api pradeśasthadhūmadarśanāt tasyāgninā vyāptismaraṇasāpekṣād agniṃ [S. 68b.] pratipadyāmahe | na cāsmabhyaṃ kaścit nivedayati `agnir atra' iti, bhavati ca tatpratipattiḥ, tathā tadanyasyāpi sā yuktarūpaiveti |
yady api na kaścit nivedayati tathāpi svayam eva prameyaṃ vyavasthāpya tatpratipattaye liṅgam anu[T. 250a.]sariṣyatīti cet, āha -- nāpi na kevalaṃ na kaścit nivedyati svayam api prāg eva liṅgavyāpārāt na pratipadyate kiñcid agnyādikam | kasmāt? {p. 65.1} iti cet, pramāṇaṃ hetum antareṇa vinā `agnir atra' ity evaṃ pratīteḥ nimittābhāvāt | trirūpo hi hetuḥ parokṣārthapratīter nimittam, tadabhāve sā kathaṃ bhavet? | atha liṅgam antareṇāpy evaṃ pratītir bhavatīti brūyāt tadā pratītāviṣyamāṇāyāṃ liṅgasya vaiyarthyam, tasyānumeyapratipattyarthatvāt, tena vinā tatpratipattau katham asya niṣprayojanatā na syāt? |
atyantamūḍhatāṃ ca parasya darśayann āha -- svayam eva svatantra eva `agnir atra' -- iti vyavasthāpya | kathaṃ [S. 69a.] svatantro vyavasthapayati ? | akasmāt pramāṇam antareṇa vyavasthāpanāt[286] tatpratipattaye nirnnimittavyavasthāpitaprameyapratipattyarthaṃ {1} paścāt {2} liṅgaṃ tannimittam anusaratīti ko 'yaṃpratipatteḥkramaḥ paripāṭiḥ? | tathā hi -- prathamaṃ liṅgānusaraṇam, tataḥ sādhyapratipattir iti vipaścitāṃ kramaḥ | ayaṃ tv apūrvo 'numātā yas tadviparyayam āśrayata iti upahasati | yattalloke gīyate -- śiro muṇḍayitvā nakṣatraṃ pṛcchatīti tattulyatvād asya kramasya | tasmāt pakṣadharmagrahaṇavyāptismaraṇasāmarthyād eva svayaṃ pratipadyate | tac ca pratipādakaṃ kathitam eveti na kiñcit prameyanirddeśena |
yadi nāma svārthānumānakāle svayam eva sādhyaṃ [T. 250 b.] pratipadyate tad yuktam eva, liṅgasyāpi tatra svayam eva pratipatteḥ | parārthānumāne tu parato yathā liṅgaṃ pratyeti tathā prameyam api parata [S. 69b.] eva pratyetavyam | ato yukta eva pratijñāprayoga ity ata āha -- pareṇāpi na kevalaṃ svayam eva prāg vyavasthāpyamānaṃ plavate pareṇāpi vādinā tat prameyam ucyamānaṃplavata eva tadvacanasya sandigdhārthābhidhāyakatayā sādhyaniścayānaṅgatvāt prameyagāmbhīryānavagāhinaḥ paramparayā 'py atatsambaddhasya vivakṣāmātranibandhanatayoparyevāvasthāpanāt | kasmāt plavate? iti cet, upayogābhāvāt nāsya sādhyapratītiṃ prati kaścid upayogaḥ, tatpratyāyanasamarthasyānabhidhānād iti yāvat |
{p. 66.1} paras tūpayogamātraṃ kadācid brūyād ity āśaṅkyāha -- viṣayopadarśanaṃ hetor yo viṣayaḥ sādhyaṃ tadupadarśanaṃ pratijñāvacanasyopayogaḥ cet matam | atrāha tenaiva viṣayeṇa, tāva c chabdaḥ krame | viṣayasyopadarśyamānasyārthavattāyāṃ tadupadarśanaṃ pratijñāvacanasya prayojanaṃ bhavet | viṣayeṇaiva tu darśyamānena ko 'rthaḥ kiṃ [S. 70a.] prayojanam? |
nanu sādhyapratītiḥ sādharmyavatprayogādipratītiś ca viṣayopadarśanasyārthaḥ | tatas tadupadarśanaṃ pratijñāvacanasya prayojanam | tathā hi asati sādhyanirdeśe `yat kṛtakaṃ tad anityam' ity ukte `kim ayaṃ sādharmyavān prayogaḥ? [T. 251a.] uta vaidharmyavān?' iti na jñāyeta | ubhayaṃ hy atrāśaṅkhyate -- kṛtakatvenānityatve sādhye sādharmyavān, nityatvenākṛtakatve vā vaidharmyavān iti | `anityaḥ śabdaḥ' `akṛtako vā' iti tu pratijñāvacane saty ubhayam asandigdham avagamyate | hetuviruddhānaikāntikapratītiś ca na syāt | pratijñāpūrvake tu prayoge `anityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt' iti hetubhāvaḥ pratīyate, `nityaḥ, kṛtakatvāt' iti viruddhatā, `prayatnānantarīyakaḥ kṛtakatvāt' ity anaikāntikatvam | hetoś ca trairūpyaṃ na gamyate, tasya sādhyāpekṣayā vyavasthānāt | sati pratijñāvacane avayave samudāyopacārāt sādhyadharmī pakṣa iti tatra [S. 70b.] vṛttasya kṛtakatvasya pakṣadharmatvaṃ; sādhyadharmasāmānyena
ca samāno 'rthaḥ sapakṣa iti tatra varttamānasya sapakṣe sattvam; na sapakṣo 'sapakṣa iti sādhyadharmavirahiṇy avṛttasyāsapakṣe 'py asattvaṃ pratīyeta ity āśaṅkyāha -- yadi pratītiḥ sādhyasya niścayalakṣaṇā sādharmyavat prayogādeś ca svarūpāvadhāraṇātmikā | anyathā pratijñāvacanam antareṇa na syāt tadā yaduktaṃ sādhyasiddhyarthaṃ sādharmyavat prayogādijñānārthaṃ ca viṣayopadarśanam iti tat sarvaṃśobheta yāvatā svārthānumānakāle pratijñāvacanam antareṇāpi pakṣadharmagrahaṇa[T. 251b.]sambandhasmaraṇataḥ sādhyasiddhilakṣaṇā bhavaty eva pratītiḥ ity ākhyātam eva | tadvat parārthe 'py anumāne {p. 67.1} bhaviṣyati | yata evaṃ {1} tasmāt {2} eṣa pratijñāprayogavādī yadā svayaṃ sādhyaṃ pratyeti tadā svayaṃ sādhyasya [S. 71a.] pratītau viṣaya upasthāpyate yena pratijñāvacanadvāreṇa puṃsā kenacit tena {1} vināpi
{2} pratiyan sādhyaṃ niścinvan liṅgasāmarthyād eva | yadā 'smābhiḥ pratipādyate tadā asmān kāryiṇo dṛṣṭvāvyaktaṃ pratijñāprayogalakṣaṇaṃ mūlyaṃmṛgayate | ka iva? parvabrāhmaṇa iva | yathā dakṣiṇām antareṇāpy anyadā aurdvarathiko brāhmaṇo bhuñjāno 'nyadā śrāddhādiparvaṇy arthinaṃ śraddhāluṃ bravīti -- yadi me ghṛtapūraṃ ghṛtapūraṃ prati rūpakaṃ dadāsi tato 'haṃ bhuñje nānyatheti | tena tulyo bhavān apīti |
kiñca, yad api bravīṣi -- parārthānumānakāle yathā liṅgaṃ pareṇānabhidhīyamānaṃ na pratyeti pratipādyas tathā sādhyam apīti | tadaitad yujyate yady asau vādivacanamātreṇa liṅgam api niścitya tadanusāreṇa sādhyam avagacchet, parapratītyarthinaś ca tadā vayam api pratijñāṃ kin na prayuñjmahe liṅgavacanarahitām? | [S. 71b.] asmadvacanasyaiva taṃ prati pramāṇatayā, tata evānumeyapratīteḥ, tadvacanasya[287]caritārthatvāt | na caitad asti, yataḥ asmadvacanād api na kevalaṃ svārthānumānakāle 'smadvacanam antareṇa ity api śabdaḥ | kintu [T. 252a.] yadāpy asmadvacanaṃ pravṛttaṃ tadāpi naiva asmadvacanāt liṅgam api pratyeti , kuta eva sādhyasiddhaye 'nusariṣyati? | api tu svayam asya yadi talliṅgaṃ kutaścit pramāṇataḥ siddhaṃ bhavati asmadvacanena tu kevalaṃ tatra smṛtisamādhānamātra kriyate | tadā svayaṃ siddham eva liṅgam anusṛtya sādhyaṃ pratyeti | nāsmadvacanāt

pānīyam api pibatīti | {1} tasmāt {2} ko 'nayoḥ pratijñāvacanāvacanātmikayoḥ avasthayor viśeṣaḥ ?, ubhayatra svayaṃsiddhaliṅgasāmarthyād eva sādhyapratīter na kaścit | tataḥ svaparārthānumānayoḥ svayaṃsiddhaliṅgānusaraṇam, tataḥ sādhyapratītiṃ ca prati viśeṣābhāvāt pratijñopanyāsaḥ parārthānumāne 'pi vyartha [S. 72a.] eva | liṅgam api hi tāvad atra nābhidhīyate yadi tat {p. 68.1} pūrvaprasiddhaṃ svayam anusmaret kim aṅgaḥ sandigdhārthābhidhāyakaṃ pratijñāvacanam upādīyate? |
syānmatam -- yadi nāma sādhyasiddhau pratijñāvacanasya nopayogas tadartho 'sya prayogo mā bhūt, sādharmyavat prayogādijñānārthaṃ tu tadupādānam avasthitam eva, tasyānyathā pratīty abhāvāt ity ata āha -- dṛṣṭāca sādharmyavat prayogādeḥpratijñāvacanam antareṇāpi pratītiḥ , tatas tadartho 'pi pratijñopanyāso na śobhate |
kutaḥ punaḥ sādharmyavat prayogāder asati sādhyanirdeśe pratītiḥ? [T. 252b.] ity āha -- pakṣadharmasambandhavacanamātrād iti | evaṃ manyate -- naiva hi kaścit `yat kṛtakaṃ tad anityam' etāvan mātram abhidhāyā ''ste, sādhananyūnatayaivāsya parājayāt, kintv avaśyaṃ hetor ddharmiṇy upasaṃhāraṃ karotīti | tatra yadi `kṛtakaś ca śabdaḥ' iti brūyāt tadā [S. 72b.] sādhy(dha)rmyavat prayogapratītiḥ, atha `nityaś ca' ity abhidadhyāt tadā vaidharmyavata iti sambandhavacanapūrvakāt pakṣadharmavacanāt prayogadvayāvagatiḥ |
