Hetubindu · Chapter 3

arthāntare gamye kāryaṃ heturavyabhicārāt / kāryakāraṇabhāvena gamakatve sarvathā gamyagamakabhāvaḥ syāt, sarvathā janyajanakabhāvād iti cet / na / tadabhāve bhavatastadutpattiniyamābhāvāt / tasmāt kāryaṃ svabhāvairyāvadbhiravinābhāvi kāraṇe teṣāṃ hetuḥ / tatkāryatvaniyamāt / taireva ca dharmairye tairvinā na bhavanti / aṃśena janyajanakabhāvaprasaṅga iti cet / na, tajjanyaviśeṣagrahaṇe 'bhimatatvāt liṅga viśeṣopādhīnāṃ ca sāmānyānām / aviśiṣṭasāmānyavivakṣāyāṃ vyabhicāra iti gamakatvaṃ neṣyate /

kasyacitkadācitkutaścidbhāve 'pi sarvastādṛśastathāvidhajanmeti kuto 'vasitam, tathā ca nānvayavyatirekāviti cet / na, atadbhāvinastasya sakṛdapi tato 'bhāvāt / parasparāpekṣayā janyajanakasvabhāvalakṣaṇe kāryakāraṇe / tatra yadi dhūmo 'gnyādisāmagjyā anyato 'pi bhavettadā tasya tajjanyaḥ svabhāvo na bhavatīti sakṛdapi tato na bhavet / arthāntaravat / nāpi sāmagrī taṃ janayed atajjananasvabhāvatvāt / sāmagjyantaravat / na ca dhūmasya tadatajjanyaḥ svabhāvo yuktaḥ / ekasvabhāvatvāt / dhūmādhūmajananasvabhāvād bhavato dhūmādhūmasvabhāvaḥ syāt / kāryasvabhāvānāṃ kāraṇasvabhāvakṛtatvāt / akāraṇāpekṣaṇe cāhetukatvaprasaṅgāt / tasmādyo dhūmajananaḥ so 'gnyādisāmagrīviśeṣo yaḥ agnyādisāmagrīviśeṣeṇa janitaḥ sa eva dhūmo bhavatīti kāryakāraṇayorevaṃ svabhāvasya niyamāt tadvijātīyādutpattirna bhavati /
tadyādṛśaṃ kāryaṃ yādṛśāt kāraṇād dṛṣṭamekadā tattanna vyabhicarati / tena siddhe kāryakāraṇabhāve kāryasya kāraṇena vyāptiḥ siddhā bhavati /

nanu vijātīyādapi kiñcid bhavad dṛṣṭaṃ tadyathā go mayādeḥ śālūkādiḥ / na vijātīyādutpattiḥ / tathāvidhameva hi tādṛśāmādinimittamiti na kāraṇabhedaḥ / prabandhena vṛttau tu śarād bhavati / asti ca gomayetarajanmanoḥ svabhāvabhedaḥ rūpasyābhede 'pi / na hi ākāratulyataiva bhāvānāṃ tattve nimittam, abhinnākārāṇāmapi keṣāñcidanyato viśeṣājjātibhedadarśanāt / anyathā hi vilakṣaṇāyā api sāmagrayā avilakṣaṇakāryotpattau na kāraṇabhedābhedābhyāṃ kāryabhedābhedāvityahetukau viśvasya bhedābhedau syātām / tathā hi na bhedādbheda iti abhedādapi nābhedaḥ / tadvyatiriktaśca na kaścidbhāvasvabhāva ityahetukatvādbhāvānāṃ nityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt / apekṣayā hi bhāvāḥ kādācitkā bhavanti / vyavasthāvāṃśca sādhyeṣu sādhananiyogo na syāt / kāraṇaśaktipratiniyame hi kiñcideva kasyacit sādhanāyopādīyeta, nāparaṃ, tasyaiva tatra śakteḥ, anyasya cāśakteḥ tayostajjananetarasvabhāvatvena bhedāt / tajjananasvabhāvavilakṣaṇādapi tasyotpattau na tajjananaśaktipratiniyama iti yat kiñcit yataḥ kutaścitsyāt / tajjananaśaktisāmye tu tadeveti na kāryaṃ duṣṭaṃ kāraṇaṃ vyabhicarati /