Hetubinduṭīkā · Part 4146
[661] anyabhāvāt
[662] prasajyapratītiḥ
[663] prasajyapratītau
[664] anybhāvasya
[665] prati prati- -- T.
[666] tasya dvividhena -- T.
[667] -sya rūpānabhyu- -- T.
[668] tadānya- -- T.
[669] tādātmyapakṣe
[670] tadeva -- T.
[671] tādātmyābhāvena
[672] -mukhena saṃbandhaḥ ekārthasamavāyasaṃbandha iti -- T.
[673] sannikarṣādīṣṭaṃ bhavati -- T.
[674] viśeṣaṇaviśeṣyābhāve
[675] svakarmasvānantarbhāvāt -- T.
[676] samasta -- T.
[677] cātrasam- -- T.
[678] -dakabhāvarūpo -- T.
[679] prayogāt -- T.
[680] -dike kutaḥ si- -- T.
[681] -yāṃ ayaṃ ( or sa) samudāyaḥ -- T.
[682] -yos saṃ- -- T.
[683] pratipattikāla eva -- T.
[684] dhūmāder agniḥ -- T.
[685] liṅgaliṅginau -- T.
[686] liṅgaliṅginoś ca liṅginā sa- -- T.
[687] p. 184,29
[688] ca tadabhāvapratipattiḥ tadapra- -- T.
[689] tadanyabhā- -- T.
[690] -nyābhāvaḥ tadātmake -- T.
[691] na yujyate --T.
[692] saṃyukta- -- T.
[693] -kṣāvasitaḥ -- T.
[694] tṛṣā-
[695] asaṃkirnna(ṇṇa)vastupratibhāsitayā
[696] anyajṭānam
[697] asaṃkīrṇatvābhāve
[698] anyatvāyogāt
[699] p. 172,22 xx nāstītājñāna-
[700] p. 178,23; p. 180,17
[701] p. 172,22
[702] pramātuḥ
[703] ghaṭa-
[704] bhūtala-
[705] ghaṭa-
[706] p. 189,24f.
[707] tathātvāpra- -- T.
[708] -svabhāvasya pratyakṣāṃśāṃ -- T.
[709] tadarthāvyavacchedād iti samāsadvayena cā(vyā)caṣṭe
[710] prakārā(ra)-
[711] aneneti śeṣaḥ
[712] dravyānta- -- T. xx iti sūcayati
[713] gha-
[714] sā tannibandhanāt prati- -- T.
[715] p. 178,14
[716] p. 178,15
[717] -bhāvaviṣayāyāḥ -- T.
[718] pratītijanmakāla eva -- T.
[719] rūpasyā 'bhāvaṃ -- T
[720] jñāpanāt -- T.
[721] -sya na sādhanam -- T.
[722] -tayā na sā- -- T.
[723] bhūtala-
[724] anyabhāvo 'nupalambhena siddho yaḥ sa katham anupalabdhiḥ? ity āha
[section: 3. anupalabdhiṃ tridhā vibhajya tadvivecanam |]
tad evam anupalabdher aśeṣavipratipattinirākaraṇena svarūpam avasthāpya prabhedanirddeśārtham āha -- seyaṃyatoktātridhā'nupalabdhiḥ | katham? | siddhe tatprasādhakena pramāṇena kāryakāraṇabhāve sati kāraṇasyānupalabdhiḥ | kīdṛśasya? | siddhābhāvasya | tathā, vyāpyavyāpakabhāvasiddhau satyāṃ tatprasādhanapramāṇabalenaiva siddhābhāvasyaiva vyāpakasya nānyasya vyāpakānupalabdher evāsiddhatāprasaṅgād | yathoktā svabhāvānupalabdhiś ceti | evaṃ trividhā 'nupalabdhiḥ | kathaṃ punaḥ kāraṇavyāpakayor abhāvavyavahāraḥ sidhyati yatas tayoḥ siddhābhāvatocyata [T. 353b.] ity āha -- tatra kāraṇavyāpakayor api na kevalaṃ yasya sākṣād abhāvavyavahāraḥ sādhyate | svabhāvānupalabdhau svabhāvasyāsadvyavahārasya siddhir anyasya tadviviktasya bhāvasiddhir yā saivāsadvyavahārasiddhihetutvād evam ucyate | [S. 192a.] sa kāraṇavyāpakābhāvaḥ tathāsiddho
'nyabhāvasiddhyā pratyakṣarūpayā siddho 'bhāvavyavahāraḥ kāryavyāpyayoḥ pratiṣedhyayoḥ | yadā 'nayor virūpaviṣayatayā {p. 203.1} saviśeṣāṇām upalabdhir na sidhyati tadā'bhāvam abhāvavyavahāraṃvāsādhayati | samuccayārtho vāśabdaḥ | atha kiṃ svabhāvānupalabdhāv apy abhāvo liṅgatayā sādhyata ity āha -- svabhāvānupalabdhau tu ityādi | abhāvavyavahāra eva , nābhāvo 'pi tasya pratyakṣasiddhatvāt |
atra parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- yadi tarhi kāraṇavyāpakau siddho 'sadvyavahāro yayoḥ tau santau | kena? | tadanyasya karaṇavyāpakaviviktasya bhāvasya siddhir yā pratyakṣātmikā tadrūpayā 'nupalabdhyā, anyasya kāryasya vyāpyasya vā 'bhāvam abhāvavyavahāraṃ ca sādhayataḥ | sā cānyabhāvopalabdhis tayoḥ kāraṇavyāpakayor upalabdhilakṣaṇaprāptāv eva satyām asadvyavahārasya sādhikā nānyathā ity evam iṣyamāṇe [T. 354a.][S. 192b.] sati kathaṃ tayoḥ kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ parokṣe 'rthe viṣaye prayogaḥ | yadā kāryasvabhāvahetvor vyatirekaprayogaḥ kriyate -- yatra yatrāgnir nāsti tatra tatra dhūmo 'pi nāsti, tathā yatra yatra vṛkṣo nāsti kṣaṇikatā vā tatra tatra śiṃśapā nāsti sattvaṃ vā ity aśeṣapadārthaparigraheṇa vyatirekaprayoge sati | na hi tadāgnivṛkṣavyatiriktāḥ sarve 'rthāḥ pratyakṣatā(kṣā) akṣaṇikatā vā | tataś ca kathaṃ
tadviviktopalabdhilakṣaṇānupalabdhiḥ[725]pratiyogino nopalabdhilakṣaṇaprāptatā siddhā? | tathā ca katham aśeṣopasaṃhāreṇa vyāptyā kāryasvabhāvahetvor vyatirekaḥ sidhyet? | tadasiddhau vā katham anayor ggamakatvam? | tasmāt kvacid adarśanamātrād eva vyatireka eṣṭavyaḥ, kvacic ca darśanamātrād anvayaḥ | tathā ca pratibandhaghoṣaṇā 'narthiketi manyate paraḥ |
siddhāntavādy āha -- naiva parokṣe 'rthe kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ prayogo [S. 193.a] vyatirekopadarśanakāle pramāṇatayā kāraṇasya vyāpakasya vā 'nupalabdhiḥ pramāṇabhūtā naiva prayujyate | kasmāt? | liṅgasya kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasya tadabhāvalakṣaṇasya vā aniścayāt tadanupalabdhyoḥ sandeharūpatvāt tadabhāvasya ca [T. 354b.] sandigdhatvāt | kathaṃ tarhi tadā 'nayoḥ prayoga iṣyate? ity āha -- kevalam ityādi | kāraṇavyāpakayor hi {p. 204.1} kāryakāraṇabhāvaprasādhakena pūrvoktena pramāṇena vyāpyavyāpakabhāvasādhakena ca tadutpattilakṣaṇe tādātmyalakṣaṇe ca sambandhe sādhite siddhasambandhayor yady abhāvo yatra yatrābhāvaḥ syāt parasyāpi kāryasya vyāpyasya vā 'vaśyaṃ niyamenābhāvo 'nyathā 'hetukatvaprasaṅgāt, niḥsvabhāvatāprasaṅgāc ca | taddvāreṇa pratibandhaprasādhake pramāṇe smṛtiḥ kathaṃ nāma
syād ity etasyārthasya darśanārtham ete kāraṇavyāpakānupalabdhī prayujyeta iti | darśanādarśanabalena tu sādhane yatraivaikadarśane paro dṛṣṭo 'darśane vā na dṛṣṭaḥ tatraiva tasya bhāvo 'bhāvo vā bhavatu sarvatra tu kasmād bhavati? | na hy apratibaddhātmanāṃ gavāśvādīnāṃ kvacit tathābhāvadarśane 'pi sarvatra tathābhāvo bhavati, puruṣasya tu sarvadā kvacid ekabhāvābhāvayor aparasya [S. 193b.] bhāvābhāvadarśanaṃ yadṛcchāsaṃvādaḥ sambhāvyeta asati pratibandhe | tathā cāha --
deśādibhedādṛṛṣyante bhinnādravyeṣuśaktayaḥ|
pramāṇasiddhe saty avaśyam eva yatra yatra kāryaṃ tatra tatra kāraṇam, yatra yatra tadabhāvaḥ tatra tatra ca kāryasyāpy abhāvo 'nyathā kāraṇam antareṇa kāryasya bhāve tasyāhetutaiva syāt | tataś ca nityaṃ sattvādiprasaṅgaḥ | tathā yatra yatra yatsvabhāvas tatra tatra tadbhāvaḥ[726]anyathā tasya nairātmyam eva syād iti vyāptyaivānvayavyatirekopadarśane pratibandhaḥ khyāpayituṃ śakyate nānyatheti prāg eva vistarato vipañcitam |
__________NOTES__________
[725] agnivṛkṣa-
[726] tatsvabhāvaḥ -- T.
[ section: 4. hetos trairūpyatraividhyayor hetvābhāsatvasya copasaṃhāraḥ |]
evaṃ kāraysvabhāvānupalabdhilakṣaṇe eva pakṣadharme tatsādhakapramāṇasadbhāvād anvayavyatirekasadbhāvo nānyatreti pratipādyopasaṃharann {p. 205.1} āha -- iti eṣa eva [S. 194a.] svabhāvakāryānupalabdhilakṣaṇaḥ pakṣadharmo 'nvayavyatirekavān pratibandhasadbhāvāt[727]| yataś cānvayavyatirekavān pratibandhaprasādhakapramāṇasadbhāvād uktena nyāyena iti tasmāt tadaṃśena vyāpto 'nvayavyatirekaniścayenaiva tadaṃśavyāpter niścayād yathoktaṃ prāk, [T. 355b.] tataś ca tadaṃśavyāptivacanāt trilakṣaṇa eva trirūpa eva trividha eva hetur ggamako nānyalakṣaṇo 'nyo vā yathoktatrairūpyasadbhāve rūpāntarasya vaiyarthyāt yathoktatrairūpyābhāve ca rūpāntarakalpanāyām apy avyabhicārābhāvenāgamakatvāt | kasmāt trilakṣāṇa eva trividha eva hetur ggamako nānyalakṣaṇo 'nyo veti darśayati svasādhyadharmāvyabhicārād iti trilakṣaṇasyaiva svasādhyadharmāvyabhicārāt
| svasādhyadharmāvyabhicāra eva ca gamakatvam iti rūpāntarakalpanā vyarthā | pratibandhanibandhanānvayavyatirekāpagame ca rūpāntarakalpanāyām api svasādhyadharmāvyabhicārābhāvāt | tad anena `tridhaiva sa` ity asya trilakṣaṇa eva sa hetur avinābhāvasya svasādhyadharmāvyabhicārasya niyamād avaśyan tayā sadbhāvāt [S. 194b.] pratibandhanimittatadaṃśavyāptyanabhyupage(game) ca rūpāntarakalpanāyām api hetvābhāsās tato 'pare yathoktatrilakṣaṇād apare rūpāntarayogitayā vikalpyamānā hetvābhāsā [T. 356a.] avinābhāvasya svasādhyadharmāvyabhicārasya teṣv abhāvād ity aparo 'rtho darśita iti |
__________NOTES__________
[727] -sadbhāvāt asyaiva svabhāvakāryānupalabdhilakṣaṇāśraya(ṇās pada)tvāt -- T.
[ section: 5. hetulakṣaṇe 'dhikarūpavādināṃ nirāsaḥ |]
yaduktaṃ `trilakṣaṇa eva hetur nānyalakṣaṇaḥ` iti tatra pareṣāṃ vipratipattiṃ darśayann āha -- ṣaḍlakṣaṇo hetur ity apare naiyāyika-mīmāṃsakādayo manyante | kāni punaḥ ṣaḍrūpāṇi hetos tair iṣyaṃte? ity āha -- trīṇi caitāni pakṣadharmānvayavyatirekākhyāni | tathā 'bādhitaviṣayatvaṃ caturthaṃ rūpam | abādhitaḥ pramāṇenānirākṛto viṣayaḥ sādhyadharmalakṣaṇo yasya sa tathoktaḥ tasya bhāvaḥ tattvam aparaṃ rūpam | tathā vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ rūpāntaraṃ, ekā saṃkhyā yasya {p. 206.1} hetudravyasya tadekasaṃkhyaṃ vivakṣitam ekasaṃkhyaṃ hetudravyam āśrayatvena yasya hetusāmānyasya tadvivakṣitaikasaṃkhyaṃ tadbhāvo 'paraṃ rūpam | yady ekasaṃkhyāvyavacchinnāyāṃ pratiheturahitāyāṃ hetuvyaktau hetutvaṃ bhavati tadā gamakatvaṃ na tu pratihetusahitāyām api 1 dvisaṃkhyāyuktāyām iti[728]| [S. 195a.] yadi viruddhāvyabhicāryaparaṃ
hetvantaraṃ nopadarśyata iti yāvat | tathā jñānatvaṃ ca jñānaviṣayatvaṃ ca | na hy ajñāto hetuḥ svasattāmātreṇa gamako yuktaḥ [T. 356b.] iti | tatraiteṣu rūpāntareṣu yad etad abādhitaviṣayatvaṃ nāma tat tāvat pratibandhanibandhanānvayavyatirekātmakā 'vinābhāvasambhave sati tataḥ pṛthag anyallakṣaṇaṃ na bhavati | tadātmakaṃ tu tadvacanenaivoktam iti na vaktavyam iti | kasmāt pṛthag lakṣaṇaṃ na bhavati? bādhāyā avinābhāvasya ca virodhād iti | tathā hi -- saty apy avinābhāve yathokte bādhāsambhavaṃ manyamānair abādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaram ucyate | sā ceyaṃ tatsambhāvanā na sambhavati, bādhāyā avinābhāvena virodhāt sahānavasthānalakṣaṇāt | tam eva virodhaṃ sādhayann āha -- avinābhāvo hi ityādi | saty eva hi sādhyadharme bhāvo hetor avinābhāva ucyate | pramāṇabādhā tu tasminnasati | yadi hi saty eva tasmiṃs tadabhāvaviṣayaṃ pramāṇaṃ pravartteta tadā 'sya bhrāntatvād apramāṇataiva syāt
iti kuto bādhā? | tataḥ sa hetuḥ tallakṣaṇaḥ sādhyāvinābhāvī dharmiṇi syāt | atra ca sādhyadharmaḥkathaṃna bhavet ? yato [S. 195b.] bādhāvakāśaḥ syāt | tasmād avinābhāvasya pramāṇabādhāyāś ca sahānavasthānam avinābhāvenopasthāpitasya dharmiṇi sādhyadharmabhāvasya pramāṇabādhopasthāpitasya ca tadabhāvasya parasparaparihārasthitilakṣaṇatayā virodhenaikatra dharmiṇy asambhavād iti |
tam eva virodhaṃ saṣṭīkartuṃ paropahāsavyājenāha -- pratyakṣānumāne hi ityādi | sādhyadharmaṃ hi bādhamāne pratyakṣānumāne, taṃgrīvāyāṃgṛhītvā [T. 357a.] dharmiṇaḥ svāśrayāt niṣkāsayataḥ [729]| tasmiṃś ca sādhyadharme saty eva tadavinābhāvitvād dhetur bhavaṃ s taṃ {p. 207.1} sādhyadharmaṃ niṣkāsyamānaṃ gale gṛhītvā haṭhāt tatraiva dharmiṇyavasthāpayatīti paraṃ prakṛṣṭaṃ vata bhāvānāṃ sādhyadharmalakṣaṇānāmasvāsthyaṃ vartate | tathā hi -- yantradvayaniyantritānāṃ nirucchvāsitayā maraṇam eva prāptam iti |
paro bādhā 'vinābhāvayor viṣayabhedād avirodhaṃ darśayann āha -- anyatra sādhyadharmiṇaṃ parihṛtya dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyadharmeṇāvinābhāvī hetur na punaḥ sādhyadharmiṇy eva | tataḥ [S. 196-7a.] kuto bādhā 'vinābhāvayor virodho 'nyatra bādhayā sādhyadharmābhāvasādhanād anyatra ca hetunā tadbhāvasādhanāt | tathā caivaṃvidhe saty api avinābhāve bādhāsambhavād abādhitaviṣayatvasya rūpāntarasya sambhava iti |
evaṃvidhāvinābhāvopagame saty apy abādhitaviṣayatvādike rūpantare hetvābhāsās tato 'pare rūpāntarasambhavina ity āpāditāṃ hetvābhāsatāṃ vivarītuṃ paropahāsapūrvakam āha -- tat kim ayaṃ sādhyadharmī tapasvī varākaḥ śaḍḍh(ṇḍha)m udvāhya tasmin sādhyadharmasādhanaśāktivikalaṃ [T. 357b.] hetuṃ pariṇāyya sādhyadharmalakṣaṇaṃ putraṃmṛgayate? | etad eva vyanakti -- yasya hetor ddharmiṇy asaty api sādhyadharme bhāva iṣyate, sādhyadharmiṇo 'nyatrāvinābhāvopagamāt | taṃ tathāvidhaṃ sādhyadharmiṇy upadarśya kathaṃ dharmī sādhyadharmavān ity ucyate? | na hy 'mbhastvasya[730]samudre[731]lavaṇatvenāvinābhave 'pi tadvyatirikte 'mbhasi lavaṇatayā sādhyatveneṣṭe 'mbhastvabhāve 'pi lavaṇatvasiddhir iti |
parasya vacanāvakāśam āśaṅkhyāha -- ata eva ityādi | etad eva vivṛnoti -- syād etad bhavato matam | yata eva hetur anyathā 'pi sādhyadharmam antareṇāpi dharmiṇi bhaved ambhastvādiṣu tathādarśanāt, sādhyadharmiparihāreṇa cāvinābhāopagamāt ata eva kāraṇāt pramāṇābhyām abādhitadharmā dharmīty ucyate | yadi {p. 108.1} pratyakṣānumānābhyāṃ sādhyadharmiṇi [s. 196-7b.] hetor viṣayaḥ sādhyadharmo na bādhyate yathā 'mbhastvasya lavaṇatvam, tadā tasya gamakatvam, nānyatheti | tato 'nyatrāvinābhāvamātreṇa sādhyasiddher anabhyupagamāt na yathokto doṣa iti |
siddhāntavādy āha -- tat kim idānīṃ [T. 358a.] yadā hetor dharmiṇy avinābhāvitānabhyupagamāt sādhyasiddher abhāvāt tatsiddhaye rūpāntaram abādhitaviṣayatvam ucyate tadā hetor na kiñcit sāmarthyam | kasmāt? abādhayaiva hetum antareṇāpi sādhyasiddheḥ akiñcitkara eva hetuḥ | tathā hy atra kalpanādvaiyam -- bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvo niyato vā syād? aniyato vā? | tatra yadi pūrvo vikalpas tadā sādhyābhāvo hi bādhakapramāṇasya vṛttau niyataḥ, tadaiva bhāvāt tadabhāve cābhāvād iti | tasmād abādhāyāṃ bādhakapramāṇavṛttyabhāve tanniyatasya sādhyābhāvasyāpy abhāvāt sādhyasiddheḥ bhavaty eveti vyartha eva hetur iti nopanyasanīya eva | tataḥ kasyābādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaraṇ bhavet? | syān matam -- mā bhūd bādhakapramāṇavṛttyabhāve hetoḥ sāmarthyam, yadā tu sādhyasya bādhakaṃ pramāṇaṃ dharmiṇi varttate tadā hetoḥ sādhyasādhane
sāmarthyaṃ bhaviṣyatīty ata [S. 198a.] āha -- bādhāyām api iti | yadi bādhakaṃ pramāṇaṃ varttate tadā tena sādhyābhāvasya dharmiṇi sādhanāt punar brahnaṇāpi tadbhāvasya karttum aśakyatvāt kim aṅga 3 punaḥ śaṣṭhena hetuneti[732]kutaḥ sādhanasya hetoḥ sāmarthyam? | ata [T. 358b.] eva hi bhavadbhir abādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaram ucyata iti |
atha bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvo na niyataḥ tadabhāve 'pibhāvād iti dvitīyaḥ pakṣa iṣyate tad apy abādhāyāḥ sāmarthyaviraha iti darśayann āha -- aniyame bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvasyeṣyamāṇe satīdam āpatitam | na ca -- bādhakaṃ pramāṇaṃ syāt sādhyābhāvasya ca sambhavaḥ iti na sādhyasādhane sāmarthyam abādhāyāḥ satyām api sādhyābhāvasya smbhavād iti tadyogino 'pi hetvābhāsataiveti |
yad uktam -- abādhayaiva sādhyasiddher vyartho hetuḥ iti tatrānyathārtham abādhāyā darśayan hetusāmarthyaṃ pratipādayann āhaparaḥ-- na bādhāyā abhāvo samābādhā 'bhimatā | kiṃ tarhi? | bādhāyā anupalabdhiḥ | sā ca tadanupalabdhiḥ puruṣasya śaktivaikalyāt kvacid deśādau bādhāyā sambhave 'pi syāt | tato bādhā 'nupalabdhimātreṇa sadhyasiddher abhāvāt tatsiddhye 'vaśyaṃ [S. 198b.] hetur abhidhānīya iti sa hetuprayogasya viṣayaḥ. tadā hi hetuḥ svasādhyaṃ sādhayan katham asamarthaḥ syād iti.
siddhāntavādy āha -- kiṃ nu vai hetur bādhāyā yā upalabdhis tasyāḥ bibheti na punar bbādhāyā yena bādhāṃ sambhavantīm apy anādṛtya tadanupalabdhau satyāṃ prayoktavya iṣṭo bhavataḥ |
kadācitparo brūyāt -- kiṃ kariṣyati vidyamānā'pi bādhā tapasvinī, [T. 359a.] tadupalabdhir eva rākṣasī | tasmāt tata eva hetor bhayaṃ tadabhāve hetuḥ prayoktavya evety ata āha -- sa tarhi ityādi | evaṃ tarhi paramārthena bādhā kim asti nāstīty etadanapekṣya bādhāyā anupalabdhau satyāṃ prayoktavya iti kākvā pṛcchati | kadācit paro brūyāt -- uktam evaitat kim arthaṃ pṛccyate? ity āha -- kim arthaṃprayujyata iti | bādhā 'nupalambhe 'pi tatsambhave sādhyasdhanāyogād ity abhiprāyaḥ | paro 'navagatābhiprāya āha -- sādhyasiddhyartham iti bādhakapratyayābhāve prāmāṇyasyeṣṭatvāt tataḥ sādhyasiddhir avirūddhaiveti manyate | siddhāntavādī satyāṃ bādhāyāṃ tadanupalambhe 'pi sādhyasiddhim asambhāvayan pṛcchati sa kiṃkvacid ityādi | kiṃ [S. 199a.] punar asau hetuḥ satyām api bādhāyāṃ sādhyaṃ sādhayed iti sambhavyate bhavatā yenāsyā bādhāyā abhāva viniścayaṃ prati yatno na kriyate
hetuś ca prayujyata iti | evam etat iti cet; tathā satyām api bādhāyāṃ sādhyasādhanasāmarthyopagame saty abādhitaviṣayatvaṃ na bhavati | kiṃ kāraṇam? | bādhāyām api satyām asya hetoḥ sāmarthyāt sāmarthyopagamāt | tad dhi hetor lakṣaṇam ucyate yena vinā sādhyaṃ na sādhayed iti |
{p. 210.1} syan matam -- anupalabhyamānabādhatvaṃ hetulakṣaṇaṃ [T. 359b.] paramārthena, nābādhitaviṣayatvam ity ata āha -- tathāca ityādi | evaṃ sati bādhāyāḥ sadbhāvasambhave 'pi tām abhyupagamya tadanupalambhamātreṇa hetoḥ prayogaḥ prāptaḥ | yadi hi bādhām abhyupagamya hetuprayogo nābhimataḥ syāt tadā 'nupalambhamātreṇa bādhāyāṃ saṃśayāt -- satām api keśāñcit kathañcidanupalambhasambhavāt -- saṃśayitasya hetuprayoge pravṛttir eva na yujyeta | tasmād yo yatsaṃśaye 'pi pravartate sa tasya bhāvapakṣam abhyupetyaiva pravarttate | tathā ca yathā bādhānupalabdhau tām abhyupagamya hetuḥ prayujyate tathā tadupalabdhāv api prayujyatām, bādhāyāḥ sadbhāvābhyupagame sati tadupalambhānupalambhayor viśeṣābhāvād iti nānupalabhyamānabādhatvam api [S. 199b.] hetulakṣaṇaṃ yujyata iti kuto bādhakapratyayavirahe 'py asati pratibandhe prāmāṇyasya sambhava iti |
parasya vacanāvakāśam āśaṅkhyāha -- na bādhāyām ityādi | naiva hi bādhāyāṃ satyāṃ hetoḥ sāmarthyam iṣyate tat kathaṃ tadupalambhe 'pi prayogaḥ syāt? | siddhāntavādy āha -- yady evaṃ bādhāyāṃ satyāṃ hetur asamartho yadīṣyate tadā 'nirṇīto adhāyā asaṃbhavo yasya hetoḥ sa tathāvidhaḥ prayogaṃbādhā 'nupalambhamātreṇa nārhati | kiṃ kāraṇam? | mā bhūd bādhāyāḥ sambhasvapakṣe prayuktasyāpi hetoḥ sādhyasiddhau 1 asāmarthyam iti [733]| [T. 360a.] pūrvapakṣavādy āha -- bādhānupalambhe sati bādhāyā ābhāvāt[734]sadupalambhakapratyayābhāve[735]saty avaśyam arthānām asattvād dhetoḥ sāmathyam iti cen manyase siddhāntavādy āha -- kim upalambho bādhām ityādi | upalambho hy arthānāṃ kāryaṃ, na ca kāryaṃ kāraṇaṃ vyāpnoti | na hy 'vaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti bhavanti, pratibandhavaikalyasambhavāt[736]| tat katham avyāpakasyopalambhasya
nivṛttau bādhāyā nivṛttiḥ?, yato hetor bbādhāyāḥ sambhavakṛtam asāmarthyaṃ na sambhaved iti | etac ca parair apīṣyata eva; [S. 200a.] pramāṇatayopagatasyāpy udayakāle 'nupalabdhabādhasya {p. 211.1} kālāntareṇa bādhakapratyayotpāde saty aprāmāṇyopagamāt | athāvyāpakasyāpy upalambhasya ivṛttau bādhā nivarttate --
nivarttate hi mithyātvaṃdośājānādayatnataḥ|| [ŚlV Sū 2.52]
iti anenaiva nyāyena jñānanivṛttyā bādhānivṛtter ity āha -- tathāpi vyartho hetuḥ | kutaḥ? | bādhānupalambhād eva hetupayogarahitāt sādhyasiddheḥ | kiṃ kāraṇam? | anupalambhe bādhāyā asambhavāt | tathā hi -- yatra bādhāyā anupalambhas tatra paramārthata eva sā na vidyata iti manyase | yatra cāsau paramārthato nāsti, tatra sādhyadharmasyābhāvo 'pi paramārthenaiva [T. 360b.] nāsti, anyathā paramārthena bādhāyā abhāvāyogāt. tataś ca sādhyadharmasyābhāvābhāve sati bhāva iti bhavanmatya sādhyapratīter vyarthatā hetor iti.
atha mā bhūd yuktivirodha iti nopalambhanivṛttau bādhānivṛttir iṣyate, tatrāha -- upalambhasya nivṛttāv api satyāṃ bādhāyā anivṛttāv iṣyamāṇāyāṃ tadavasthaṃ hetor asāmarthyam yadavasthaṃ bādhopalambha iti hetor aprayoga iti kasyābādhitaviṣayatvaṃ [S. 200b.] rūpāntaraṃ syāt? |
etad evopasaṃharann āha -- tasmāt svasādhya ityādi. yata evaṃ vyāptya hetoḥ sarvatra sādhyenāvinābhāvābhyupagame bahirvyāptaviṣayamāṇāyāṃ vaiyarthyaṃ hetuprayogasyāpadyate tasmāt svasādhyabhāvābhāvābhyāṃanyathā'pi svasādhyabhāve 'py abhavan na 'bhāve 'pi ca bhavan hetur dharmiṇi kiñcit sādhyaṃ na bhāvayati na sādhayati na vibhāvayati tadviparītaṃ na niṣedhayati iti tasya vidhipratiṣedhāvakurvata upakṣepaḥ prayogo na samarthaḥ ity avaśyaṃ hetuprayogam icchatā svasādhyāvinābhāvaḥ sarvatra hetor abhyupagantavyaḥ | sa ca pratibandhanibandhanaḥ | eṣa ca darśanādarśanamātrāyatto yathoktaṃ prak | tasmiṃś cābhyupagate bādhāvinābhāvayor virodhaḥ [T. 361a.] siddha ity upasaṃharann āha -- tan na ityādi | yata evaṃ tena kāraṇenābādhā rūpāntaraṃ na bhavati |
yadi nāma bādhāvinābhāvayoḥ sahāvasthānābhāvād avinābhāve {p. 212.1} saty abādhā gamyate rūpāntaraṃ tu kim iti na bhavati? iti, ata āha -- tan nāma ityādi | tad dhi tasmād viśeṣaṇāntaraṃ bhaved vastusthitayā | [S. 201a.] lakṣaṇakāraiś ca rūpāntaratvenopādānam arhati yasya viśeṣaṇasya bhave 'pi yasyāparasyābhāvaḥ syāt | yataḥ svabhāve vyabhicāre ca viśeṣaṇaviśeśyabhāvo na sambhava eva kevale | udāharaṇam āha -- tad yathā ityādi | saty api hi śrāvaṇatvādeḥ sapakṣe bhāvo nāsti | saty api ca cākśuṣatvādeḥ sapakṣe bhāve sādhyadharmiṇi śabde sambandho nāsti | tato 'nyoḥ sambavavyabhicārayor bhāvād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo lakṣaṇāntaratvena copādānam[737]| ihā 'py evaṃ bhaviṣyatīti ced āha -- na caitad anantaroditam abādhāyā avinābhāve sati sambhavati | saty avinābhāve niyamenābādhāyāḥ sambhavād vyabhicārābhāvāt kuto viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo
lakṣaṇāntaratvena copādānam[738]arhati? iti na hetoḥ sādhyāvinābhāvino viruddhasya ca sādhyaviparyayāvinābhāvino viṣaye bādhā sambhavati | uktena prakāreṇa viparyaye samyagghetur evāviṣaye tu prayogād dhetvābhāsa ucyate | yata evam iti tasmān na tadabhāvo bādhāvirahaḥ [T. 361b.] pṛthagavinābhāvād anvayavyatirekātmano 'nayor hetuviruddhayor lakṣaṇāntaratvena vācyaḥ, [S. 201b.] vyabhicārābhāvena rūpāntaratvāyogāt | yataś cāvinābhāve sati bādhā na sambhavati virodhāt, tasmād dhetor yathoktalakṣaṇasya prayoge sati gamyārthāyā api pratijñāyā doṣāṇāṃ pratyakṣaviruddhādīnāṃ sambhavo nāsti, hetulakṣaṇenaiva teṣāṃ nirastatvāt | tat kathaṃ bādhāviraho heto rūpāntaram ucyate? asambhavināṃ ca teṣāṃ upavarṇanaṃ niṣphalam 3 ity ākūtam[739]|
kevalāyāḥ prayoge 'sti sambhava iti cet, āha -- nāpi ityādi | hetuprayoge hy asati kevalā pratijñaiva na prayujyate, hetuviṣayatvena tadabhyupagamāt | tataś caśāstrakārair na pratijñādoṣāḥ pratyakṣaviruddhādayo vācyā iti |diṅnāgapādais tu {p. 213.1} sādhyāsādhyaviparyayeṇa[740]vipratipattidarśanād aprayogārhasyāpi pakṣasya lakṣaṇavidhāne nyāyaprāptam evāpakṣatva na ni(-tvaṃ ni)rākṛtapadena pramāṇaviruddhasyākhyānam, na tv atiprasaktaṃ pakṣalakṣaṇam vyavacchinnam, sandigdhasyaiva sādhyatvāt, pramāṇabādhite sādhakapramāṇāvṛtter iti |
tad evam abādhitaviṣayatvaṃ nirākṛtya rūpāntaraṃ nirākurvann āha -- etena avinābhāve sati bādhāyā [T. 362a.] asambhavadarśanena ekasaṃkhyāvivakṣā'pi viruddhāvyabhicāridoṣavipakṣeṇocyamānā pratyuktā pratyākhyātā |
paraḥpṛcchati -- katham iti kena prakāreṇa -- yathā bādhāvinābhāvayoḥ sahānavasthānaṃ tathā pratihetvavinābhāvayor api?, yenaikasaṃkhyāvivakṣā tadvad eva pratyākhyāyeta iti |
siddhāntavādī sāmyaṃ darśayann[741]āha -- eka ityādi | eko hi hetur lakṣaṇayuktaḥ | svasādhyāvyabhicārī kathaṃ bhavati? | yadi svasādhyabhāva eva bhavet, anyathā tallakṣaṇam avinābhāvo nāma hīyeta | atraiva dharmiṇi sa tallakṣaṇa eko bhavati tatraiva dharmiṇi tasmād anyo 'pi pratihetur viruddhastena hetulakṣaṇayuktaḥ kathaṃ bhavati? | ekasya 3 hetor yat sādhyaṃ[742]tadbādhakasya tadviruddhasyāparasya dharmasya bhāva eva nābhāve bhāvād avinābhāvād iti bādhayā samānaṃ bādhāsambhavena samānaḥ pratihetur iti [S. 202b.] nirasta iti |
atraiva dūṣaṇāntaram abhidhātuṃ vikalpayann āha -- api ca ityādi | `vastutaḥ` paramārthato yasya pratihetur na sambhavati -- kim asau samyagjñānasya viparyayasya vopanyastasādhyaviparītajñānasya vā hetur iṣṭo [T. 362b.] yato vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ tallakṣaṇam ucyate, āhosvid yasya pratihetus tatsādhyaviparītasādhako na pradarśitaḥ paramārthataḥ sann apīti | paro doṣam apaśyann āha -- kiñcataḥ ityādi | yadi nāma pūrvo vikalpa uttaro vā tataḥ ko doṣaḥ? iti[743]|
{p. 214.1} siddhāntavādy āha -- yady asambhavan pratihetur yasya sa samyagjñānādihetur iṣyate, tadā 'lakṣaṇam etad vivakṣitaikasaṃkhyatvam | kasmāt? aśakyo niścayo yasya vastuto 'sambhavat pratihetutvasya sa tathoktaḥ | paramatāpekṣayā caitad ucyate | paro hi darśanādarśanābhyām asaty api pratibandhe 'vinābhāvam icchati | paro hi darśanādarśanābhyām asaty api pratibandhe 'vinābhāvam icchati | tatas tasya pratihetor evaṃvidhasya sambhavo 'sti | sa cānupalabhyamāno 'pi kadācit syād iti vastutas tadabhāvo niścīyate | pratibandhanibandhanāvinābhāvavādināṃ tv asmākaṃ [S. 203a.] pratihetvasambhavaḥ suniścita eva | na hi tādātmyatadutpattilakṣaṇe pratibandhe pramāṇataḥ siddhe tannimittāvinābhāvitayā ekena hetuna svasādhye sādhite punas tatraiva dharmiṇi tallakṣaṇasya [T. 363a.] tadviruddhārthasādhakasya pratihetoḥ sambhavaḥ śaṅkhyate, bhāvānāṃ viruddhasvabhāvadvayāyogād, viruddhadharmasādhakasambhave ca tasyaiva
svasādhyāvinābhāvinaḥ prathamasya tatra pramāṇato bhāvasiddhyayogād iti |
syān matam -- yadi nāma prastutaḥ pratihetvasambhavo 'smābhir niścetum aśakyas tathāpy asambhavat pratihetutvaṃ vivakṣittaikasaṃkhyatvapratipāditaṃ hetulakṣaṇaṃ kasmān na bhavati? ity āha -- na hy aniścitātmanaḥ ityādi | pratipādako yo dharmo hetos tasyāniścitasvabhāvasya yasmāt tallakṣaṇatvaṃ pratipādakadharmatā na bhavati | yathā saṃdigdhasya pakṣadharmatvasyeti pūrvakasya sādhanam | nāpi sandigdhaṃ lakṣaṇaṃ yasya sa hetur bhavatīti na kaściddhetur bhaved iti hetvabhāvo [S. 203b.] vā ity asya samarthanam | tataś ca hetvābhāsās tato 'pi ity atrāpi yojitam iti |
syān matam -- yasya pratiyogī dṛśyate tasyaiva pratihetubhāvāt ahetutvaṃ bhavatu, yasya tu pratiyogī hetur na dṛśyate sa vastuta evāsambhavat pratihetuḥ | na hi tatra vastutaḥ pratihetusambhavaḥ śaṅkyate, bādhakapratyayam antareṇa bādhāśaṅkāyā ayogāt | tad uktam --
bādhājñāne tv anutpanne nāśaṅkāniṣpramāṇikā iti |
{p. 215.1} ata āha -- tulye lakṣaṇe hi ityādi | śaṅyamānapratihetunā tulyaṃ lakṣaṇaṃ darśanādarśanamātranimittāvinābhāvarūpaṃ yasya tasmin dṛṣṭaḥ pratiyoginaḥ [T. 363b.] pratihetor bbādhakasya sambhava sa yeśām api tattulyalakṣaṇānāṃ pratiyogī na dṛśyate teṣv api śaṅkāṃ pratihetusambhavaviṣayām utpādayati | kiṃ kāraṇam? | adṛṣṭapratiyogino dṛṣṭapratiyogino viśeṣābhāvāt | na hi tasyetareṇa kaścidviśeṣo 'sti, yatas tatsambhavo na śaṅkyeta | puruṣaśaktivaikalyādinā tu tadadarśanaṃ[744]sambhāvyeteti kim ucyate `nāśaṅkā niḥpra(ṣpra)māṇikā` iti | atha viśeṣaḥ pratibandhalakṣaṇo 'vinābhāvaniścāyako dṛṣṭapratihetor adṛṣṭapratiyogina iṣyate yataḥ pratiyogisambhavāśaṅkā 'stam upaiti | [S. 204a.] tadā sati vā viśeṣe sa viśeṣo hetor lakṣaṇam | kiṃ kāraṇam? | yatas tato viśeṣād dhetur ekāntena niścayena nirastapratipakṣas tathāvidhe dharmiṇi pratihetvasambhavāt
svasādhyaṃ niścāyayatīti | yas tathāvidho na bhavati tadviśeṣavirahāt dṛṣṭapratihetuḥ so 'tallakṣaṇo na hetuḥ syāt | tathā ca yadi nāmā 'hetau pratihetur dṛṣṭo, hetoḥ kim āyātam, yena tannivṛttaye tatraikasaṃkhyāvivakśā kriyate, yathoktāvinābhāvavacanenaiva tannivṛtter ity āha -- tathāca hetau tadviśeṣayogini pratihetvasambhave sati vyarthā niṣprayojanam ekasaṃkhyāvivakṣeti | [T. 364a.] yathoktaviśeṣāṅgīkaraṇe tallakṣaṇasya pratihetor asambhavāt kasyaikasaṃkhyāvivakṣayā vyavacchedaḥ kriyate? yato 'sya kāryakatvaṃ syād iti |
viruddhāvyabhicāriṇaś ca hetvābhāsasya vyavacchedārtham ekasaṃkhyāvivakṣā hetulakṣaṇe kriyate | vastuto 'sambhavat pratihetutvasiddhye ca pratibandhalakṣaṇe viśeṣe hetāv iṣyamāṇe viruddhāvyabhicāry api hetvābhāso na [S. 204b.] bhavati | tato vyavacchedyābhāvāt kim ekasaṃkhyāvivakṣayā? iti darśayann āha -- ataḥ pratibandhalakṣaṇaviśeṣopagamāt viruddhāvyabhicāriṇo hetvābhāsasya yallakṣaṇaṃtad dhīyeta na sambhavet | kiṃ punas tadviruddhāvyabhicāriṇo lakṣaṇam? ity āha -- svalakṣaṇa ityādi | hetor yadātmīyaṃ lakṣaṇaṃ tadyuktayor hetvor {p. 216.1}ekatra dharmiṇi virodhena parasparaviruddhasādhyasādhakatvenopanipāte sati viruddhāvyabhicārīti viruddhāvyabhicāriṇo lakṣaṇam | na ca tat pratibandhāṅgīkaraṇe sati sambhavati | na hi tādātmyatadutpattibhyāṃ svasādhyapratibandhavaty ekatra hetau kvaciddharmiṇi saṃbhavati dvitīyas tallakṣaṇas tatraiva hetuḥ sambhavet,
[T. 364b.] bhāvānāṃ viruddhasvabhāvadvayāsambhavāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | tadavyabhicāriṇo hetor dvitīyasya tatra kutaḥ sambhavāvakāśa iti |
nanu yadi tathāvidhaviśeṣasambhave [S. 205a.] sati viruddhāvyabhicārilakṣaṇaṃ hīyate, ekasaṃkhyāvivakṣā vā vyārthā, tathāpi naiva hetvabhāvaprasaṅgaḥ, tat kim uktaṃ hetvabhāvo vety ata āha -- na ca naiva tasya viśeṣasya pratibandhalakṣaṇasya, yato vastuto 'sambhavat pratihetutvaṃ niścīyate | svarūpaṃ tādātmyatadutpattilakṣaṇaṃ nirddeśyate bhavadbhiḥ yathā 'smābhir nirdiṣṭaṃ ydrūpaṃ pratītya pratipadya pratiyoginaḥ sambhavāsambhavāu utpaśyāmaḥ | yatra sa viśeṣo nāsti tatra pratiyoginaḥ sambhavaḥ kalpita āgamāśraye 'numāne | yatra tv asti sa viśeṣo vastubalapravṛtte 'numāne tatra pratiyogino 'sambhava iti yata evaṃ tasmān nāsty eva bhavatāṃ sa viśeṣaḥ -- bhavadbhir na jñāyata eva sa viśeṣa 1 iti -- tasmāt[745]sarvatra yatrāpi pratiyogī na dṛśyate tatrāpi ṣāṅkyā pratiyogiviṣayayā bhavitavyam | tām eva śaṅkhāṃ draḍhyann āha --
dṛṣṭapratihetor api ityādi | yasyāpi [S. 205b.] hi pratihetur dṛṣṭas tasyāpi prāk pratiyogidarśanād itareṇa sarvakālam adṛṣṭapratiyoginā kaścid viśeṣo lakṣyate [T. 365a.] yaddarśanāj jñāyeta `atra pratiyogī sambhavati nyānyatra` iti darśanādarśanamātranibandhanayor anvayavyatirekayoḥ sarvatra samānatvāt | tathāpi paścāt tatra pratiyogī dṛṣṭa iti sarvatra tattulyalakṣaṇe pratiyogisadbhāvaśaṅkā na vivarttata iti |
syān matam -- yeṣu pratiyogī sambhavati teṣvaśyam eva kadācid asāv upalabhyate | yeṣu tu puruṣāyuṣeṇāpi nopalabhyate trṣv asau {p. 217.1} nāsty eva | tataḥ sa tathāvidho hetur bhaviṣyati, tat kathaṃ hetvabhāvo 'smākam? ity ata āha -- na ca ityādi | yeṣām api hi pratihetuḥ sambhavati teṣām api naiva sarvadā tasya pratihetor upalabdhiḥ pratipattṛṛṇām | na hy asarvadarśinām upalabdhiḥ sarvabhāvasattāṃ vyāpnoti, pratibandhavaikalyasadbhāvāt | nanu ca yatra sarvadaiva pratipatrā(ttrā) pratiyogī na dṛśyate tatra tadāśaṅkā [S. 206a.] kathaṃ kriyate? | tathā cāha --
bādha(dhā)jñāne tv anutpanne nāśaṅkāniṣpramāṇikā iti |
tathā 'param --
śiṣyaparamparayākumārilotpādāt prāgdṛṣṭapratiyogiṣūpanyasteṣu, tenaiva prajñātiśayaśāktinā pratihetava utprekṣitāḥ tatas taddarśanāt yāvaj jīvaṃ adṛṣṭapratihetuṣv api tadāśaṅkā nivarttate |tataḥ katham āśaṅkā niṣpramāṇikocyate? | tulyalakṣaṇe hi ityādikam api pratiyogisambhavāśaṅkākāraṇam uktam eva | na ca pratiyogisambhavam āśaṅkamānas tannimittasaṃbhavāt `utprekṣeta hi` ityādyākrośamātrea nivarttayituṃ śakyate | tenāsya[747]pratiyogyāśaṅkāpanodakṣaṃ kiñcit kāraṇam abhidhānīyam yathā 'smābhir abhihitaṃ `svabhāvahetor viparyaye bādhakapramāṇavaśād ātmyaniścaye saty anvayavyatirekayos tatra nirṇaya; [S. 206b.] kāryahetau ca yathoktapratyakṣānupalambhataḥ kāryakāraṇasiddhes tanniścaya` iti | yata evaṃ sarvatra pratiyogyāśaṅkā na nivarttate bhavad darśane tena kāraṇāniścayaḥ pratiyoginaḥ sambhavayoḥ `iha pratiyogī sambhavati iha tu na sambhavati` ity evaṃrūpa 4 iti
-- tasmād[748]vastuto 'sambhavat pratihetutvaṃ {p. 218.1} yallakṣaṇam hetoḥ [T. 366a.] tasyāniścitatvād ekasaṃkhyāvivakśāv ādināṃ na kaściddhetuḥ syāt | na hy aniścitalakṣaṇo hetur bhavatīty upasaṃhāra iti |
tad evaṃ `kiṃ yo vastuto 'sambhavatpratihetuḥ sa samyagjñānaviparyayahetur iṣṭaḥ` iti amuṃ vikalpaṃ nirākṛtya dvitīyaṃ vikalpaṃ nirācikīrṣur āha -- athāpradarśitapratihetuḥ samyagjñānaviviparyayahetur iṣṭa iti sambandhaḥ | ayaṃ ca pakṣaḥ kiladiṅnāgācāryasyāpy abhimata iti para upadarśayann āha -- yathāha diṅnāgācāryaḥ | kim āha? yadātarhi ityādi | śrāvaṇatvasya hi na kathañcidvyavacchedahetutvam iti diṅnāgācāryeṇokte pareṇābhihitam -- yadātarhivaiyākāraṇaḥśabdatvaṃsāmānyaviśeṣaṃnityam abhyupagacchati tadā'yaṃśrāvaṇatvalakṣaṇaḥpakṣadharmaḥhetur eva syāt | nityaḥśabdaḥśrāvaṇatvātśabdatvavat ity evaṃ pareṇokte satyācāryeṇoktam -- yady atraśabdākhye dharmiṇy anityatvahetuṃkṛtakatvaprayatnānantarīyakatvādilakṣaṇaṃ kaścidvaiśeṣikādir na darśayet[749] tadā'yam pradarśitapratihetur hetur
eva bhavet iti |
tad evamācāryāpadaiḥ[750]sākṣitve datte mujam utkṣipya śāstrakāraḥ pūtkurvann[751]āha -- 4 idam idānīm [752]ityādi | 5 yadā hyācāryasyāpy[753]etad abhimatam iti [T. 366b.] kaiścidvyākhyāyate tadidaṃ[754]sumahadvyasanam āyatam -- gurubhir abhihitatvād aprakāśyam, na hi gurūṇāṃ doṣaḥ prakāśayituṃ yuktaḥ, nyāyam anupālayadbhiḥ asaṃvaraṇīyam apracchādanīyam | tat kiṃ gurūn[755]dūṣayāma uta 8 nyāyam apy upekṣāmahe[756]ity 9 ubhayam apy aśakyam[757]iti kaṣṭataraṃvyasanaṃkatham nirvoḍhuṃśakyeta? | na kathaṃcid iti | kaḥ punar atra doṣo yenedaṃ kaṣṭataram ity āha -- sa tāvad ayaṃ śrāvaṇatvalakṣaṇo hetur vastuni śabdādīni 10 svasādhyaṃ tattvam[758]nityatvaṃ tatprakṛtīni tadātmakāni kṛtvā [S. 207b.] tacchrāvaṇatvaṃ pramāṇaṃ yeṣāṃ
puruṣāṇāṃmīmāṃsakavaiyākaraṇadīnāṃ tān {p. 219.1} abhyudayena svarggeṇa niḥśreyasena cāpavarggeṇa yojayitvā | tathā hi -- vastutattvaṃ yāvan kleśān na prajahāti tāvat svargamāsādayati, kleśāṃs tu prajahan nirvāṇaparāyaṇo bhavati | athavā śabdanityatvapratītau vedaprāmāṇyāt tadvahitāgnihotrānuṣṭhānāt[759]svarggo vedāntaniṣevaṇād apavarggaḥ | punar uttarakālaṃ pratibhāvatā [760] prajñājātīyenavaiśeṣikādinā puruṣeṇa hetvantarasya [761] [T. 367a.] pratihetoḥ nidarśanena yad asya nityatvasādhanasāmarthya pratihetvanupadarśane[762]satyāsīt 15 tat tadupadarśanena[763] utkīlitam apanītam iti | tāni vastūni nityatvasampadaḥ pracyāvya, tāṃś ca tatpramāṇakān[764]puruṣān svarggāpavarggasampadaḥ pracyāvya śrāvaṇatvalakṣaṇo hetuḥ śaktivaikalyāt paritrātum aśakto bhraṣṭarājya iva rājā tapovanaṃ gacchati
svair eva duścaritair[765]iti kim atra vayaṃ brūmaḥ? |
tad evam upahasyaitasmin pakṣe [S. 208a.] doṣam upadarśayann āha -- puruṣapratibhā ityādi | yadā hy apradarśitapratihetur hetur iṣyate tadā puruṣapratibhākṛtaṃ sādhanatvam abhyupagataṃ bhavati | tataś ca vastuto na kiñcit sādhanam asādhanaṃ vā prāptam | tathā hi -- yadā pratihetur nopadarśyate tadā sādhanam, yadā tūpadarśyate tadā na sādhanam iti puruṣapratibhākṛtaṃ sādhanatvam āyātam iti |
api ca -- apradarśitapratihetor hetor hetutve 'ṅgīkriyamāṇe vikalpadvayam -- kiṃ paramārthato hetus taddharmabhāvī, utā 'taddharmabhāvīti? | tatrādyaṃ vikalpam adhikṛtyāha -- sa ca hetur yo 'sau prathamaṃ upādīyate | sa yadi svabhāvataḥ eva tasmin sādhyadharme satyeva bhavati ity evaṃśīlo 'smad upavarṇitapratibandhopagamāt [T. 367b.] yadīṣyate tadākatham anyathākriyeta hetvantareṇātaddharmabhāvī kathaṃ kriyate? | na kathañcit | kiṃ kāraṇam? | vastūnāṃ [S. 208b.] hetulakṣaṇānāṃ yaḥ svabhāvaḥ -- `saty eva sādhyadharme bhavanātmakaḥ` -- tadanyathābhāvasya tadviparyayasya abhāvād ubhayoś ca svasādhyadharmāvinābhāvitve {p. 220.1} svabhāvata eva dharmiṇy ekatra tayor bhāve viruddāv ubhau svabhāvāv ekasya syātām | na caikasya viruddhau svabhāvau sambhavataḥ, viruddhadharmādhyāsena tasyaikatvahāniprasaṅgāt | atha dvitīyo vikalpas tadā ataddharmabhāvīca
asaty api sādhyadharme bhavanaśīlaḥ pratibandhānabhyupagamāt katham anyadā'pi apradarśitapratihetvavasthāyām api sādhanaṃ kasyacit? | naiva tadāpi sādhanam, na kevalaṃ pradarśitapratihetvavasthāyām iti |
upasaṃharann āha -- tasmāt savabhāvataḥ ityādi | yata evaṃ bhāvānāṃ svabhāvo 'nyathā kartuṃ na śakyate, viruddhobhayasvabhāvaś caiko na sambhavati tasmāt paramārthataḥ svena svena [S. 209.1a.] sādhyenāvinābhāvinor yathoktalakṣaṇayoḥ [T. 368a.] kāryasvabhāvahetvoḥ tallakṣaṇasya kāryasvabhāvalakṣaṇasya pratihetor asambhavād alakṣaṇam ekasaṃkhyāvivakṣā vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ lakṣaṇam na bhavati | kiṃ kāraṇam? ity āha -- vyavacchedyābhāvād iti | pratihetur hi vivakṣitaikasaṃkhyatvasya vyavacchedyo varṇyate | sa ca pratihetuḥ svalakṣaṇayuktayoḥ kāryasvabhāvayor na bhavaty eveti kathaṃ taddhetulakṣaṇaṃ syād iti | tad evam anayor dvayo rūpayor yaḥ sambhavo yathoktāvinābhāvā 'sambhave satīti rūpāntaropagame 'pi hetvābhāsataiveti hetvābhāsās tato 'para iti ity asyārtho vivṛta iti |
jñātatvanirākaraṇāyāha -- jñānaṃpunaḥ ityādi | abādhitaviṣayatvaṃ vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ ca kāryasvabhāvahetvor evāvinābhāve sati bādhāpratihetvor asambhavāt vyavacchedyābhāvatvena saty api liṅgadharmatve tallakṣaṇaṃ na bhavatīty uktam | jñānaṃ tu jñātatvam, tasyaiva [S. 209.1b.] bhāvapratyayenābhidhānāt | tathā hi -- jñānaśabdapravṛttinimittaṃ jñātatvam ucyate, tac ca jñānam eva, tadutpāde sati jñāta iti vyavahārāt | na ca tat liṅgasyātmarūpam iti [T. 368b.] kathaṃ liṅgalakṣaṇaṃ bhaviṣyati? | yady api vikalpapratibhāsī sāmanyākāro liṅgatayā 'vasthāpyate tathāpi na jñānasya liṅgadharmatā | na hy asau svatantra eva liṅgam | yad āha -- vikalpabhedāna {p. 221.1} svatantrāṇām anvarthāśrayaṇāt tatkalpitaviṣayāda [766] 'rthapratipattāv [767] anarthapratilambha eva syāt iti | tamād bāhyavastūpādānasyaivāsya liṅgatā 'vasthāpyate | sādhyasādhanasaṃkalpe
vastudarśanahāneḥ[768]svalakṣaṇasya kvacidananvayāc ca taddharmatām eva tv anusmaranto vikalpā nānaikavyatirekān[769]saṃdarśayanto vastuni paramparayā pratibandhād avisaṃvādakāḥ kāryādiliṅgavyapadeśanibandhanaṃ cety uktaprāyam |
na ca tasya kāryāder ātmarūpaṃ [S. 209.2a.] jñātam | vikalpāvabhāsī ca sāmānyākāro naiva vikalpasyātmabhūtaḥ, tasya nīrūpasya vasturūpavirodhāt | tadrūpasya ca vikalpapratibimbacakrasya sāmānyātmatāvirahāt | yasmād abāhyāsyāpi bāhyatayā vyavasitasyānanuyāyino 'py anuyāyitayā sāmānyāmakatvaṃ tathātve cāsya vikalparūpatayā kutaḥ? yadā ''ha --
jñānād avyatiriktaṃca katham arthāntaraṃvrajet? ||
tasmān mithyāvabhāso 'yam artheṣv ekātmatāgrahaḥ| [PV 3.70f.] iti | na jñānasya liṅgadharmatā | etad eva sādhayann āha -- kiṃrūpād ityādi | kim ātmakāt hetor anumeyo 'rtho jñātavyaḥ iti cintāyāṃ prakṛtāyāṃ pratipattuḥ puṃso yad avisaṃvādakaṃ liṅgaṃ tasya svarūpam abhidhīyate śāstrakāraiḥ [T. 369a.] yasya rūpasya darśanādayaṃ pratipattā ôyatra tadrūpasambhavaḥ tat sādhanam tadrūpavikalam asādhanamô iti pravibhāgena vyavasthāpya yat tatra sādhanatvena vyavasthāpitaṃ tasyeṣṭārthasannidhānasampratyayāt pravṛttim avalambate | tathā, etasmiṃś ca nyāye [S. 209.2b.] vyavasthite yad asya liṅgasyātmarūpaṃ tal lakṣaṇaṃ bhavitum arhati pakṣadharmādivat na tu yat pararūpam |
syād etad -- jñātasya liṅgasya sādhakatvād yuktaiva sādhyasiddhyupayogino jñānasya liṅgalakṣaṇatety ata āha -- pratipattijanmani ityādi | yady anumeyapratītijanmany upayujyate jñānam iti tanmātreṇa liṅgasya lakṣaṇam iṣyate tadā 'tiprasaṅgaḥ prāpnoti | tam evāha -- evaṃpratipattijanmany upayogamātrāl liṅgalakṣaṇatve prameyasya arthasya puruṣasya {p. 222.1} pramātuḥ adi śabdāt saṃyogasamavāyādīnām ālokamanaskārādīnāṃ liṅgalakṣaṇatvaṃ bhavet | atra kāraṇam āha -- na hi teṣv api prameyādiṣu asatsu liṅgini jñānaṃ bhavatīti kṛtvā | atra paro 'niṣṭam āpādayann āha -- niścitagrahaṇaṃtarhi ityādi | yadi pararūpatvāj jñānaṃ liṅgalakṣaṇaṃ na bhavati tadā ca yad etadācāryeṇa --
anumeye 'rtha tattulye sadbhāvo nāstitā'sati |
niścite ti --
niścitagrahaṇaṃ kṛtaṃ bhavataś cābhimataṃ [T. 369b.] tan na karttavyam | tathā hi -- niścayo hi liṅgasya pararūpam eva | sa cet tallakṣaṇam, jñānaṃ kim iti neśyate yato niścayo vijñānam eva tadviśeṣatvād asyeti |
siddhāntavāy āha -- na na karttavyaṃ kintu kartavyam eva tasya [S. 210a.] niścitagrahaṇasya liṅgarūpapratipādanād anyārthatvāt | tām evānyārthatāṃ darśayann āha -- sapakṣavipakṣayoḥ ityādi | pare hi sapakṣe darśanamātreṇāsapakṣe cādarśanamātrato gamakaṃ hetum icchanti | teṣāṃ naiva darśanamātreṇa sādhyasiddhau samartho hetur bhavatīti jñāpanārthaṃ niścitagrahaṇaṃ kṛtam | yataḥ sator vidyamānayor api darśanādarśanayor agamakatvaṃ hetor dṛśyate `sa śyamaḥ, tatputratvāt` ityādau | yata evaṃ tena kāraṇena sapakṣe bhāvena vipakṣe sarvatrābhāvaviśiṣṭenā 'sapakṣe ca sarvatrābhāvena sapakṣe tādātmyatadutpattilakṣaṇabhāvaviśiṣṭena gamako hetur ity asyārthasya jñāpanārthaṃ lakṣaṇavākye niścitagrahaṇaṃ kṛtaṃ boddhavyam | etad uktaṃ bhavati -- yāv eva sapakṣavipakṣayoḥ bhāvābhāvau pratibandhasādhakapramāṇavṛttyā niścitau tābhyām
eva hetur gamako bhavati, na tu yathākathañciddarśanamātreṇety asyārthasya [S. 210b.] jñāpanāya niścitagrahaṇaṃ kṛtam iti |
prakṛtam upasaṃharann āha -- tena ityādi | yena viśiṣṭayor bhāvābhāvayor eva khyāpanāya niścitagrahaṇaṃ kṛtam, na rūpāntarābhidhānāya, anātmarūpasya [T. 370a.] ca lakṣaṇatā na yujyate, tena pararūpaṃ liṅgasya lakṣaṇaṃ na bhavati | yataḥ tena jñānādinā pararūpeṇa liṅgasya na kiñcid rūpaviśeṣo 'bhidhīyata iti |
{p. 223.1} nanu ca pare 'pi sapakṣavipakṣayor bhāvābhāvābhyāṃ gamakaṃ hetum icchanti, darśanādarśane tu tayor eva sādhake, tat kim arthaṃ niścitagrahaṇam? iti, ata āha -- tau hi ityādi | yady api pare bhāvābhāvābhyām eva gamakaṃ hetum icchanti tathāpi sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eveti bhāvābhāvau darśanādarśanamātrato vyavasthāpayanti | na ca tatas tau tathāvidhāu sidhyataḥ, pratibandhavikalānām apy athānāṃ kvacid bhāvābhāvayoḥ kathañciddarśanādarśanasambhavāt | tasmād [S. 211a.] yau `hetoḥ sapakṣe eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva` ity evam ātmakau bhāvābhāvau tau tadbhāvasya sādhakaṃ yat pramāṇaṇ tādātmyatadutpattisādhanaviṣayaṃ tadvṛttyā boddhavyau | kutaḥ? upāyāntarasyābhāvāt | tadanabhyupagame hi hetoḥ sapakṣa eva bhāvaḥ sarveśāṃ hetumatāṃ bhāvānāṃ sādhyenānugamadarśane sati vipakṣe cābhāva eva sādhyavikalānāṃ sarvārthānāṃ
hetuviviktānāṃ upalambhe sati syāt | na caitad asarvadarśinaḥ sambhavatīti | yata upayāntaraṃ nāsti tena kāraṇena tayor viśiṣṭayor bhāvābhāvayoḥ pratipādanāya niścitaśabdaḥ prayukto lakṣāṇe lakṣaṇakāeṇeti |
nanu ca bhāvābhāvavacanamātrād eva pramāṇato niścayo labhyate anyathā tayor eva sattā na prasidhyed iti, ata āha -- yady api ityādi |
anumeye 'rtha tat tulya sadbhāvo nāstitā'sati |
ity anenaiva sapakṣāsapakṣayoḥ [T. 370b.] bhāvābhāvavacanamātreṇa niścitagrahaṇanirapekṣeṇa tayor bhāvābhāvayor yat sādhanaṃ pramāṇaṃ tasya vṛttir yady apy ākṣipyate | kathaṃ punar niścitagrahaṇam antareṇa bhāvābhāvavacanamātratas tadvṛtteḥ ākṣepaḥ? ity āha -- anyathā yadi tatsādhanapramāṇavṛttir nākṣipyeta, [S. 211b.] tadā tayor eva sapakṣavipakṣayor eva bhāvābhāvayor yā sattā svarūpavyavasthā tasyā aprasiddheḥ | kasmād aprasiddhiḥ? ity āha -- jñānasya upalabdher yā sattā utpattiḥ tannibandhanatvāj jñeyasya bhāvābhāvalakṣaṇasya sattāvyavasthāyāḥ svarūpavyavasthiteḥ | na hy upalambham antareṇa svata evārthāḥ {p. 224.1} sidhyanti, sarvasya sarvasiddhiprasaṅgāt | tasmād idam evaṃrūpaṃ naivaṃrūpam iti tadākārajñānodayād eva vyavasthāpyate | yata evaṃ tasmāt sarvatra śāstre loke vā jñeyasattāvyavasthaiva niścitagrahaṇaṃ vinā 'pi tatsādhanaṃ
tatsattāsādhanaṃ pramāṇam ākarśati ākṣipatīti | kiñ ca, parārthatvāc ca śāstrapraṇayanasya tatsādhanapramāṇavṛttir ākṣipyata iti sambandhaḥ | kīdṛśaṃ punas tacchāstrapraṇayanaṃ yat parārtharūpatayā svavyavasthāpitajñeyasattāsādhanaṃ pramāṇam ākṣipati? ity āha -- trirūpaṃliṅgaṃvaḥsaṃvādakaṃprāpakaṃ [T. 371a.] vāñcitasyārthasyeti | yadi nāmaivaṃrūpaṃ parārthaṃ śāstrapraṇayanaṃ tathāpi kathaṃ tat sādhanapramāṇavṛttim ākṣipatīty āha -- tadrūpaṃ tasya liṅgasya trirūpasya rūpaṃ svabhāvaṃ śāstroktaṃ ye pratipattāro na vidanti, na teśāṃ tatas trirūpāl liṅgāc chāstroktād vāñcite 'rthe pravṛttir bhavati, ajñātasyārthasya [S. 212a.] jñāpakasya svasattāmātreṇa pravartakatvābhāvāt | yata evam iti tasmāt paropalakṣaṇatvād eva pareṣāṃ jñāpakatvād eva pravarttake trirūpaliṅge jñānaṃ siddham iti yady api niścitagrahaṇam atiricyate tathāpi tāv eva
liṅgasya sapakṣāsapakṣayor bhāvābhāvau viśiṣṭau śastroktau `sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva` ity evaṃrūpau kecinnaiyāyika prabhṛtayaḥ, pare darśanādarśanamātreṇa -- ye darśanādarśane pratibandhasādhake na bhavataḥ -- tanmātreṇa vyavasthāpayanti yata eva [770] iti tasmāt teṣāṃ vādināṃ niśedhārtho 'yaṃ lakṣaṇe niścitaśabdaḥ prayuktaācāryeṇāsmābhiś cābhyupagata iti | yadi tu paravipratipattiḥ na syāt tadā naivāsau prayujyeteti |
kim iti punar darśanādarśanābhyāṃ bhāvābhāvaviśayābhyāṃ sapakṣā[sa]pakśayoḥ viśiṣṭau bhāvābhāvāv anvayavyatirekātmakau [T. 371b.] neṣyeta ity āha -- sator api ityādi saty api kvacit sapakṣe bhāvadarśane hetoḥ kvacic cāsapakṣe 'bhāvadarśane `sa śyamaḥ, tatputratvāt` ityādāv anvayavyatirekayoḥ saṃśayāt | tathā hi -- anvayo nāma sarvatra saty eva sādhye hetor {p. 225.1} bhāvo vyāptyā cāsati sādhye hetor abhāvo vyatirekaḥ | na ca kvacit sati sādhye [S. 212b.] hetor bhāvadarśane 'pi tanmātreṇa tathābhāvaḥ sarvatra bhavati, apratibaddhasvabhāvānāṃ sahabhāvaniyamā 'bhāvāt | tathā kvacit sādhyābhimatasyābhāve saty abhāvadarśane 'pi hetoḥ sarvatra tadabhāve 'vaśyam abhāvaḥ, tadanāyat tasya tannivṛttau niyamena nivṛttyabhāvāt | tasmāt pratibandhaprasādhakapramāṇavṛttyaiva yathoktau sapakṣāsapakṣayoḥ bhāvābhāvau sidhyataḥ nānyatheti vipratipattinirāsārtham eva niścitagrahaṇaṃ
kṛtam ity upadarśayann āha -- tasmāt ityādi | asmābhiḥ ityācāryakṛte niścitagrahaṇe 'nyatrāsmākam abhimatatvāt asmābhiḥ ity āha |
tad evaṃ vipratipattinirāsārthaṃ niścitagrahaṇam, asatyāṃ tu vipratipattau tan na kartavyam eveti pratipādya ata eva nyāyāt jñātatvaṃ rūpāntaraṃ na bhāvatīti [T. 372a.] darśayann āha -- yato 'pi ityādi | pṛthag ataḥ iti pakṣadharmatvādes trairūpyāt | kutaḥ? | tenaiva trairūpyavacanenaiva tatsādhanapramāṇākṣepataḥ avagatatvāt pratipannatvād iti | kiṃvat? upanayārthavat pakṣadharmatvāt iti | yathā pakṣadharmatvavacanenaiva hetor upanayasyārtho 'vagatas tasya dharmiṇi hetoḥ sadbhāvapradarśanātmakatvāt, pakṣadharmavacanasya ca tadrūpatvāt tataḥ pṛthagupanayo [S. 213a.] rūpāntaraṃ na bhavati; tathā trairūpyāt jñānaṃ, tadvacanenaivāvagatatvād iti |
atra paro 'niṣṭam āpādayann āha -- anvayavyatirekayor api ityādi | yadi trairūpyavacanenaiva sāmarthyāj jñānaṃ labhyata iti tat tataḥ pṛthag na vaktavyam hanta tarhi anvayāt pṛthag vyatireko na vaktavyaḥ vyatirekāc ca pṛthaganvayaḥ | kiṃ kāraṇam? | ekasyānvayasya vyatirekasya vā prayogād ubhayasya gateḥ | kṛtaṃ ca tayoḥ pṛthagvacanaṃ, tathā jñātatvasyāpi trairūpyād gamyamānasyāpi pṛthagvacanaṃ karttavyam iti |
siddhāntavādy āha -- na, hetoḥ ityādi | nānvayavyatirekayor na pṛthaktvaṃ kintu bhinnarūpataiva | tathā hi -- anvayo hetoḥ {p. 226.1} sapakṣe bhāva ucyate, vyatirekaḥ punar abhāvo 'sapakṣe | na ca tau parasparam ākṣipataḥ [T. 372b.] parasparam antarbhavato vidhipratiṣedharūpayor bhinnasvabhāvatvāt | na ca yo yato bhinnasvabhāvaḥ sa tatrāntarbhūto yuktaḥ | nanu ca yady anvayavyatirekayor bhinnarūpatā kathaṃ tarhi trairūpaṃ liṅgam ucyate? | na hi parasparabhinnāv ātmānāv evāsya yujyate, svabhāvabhedalakṣaṇatvād vastubhedasya | naiṣa doṣaḥ, yato yathā 'nvayavyatirekau [S. 213b.] vyavasthāpyete na vā nayo(-pyete tathā tayo)r anantarbhāva ucyate nānyathā | kathaṃ caitau vavasthāpyete? | vyāvṛttikṛtaṃ bhedam upādāya | tathā cānayor bhinnarūpataiva | vyāvṛttibhede 'pi ca paramārthato bhedo nāstīty ekaṃ liṅgaṃ trirūpam ity ucyata iti |
kathaṃ tarhi prāguktam[771]`nānayor arthaḥ kaścid bhedaḥ, anyatra prayogabhedād` iti? ata āha -- ekaṃvākyam ityādi | anvayamukhena vyatirekamukheṇa vā prayuktam ekaṃ vākyam ubhayam anvayaṃ vyatirekaṃ ca bhinnalakṣaṇam eva gamayatīty ucyate 'smābhir naiko 'rthaḥ svabhāvo dvitīyasyocyate, parasparabhinnayor evaikavākyārtharūpatvāt |
atra para āha -- natu(nu) tatraiva ityādi | ayam abhiprāyaḥ -- lakṣaṇavākyapratipāditāv anvayavyatirekāv āśritya parasparāntarbhāvaścodyate | sa ca vidyata[772]eva | tathā hi -- `tatraiva bhāvaḥ` ity atra lakṣaṇavākye tadarthatayā[773]tadabhāve 'bhāvo gamyate; `atadabhāve 'vaśyam abhāvaḥ` iti [T. 373a.] cātra `tadbhāve bhāvaḥ` | na hy asati pratibandha ekābhāve 'parasyābhāvaḥ | pratibandhaś ca tādātmyatadutpattibhyāṃ tadbhāve bhāvarūpa eva | tataś caikenaiva sapakṣāsapakṣyor bhāvābhāvapratipādakena [S. 214a.] prativiśiṣṭena lakṣaṇavākyenobhayagater dvitīyavacanaṃ na karttavyam iti | tathā caikavākyārthāntarbhāvād bhinnasvabhāvatā 'py anayor durllabhā | tataś ca yaduktam `anvayavyatirekayor api tarhi na pṛthaktvam iti` tat tadavastham eveti |
{p. 227.1} siddhāntavādy āha -- vacanam etad `tatraiva bhāvaḥ` ityādirūpam ubhayamākṣipati pratipādayati | kutaḥ? | sāmarthyād ubhayapratipādanaśaktasya? | niyamas vyāpakasya `sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva` iti sāvadhāraṇasya dvitīyākṣepanāntarīyakatvāt dvitīyapratipādananāntarīyakatvāt | na ca tāvataikavākyapratipādanamātreṇobhayor ekasvabhāvatā bhinnasvabhāvānām apy athānām ekavākyena pratipādanāt | ekenaiva ca lakṣaṇavākyenobhayagatāv api yat pṛthaabhidhānaṃ tat prayoganiyamārtham | sādharmyaprayoge [T. 373b.] vaidharma(rmya)vacanaṃ na karttavyam, vaidharmyaprayoge ca sādharmyavacanam iti na punar ekābhidhānenānavagatasya rūpāntarasya pratipādanārtham | na ca tathā trairūpyavacanena jñānanibandhanena jñeyasattāvyavasthāyāḥ paropalakṣaṇāthena ca śāstrapraṇayanenāśritajñānasyaiva trairūpyasya [S. 214b.] pratipādanāl
labdhasya jñānasya punarvacane na kiñcit prayojanam astīti nāsya pṛthagvacanaṃ yuktam iti |
syānmatam -- kevalāv api tarhy ekavākyārthānantarbhūtau parasparama'bhinnasvabhāvau bhaviṣyataḥ tata evaikavākyārthāntarbhāvād ity ata āha -- na punaḥkevalau ekavākyārthānapekṣau tadantarbhāvamātreṇa sapakṣāsapakṣayoḥ bhāvābhāvau parasparam ākṣipato 'ntarbhavataḥ bhinnarūpāṇām apy arthānām ekavākyāntarbhāvadarśanāt | nanu ca niyamavantāv api bhāvābhāvau kevalāv eva, tayoḥ parasparākṣepe kevalayor api tatprasaṅga ity ata āha -- niyamavantau ca sāvadhāraṇavākyapratipāditau na kevalau kintu sahitāv eva | kutaḥ? | niyamasya sāvadhāraṇasya vākyasya ubhayarūpatvāt bhāvābhāvapratipādanātmakatvāt |
tad evaṃ sāvadharaṇena [T. 374a.] vākyena naiva kevalo 'nvayo vyatireko vā 'bhidhīyate | tadantarbhāvāt tu dvitīyagatiḥ kintu parasparānantarbhūtāv eva sahitāv ekena vākyenābhidhīyeta iti pratipādyopasaṃharann āha -- tasmāt tatraiva [S. 215a.] sapakṣa eva bhāva {p. 228.1} ity anena vākyena na sapakṣe bhāva evocyate | kiṃ tarhi? | asapakṣe 'bhāvo 'pi, tathā cetareṇāpy asapakṣe 'bhāva eveti vacanena nābhāva eva kevala ucyate kintu sapakṣe bhāvo 'pi, yena kevalavacanena bhāvo 'bhāvo vā tadātmakatayā dvitīyam ākṣiped yato 'nayoḥ pṛthagvacanaṃ na syāt | tasmād yadā 'nvayavyatirekau bhāvābhāvāv abhipretau tadā tau bhinnarūpāv eveti kathaṃ tayoḥ na pṛthaktvam? | atha niyamavatā vākyenābhihitau tadaikavākyād evobhayagateḥ pṛthagvacanaṃ na karttavyam eva | tat tu kṛtaṃ nāpratipannapratipattaye kintu prayoganiyamārtham ity uktam etad iti |
syānmatam -- yathā 'nvayavyatirekau bhāvābhāvalakṣaṇau na parasparātmakau tataś ca tayoḥ parasparato rūpāntaratvam, evaṃ paropalakṣaṇaśastrapratipāditāt trailakṣaṇyād bhidyata eva jñānam, na tatrāntarbhūtam, tato rūpāntaraṃ bhaviṣyatīty ata [T. 374b.] āha -- naivam , yathā 'nvayavyatirekau bhāvābhāvalakṣaṇau parasparam anantarbhūtau, na tathā jñānaṃ paropalakṣaṇaśāstrapratipādite trailakṣaṇye 'nantarbhūtam | kutaḥ? | paropalakṣaṇāt -- pare upalakṣyante [S. 215b.] upalakṣaṇa(ṇaṃ) trairūpyaviṣayāṃ pratītiṃ kāryante yena śāstreṇa tato yat trailakṣaṇyaṃ pratīyate āgṛhītajñānaṃ tasmād avyatirekād āgṛhītajñāne trailakṣaṇye 'ntarbhāvād iti yāvat, iti tasmān na lakṣaṇāntaraṃ trairūpyād iti | tad ayam atra samudāyārthaḥ -- yadi jñātatvaṃ jñānaśabdapravṛttinimittaṃ uktena prakāreṇa jñānam evocyate tadā talliṃgasyānātmabhūtam iti
na tallakṣaṇam | athāvi(pi )jñānāpekṣaḥ karmabhāvo jñātatvam ucyate tadā 'pi jñeyasattāvyavasthāyā jñānasattānibandhanatvāt trairūpyavyavasthaiva tatsattāvyavasthāpakaṃ jñānam ākṣipati | tatas tadapekṣo 'pi karmabhāvo 'nuktasiddha iti na tadvacanaṃ pṛthakkarttavyam | tathā paropalakṣaṇārthaśāstrapratipāditāgṛhītajñānāt trailakṣaṇyād avyatirekād iti |
tad evam abādhitaviṣayatvādikaṃ rūpatrayaṃ nirākṛtya nigamayann āha -- tasmān na hetuḥṣaḍlakṣaṇaḥ| [T. 375a.] kiṃ tarhi? | trailakṣaṇya eveti |
{p. 229.1} imaṃ kṣatāśeṣakutarkamārgaṃ,
munīśarād dhāntannayapradīpam |
vitatya puṇyaṃ yadupārjitaṃ tat,
parāṃ viśuddhiṃ jagato vidheyāt ||
[S. 216a.] hetubinduṭīkā[774]samāptā |
.................................................................................................................................................................................................................................................................. mā yatata imā yā tadrūpā bala (?) tribhuvanasya hitāya śaśvat | narasya setoḥ do... ...tathāgatamatasya nibodhayitrī || 2 ||
....... 74 mārga(rgga)sira vadi 7 ravau | maṃgalaṃ mahāśrīḥ ||
na guror upadeśam agrahīt bubudhe vastu tato ... ... dhīḥ |
yatato sma na tasya vṛddhaye na parispanditum apy apārayat || [1 ||]
jīvātmakaṃ cāndramasaṃ ca tejaḥ kṛtāspadaṃ tasya tai ...t |
tad eva śaktā ...thā paratra citrā hi viśvaprakṛti...nāḥ || 2 ||
he! rohiṇīramaṇa! sarvakalāniketa!
tārāpate! rajaninātha! sudhānidhāna!
kādambarīrasaguṇeṣu ni... ... va --
mātmānam arpitaśarīram anusmarendoḥ || 3 ||
śrībrahmāṇagacche paṃ- abhayakumārasya
hetubindutarkaḥ ||
__________NOTES__________
[728] -yām api anupalambhāt -- T.
[729] niṣkāsya yataḥ -- T.
[730] hetoḥ
[731] sādhya-
[732] punaḥ tadṛśena he- -- T.
[733] asāmarthyaprāptir iti -- T.
[734] anupalambhāt -- T.
[735] -pratyayasadbhāve -- T.
[736] pratibandhāt vai- -- T.
[737] nopādanam -- T.
[738] nopā- -- T.
[739] iti kutaḥ -- T.
[740] sādhyam apy asādhyaṃ asādhyam api sādhyaṃ pare prāhuḥ
[741] -dī sandarśa- -- T.
[742] hetor ātmano sā- -- T.
[743] iti manyate -- T.
[744] taddarśanam -- T.
[745] {? -- s. p. xxv, Śuddhipatrakam: iti | ta- : iti -- ta}
[746] This verse is omitted in the T.
[747] pratipattuḥ
[748] {? -- s. p. xxv, Śuddhipatrakam: iti | ta- : iti -- ta}
[749] ni- -- Na. T.
[750] -cārya pūjyapādaiḥ -- Pu.
[751] pṛthakkurvan -- Na.
[752] idam ityādi- -- Pu.
[753] yadācārya- -- Pu.
[754] tadaivaṃ -- Pu.
[755] gurūṃ -- Pu.
[756] -yam upe- -- Pu.
[757] -yam aśa- -- Pu.
[758] -dhyata- -- Na. T.
[759] -trādyanu- -- Na. T.
[760] prati-bhavatā -- T.
[761] -ṣeṇa akṛtakatvād he- -- T.
[762] kṛtakatvādi-
[763] tadu- -- Pu. T.
[764] -kāt -- Pu.
[765] duśceṣṭitaiḥ -- Na.
[766] tair vikalpaiḥ kalpito yo 'sau viṣayo 'vagru(?)rūpo na dhūmatvādiḥ
[767] vahnitvādi
[768] vastudarśanāpravṛttā (?)
[769] nānābhūtānāṃ yo vāstavavyatireka ekasya ca vyāvṛttiparikalpitas taṃ darśayantaḥ
[770] evaṃ -- T.
[771] p. 74,18-21
[772] vidyate -- T.
[773] tatraivety avadhāraṇasya tadathitayā
[774] -ṭīkā brāhmaṇārcatena vivṛtā samā- -- T.
Original text: Hetubinduṭīkā (commentary on Dharmakīrti's Hetubindu) · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji, Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda : Oriental Institute 1949 (Gaekwad's Oriental Series, CXIII) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0