hetuviruddhānaikāntikā api pakṣadharmavacanamātreṇa na pratīyante | yadā tu sambandhavacanam api kriyate tadā katham apratītiḥ? | tathā hi `yat kṛtakaṃ tad anityam' iti pakṣadharmavacane saty ukte hetur avagamyate, vidhīyamānenānūdyamānasya vyāptaḥ | `yat kṛtakaṃ tan nityam' ity abhidhāne viruddhaḥ, viparyayavyāpteḥ | `yat kṛtakaṃ tat prayatnānantarīyakam' iti pradarśane vyabhicārād anaikāntikādhyavasāyaḥ |
trairūpyam api hetor gamyata eva, yato vyāptipradarśanakāle vyāpako dharmaḥ sādhyatayā 'vagamyate | yatra ca vyāpyo dharmo dharmiṇy upasaṃhriyate sa vyāpakadharmaviśiṣṭatayā 'vagamyamānaḥ sādhyasamudāyaikadeśatayā pakṣa ity upasaṃhṛtasya vyāpyadharmasya pakṣadharmatvāvagatiḥ, [S. 73a.] sā ca vyāptir yatra dharmiṇy upadarśyate sa sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ pratīyata iti sapakṣe {p. 69.1} sattvam avagamyate, sāmarthyāc ca [T. 253a.] vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttir yatrāvasīyate so 'sapakṣa ity asapakṣe 'py asatva(ttva)m api niścīyata iti, yadi pakṣādibhir api jñātaiḥ kiñcit prayojanaṃ | na tu vyavahartaṇāṃ pakṣādisaṅketāpekṣā parokṣārthagatir bhavati | tathā hi -- yat kvacit dṛṣṭaṃ tasya yatra pratibandhaḥ tadvidas tasya tad gamakaṃ tatra iti hi loke vastugatir bhavati, na pakṣādisaṅketagrahaṇāpekṣā | tatra yatheṣṭaṃśāstrakārāgamakarūpapratipattaye svasaṅketenānyathā
vā lakṣaṇaṃ praṇayantu | na tu vyavahārakāle tadanusaraṇaṃ kvacid upayujyate | tatsaṅketapratipāditam eva tu yathoktaṃ gamakaṃ rūpam upayogi vyavahartṛṛṇām | tac cet pratipannaṃ tāvataiva sādhyasiddhiḥ sañjātā iti pakṣasapakṣādisaṅketāparijñāne 'pi [S. 73b.] na kiñcit plūyate | ata evācāryapādair `nnāntarīyakāryadarśanaṃ tadvido 'numānam' iti gamakarūpamātram eva pakṣādisaṅketānapekṣaṃ pratipāditam | svaprajñāparādhāstu(ttu) tatrāpi kaiścid asanta eva doṣāḥ prakīrtyanta iti kim atra brūmaḥ? | tasmāt sādharmyavat prayogādijñānārtham api pratijñāvacanaṃ pakṣadharmasambandhavacanamātra [T. 253b.] eva yathoktena prakāreṇa pratīter ayuktam iti kas tasya pratijñāvacanasya upayogaḥ naiva kaścit |
svayaṃ cāyaṃ vādī yena krameṇānumeyaṃ pratipannavāms tamullaṅghya parapratipattaye kramāntaram āśrayan paravañcakatayā dhūrtta eva pratīyate, na saddhṛtta ity upadarśayann āha -- svaniścayavat ityādi | yathā ''tmano niścayasyotpādanaṃ kṛtaṃ tathaiva anyeśām api niścayotpādā(da)nāya ca parahitanirataiḥ {1} sādhanam ucyate , {2} tatra etasmiṃ(smin) nyāye sati svayam ayaṃ vādī prameyasyopadarśanena upadarśakena vacanena vinā'pi svārthānumānakāle pratipadya prameyaṃ paraṃ saṃśayitādikaṃ pratipādayan svapratipannaṃ prameyam avabodhayan apūrvaṃ svapratipattikāle pūrvaṃ [S.74a.] yaḥ prameyapratipattau kramaḥ upāyo 'nubhūtas tasmād anyam āśrayata iti kim atra kramāntarāśrayeṇa kāraṇam ? naiva kiñcit paravyāmohanaṃ muktvā | tathā hi -- yadi svapratipattikramaḥ {p. 70} pratītinibandhanaṃ
kiṃ tatparityāgena kramāntarāśrayaṇam?, kathaṃ tena svayaṃ pratipannavānasīti? | yata evaṃ tasmān na prameyasya sādhyasya vacanena pratijñākhyena kiñcit prayojanam | kutaḥ? | `anyathāpi' [T. 254a.] vinā 'pi tena pratipatteḥ sādhyapratīteḥ utpatter i ty upasaṃhāraḥ |
__________NOTES__________
[286] vyavasthāpayiṣyati -- T.
[287] liṅga-
[ section: 7. upanayanigamanāder api sādhanavākyānaṅgatvam |]
evaṃ pratijñāṃ sādhanavākyād apanīyāparam apy upanayanigamanādikaṃ paraparikalpitaṃ sādhanavākyād apanetum uktam eva nyāyam atidiśann āha -- etena `anyathā 'pi pratipatter utpatteḥ' iti nyāyena upanayanigamanādikaṃ ādigrahaṇāt saṃśayajijñāsādikaṃ pratyuktaṃ pratyākhyātam | [S. 74b.] tatra udāharaṇāpekṣaḥ`tathā' ity upasaṃhāro `na tathe'ti vāsādhyasyopanayaḥ [NSū 1.1.38], pratijñāyāḥpunarvacanaṃnigamanam [NSū 1.1.39] ity anayor lakṣaṇam | sādhyanirddeśaḥpratijñā [NSū 1.1.33] iti tu pratijñāyāḥ | etenety etad eva darśayati -- etāv ataiva pakṣadharmasambandhavacanamātraiva upanayādirahitena sādhyapratīteḥbhāvāt utpatter iti |
atrodyo(ddyo)takaraḥprāha -- pratijñā tāvad viṣayanirddeśārtham avaśyakarttavyā, yato lokaḥ prathamaṃ karma cchedyādikaṃ nirūpayati | tataḥ kuṭhārādikaṃ sādhanaṃ vyāpārayati | upanayenāpi yāvad dṛṣṭānte dṛṣṭasāmarthyo hetur ddharmiṇi nopasaṃhriyate tāvat kutaḥ sādhyapratītiḥ? | svārthānumānadṛṣṭaś ca pratyavamarśapratyayārtho 'nena darśyate | tathā hi -- svārthānumāne prathamaṃ pradeśe dhūmaṃ paśyati, tato `yatra yatrāhaṃ dhūmamadrākṣaṃ tatra tatrāgnim api' iti vyāptiṃ [T. 254b.] smarati | tato `dhūmaś cātra' iti punaḥ pratyavamṛśati, sa pratyavamarśārthaḥ parārthānumāne upanayenocyate | [S. 75a.] nigamanam apy avaśyābhidhānīyam, yato yady api pūrvaṃ anityaḥ śabda ity uktam, na tu tāvatā 'sya niścayo jātaḥ | samprati tu pramāṇabalāyāto 'rthaḥ tatsampratyayārtham anena nigamyate | aśeṣapramāṇavyāpāraś cānenopasaṃhriyate | tathā hi āgamaḥ pratijñā,

hetur anumānaṃ, {p. 71.1} dṛṣṭāntaḥ pratyakṣam upamānam upanayaḥ | tadetasya pramāṇacatuṣṭayasyāpi vyāpāro nigamanenopasaṃhriyate -- iti katham asya na sāphalyam? ity etad āśaṅkyāha -- ḍiṇḍikarāgaṃparityajya ḍiṇḍikāḥ --nagnācāryāḥte niṣphalam upary upari nāmalekhane prasaktāḥ tatas teṣām iva `pareṇokte tasyopari mayā 'vaśyam ayuktatayā niṣphalam apy abhidhānīyam' ity asthānābhiniveśaṃ tyaktvā akṣiṇīnimīlya bahirvikṣepam upasaṃhṛtya {1} cintaya tāvat -- {2} kim iyatā pakṣadharmasambandhavacanamātrakeṇa vākyena sādhyasya pratītiḥsyāt na vā ? iti | yāvatā yāvān eva [S. 75b.] parārthānumāne 'rtho 'bhidhānīya ity asmābhir anujñāyate tāvān evānyūnānatiriktaḥ svārthānumāne 'pi pratītihetur dṛṣṭaḥ, tasya ka iha śakter vyāghāt? yenāsau parārthānumāne 'pi pratītiṃ na kuryāt | bhāve pratīteḥ kiṃprapañcamālayā
pratijñopanayanigamanalakṣaṇayā [T. 255a.], bālapratārakatadupayogopavarṇalakṣaṇayā[288]vā? | tathā hi ḥ pratijñopanayanigamanaprayoge 'pi yadi pramāṇaniścitā svasādhyavyāptiḥ sādhanadharmasya na syāt, sādhyadharmiṇi vā sadbhāvas tadā 'sya[289]naiva pratītihetutā | tatsambhave[290]tu pratijñādyabhāve 'pi svārthānumāna iva gamakarūpāvaikalyāt sā[291]na nivāryata iti kim asthānanirbandhena iti? | na hi sādhyadharmākṣepaṇasāmarthyavirahe sādhanadharmasya vādivacanamātrāt sādhyaniścayo yuktaḥ, hetūpanyāsavaiyarthyaprasaṅgāt, tasya tadākṣepasāmarthye vā pratijñāvacanasyeti[292]|
yat tūktam `viṣayapradarśanāya pratijñā' ity atraśāstrakṛtaiva dattam utta-ram | yaś ca sādhanaṃ prayuṃkte tena `aham anena [S. 76a.] sādhanenāmuṣmiṃ(ṣmin) sādhye pratītiṃ sādhayiṣyāmi' iti karma nirūpyaiva tat[293]prayuktam iti na laukikanyāyātikramaḥ, anyathā yadi sādhanād yasya sādhyapratītir upajāyate tenaiva karma nirūpaṇīyam kathaṃ tadabhāve svārthānumāne [T. 255b.] sādhyasiddhiḥ {p. 72.1} sādhananibandhanā syāt? | yaś cāgnidhūmayoḥ sambandhaṃ cetasi vyavasthāpya `kvāgniḥ kvāgniḥ?' ity agniṃ 7 paryeṣate sa pradeśe dhūmadarśanamātrād[294]evāgniṃ pratipadyata iti kathaṃ svārthānumāne pratyavamarśapratyayaḥ syāt? | atha kadācid asau dṛṣṭas tatreti[295]parārthe 'py asyopādānaṃ tadā dadhyādikam api bhuktvā kadācid dhūmād agniṃ pratipannavān iti kin na dadhibhojanāder api kādācit kasyopādānam? |
yat punaruktam `āgamaḥ pratijñā' iti, tatra yadi vādivacanam evāgamas tadā tata eva sādhyasiddher hetvādyupādānam anarthakam | atha pratijñārthasyāgame pāṭhād āgamaḥ pratijñā, tadā na kvacid āgame paṭhyate atra pradeśe 'gnir iti [S. 76b.] katham āgamatvaṃ pratijñāyāḥ? |
`hetur anumānam' ity apy ayuktam, na hi pakṣadharmatvamātraṃ hetuḥ, tasya trirūpatvāt | dṛṣṭānto 'pi na sarvaḥ pratyakṣa iti kathaṃ `dṛṣṭāntaḥ pratyakṣam' bhavet? | upamānaṃ tu pramāṇam eva na bhavati, kathaṃ tadvyāpāra upasaṃhriyeta nigamanena? | yadi cāvaśyaṃ dṛṣṭānte dṛṣṭasāmarthyo hetur ddharmiṇy upaneyaḥ tadopanaya evāstu kiṃ `kṛtakatvāṭ' iti pakṣadharmanirddeśena?, sa eva dṛṣṭasāmarthyaṃ hetum upasaṃhariṣyati pakṣadharmatāṃ ca darśayiṣyatīti na kiñcit tena | tato yatra ca pratijñāyāḥ prathamata eva prayogo neṣyate tatra tasyāḥ punarvacanaṃ kuto nigamanaṃ bhaviṣyati? | ity āha -- iti tasmād iyān eva pakṣadharmasambhandhavacanamātrātmakaḥ [T. 256a.] sādhanavākye prayogo jyāyān na pañcāvayavātmaka iti sthitam |
__________NOTES__________
[288] pratijñādi-
[289] hetoḥ
[290] vyāptyādisambhave
[291] [pratī] tihetutā
[292] upanyāsavaiyarthyaprasaṅgāt
[293] sādhanam
[294] -ṣate sadhūmapradeśadarśana- -- T.
[295] svārthānumāne
[ section: 8. nyāyavākye hetudṛṣṭāntavacanayoḥ kramasyāniyamaḥ |]
atra sādhanavākye na kevalaṃ pratijñādiprayogo na yuktaḥ paropagataḥ [S. 77a.] `pūrvaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ paścād dṛṣṭāntaḥ' iti kramaniyamo 'pi na kaścit | kutaḥ? sarvathā yadi pūrvaṃ hetuḥ paścād vyāptiḥ atha pūrvaṃ vyāptiḥ paścāt pakṣadharmaḥ prayujyate, tathāpi gamakatvāt |
{p. 73.1}[ section: 9. hetos tridhāprayogasya khaṇḍinam |]

nanu tasya dvidhā prayoga ity ayuktam uktam | yatas trividho hetuḥ -- anvayī vyatirekī anvayavyatirekī cetinaiyāyikāḥ, tatas tasya tridhā prayogaḥ -- sādharmyeṇa vaidharmyeṇa sādharmyavaidharmyābhyāṃ ceti vaktavyam ity ata āha -- sambandhavacane 'pi na kevalaṃ kramaniyamo na yuktaḥ kintu artha bhedo 'pi na kaścid ubhayatrāpi trirūpasadbhāvāt | tataḥ sarva eva hetur anvayavyatirekī, na tv anvayī vyatirekī vā kaścid dhetur astīti bhāvaḥ | tat kutas traividhyaṃ prayogasya syāt? iti manyate | kutaḥ punararthabhedo nāstīti? cet, āha -- ubhayathā sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca prayoge yady api vidhipratiṣedharūpatayā dharmabhedaḥ [T. 256b.] pratīyate tathāpi tadbhāvasyaiva sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatāyāḥ eva sādharmyavaidharmyaprayogābhyāṃ khyāpanāt |
nanu sādharmyaprayoge hetubhāve [S. 77b.] sādhyasya bhāvaḥ, vaidharmye ca sādhyābhāve hetvabhāvaḥ śabdād avagamyate, na tādātmyam | tat kim ucyate `tadbhāvasyaiva khyāpanāt'? ity ata āha -- na hi ityādi | yadi sādharmyaprayoge tadbhāvo nākṣipyeta tadā sādhanasya atatsvabhāvasya bhāve kim iti ekāntena avaśyan tayā sādhyasya bhāvaḥ ? | kādācit kas tu bhavatu nāma? | `yat kṛtakaṃ tad anityam' ity ekāntabhāvaś ca hetau sati sādhyasya vyāptyā sādharmyaprayoge 'bhidhīyate | sa[296]ca tādātmyam antareṇānarthāntarasya na sambhavatīti sāmarthyāt tadākṣipati |
katham ivātatsvabhāvasya bhāve na ekāntenānyabhāva iti āha -- kṛtakatve ty ādi | yadi prayatnānantarīyakatvām antareṇāpi kṛtakatvasya bhāvād atatsvabhāvatvam anityatve[297]'py ayam eva vṛttāntaḥ | tataś ca tādātmyavirahāt prayatnānantarīyakatvasyānityatvenānvayo na syāt, tannivṛttau[298]vā nivṛttir[299]iti kathaṃ tatas[300]tat[301][S. 78a.] {p. 74.1} pratīyate? | naiṣa doṣaḥ, prayatnānantarīyakapadārthasvabhāvasyaivānityatvasya[302]tena[303]sādhanāt, tatra ca tādātmyasadbhāvād anvayavyatirekāv anivāritau anityatvakṛtakatvamātrāpekṣayā[304][T. 257a.] tu tādātmyaviraho 'syābhihita[305]iti |
nanv agninivṛttāv atatsvabhāvasyāpi dhūmasya nivṛttir dṛṣṭā 'nvayaś cety āha -- kāryasya iti | anvayavyatirekayor hi pratibandho nibandhanam, tena tayoḥ vyāpteḥ, tadabhāve tayor apy abhāvāt | tatrārthāntarasya dhūmasyāgnau tadutpattilakṣaṇaḥpratibando 'nvayavyatirekanimittam astīti bhavetāṃ tau[306]| yatra tv anarthāntarasya tāv ucyete tatrāvaśyaṃ tādātmyena bhavitavyam ity abhiprāyaḥ | atrodāharaṇam yathā-- anayor eva kṛtakatvaprayatnānantarīyakatvayor viparyayeṇa naikanivṛttāv [307] anyanivṛttiḥ [308]-- `yat prayatnānantarīyakaṃ na bhavati [S. 78b.] tat kṛtakam api na bhavati' ity evaṃrūpā | yata evaṃ tasmād anvayavyatirekayor yathālakṣaṇaṃ hetubhāve sādhyasyāvaśyaṃ bhāvaḥ, sādhyābhāve ca hetor avaśyam abhāvaḥ ity eko 'pi sādharmyamukheṇa vaidharmyamukheṇa vā prayukto dvitīyam ākṣipati, svavyāpakapratibandhākṣepāt[309], tasyāpi[310]cetareṇa[311]vyāpteḥ | tasmād ubhayatra trairūpyapratīter
ekasya śabde(bda)to 'parasyārthata iti sambandhavacane 'pi prayoga eva vidhimukhena pratiṣedhamukhena vā bhidyate nārtha iti siddhiṃ tatas tasya dvidhā prayogaḥ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca | na tu sādharmyavaidharmyābhyām api, tadarthasyānyatareṇaiva [T. 257b.] prakāśanāt |
sarvo hetur anvayavyatireky eva vastuto na kaścid anvayī vyatirekī vā nāmety etad upasaṃharann āha -- iti naikatrā nvayamukhena vyatirekamukheṇa [S. 79a.] vā sādhanavākye dvayo r anvayavyatirekayoḥ prayogaḥ sākṣāc chabdena pratipādanam iṣyate, vaiyarthyāt pratītapratyāyane prayojanābhāvāt |
{p. 75.1} tām evārthato 'parasya pratītiṃ sphuṭayann āha -- tatsvabhāvatayā ityādi | yadi tatsvabhāvatayā sādhyena hetor anvayaḥ sidhyati tata eva tadabhāve 'bhāvo 'pi sidhyaty eva | tatsvabhāvasya tadabhāve svayaṃ nairātmyena bhāvāyogāt | tathā tatsvabhāvatayā sādhyābhāve sādhanasyābhāva {1} siddhau {2} ca satyāṃ tata eva sādhyena hetoḥ anvayasyāpi siddher iti |
yais tu vyākhyāyate -- sādharmyavati[312]prayoge tadabhāva eva vipakṣe hetor abhāvakhyātir yathā syāt nānyatra vipakṣe viruddhe vā hetvabhāvaprasaṅgāt viruddhata[313]eva vyavacchedaprasaṅāc ceti niyamakhyāpanārtho vyatirekaprayogaḥ iti | sa tadartho 'py ayuktaḥ | kutaḥ? anyaviruddhayor api na kevalaṃ tadabhāvasya vipakṣatvāt yasya hi -- anya eva vipakṣo 'nyadharmayogī vā 'nyo, na vivakṣitadharmānāśrayaḥ[314], [S. 79b.] viruddha eva vā sahānavasthānalakṣaṇenaiva[315][T. 258a.] virodhena, na parasparaparihārasthitalakṣaṇatayāpi vipakṣaḥ -- tasyānityatvād anyānātmādidharmavati[316]arthe, kṛtakatvādivṛtteḥ, hetvabhāvaprasaṅgaḥ | auṣṇye ca sādhye[317]'gnilakṣaṇasya hetor viruddhād eva śītāt nānuṣṇaśītād apy anyato vyavacchedaprasaṅgāt naikāntenauṣṇyam agnir grasayed iti tasyāyaṃ doṣaḥ syāt | taṃ pratyācāryeṇoktam[318]-- yady ekasya[319]vipakṣatvam iṣyate tadā tadabhāvasyaiveṣyatām[320],
na viruddhasya anyasya vā, tasyānyatrāpi[321]vivakṣitadharmānāśraye viruddhe ca bhāvāt, tadabhāvam[322]antareṇa 12 tayor anyaviruddhatvāyogāt[323] | na tv asmākaṃ[324]trividham api vipakṣam icchatām[325], vivakṣitadharmānāśrayaṃ cā 'nyam iti bhāvaḥ |
__________NOTES__________
[296] ekāntabhāvaḥ
[297] prayatnānantarīyakatvam antareṇāpi anityatvasya bhāvāt
[298] sādhya-
[299] hetoḥ
[300] hetoḥ
[301] sādhyam
[302] na tu samagrapadārthasvabhāvasya
[303] prayatnānantarīyakatvena
[304] prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt anityatvāc ca
[305] prayatnānanta-
[306] anvayavyati-
[307] prayatna-
[308] hetu-
[309] rūpāvyatireka- (?)
[310] pratibandhasya
[311] anvayena vyatirekeṇa vā
[312] vaidharmye tu tadabhāve 'bhāvasya pratītatvān na śaṅkā
[313] ............r eva sakāśād vyāvṛttiḥ (?)
[314] anityatvaṃ
[315] śītavahnivat
[316] niravayavatvādi
[317] uṣṇo 'yaṃ padārthaḥ, agnitvāt
[318] dignāgena
[319] sādhyābhāve tadabhāvānyaviruddhalakṣaṇāt tritayān madhyād ekasya
[320] sādhyābhāve sādhanābhāvasya
[321] tadabhāvasya
[322] sādhyābhāvam
[323] anya- | viru-
[324] doṣaḥ
[325] yaś ca yujyate etanmadhyāt sa grahīṣyate

[ section: 10. sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatāyāḥ samarthanam |]
yadi svabhāvahetāv anvayavyatirekayoḥ sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatā nibandhanam ity anvayena vyatirekeṇa vā sādharmyavaidharmyavatoḥ {p. 76.1} prayogayor abhidhīyamānena tādātmyākṣepadvāreṇārthād itarākṣepa ucyate, tadā pramāṇasiddhaiva tatsvabhāvatā tayor nibandhanaṃ [S. 80a.] na śabdamātrataḥ pratīyamānety abhiprāyavān āha -- 15 katham idam [326]ityādi | yene ti sato naśvarasvabhāvatvena | satva(ttva)lakṣaṇasya hetoḥ kṣaṇikatvasvabhāvatveneti yāvat | pṛcchataś cāyam abhiprāyaḥ -- iha [T. 258b.] dvividhāḥ santaḥ -- kṛtakāś ca ghaṭādayaḥ akṛtakāś cākāśādayaḥ | tatra ye tāvad akṛtakās te sadakāraṇavat nityam [VaiSū 4.1.1.] iti nityalakṣaṇayogād anityā eva na bhavanti kuta eva kṣaṇikāḥ? iti na satva(ttva)sya kṣaṇikatvasvabhāvatā | ye 'pi santaḥ kṛtakās teṣām api mudgarādyanvayavyatirekānuvidhāyitayā vināśasya sahetukatvāt taddhetvasannidhāv
vināśāt kṛtakātmano 'pi satva(ttva)sya kṣaṇikatvasvabhāvatā na samasty eveti nānvayavyatirekayoḥ sambhava iti | avaśyaṃ ca vināśo daṇḍādyanvayavyatirekānuvidhāyī, dṛṣṭatvāt | tathā hi -
abhighātāgnisaṃyoganāśapratyayasannidhim [327] |
vināsaṃsarggitāṃyāti na vināśo ghaṭādibhiḥ|| [S. 80b.]
anyatrāpi[328]cānvayavyatirekānuvidhānam eva hetumattāvyavahāranibandhanam abhyupeyatesaugatair api, tad ihāpy[329]astīti kin na tadvyavahāraḥ pravarttyate? iti |
nanu cānvayaniścayaṃ pratipādayatā bādhakapramāṇavṛttivaśāt tatsvabhāvatā pūrvam eva pratipāditā `anvayaniścayo 'pi svabhāvahetau' ityādi vicanāt | tat kuto 'sya pūrvapakṣasyāvasaraḥ? | satyam, kintupūrvācāryaiḥkṛtakatvasya kṣaṇikatāyāṃ sādhyāyāṃ paraiḥ kṛtakānām ante 'vaśyaṃ hetunibandhanavināśopagamāt taddhetvayogapratipādanenānapekṣā vināśaṃ prati viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakam uktaṃ tat prasaṅgamukhena[330]kṛtakalakṣaṇasyaiva sattvasya tadātmatām[331]gamayati nānyasya [T. 259a.] iti darśayitum | arthakriyāvirodhalakṣaṇaṃ[332]tu sarvasya sattvasya iti vastumātreṇa[333]{p. 77.1} prāg uktam api vipañcayituṃ pūrvapakṣopanyāsaḥ | akṛtakalakṣaṇaṃ tu sattvaṃ na sambhavaty eva, niyāmakaṃ hetum antareṇa deśakālasvabhāvaniyamāyogāt | tataḥpūrvācāryair na [S. 81a.] tasyaikāṅgavaikalyād eva sadakāraṇavat nityam [VaiSū 4.1.1.] iti nityatāsambhava
iti na tadātmatāṃ[334]prati yatnaḥ kṛtaḥ |śāstrakāras tu sāmānyena[335]sattvasya kṣaṇikasvabhāvatāṃ, kṛtakalakṣaṇasya api ca, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭasyāpi vastusthityaiva tadātmatām arthakriyāvirodhena, na paropagatāvaśyam bhāvivināśasyāhetukatayā viśeṣābhāvāt utpannamātrasyābhāvaprasaṅgena[336]pratipādayiṣyati |
__________NOTES__________
[326] paraḥ
[327] eva
[328] aṅkurādau
[329] vināśe
[330] āpatti-
[331] kṣaṇika-
[332] pramāṇam
[333] sāmānyena
[334] kṣaṇikatva-
[335] kṛtakā 'kṛtakaviśeṣaviraheṇa
[336] vināśasya
[ section: 11. sahetukaṃ vināśaṃ nirasituṃ tasya bhāvasvabhāvatāyāḥ samālocanam |]
tatrapūrvācāryoktaṃ `sarvasya sataḥ kṛtakasyāvaśyamante hetukṛto vināśa iti' yaḥ parair iṣyate taṃ pratyanapekṣatvaṃ kyāpayitum upakramate -- vināśahetvayogād iti |
yadi tarhi nāśasya hetur nāsti, sa teṣāṃ kṛtakānāṃ satām avaśyam bhāvī vināśaḥ kutaḥ? | na hy ākasmikaḥ kaścit svabhāvo yukta ity āha -- svabhāvata eva | bhavaty asmāt kāryam iti bhāvaśabdo hetuvacanaḥ | tena svahetubhya eva naśvarāḥ naśanaśīlāḥ, sūcyagre sarṣapā ivānavasthāyinaḥ svātmani {1} bhāvājāyante | {2} naiṣāṃ kṛtakalakṣaṇānāṃ satāṃ bhāvānāṃ {1} svahetubhyo niṣpannānāṃ {2} anyataḥ abhighātāde r vināśotpattiḥ | kutaḥ? [S. 81b.] [T. 259a.] tasyā bhighātāgnisaṃyogādes taddhetutayopagatasya asāmarthyāt | tathā hi -- agnisaṃyogādikāle tritayaṃ lakṣayāmaḥ | tad eva kāṣṭhādikaṃ vināśyam, aṅgārādikam avasthāntaram, kāṣṭhādinivṛttilakṣaṇaṃ cābhāvaṃ tuccharūpaṃ, nāparaṃ yatrāgnisaṃyogāder vyāpāraḥ cintyeta | etāvat
yāṃ ca vastugatau na kvacid atra vināśahetoḥ sāmarthyaṃ yujyate | yato na hi vināśahetur bhāva syendhanādeḥ svahetubhyaḥ sthirarūpasyotpannasya svabhāvam evā sthirātmatālakṣaṇaṃ karoti | kutaḥ? tasye ndhanādeḥ svahetubhya eva nirvṛtteḥ | na hi {p. 78.1} 2 sthirātmano nirvṛttasyānyathābhāvaḥ[337], [338]tadātmā[339]śakyate kartum, tasya hetvantarāt paścād bhavato 'rthāntaratvaprasaṅgāt, tasyaivānyathātvāyogāt, tatra hetuvyāpārasya kalpayitum aśakyatvāt |
athavā tritaye samīkṣyamāṇe yat tāvat vināśyaṃ kāṣṭhādi na tatsvabhāvam[340]evāgnisaṃyogādir vināśahetuḥ karoti tasya svahetubhya eva nirvṛtter iti |
__________NOTES__________
[337] asthirasvabhāvatā
[338] -no 'nivṛttasyānyathā 'bhāva -- Tib.
[339] sthirātmā
[340] kāṣṭhatvam
[ section: 12. kumārileṣṭabhāvāntarasvabhāvapakṣasya samālocanam |]
kumārilas tu manyate -- nāgnisaṃyogādinā bhāvasvabhāva eva kriyate kintv indhanādeḥ [S. 82a.] pradhvaṃsābhāvaḥ | sa cendhanādirūpavikalam aṅgārādikam uttaraṃ bhāvāntaram eva | taduktam --
nāstitāpayaso dadhni pradhvaṃsābhāvalakṣaṇam [341]
[ŚlV abhāva 3] iti |
tathāvidhasya cābhāvasya hetumattopagamo naiva virudhyate | tathā cāha kaś-cit -
bhāvāntaravinirmukto bhāvo 'trānupalambhavat |
abhāvaḥsammatas tasya hetoḥkinna samudbhavaḥ? || iti
tad etatkaumārilaṃ[T. 260a.] darśanam apanudann āha -- nāpi ityādi | yady uttaraṃ kāryātmakaṃ bhāvāntaram eva abhāvas tadā 'gnisaṃyogādayo 'ṅga(ṅgā)rādijanmani vyāpṛ(pri)yanta itīṣṭam evāsmākam, kintu bhāvāntarakaraṇe abhyupagamyamāne 'gnyādīnām indhanādāv avyāpārāt tadavastham evendhanādikam | tataś ca yathā 'gnisaṃyogāt prāg indhanāder upalabdhiḥ anyā ca tatsādhyā 'rthakriyā tathā 'ṅgārādyutpattāv apy upalabdhyādeḥ prasaṅgaḥ |

nanu bhāvāntarasya pradhvansā(dhvaṃsā)bhāvarūpatāyāṃ tadutpattāv indhanādīnāṃ [S. 82b.] pradhvas tatvādasatāṃ kathaṃ tathopalabdhyādiprasaṅgaḥ? | satyam, evaṃ manyate -- sarvasyendhanāder anyasya gavāder api tathābhāvo mā bhūt ity aṅgārādeḥ dhvaṃsavyavasthāyāṃ nibandhanam {p. 79.1} abhidhānīyam | tasmiṃ(smin) sati tannivṛttir iti cet, aho vacanakauśalam yato nivṛttes tucchasvabhāvatānaṅgīkaraṇāt tad eva bhāvāntaram aṅgārādikaṃ nivṛttiṃ brūṣe | tad ayam arthaḥ sampannaḥ -- aṅgārādibhāve 'ṅgārādibhāvād aṅgārādikaṃ dhvaṃsaḥ kāṣṭhāder iti | na cāṅgārādibhāve tadbhāvaḥ svātmani hetubhāvāyogāt | agnyādibhyaś ca tadutpādavacanād indhanādyupamarddenāṅgārādi[T. 260b.]bhāvāt asya dhvaṃsarūpateti cet | ko 'yam upamarddo nāma? | yadi nivṛttiḥ sā 'ṅgārādilakṣaṇaiveti na pūrvasmād viśiṣyate | tasmāt [S. 83a.] svarasato nivarttate kāṣṭhādiḥ,
agnyādibhyas tv aṅgārādijanma ity eva bhadrakam, anyathā kāṣṭhāde s tathopalabdhyādiprasaṅgaḥ kathaṃ na syāt?

Original text: Hetubinduṭīkā (commentary on Dharmakīrti's Hetubindu) · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji, Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda : Oriental Institute 1949 (Gaekwad's Oriental Series, CXIII) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc