Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hetubindu · Chapter 2

2.1

tatra sādhanadharmabhāvamātrānvayini sādhyadharme svabhāvo hetuḥ / aparāparavyāvṛttibhedena dharmabhede satyapi vastutaḥ liṅgasvabhāva eva / hetusvabhāve sādhyadharme 'nvayavyabhicārābhāvāt lakṣaṇe tanmātrānvayeneti viśeṣaṇaṃ paramatāpekṣam /
pare hi arthāntaranimittamatadbhāvamātrānvayinamapi svabhāvamiccanti / tena ca viśeṣaṇena tathavidhasya atatsvabhāvatāṃ tasmin sādhye hetorvyabhicāraṃ cāha / yathā hetumati vināśe kṛtakatvasya /

2.2

tasya dvidhā prayogaḥ / sādharmyeṇaikaḥ vaidharmyeṇāparaḥ / yathā yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikam / yathā ghaṭādayaḥ / saṃśca śabdaḥ iti / tathā, kṣaṇikatvābhāve sattvābhāvaḥ saṃśca śabda iti / sarvopasaṃhāreṇa vyāptipradarśanalakṣaṇau sādharmyavaidharmyaprayogāvuktau /

2.3

atra pakṣadharmasambandhavacanamātrasāmarthyādeva pratijñārthasya pratīteḥ na pratijñāyāḥ prayoga upadarśitaḥ / apradarśite prameye kathaṃ tatpratītiriti cet / svayaṃ pratipattau prameyasya ka upadarśayitā? pradeśasthaṃ dhūmamupalabdhavataḥ tasyāgninā vyāpteḥ smaraṇe tatsāmarthyādeva agniratra iti pratijñārthapratītirbhavati / na ca tatra kaścit agniratreti asmai nivedayati / nāpi svayamapi prāgeva pratipadyate kiñcit, pramāṇamantareṇaivaṃ pratīteḥ nimittābhāvāt pratītau liṅgasya vaiyarthyam / svayamevākasmāt agniratreti vyavasthāpya tatpratipattaye paścālliṅgamanusaratīti ko 'yaṃ pratipatteḥ kramaḥ? pareṇāpi taducyamānaṃ plavata eva upayogābhāvāt / viṣayopadarśanamupayoga iti cet, tenaiva tāvaddarśyamānena ko 'rthaḥ? yadi pratītiranyathā na syāttadā sarvaṃ śobheta / tasmādeṣa svayaṃpratītau kenacid viṣayopasthāpakena vināpi pratiyan asmān kāryiṇo dṛṣṭvā parvabrāhmaṇa iva vyaktaṃ mūlyaṃ mṛgayate / asmadvacanādapi svayaṃ siddhameva liṅgamanusṛtya sādhyaṃ pratyetīti ko 'nayoravasthayorviśeṣaḥ? dṛṣṭā ca pakṣadharmasambandhavacanamātrāt sādharmyavatprayogādeḥ pratijñāvacanamantareṇāpi pratītiriti kastasyopayogaḥ? svaniścayavadanyeṣāmapi niścayotpādanāya sādhanamucyate / tatra svayaṃ prameyopadarśanena vināpi pratipadya paraṃ pratipādayatrapūrva kramamāśrayate iti kimatra kāraṇam? tasmātra prameyasya vacanena kiñcitprayojanamanyathāpi pratipatterutpatteḥ /

2.4

etenopanayanigamanādikamapi pratyuktam / etāvataiva sādhyapratīterbhāvāt / ḍiṇḍikarāgaṃ parityajyākṣiṇī nimīlya cintaya tāvat kimiyatā pratītiḥ syātra veti / bhāve kiṃ prapañcamālayā? iti iyāneva sādhanavākye prayogo jyāyān /

2.5

atra pūrvaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ paścād dṛṣṭānta iti kramaniyamo 'pi na kaścit / sarvathā gamakatvāt /

