Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hetubindu · Chapter 4

4.1

upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhirabhāvasyābhāvavyavahārasya vā hetuḥ / atropalabdherupalabhamānadharmatve tajjñānamupalabdhiḥ / tasmādanyopalabdhiranupalabdhirvivakṣitopalabdheranyatvāt, abhakṣyāsparśanīyavatparyudāsavṛttyā / upalabhyamānadharmatve svaviṣayavijñānajananayogyatālakṣaṇo viṣayasvabhāvaḥ upalabdhiḥ / yogyatāyā bhāvasvarūpatvāt / tasmādanya upalambhajananayogya evānupalabdhiḥ pūrvavat / yatra yasmitrupalabhyamāne niyamena yasyopalabdhiḥ bhavati yogyatāyā aviśeṣāt satatsaṃsṛṣṭaḥ ekajñānasaṃsargāt / tayoḥ satornaikarūpaniyatā pratipattirasambhavāt / tasmādaviśiṣṭayogyatārūpayoḥ ekajñānasaṃsargiṇostayoḥ parasparāpekṣamevānyatvamihābhipretaṃ, pratyāsatterāśrayaṇāt /
sa kevalastadapekṣayā tadanyaśceducyate tadā tajjñānaṃ tatsvabhāvo vā jñātṛjñeya dharmalakṣaṇānupalabdhiḥ / sābhāvaṃ pratiyogino 'bhāvavyavahāraṃ vā sādhayati /

4.2

kathamanyabhāvastadabhāvo yena bhāvarūpānupalabdhirabhāvamabhāvavyavahāraṃ vā sādhayediti cet / uktamatra yathā paryudāsavṛttyāpekṣātaḥ tadvivikto 'rthastajjñānaṃ vābhāvo 'nupalabdhiścocyata iti / na pratiṣedhamātraṃ, tasya sādhanāsiddherabhāvavyavahārāsiddhiprasaṅgāt / tasyāsaṃsṛṣṭarūpasya bhāvasiddhirevāparasyābhāvasiddhirityanyabhāvo 'pi tadabhāva iti vyapadiśyate / anyabhāvalakṣaṇo 'bhāvaḥ svayaṃ pramāṇasiddhastadabhāvavyavahāraṃ sādhayet, tatsiddhisiddho veti na kaścidviśeṣo yenānupalabdhyābhāvavyavahārasiddhervirodhaḥ syāt /

4.3

sa evānyabhāvastadviṣayā copalabdhistadabhāvasya kiṃ na sādhanam? kiṃ punarabhāvasya siddhireva tadabhāvasiddhiḥ? iti cet / apṛthaksiddheḥ sambandhābhāvācca /
anyabhāvastāvatra sādhanam / yatsiddhau yasya na siddhistattasya liṅgaṃ bhavati dhūmāgnivat / anyabhāvasiddhayaiva tadabhāvaḥ prasidhyati, tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasya tattvavyavasthāpakena pramāṇenaivānyavyavaccedasiddheḥ /

4.4

sambandhābhāvācca tacca tasya liṅgaṃ yadi syāt, tasya tena kaścitsambandho bhavet / yathā kṛtakatvasyānityatvena ekārthasamavāyo dhūmasya vā liṅginaikārthasamavāyaḥ / ādhārādheyabhāvo vā janyajanakabhāvo vā / naivaṃ kaścid bhāvābhāvayoḥ sambandhaḥ yenāsyānyabhāvaḥ sādhanaṃ syāt / asti viṣayaviṣayibhāvaḥ śabdārthasambandhavaditi cet / śabdārthayoḥ tatpratipādanābhiprāye sati tatprayogāt kāryakāraṇalakṣaṇo 'vinābhāvalakṣaṇo vā sambandhaḥ syāt / ayaṃ cātra na sambhavati yataḥ viṣayaviṣayibhāvaḥ syāt / siddhe hi tayoḥ sādhyasādhanabhāve tanmukhena viṣayaviṣabhibhāvaḥ syāt / sa eva cāsati sambandhe na sidhyati / anyathetaretarāśrayamidaṃ syāt /

4.5

anyabhāvāccābhāvasiddhāvasamudāyaśca sādhyaḥ syāt / tathā ca ghaṭābhāvastadanyabhāvāt iti ghaṭasya sarvatra sarvadā cābhāvaḥ prasajyeta / na, pradeśādirdharmī ghaṭābhāvena viśeṣyata iti tadviśeṣaṇabhūto 'bhāvaḥ sādhyate na tu kevalaḥ / tato nāsamudāyasya sādhyatā / na ca liṅgaliṅganorasambandhaḥ, anyabhāvasya pradeśādinā sambandhād iti cet / na, pradeśāderevānyabhāvatvāt / yatraiva hi pradeśādau yatrāstīti ucyate sa eva tenāsaṃsṛṣṭo 'nyabhāvaḥ / taddarśanādevāsya ghaṭo nāsti iti vikalpo bhavati iti kathaṃ tasyaiva liṅgaliṅgibhāvaḥ?

4.6

na cātra sāmānyaviśeṣabhāvakalpanā sambhavati yena sāmānyaṃ heturbhaved viśeṣo dharmāti, tadviśeṣapratipattereva tadabhāvasya pratīteḥ, tasyānyatrānvayasyābhāvāt pratijñārthaikadeśatvācca na hetutā / na ca yatra pradeśamātraṃ tatra ghaṭābhāvaḥ / tādṛśe kevale pradeśe sarvatrābhāva iti cet / nanu tasyaiva kaivalyaṃ ghaṭavirahaḥ / sa ca tatpratipattāveva siddha iti kasya idānīṃ talliṅgam? anvayasyānugamanamapi nirarthakam / tasmādanyabhāvo na sādhanamabhāvasya /

4.7

asti virodhaḥ sambandhaḥ tato 'nyabhāvādabhāvasya siddhiḥ iti cet / kena kasya virodho 'nyabhāvena pratiyoginaḥ kiṃ nu vai pratiyogī pramātumiṣṭo yena liṅgaliṅganorvirodhaḥ sambandhaḥ syāt? abhāvastupratiyogino ghaṭasya anyabhāvena aviruddhaḥ sahāvasthānāt / tasmin prameye liṅgaliṅginoḥ kathaṃ virodhaḥ? tasmātsambandhābhāvaḥ / atrāpi asamudāyasādhyatvaṃ tadavastham /

4.8

nanu anyabhāvatadabhāvayorasati sambandhe 'nyabhāvagatyāpi tadabhāvagatirna syāditi cet / na vai kutaścit sambandhādanyabhāvastadabhāvagamaka iṣṭaḥ kintu anyabhāva eva tadabhāvo yathoktaṃ prāk / tasyānyāsaṃsṛṣṭarūpasya kevalasyaikātmavyasthitasya tadātmanā pariccedasyaivānyavyavaccedatvāt tasya kaivalyamevāparasya vaikalyamiti tadanyabhāva eva tadabhāvaḥ / tataśca tatpratipattireva tadapratipattiḥ / anyathā tasya pariccedena tato 'nyasya avyavaccede tatparicceda eva na syāt / tadatadrūpayoravivekāt / ya eva vyavahāraḥ kasyacitkvaceddeśe darśanāt prāptiparihārārthaḥ sa na syāt / na hyayamanalaṃ paśyatrapi kevalam analameva paśyatīti kathaṃ salilārthī tatra na praverteta? anupalambhena salilābhāvaḥ pratīyata iti cet / ko 'yamanupalambho nāma? yadi salilopalambhābhāvaḥ tadā kathamabhāvaḥ kasyacitpratipattiḥ pratipattiheturvā? tasyāpi kathaṃ pratipattiḥ? tasya tato vānyasya kasyacidapyapratipattāvapi yadyabhāvaḥ pratīyate tadā svāpamadamūrccāvyavadhānapṛṣṭhībhāvādyavasthāsvapi kiṃ na pratīyate? ityetacca vicāritaṃ pramāṇaviniścaye / tasmādayamanalaṃ paśyatrapi analo 'yaṃ salilam iti nādhyavasyatīti na tiṣṭhetrāpi pratiṣṭheta / tataśca dustaraṃ vyasanaṃ pratipattuḥ syāt /

4.9

tata evaikasya darśanād anyābhāvagatiścet kathamekaṃ dṛṣṭamanyatrāstīti pratyāyayati? tasyaiva kevalasya darśanād iti cet / idamevāsmābhiḥ prāgabhihitaṃ kasmāttavātra paruṣamivābhāti? tasmāttīrādarśineva śakuninā dūraparyaṭayāpi pratyāgantavyamityalam avidyamānapratiṣṭhānayā diśaḥ pratipattyā /

4.10

yadyekapariccedādevānyavyavaccedaḥ sidhyati tadā sarvasyānyasya aviśeṣeṇa tatrābhāvasiddhirbhavet / na tu tulyayogyāvasthasyaiva / upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhirabhāvasādhanīti ca viśeṣaṇaṃ na vaktavyam, anupalabdhilakṣaṇaprāptānāmapi tatra vyavaccedāt /

4.11

ekātmapariccedāt tasya tadanyātmavyavaccedo bhavati tadātmaniyatapratibhāsajñānāt na hi tadātmā tadanyasyātmā bhavati / anyātmāvyavaccede pravṛttinivṛttyoḥ abhāva iti pūrvaḥ prasaṅgaḥ / taṃ ca deśakālasvabhāvāvasthāniyataṃ tadātmanopalabhamānā buddhiḥ tathātvapracyutimasya vyavaccinati / evaṃ hi taddeśādiniyataḥ pariccitro bhavati, yadi anyathābhāvo vyavaccinno bhavatiḥ tathātvaṃ ca tasyaiva bhavati nānyasyeti anyathābhūtāttathābhūtaṃ vyavaccindatyeva tat pariccinati / evamekapramāṇavṛttiḥ sarvabhāvān dvairāśye vyavasthāpayati / tasyānvayavyatirekabuddhijanakatvenaiva sāphalyāt / tadvayatiriktāśeṣavyavaccedena vyāptisādhanādeva prakārāntarasyābhāvaḥ sidhyati / tasya tadanyatayā vyāptyabhāve tena tadarthāvyavaccedātpunarapi bhāvasyāpariccedaprasaṅgāt /

4.12

tasmātkvacitpramāṇaṃ pravṛttaṃ tat pariccinatti, tadanyad vyavaccināti, tṛtīyaprakārābhāvaṃ ca sūcayati iti ekapramāṇavyāpāra eṣaḥ / tathāhi kvacitpramāṇaṃ pravṛtaṃ tadeva tadanyasmād vyavaccinattī, tasyaiva pariccedāt / tadanyadeva ca tasmād vyavaccinatti anyasya tatra apariccedāt / atastadeva pramāṇaṃ prakārāntabhāvaṃ sādhayati, tasmin dṛṣṭatadanyatvena sarvasyaiva vyasthāpanāt, atadanyasyaiva ca tattvena vyavasthāpanāt /
etena kramākramādayo 'pyanyonyavyavaccedarūpā vyākhytāḥ /
tadevamekasyopalambhāttasya tadanyātmano vyavaccedaḥ / na taddeśakālayoḥ sarvasyānyasya bhāvasya vyavaccedaḥ / tasmādatadatmā ca syāttaddeśakālaśca, rasarūpādivat / tasmādyathoktādevānupalambhātkvacit kadācitkasyacidabhāvasiddhiḥ /

4.13

anyabhāvaviṣayasyopalabdhirapi tadabhāvasya sādhikeṣṭaiva na tu liṅgatvena / tatrāpyabhāvasya pṛthak sādhyatve sambandhābhāvasya tulyatvāt / liṅgāvirbhāvakāla eva tadabhāvasiddheśca / na hi anyasya bhāvaṃ pratipadya tatpratipatteḥ anvayavyatirekau prasādhya tadabhāvaṃ pratipadyate / kiṃ tarhi? tadanyaṃ pratipadyamāna eva tadabhāvaṃ pratipadyate / darśanānantaram idamasti idaṃ tu nāsti iti vyavasthāpanāt / tacca tasya liṅgaṃ bhavati yasyānvayi vyatireko ca / dṛṣṭāntāsiddheḥ / na hi evaṃ śakyaṃ darśayituṃ yatra anyabhāvopalabdhistatra tadabhāvaḥ iti / tadekopalabdheḥ kvacidapyabhāvāt / sāmānyena pradarśane dṛṣṭānte 'pi pramāṇāntaraṃ nāsti, kiṃtu saiva tadanyabhāvopalabdhiḥ sādhyadharmasya sādhiketi anavasthā dṛṣṭāntānāmityapratipattiḥ / tasmāt naiva kutaścilliṅgāt tadabhāvasiddhiḥ / so 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇenānupalambhena siddhaḥ san mūḍhapratipattāvabhāvavyavahāraṃ sādhayed iti alaṃ prasaṅgena /

4.14

seyamanupalabdhistridhā / siddhe kāryakāraṇabhāve siddhābhāvasya kāraṇasyānupalabdhiḥ, vyāpyavyāpakabhāvasiddhau siddhābhāvasya vyāpakasyānupalabdhiḥ svabhāvānupalabdhiśca / tatra kāraṇavyāpakayorapi abhāvavyavahāraḥ tadanyabhāvasiddhayaiva sidhyati / sa tathā siddhaḥ san kāryavyāpyayorabhāvam abhāvavyavahāraṃ vā sādhayati / svabhāvānupalabdhau tu anupalabdhyā liṅgabhūtayā abhāvavyavahāra eva sādhyate /

4.15

yadi kāraṇavyāpakau tadanyabhāvasiddhayānupalabdhyā siddhāsad vyavahārāvanyasyābhāvamabhāvavyavahāṃra ca sādhayataḥ / sā ca tayorupalabdhilakṣaṇaprāptāvevāsadvyavahārasya sādhiketi kathaṃ tayoḥ parokṣe 'rtheprayogaḥ? naiva prayogaḥ pramāṇatayā, liṇgasyāniścayāt / kevalaṃ kāraṇavyāpakayorhi siddhasambandhayoryadyabhāvaḥ parasyāpi avaśyamabhāvaḥ iti etasya darśanārthamete prayujyete iti / eṣa eva pakṣadharmo 'nvayavyatirekavān iti tadaṃśena vyāptaḥ trilakṣaṇa eva trividha eva heturgamakaḥ svaśādhyadharmāvyabhicārāt /

Original text: Hetubindu · Edition: P.P. Gokhale: Hetubindu of Dharmakirti. Delhi : Sri Satguru Publications, 1997, 1-94. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc