Hetubindu · અધ્યાય 4

ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરભાવસ્યાભાવવ્યવહારસ્ય વા હેતુઃ । અત્રોપલબ્ધેરુપલભમાનધર્મત્વે તજ્જ્ઞાનમુપલબ્ધિઃ । તસ્માદન્યોપલબ્ધિરનુપલબ્ધિર્વિવક્ષિતોપલબ્ધેરન્યત્વાત્, અભક્ષ્યાસ્પર્શનીયવત્પર્યુદાસવૃત્ત્યા । ઉપલભ્યમાનધર્મત્વે સ્વવિષયવિજ્ઞાનજનનયોગ્યતાલક્ષણો વિષયસ્વભાવઃ ઉપલબ્ધિઃ । યોગ્યતાયા ભાવસ્વરૂપત્વાત્ । તસ્માદન્ય ઉપલમ્ભજનનયોગ્ય એવાનુપલબ્ધિઃ પૂર્વવત્ । યત્ર યસ્મિત્રુપલભ્યમાને નિયમેન યસ્યોપલબ્ધિઃ ભવતિ યોગ્યતાયા અવિશેષાત્ સતત્સંસૃષ્ટઃ એકજ્ઞાનસંસર્ગાત્ । તયોઃ સતોર્નૈકરૂપનિયતા પ્રતિપત્તિરસમ્ભવાત્ । તસ્માદવિશિષ્ટયોગ્યતારૂપયોઃ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણોસ્તયોઃ પરસ્પરાપેક્ષમેવાન્યત્વમિહાભિપ્રેતં, પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયણાત્ ।
સ કેવલસ્તદપેક્ષયા તદન્યશ્ચેદુચ્યતે તદા તજ્જ્ઞાનં તત્સ્વભાવો વા જ્ઞાતૃજ્ઞેય ધર્મલક્ષણાનુપલબ્ધિઃ । સાભાવં પ્રતિયોગિનો ઽભાવવ્યવહારં વા સાધયતિ ।

કથમન્યભાવસ્તદભાવો યેન ભાવરૂપાનુપલબ્ધિરભાવમભાવવ્યવહારં વા સાધયેદિતિ ચેત્ । ઉક્તમત્ર યથા પર્યુદાસવૃત્ત્યાપેક્ષાતઃ તદ્વિવિક્તો ઽર્થસ્તજ્જ્ઞાનં વાભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ચોચ્યત ઇતિ । ન પ્રતિષેધમાત્રં, તસ્ય સાધનાસિદ્ધેરભાવવ્યવહારાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય ભાવસિદ્ધિરેવાપરસ્યાભાવસિદ્ધિરિત્યન્યભાવો ઽપિ તદભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । અન્યભાવલક્ષણો ઽભાવઃ સ્વયં પ્રમાણસિદ્ધસ્તદભાવવ્યવહારં સાધયેત્, તત્સિદ્ધિસિદ્ધો વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષો યેનાનુપલબ્ધ્યાભાવવ્યવહારસિદ્ધેર્વિરોધઃ સ્યાત્ ।

સ એવાન્યભાવસ્તદ્વિષયા ચોપલબ્ધિસ્તદભાવસ્ય કિં ન સાધનમ્? કિં પુનરભાવસ્ય સિદ્ધિરેવ તદભાવસિદ્ધિઃ? ઇતિ ચેત્ । અપૃથક્સિદ્ધેઃ સમ્બન્ધાભાવાચ્ચ ।
અન્યભાવસ્તાવત્ર સાધનમ્ । યત્સિદ્ધૌ યસ્ય ન સિદ્ધિસ્તત્તસ્ય લિઙ્ગં ભવતિ ધૂમાગ્નિવત્ । અન્યભાવસિદ્ધયૈવ તદભાવઃ પ્રસિધ્યતિ, તસ્ય તદન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય તત્ત્વવ્યવસ્થાપકેન પ્રમાણેનૈવાન્યવ્યવચ્ચેદસિદ્ધેઃ ।

સમ્બન્ધાભાવાચ્ચ તચ્ચ તસ્ય લિઙ્ગં યદિ સ્યાત્, તસ્ય તેન કશ્ચિત્સમ્બન્ધો ભવેત્ । યથા કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વેન એકાર્થસમવાયો ધૂમસ્ય વા લિઙ્ગિનૈકાર્થસમવાયઃ । આધારાધેયભાવો વા જન્યજનકભાવો વા । નૈવં કશ્ચિદ્ ભાવાભાવયોઃ સમ્બન્ધઃ યેનાસ્યાન્યભાવઃ સાધનં સ્યાત્ । અસ્તિ વિષયવિષયિભાવઃ શબ્દાર્થસમ્બન્ધવદિતિ ચેત્ । શબ્દાર્થયોઃ તત્પ્રતિપાદનાભિપ્રાયે સતિ તત્પ્રયોગાત્ કાર્યકારણલક્ષણો ઽવિનાભાવલક્ષણો વા સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । અયં ચાત્ર ન સમ્ભવતિ યતઃ વિષયવિષયિભાવઃ સ્યાત્ । સિદ્ધે હિ તયોઃ સાધ્યસાધનભાવે તન્મુખેન વિષયવિષભિભાવઃ સ્યાત્ । સ એવ ચાસતિ સમ્બન્ધે ન સિધ્યતિ । અન્યથેતરેતરાશ્રયમિદં સ્યાત્ ।

અન્યભાવાચ્ચાભાવસિદ્ધાવસમુદાયશ્ચ સાધ્યઃ સ્યાત્ । તથા ચ ઘટાભાવસ્તદન્યભાવાત્ ઇતિ ઘટસ્ય સર્વત્ર સર્વદા ચાભાવઃ પ્રસજ્યેત । ન, પ્રદેશાદિર્ધર્મી ઘટાભાવેન વિશેષ્યત ઇતિ તદ્વિશેષણભૂતો ઽભાવઃ સાધ્યતે ન તુ કેવલઃ । તતો નાસમુદાયસ્ય સાધ્યતા । ન ચ લિઙ્ગલિઙ્ગનોરસમ્બન્ધઃ, અન્યભાવસ્ય પ્રદેશાદિના સમ્બન્ધાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન, પ્રદેશાદેરેવાન્યભાવત્વાત્ । યત્રૈવ હિ પ્રદેશાદૌ યત્રાસ્તીતિ ઉચ્યતે સ એવ તેનાસંસૃષ્ટો ઽન્યભાવઃ । તદ્દર્શનાદેવાસ્ય ઘટો નાસ્તિ ઇતિ વિકલ્પો ભવતિ ઇતિ કથં તસ્યૈવ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવઃ?

ન ચાત્ર સામાન્યવિશેષભાવકલ્પના સમ્ભવતિ યેન સામાન્યં હેતુર્ભવેદ્ વિશેષો ધર્માતિ, તદ્વિશેષપ્રતિપત્તેરેવ તદભાવસ્ય પ્રતીતેઃ, તસ્યાન્યત્રાન્વયસ્યાભાવાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાચ્ચ ન હેતુતા । ન ચ યત્ર પ્રદેશમાત્રં તત્ર ઘટાભાવઃ । તાદૃશે કેવલે પ્રદેશે સર્વત્રાભાવ ઇતિ ચેત્ । નનુ તસ્યૈવ કૈવલ્યં ઘટવિરહઃ । સ ચ તત્પ્રતિપત્તાવેવ સિદ્ધ ઇતિ કસ્ય ઇદાનીં તલ્લિઙ્ગમ્? અન્વયસ્યાનુગમનમપિ નિરર્થકમ્ । તસ્માદન્યભાવો ન સાધનમભાવસ્ય ।

અસ્તિ વિરોધઃ સમ્બન્ધઃ તતો ઽન્યભાવાદભાવસ્ય સિદ્ધિઃ ઇતિ ચેત્ । કેન કસ્ય વિરોધો ઽન્યભાવેન પ્રતિયોગિનઃ કિં નુ વૈ પ્રતિયોગી પ્રમાતુમિષ્ટો યેન લિઙ્ગલિઙ્ગનોર્વિરોધઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્? અભાવસ્તુપ્રતિયોગિનો ઘટસ્ય અન્યભાવેન અવિરુદ્ધઃ સહાવસ્થાનાત્ । તસ્મિન્ પ્રમેયે લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ કથં વિરોધઃ? તસ્માત્સમ્બન્ધાભાવઃ । અત્રાપિ અસમુદાયસાધ્યત્વં તદવસ્થમ્ ।

નનુ અન્યભાવતદભાવયોરસતિ સમ્બન્ધે ઽન્યભાવગત્યાપિ તદભાવગતિર્ન સ્યાદિતિ ચેત્ । ન વૈ કુતશ્ચિત્ સમ્બન્ધાદન્યભાવસ્તદભાવગમક ઇષ્ટઃ કિન્તુ અન્યભાવ એવ તદભાવો યથોક્તં પ્રાક્ । તસ્યાન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય કેવલસ્યૈકાત્મવ્યસ્થિતસ્ય તદાત્મના પરિચ્ચેદસ્યૈવાન્યવ્યવચ્ચેદત્વાત્ તસ્ય કૈવલ્યમેવાપરસ્ય વૈકલ્યમિતિ તદન્યભાવ એવ તદભાવઃ । તતશ્ચ તત્પ્રતિપત્તિરેવ તદપ્રતિપત્તિઃ । અન્યથા તસ્ય પરિચ્ચેદેન તતો ઽન્યસ્ય અવ્યવચ્ચેદે તત્પરિચ્ચેદ એવ ન સ્યાત્ । તદતદ્રૂપયોરવિવેકાત્ । ય એવ વ્યવહારઃ કસ્યચિત્ક્વચેદ્દેશે દર્શનાત્ પ્રાપ્તિપરિહારાર્થઃ સ ન સ્યાત્ । ન હ્યયમનલં પશ્યત્રપિ કેવલમ્ અનલમેવ પશ્યતીતિ કથં સલિલાર્થી તત્ર ન પ્રવેર્તેત? અનુપલમ્ભેન સલિલાભાવઃ પ્રતીયત ઇતિ ચેત્ । કો ઽયમનુપલમ્ભો નામ? યદિ સલિલોપલમ્ભાભાવઃ તદા કથમભાવઃ કસ્યચિત્પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્વા? તસ્યાપિ કથં પ્રતિપત્તિઃ? તસ્ય તતો વાન્યસ્ય કસ્યચિદપ્યપ્રતિપત્તાવપિ યદ્યભાવઃ પ્રતીયતે તદા સ્વાપમદમૂર્ચ્ચાવ્યવધાનપૃષ્ઠીભાવાદ્યવસ્થાસ્વપિ કિં ન પ્રતીયતે? ઇત્યેતચ્ચ વિચારિતં પ્રમાણવિનિશ્ચયે । તસ્માદયમનલં પશ્યત્રપિ અનલો ઽયં સલિલમ્ ઇતિ નાધ્યવસ્યતીતિ ન તિષ્ઠેત્રાપિ પ્રતિષ્ઠેત । તતશ્ચ દુસ્તરં વ્યસનં પ્રતિપત્તુઃ સ્યાત્ ।

તત એવૈકસ્ય દર્શનાદ્ અન્યાભાવગતિશ્ચેત્ કથમેકં દૃષ્ટમન્યત્રાસ્તીતિ પ્રત્યાયયતિ? તસ્યૈવ કેવલસ્ય દર્શનાદ્ ઇતિ ચેત્ । ઇદમેવાસ્માભિઃ પ્રાગભિહિતં કસ્માત્તવાત્ર પરુષમિવાભાતિ? તસ્માત્તીરાદર્શિનેવ શકુનિના દૂરપર્યટયાપિ પ્રત્યાગન્તવ્યમિત્યલમ્ અવિદ્યમાનપ્રતિષ્ઠાનયા દિશઃ પ્રતિપત્ત્યા ।

યદ્યેકપરિચ્ચેદાદેવાન્યવ્યવચ્ચેદઃ સિધ્યતિ તદા સર્વસ્યાન્યસ્ય અવિશેષેણ તત્રાભાવસિદ્ધિર્ભવેત્ । ન તુ તુલ્યયોગ્યાવસ્થસ્યૈવ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરભાવસાધનીતિ ચ વિશેષણં ન વક્તવ્યમ્, અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામપિ તત્ર વ્યવચ્ચેદાત્ ।

એકાત્મપરિચ્ચેદાત્ તસ્ય તદન્યાત્મવ્યવચ્ચેદો ભવતિ તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનાત્ ન હિ તદાત્મા તદન્યસ્યાત્મા ભવતિ । અન્યાત્માવ્યવચ્ચેદે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ અભાવ ઇતિ પૂર્વઃ પ્રસઙ્ગઃ । તં ચ દેશકાલસ્વભાવાવસ્થાનિયતં તદાત્મનોપલભમાના બુદ્ધિઃ તથાત્વપ્રચ્યુતિમસ્ય વ્યવચ્ચિનતિ । એવં હિ તદ્દેશાદિનિયતઃ પરિચ્ચિત્રો ભવતિ, યદિ અન્યથાભાવો વ્યવચ્ચિન્નો ભવતિઃ તથાત્વં ચ તસ્યૈવ ભવતિ નાન્યસ્યેતિ અન્યથાભૂતાત્તથાભૂતં વ્યવચ્ચિન્દત્યેવ તત્ પરિચ્ચિનતિ । એવમેકપ્રમાણવૃત્તિઃ સર્વભાવાન્ દ્વૈરાશ્યે વ્યવસ્થાપયતિ । તસ્યાન્વયવ્યતિરેકબુદ્ધિજનકત્વેનૈવ સાફલ્યાત્ । તદ્વયતિરિક્તાશેષવ્યવચ્ચેદેન વ્યાપ્તિસાધનાદેવ પ્રકારાન્તરસ્યાભાવઃ સિધ્યતિ । તસ્ય તદન્યતયા વ્યાપ્ત્યભાવે તેન તદર્થાવ્યવચ્ચેદાત્પુનરપિ ભાવસ્યાપરિચ્ચેદપ્રસઙ્ગાત્ ।

તસ્માત્ક્વચિત્પ્રમાણં પ્રવૃત્તં તત્ પરિચ્ચિનત્તિ, તદન્યદ્ વ્યવચ્ચિનાતિ, તૃતીયપ્રકારાભાવં ચ સૂચયતિ ઇતિ એકપ્રમાણવ્યાપાર એષઃ । તથાહિ ક્વચિત્પ્રમાણં પ્રવૃતં તદેવ તદન્યસ્માદ્ વ્યવચ્ચિનત્તી, તસ્યૈવ પરિચ્ચેદાત્ । તદન્યદેવ ચ તસ્માદ્ વ્યવચ્ચિનત્તિ અન્યસ્ય તત્ર અપરિચ્ચેદાત્ । અતસ્તદેવ પ્રમાણં પ્રકારાન્તભાવં સાધયતિ, તસ્મિન્ દૃષ્ટતદન્યત્વેન સર્વસ્યૈવ વ્યસ્થાપનાત્, અતદન્યસ્યૈવ ચ તત્ત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્ ।
એતેન ક્રમાક્રમાદયો ઽપ્યન્યોન્યવ્યવચ્ચેદરૂપા વ્યાખ્ય્તાઃ ।
તદેવમેકસ્યોપલમ્ભાત્તસ્ય તદન્યાત્મનો વ્યવચ્ચેદઃ । ન તદ્દેશકાલયોઃ સર્વસ્યાન્યસ્ય ભાવસ્ય વ્યવચ્ચેદઃ । તસ્માદતદત્મા ચ સ્યાત્તદ્દેશકાલશ્ચ, રસરૂપાદિવત્ । તસ્માદ્યથોક્તાદેવાનુપલમ્ભાત્ક્વચિત્ કદાચિત્કસ્યચિદભાવસિદ્ધિઃ ।

અન્યભાવવિષયસ્યોપલબ્ધિરપિ તદભાવસ્ય સાધિકેષ્ટૈવ ન તુ લિઙ્ગત્વેન । તત્રાપ્યભાવસ્ય પૃથક્ સાધ્યત્વે સમ્બન્ધાભાવસ્ય તુલ્યત્વાત્ । લિઙ્ગાવિર્ભાવકાલ એવ તદભાવસિદ્ધેશ્ચ । ન હિ અન્યસ્ય ભાવં પ્રતિપદ્ય તત્પ્રતિપત્તેઃ અન્વયવ્યતિરેકૌ પ્રસાધ્ય તદભાવં પ્રતિપદ્યતે । કિં તર્હિ? તદન્યં પ્રતિપદ્યમાન એવ તદભાવં પ્રતિપદ્યતે । દર્શનાનન્તરમ્ ઇદમસ્તિ ઇદં તુ નાસ્તિ ઇતિ વ્યવસ્થાપનાત્ । તચ્ચ તસ્ય લિઙ્ગં ભવતિ યસ્યાન્વયિ વ્યતિરેકો ચ । દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ । ન હિ એવં શક્યં દર્શયિતું યત્ર અન્યભાવોપલબ્ધિસ્તત્ર તદભાવઃ ઇતિ । તદેકોપલબ્ધેઃ ક્વચિદપ્યભાવાત્ । સામાન્યેન પ્રદર્શને દૃષ્ટાન્તે ઽપિ પ્રમાણાન્તરં નાસ્તિ, કિંતુ સૈવ તદન્યભાવોપલબ્ધિઃ સાધ્યધર્મસ્ય સાધિકેતિ અનવસ્થા દૃષ્ટાન્તાનામિત્યપ્રતિપત્તિઃ । તસ્માત્ નૈવ કુતશ્ચિલ્લિઙ્ગાત્ તદભાવસિદ્ધિઃ । સો ઽન્યભાવઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણેનાનુપલમ્ભેન સિદ્ધઃ સન્ મૂઢપ્રતિપત્તાવભાવવ્યવહારં સાધયેદ્ ઇતિ અલં પ્રસઙ્ગેન ।

સેયમનુપલબ્ધિસ્ત્રિધા । સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે સિદ્ધાભાવસ્ય કારણસ્યાનુપલબ્ધિઃ, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સિદ્ધાભાવસ્ય વ્યાપકસ્યાનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિશ્ચ । તત્ર કારણવ્યાપકયોરપિ અભાવવ્યવહારઃ તદન્યભાવસિદ્ધયૈવ સિધ્યતિ । સ તથા સિદ્ધઃ સન્ કાર્યવ્યાપ્યયોરભાવમ્ અભાવવ્યવહારં વા સાધયતિ । સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ તુ અનુપલબ્ધ્યા લિઙ્ગભૂતયા અભાવવ્યવહાર એવ સાધ્યતે ।

યદિ કારણવ્યાપકૌ તદન્યભાવસિદ્ધયાનુપલબ્ધ્યા સિદ્ધાસદ્ વ્યવહારાવન્યસ્યાભાવમભાવવ્યવહાંર ચ સાધયતઃ । સા ચ તયોરુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાવેવાસદ્વ્યવહારસ્ય સાધિકેતિ કથં તયોઃ પરોક્ષે ઽર્થેપ્રયોગઃ? નૈવ પ્રયોગઃ પ્રમાણતયા, લિણ્ગસ્યાનિશ્ચયાત્ । કેવલં કારણવ્યાપકયોર્હિ સિદ્ધસમ્બન્ધયોર્યદ્યભાવઃ પરસ્યાપિ અવશ્યમભાવઃ ઇતિ એતસ્ય દર્શનાર્થમેતે પ્રયુજ્યેતે ઇતિ । એષ એવ પક્ષધર્મો ઽન્વયવ્યતિરેકવાન્ ઇતિ તદંશેન વ્યાપ્તઃ ત્રિલક્ષણ એવ ત્રિવિધ એવ હેતુર્ગમકઃ સ્વશાધ્યધર્માવ્યભિચારાત્ ।