2.6

sambandhavacane 'pi nārthabhedo 'pi kaścit / ubhayathāpi tadbhāvasyaiva khyāpanāt / nahi atatsvabhāvasya bhāve ekāntenānyasya bhāvaḥ kṛtakatvasya bhāve prayatnānantarīyakatvavat / kāryasyāpi atatsvabhāvasyābhāve na tannivṛttiḥ, yathānayoreva naikanivṛttāvanyanivṛttiḥ /
tasmādanvayavyatirekayoryathālakṣaṇameko 'pi prayokto dvitīyamākṣipatīti naikatraṃ sādhanavākye dvayoḥ prayogaḥ iṣyate vaiyarthyāt / tatsvabhāvatayānvayasiddhau tadabhāve 'bhāvo 'pi sidhyatyeva / tathā siddhau cānvayasyāpi siddheriti / tadabhāva eva hetorabhāvakhyātiryathā syāt nānyatra vipakṣe viruddhe vā iti niyamakhyāpanārtho 'pi vyatirekaprayogo na yuktaḥ, anyaviruddhayorapi vipakṣatvāt /

2.7

kathamidam avagamyate sadavaśyaṃ naśvarasvabhāvamiti yena anvayavyatirekasambhava iti cet / vināśahetvayogāt / svabhāvata eva bhāvā naśvarāḥ naiṣāṃ svahetubhyo niṣpatrānāmanyato vināśotpattiḥ / tasyāsāmarthyāt / na hi vināśaheturbhāvasya svabhāvameva karoti tasya svahetubhyo nirvṛtteḥ / nāpi bhāvāntarameva, bhāvāntarakaraṇe bhāvasya tadavasthatvāt tathopalabdhyādiprasaṅgaḥ / nāpi svabhāvāntaramasyāvaraṇam tadavasthe tasminnāvaraṇāyogāt / nāpi vināśahetunā bhāvābhāvaḥ kriyate / abhāvasya vidhinānyatayopagame vyatirekāvyatireka vikalpānatikramāt / bhāvapratiṣedhakaraṇe na tasya kiñcidbhavati na bhavatyeva kevalamiti / evaṃ ca kartā na bhavatītyakarturahetutvamiti na vināśahetuḥ kaścit /

2.8

vaiyarthyācca / yadi svabhāvato naśvaraḥ svātmanyanavasthāyī bhāvaḥ tasya na kiñcinnāśakāraṇaiḥ / tatsvabhāvatayaiva svayaṃ nāśāt / yo hi yatsvabhāvaḥ sa svahetoreva utpadyamānaḥ tādṛśo bhavati, na punastadbhāve hetvantaramapekṣate / prakāśadravoṣṇakaṭhinadravyādivat / na hi prakāśādayastadātmāna utpannāḥ punaḥ prakāśādibhāve hetvantaramapekṣante / tadātmanastādātmyābhāve nairātmyaprasaṅgāt / tadvadasthitidharmā cet svabhāvato bhāvo niṣpanno na punastadātmatāyāṃ hetvantaramapekṣate /

2.9

bījādivadanekānta iti cet / syādetad bījādayo 'ṅkurādijananasvabhāvā / api salilādihetvantarāpekṣaṇāt na kevalā janayanti / tadvad bhāvo 'pi vināśe syādīt / na / tasvabhāvasya jananādajanakasya cātatsvabhāvatvāt / ata eva tayoravasthayorvastubhedo niśceyaḥ / bhāvānāṃ svabhāvānyathātvābhāvāt tatsvabhāvasya paścādiva prāgāpi jananaprasaṅgāt /
tasmādyo 'ntyo 'vasthāviśeṣaḥ sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ / pūrvabhāvinastu avasthāviśeṣā aṅkurakāraṇasya kāraṇāni iti nānekāntaḥ / kṣaṇikeṣu bhāveṣu aparāparotpatteraikyābhāvāt /

2.10

yadi te 'ntyāḥ samarthāḥ kiṃ na janayanti pratyekamiti / janayantyeva nātrānyathābhāvaḥ svabhāsyāvaiparītyāt / nanu teṣu sahakāriṣu samarthasvabhāveṣu ko 'parasyopayogaḥ? na vai bhāvānāṃ kācit prekṣāpūrvakāritā yataḥ ayamasmāsvanyatamo 'pi samarthaḥ kimasmābhiḥ kartavyam ityālocyāpare nivarteran / te nirabhiprāyavyāpārā eva svahetupariṇāmopanidhidharmāṇonopālambhamarhanti, tatprakṛteḥ / te samarthāḥ kiṃ nāparāparaṃ janayantīti cet / na, tatraiva sāmarthyāt tasyaivaikasya janane samarthā nānyasyeti nāparāparajananam /

2.11

bhinnasvabhāvebhyaścakṣurādibhyaḥ sahakāribhya ekakāryotpattau na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāditi cet / na / yathāsvaṃ svabhāvabhedena tadviśeṣopayogastadupayogaiḥ kāryasvabhāvaviśeṣāsaṅkarāt / yathā mṛtpiṇḍakulālasūtrā dibhyo bhavato ghaṭasya mṛtpiṇḍādamṛtsvabhāvebhyo vṛkṣādibhyo bhinnaḥ svabhāvaḥ kulālāttasyaiva mṛdātmanaḥ sataḥ saṃsthāviśeṣātmatayā tadanyebhyo bhinnaḥ sūtrāttasyaiva mṛtsaṃsthāna viśeṣātmanaḥ cakrādervibhaktaḥ svabhāvo bhavati / tadevaṃ na kulālānmṛtsvabhāvatāḥ, na mṛdaḥ saṃsthānaviśeṣaḥ / na ca tayoḥ śāktiviśeṣaviṣayabhede 'pi tajjanitaviśeṣabhedasya kāryasya svabhāvena bhedaḥ mṛtsaṃsthānayoraparasparātmatayā saṃsthānamṛdrūpābhyāṃ tayorapratibhāsanaprasaṅgāt /

2.12

anyadeva saṃsthānaṃ guṇo mṛddravyāt tena bhinnasvabhāvaḥ kulālamṛtpiṇḍayorupayogaviśeṣa iti cet / uktamatra / api ca yadi saṃsthānaṃ bhinnaṃ mṛdaḥ kulālaḥ kiṃ na pṛthakkaroti? guṇasya dravyaparatantratvāt sa kathaṃ pṛthak kriyeta? tatsaṃsthānādhārātmakaṃ yadi svabhāvenaiva tad dravyam, tatsaṃsthānaṃ vā tadādheyātmakaṃ, tadā kimiti kulālavyāpāramapekṣate iti cet / na / tataḥ parasparasambandhayogyatāpratilambhāt / anyathā mṛtpiṇḍasya svabhāvata eva tathāvidhasaṃsthānasambandhayogyatve vastuna eva prāgapi yogyatālakṣaṇā dharmatāstīti saṃsthānaviśeṣeṇa sambandhaḥ syāditi / evaṃ tarthi sā yogyatā mṛddravyasya kulālād bhavatīti nānayoḥ svabhāvabhedaḥ / bhedehi prāgvat prasajyeta / asti tāvadekasvabhāvatve 'pi ekasyānekapratyayopādheyaviśeṣateti kiṃ mṛtsaṃsthānayoḥ ekasvabhāvatvasādhanāya atinirbandhena /

2.13

tena sahakāriṇaḥ pratyayā naikopayogaviṣayāḥ kāryasyaikasvabhāvatve 'pi vastuta iti yatheha kāraṇabhedo bhinnaviśeṣopayogāt naikakāryaḥ, tathā cakṣurādibhyo vijñānotpattau utreyaḥ / tathā hi - samanantarapratyayādvijñānāccakṣurvijñānasya upalambhātmatā tasyaivopalambhātmanaḥ sataścakṣurindriyādrūpagrahaṇayogyatāpratiniyamaḥ viṣayāttattulyarūpateti abhinnatve 'pi vastutaḥ kāryasya kāraṇānāṃ bhinnebhyaḥ svabhāvebhyo bhinnā eva viśeṣā bhvantīti na kāraṇabhede 'pi abhedastatkāryaviśeṣasya / ta evaite kāraṇaśaktibhedā yathāsvaṃ prativiśiṣṭakāryajanane 'vyavadheyaśaktitayā pratyupasthitāḥ kṣaṇikatvātsāmagrīkāryasya svabhāvasthityāśrayaityucyante / tathāhi tattebhyaḥ samastebhyaḥ upalambhātmakaṃ rūpagrahaṇaṃ pratiniyataṃ viṣayarūpaṃ ceti prativiśiṣṭasvabhāvamekameva jātam /

2.14

apratirodhaśaktikeṣu anantarakāryeṣu anādheyaviśeṣeṇu kṣaṇikeṣu pratyayeṣu parasparaṃ kaḥ sahakārārthaḥ? na vai sarvatrātiśayotpādanaṃ sahakriyā kā tarhi? ekārthakaraṇaṃ yad bahūnāmapi / yathāntyasya kāraṇakalāpasya / tadeva mukhyaṃ sahakāritvaṃ sahakāriṇāṃ, tasyaivāntyasya kāraṇatvāt / tatra ca kṣaṇe ekasya svabhāvasyāvivekād viśeṣasya kartumaśakyatvāt, svabhāvāntarotpattilakṣaṇatvād viśeṣotpatteḥ / bhāvāntarajanane 'ntyatvameva hīyeta / tataśca na sākṣātkāraṇaṃ syāt / tasmānna kāraṇasya sahakāribhyo viśeṣasyotpattiḥ / te samarthā eva svabhāvato 'ntyāḥ pratyayāḥ saha jāyante kṣaṇikā yeṣāṃ prākpaścātpṛthagbhāvo nāsti, yebhyaścānantarameva kāryamutpadyate / tatra ekārthakriyaiva sahakāritvam /

2.15

samarthaḥ kuto jāyata iti cet / svakāraṇebhyaḥ / tāni enamaparasannidhāna evaṃ kiṃ janayanti? kadācidanyathāpi syuḥ tataścaiko 'pi kvacit janayed iti cet / aparāpara pratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ saṃskārāḥ santanvanto yadyapi kutaścitsāmyātsarūpāḥ pratīyante tathāpi bhitra evaiṣāṃ svabhāvaḥ / tena kiñcideva kasyacit kāraṇam /
tatra yo 'vyavadhanādideśo rūpendriyādikalāpaḥ sa vijñānajanane samartho hetuḥ / yasteṣāṃ parasparopasarpaṇādyāśrayaḥ pratyayaviśeṣaḥ sa taddhetujanane samarthaḥ teṣāṃ ca na pūrvaṃ na paścātra pṛthagbhāva iti samarthānapi pūrvāparapṛthagbhāvbhāvino doṣā nopalīyante / tena yasteṣāṃ parasparopasarpaṇādihetuḥ sa samarthasya heturiti tatra na kadācidanyathābhāvaḥ /

2.16

anena nyāyena sarvatra hetuphalabhāvapratiniyamo draṣṭavyaḥ pratikṣaṇamanyānyasvabhāvabhedānvayinīṣu śaktiṣu, na tu sthiraikasvabhāveṣu bhāveṣu svabhāvasyānyathātvāsaṃbhavāt / samarthāsamarthasvabhāvayoḥ kriyākriyānupapatteḥ / anyasahitaḥ karoti na kevala iti cet / kiṃ kevalasya kāryajanane 'samarthaḥ svabhāvaḥ? samartha iti cet / kiṃ na karoti? akurvan kathaṃ samarthaḥ? kuvindādayaḥ paṭādikriyāyāṃ samarthā api na sarvatra kurvantīti cet / krīḍanaśīlo devānāṃ priyaḥ sukhaidhitaḥ kṛtamapi punaḥ punaḥ kārayati, tathāhi bījādivad ityanena nirloṭhitameva / tasmātsvabhāvasyānyathātvāsambhavāt taddharmaṇaḥ tathābhāvaḥ antyāvasthāvadanivāryaḥ /
antyāvasthāyāṃ prāgasamarthasya sāmarthyotpattau tasya sāmarthyasya tatsvabhāvatve 'pūrvotpattirevasā / atatsvabhāvatve saḥ akāraka eva sāmarthyākhyātpadārthāntarāt kāryotpattyabhyupagamāt /

2.17

api ca yo 'sau sakaleṣu sahakāriṣu karoti sa tadaiva kasmāt karoti / ? kurvan dṛṣṭastena karotīti brūmaḥ / aho mahāsāmarthyaṃ mahāprabhāvasya darśanaṃ yasmādatatsvabhāvān api bhāvān svabhāvamātreṇa nānāprakāreṣu vyāpāreṣu niyuṅkte / yadi nāma kiñcit kathañcidatrabhavato darśanaviṣayatām atikrāmet, hanta aprasavadharmakamapetasantānaṃ syaditīyaṃ cintā cittaṃ dunoti /
na vai vayam atatsvabhāvānāṃ bhāvānām asmaddarśanavaśāt kāryakriyāṃ brūmaḥ kintu svabhāvenaiva te kāryakāraṇadharmāḥ, tān paśyantaḥ kevalaṃ jānīmahe te ete kārakasvabhāvā iti /

2.18

satyam idamapyasti, svabhāvasteṣāṃ kāryakriyādharmā tena samastapratyayānāmakṛtvā kāryaṃ nopekṣāpattiriti / so 'kṣepakriyādharmā svabhāvaḥ kiṃ teṣāṃ tadaivāntyāvasthāyāmutpanna āhosvit prāgapyāsīt? āsīt, apracyutā nutpatrasthiraikasvabhāvānā kadācit kasyacitsvabhāvasyābhāvavirodhāt / tatkimidānīṃ mātā ca vandhyā ca asti? ko vāsya bhāṣitasyārthaḥ- akṣepakriyāsvabhāvaḥ kāryaṃ ca na karotīti /

2.19

sahitaḥ svakāryajananasvabhāvaḥ na kevala iti cet / anyastarhi kevalo 'nyaśca sahitaḥ svabhāvabhedāt / svabhāvabheda eva hi bhāvabhedasya lakṣaṇam / na hi sa sāhitye 'pi pararūpeṇa kartā syāt / svarūpaṃ ca tasya prāgapi tadeveti kathaṃ kadacit kriyāvirāmaḥ /
yasyāpi bhāvah kṣaṇikaḥ tasyāpi kasmāt kevalo na karoti? yadi bhavet kuryādeva / kathaṃ na bhavati? kṣaṇikatvāt / uktaṃ yādṛśasya kriyā / sa kathamekakṣaṇabhāvī anyathā bhavet? yaśca bhavati sa eva na bhavatīti nāyaṃ prasaṅgaḥ kārakākārakayoḥ svabhāvataddhetvorvirodhāt /

2.20

yo 'pi manyate- akṣepakriyādharmaiva sa tasya svabhāvaḥ, na sa sāhityamapekṣate, kāryaṃ tu pratyayāntarāpekṣamiti sahitebhya eva jāyate na kevalebhya iti, tasyāpi kathaṃ- sa bhāvaḥ kevalo 'pi karotyeva? kāryaṃ ca tasmātrotpadyate iti tadavastho virodhaḥ / na kevalaḥ karotyeveti cet / kathamidānīmakṣepakriyāsvabhāvaḥ / nanu etadeva paridīpitaṃ bhavati, karotyeveti / kāryaṃ cāyaṃ kevalo 'pi samarthaḥ san paramapekṣamāṇaṃ kathamupekṣeta? paramanādṛtyaitat prasahya kuryāt / evaṃ hi anenātmanaḥ sāmarthyaṃ darśitaṃ bhavati / kāryaṃ paramapekṣata iti tataḥ kevalād anutpattimasya kathayasi sa kevalo 'pi samarthasvabhāva iti tataḥ utpattiṃ brūṣe, ete ca kathamevatraṃ syātām? tadayamīrṣyāśalyavitudyamānamarmā viklavaṃ vikrośatītyupekṣāmevārhati / tasmādidamekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kṣaṇikānāmeva bhāvānām / na tu akṣaṇikānāṃ yeṣāṃ pṛthagapi bhāvaḥ sambhavati pṛthak kāryakaraṇasambhavena sahakāritvaniyamāyogāt /

2.21

yatra tu santānopakāreṇa bhāvāḥ hetutāṃ pratipadyante, yathā taṇḍulabījādibhya odanāṅkurādijanmani dahanodakapṛthivyādayaḥ, tatra santānāśrayeṇa viśeṣotpādanaṃ pratyayānāṃ sahakriyocyate na dravyāśrayeṇa, kṣaṇike dravye viśeṣasyānutpatteḥ / nahi taṇḍulādīnāṃ viśeṣānutpattau dahanādibhāve 'pi odanajanma syāt / tathā prabhāsvarādapavarakaṃ praviṣṭasya yadīndriyaṃ svopakāribhyo 'tiśayaṃ krameṇa na pratipadyeta tadā prāgivārthapratilpattiṃ naiva janayet /
akṣepakāriṣu indriyādiṣu na viśeṣotpattiḥ parasparataḥ sambhavati / tatra yathāsvaṃ pratyayaiḥ parasparopasarpaṇādyāśrayairye yogyadeśādyavasthā jātāste saha svabhāvaniṣpattyā jñānahetutāṃ pratipadyante ityekārthakriyaiva sahakāritvam /

2.22

yatra tu viśeṣamutpādayantaḥ sahakāriṇaḥ pratyayāḥ tatra hetusantānaḥ pratyayāntarāṇyapekṣata iti tataḥ svabhāvāntarasya pratilambhaḥ / tatra svarasataḥ hetupratyayānāṃ pūrvopanipātakṣaṇānāṃ nivṛttau tebhya eva viśiṣṭakṣaṇotpattirevaṃ krameṇa yāvadatyantātiśayavato 'ntyakāraṇakalāpāt kāryotpattiḥ /

2.23

sahakāriṇaḥ samutpatraviśeṣātkāraṇātkāryotpattau tasyaiva viśeṣasyotpattirna syāt / aviśiṣṭādviśeṣotpattau kāryasyāpi syāt / tataśca parasparaviśeṣotpādānapekṣiṇa eva sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvīran / tenākṣaṇikānāmapi sahakārisāpekṣāṇāṃ kāraṇatā syāt / apekṣaṇīyebhyaḥ svabhāvātiśayotpattiśca na syāt /
atha sahakāriṇā kāryotpādānuguṇaviśeṣajananāya kṛtaviśeṣa evopattiṣṭheta / evaṃ satyanavasthā syāt / na ca sahakāriṇaḥ parasparakāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane nityaṃ yogyāvasthāḥ, yena nityānuṣakta eṣāṃ viśeṣaḥ syāt / tadupāyāpāyayoḥ kāryasyotpattyanutpattidarśanāt / tenādyo viśeṣaḥ sahakāribhyo nirupakārasya notpadyata iti cet / nāsmākaṃ punaḥ punarabhidhāne 'pi kaścidudvego bhavati yadyevamapi lokasya nyāyapratītirbhavati / hanta tarhi ucyatām / na viśeṣotpādanāt sahakāriṇāṃ sahakāritvaṃ paramārthataḥ sambhavati / yataḥ tadabhāvādviśeṣe kartavye sahakāritāvirahaḥ syāt /

2.24

atha kathamekārthakriyāpi bhavet sāpi na bhavet parasparato viśeṣarahitānām / atha bhavet, pṛthagapi sā bhavet / tathāca, tasmād viśeṣād bhavanaśīlaṃ kāryamapi kevalāt syāditi cet / atroktamuttaraṃ pratikṣaṇamaparāparaiḥ pratyayaiḥ yathā bhāvasantāne viśeṣasyotpattiḥ, yogyadeśatādyavasthāviśeṣāḥ kāryakaraṇaśīlāḥ, teṣāṃ ca yata utpattiḥ, pratyekaṃ ca sāmarthye 'pi kevalānāmakriyā, kartṛviśeṣasya pṛthagekaikasya bhāvasyābhāvāt / kāryadvaividhyaṃ ca sahakāribhiḥ akṣepakārindriyavijñānavacca kāryakāraṇayoḥ svabhāvabhedāditi sarvamuktam /

2.25

tatra sahakāribhyaḥ santānopakārāpekṣakāraṇakāryajanmani sahakāriṇāmādyo viśeṣaḥ sahakārikṛtaviśeṣajanmā na bhavati, anantarakāryavat, tataḥ ye viśeṣā jāyante te tajjanmānaḥ tatprakṛtitvāditi nānavasthā / tathā yadyakṣaṇiko 'pi bhāvaḥ kārya karoti, karotu nāma, sa yadi akṣepakartṛdharmā, tadā pṛthagbhāvasya sambhavātkevalo 'pi tathā syād ityuktam / atatsvabhāvastu tadāpyakāraka eva /
tasmādakṣaṇikānāṃ kāraṇānām ekārthakriyayā na kaścit sahakāritvaniyamaḥ / nāpi santatyopakāreṇeti na tasya kaścitsahakārīti kevalo 'pi kuryāt / prāyastu saṃghātasthāyī bhāvasantānaḥ sahakāripratyayairupajanitaviśeṣaḥ svakāryaṃ kurvan dṛṣṭo bījādivat / tatsthirahetuvādino hetoḥ pratyayāntarāpekṣakārakasya vyaktaṃ svabhāvāntarasyotpattiḥ / kārakasvabhāvasya prāgapi sattve 'kriyā na yujyate /

2.26

tasmādyo yadātmā sa svasattāmātreṇa tādṛśo bhavati na bhūtvā tadbhāve parābhisaṃskāramapekṣata iti svabhāvato 'sthitidharmaṇo bhāvasya na kiñcitrāśakāraṇaiḥ / sthitidharmaṇo 'pi bhāvasya na nāśakāraṇaiḥ kiñcit svabhāvānyathātvasya kenacit kartumaśakyatvāt / tadanyathātvapratipattau sa tatsvabhāva eva na syāditi pūrva eva vikalpaḥ syāt / tatra ca prāgevoktaṃ dūṣaṇam /
yaśca parasmādanyathābhāvaḥ so 'paraḥ svabhāvaḥ yaścāparaḥ sa kathaṃ tasya syāt? svabhāvabhedo hi vastubhedalakṣaṇam / tathā ca yaḥ sthitidharmā jātaḥ na tasyānyathābhāvaḥ syāt / etena kaṭhinādīnāṃ tāmrādīnām agnyādeḥ dravatvādisvabhāvāntarotpattiḥ pratyuktā / tatrāpi pūrvakasya svarasanirodhitvādvināśe 'gnyāderupādānāccāpara eva dravādisvabhāvaḥ utpannaḥ /

2.27

sa svayaṃ sthitidharmaiva svahetubhirjanitaḥ, vināśahetorasambhave 'vasthānāt / tasya parasmādvināśo bhavati iti / na ca vināśo nāmāparaḥ svabhāvaḥ, bhāvacyutireva vināśaḥ iti cet / nedaṃ vikalpadvayamatikrāmati - kiṃ nityo bhāva utānityaḥ / prāṅnityo bhūtvā paścādanityo bhavatīti ca bruvāṇo bhāvadvayaṃ cāha nityānityasvabhāvabhedam / prāktanasya nityābhimatasya svabhāvasya svayaṃ nāśaṃ bruvāṇaḥ sarvadaiva nāśamanāśaṃ ca prāheti pūrvasmin vināśaheturasamartha eva /
na prāṅnityo bhūtvā paścādanityaḥ bhavati, kiṃ tarhi, paścādapi nitya eva, ekasvabhāvatvāt / sa tarhi bhāvaḥ svabhāvena nāśamanāviśan kathaṃ naṣṭo nāma? tatsvabhāvavināśayoḥ aparaspararūpatvāt / tasmāt satyasya vināśe vināśasvabhāvena tena bhavitavyaṃ, tathāpi vināśaheturvyartha ityuktam / tena svabhāvato naścare 'naśvare vā bhāve na vināśahetorupayogaḥ /

2.28

tasmādvināśaṃ pratyanapekṣo bhāvastadbhāvaniyataḥ iti yaḥ san sa vināśī naśvaratāyā nivṛttau sattvanivṛtirityanvayavyatirekasiddhiḥ /
svabhāvato naśvaratve 'pi kaścidatatsvabhāvo 'pi syāt / na hi sarvaḥ sarvasya svabhāva iti na tatribandhanānvayavyatirekāsiddhiriti cet / na, akṣaṇikatve 'vastutvaprasaṅgāt / śaktirhi bhāvalakṣaṇam / sarvaśaktivirahaḥ punarabhāvalakṣaṇam / na caivākṣaṇikasya kvacit kācit śaktirasti, kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyāśakti virahāt / itthaṃ ca yat sattat kṣaṇikameveti vyāptisiddhiḥ /

Original text: Hetubindu · Edition: P.P. Gokhale: Hetubindu of Dharmakirti. Delhi : Sri Satguru Publications, 1997, 1-94. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc