Hetubindu · અધ્યાય 3

અર્થાન્તરે ગમ્યે કાર્યં હેતુરવ્યભિચારાત્ । કાર્યકારણભાવેન ગમકત્વે સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ સ્યાત્, સર્વથા જન્યજનકભાવાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । તદભાવે ભવતસ્તદુત્પત્તિનિયમાભાવાત્ । તસ્માત્ કાર્યં સ્વભાવૈર્યાવદ્ભિરવિનાભાવિ કારણે તેષાં હેતુઃ । તત્કાર્યત્વનિયમાત્ । તૈરેવ ચ ધર્મૈર્યે તૈર્વિના ન ભવન્તિ । અંશેન જન્યજનકભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । ન, તજ્જન્યવિશેષગ્રહણે ઽભિમતત્વાત્ લિઙ્ગ વિશેષોપાધીનાં ચ સામાન્યાનામ્ । અવિશિષ્ટસામાન્યવિવક્ષાયાં વ્યભિચાર ઇતિ ગમકત્વં નેષ્યતે ।

કસ્યચિત્કદાચિત્કુતશ્ચિદ્ભાવે ઽપિ સર્વસ્તાદૃશસ્તથાવિધજન્મેતિ કુતો ઽવસિતમ્, તથા ચ નાન્વયવ્યતિરેકાવિતિ ચેત્ । ન, અતદ્ભાવિનસ્તસ્ય સકૃદપિ તતો ઽભાવાત્ । પરસ્પરાપેક્ષયા જન્યજનકસ્વભાવલક્ષણે કાર્યકારણે । તત્ર યદિ ધૂમો ઽગ્ન્યાદિસામગ્જ્યા અન્યતો ઽપિ ભવેત્તદા તસ્ય તજ્જન્યઃ સ્વભાવો ન ભવતીતિ સકૃદપિ તતો ન ભવેત્ । અર્થાન્તરવત્ । નાપિ સામગ્રી તં જનયેદ્ અતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ । સામગ્જ્યન્તરવત્ । ન ચ ધૂમસ્ય તદતજ્જન્યઃ સ્વભાવો યુક્તઃ । એકસ્વભાવત્વાત્ । ધૂમાધૂમજનનસ્વભાવાદ્ ભવતો ધૂમાધૂમસ્વભાવઃ સ્યાત્ । કાર્યસ્વભાવાનાં કારણસ્વભાવકૃતત્વાત્ । અકારણાપેક્ષણે ચાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્યો ધૂમજનનઃ સો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીવિશેષો યઃ અગ્ન્યાદિસામગ્રીવિશેષેણ જનિતઃ સ એવ ધૂમો ભવતીતિ કાર્યકારણયોરેવં સ્વભાવસ્ય નિયમાત્ તદ્વિજાતીયાદુત્પત્તિર્ન ભવતિ ।
તદ્યાદૃશં કાર્યં યાદૃશાત્ કારણાદ્ દૃષ્ટમેકદા તત્તન્ન વ્યભિચરતિ । તેન સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે કાર્યસ્ય કારણેન વ્યાપ્તિઃ સિદ્ધા ભવતિ ।

નનુ વિજાતીયાદપિ કિઞ્ચિદ્ ભવદ્ દૃષ્ટં તદ્યથા ગો મયાદેઃ શાલૂકાદિઃ । ન વિજાતીયાદુત્પત્તિઃ । તથાવિધમેવ હિ તાદૃશામાદિનિમિત્તમિતિ ન કારણભેદઃ । પ્રબન્ધેન વૃત્તૌ તુ શરાદ્ ભવતિ । અસ્તિ ચ ગોમયેતરજન્મનોઃ સ્વભાવભેદઃ રૂપસ્યાભેદે ઽપિ । ન હિ આકારતુલ્યતૈવ ભાવાનાં તત્ત્વે નિમિત્તમ્, અભિન્નાકારાણામપિ કેષાઞ્ચિદન્યતો વિશેષાજ્જાતિભેદદર્શનાત્ । અન્યથા હિ વિલક્ષણાયા અપિ સામગ્રયા અવિલક્ષણકાર્યોત્પત્તૌ ન કારણભેદાભેદાભ્યાં કાર્યભેદાભેદાવિત્યહેતુકૌ વિશ્વસ્ય ભેદાભેદૌ સ્યાતામ્ । તથા હિ ન ભેદાદ્ભેદ ઇતિ અભેદાદપિ નાભેદઃ । તદ્વ્યતિરિક્તશ્ચ ન કશ્ચિદ્ભાવસ્વભાવ ઇત્યહેતુકત્વાદ્ભાવાનાં નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્ । અપેક્ષયા હિ ભાવાઃ કાદાચિત્કા ભવન્તિ । વ્યવસ્થાવાંશ્ચ સાધ્યેષુ સાધનનિયોગો ન સ્યાત્ । કારણશક્તિપ્રતિનિયમે હિ કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ સાધનાયોપાદીયેત, નાપરં, તસ્યૈવ તત્ર શક્તેઃ, અન્યસ્ય ચાશક્તેઃ તયોસ્તજ્જનનેતરસ્વભાવત્વેન ભેદાત્ । તજ્જનનસ્વભાવવિલક્ષણાદપિ તસ્યોત્પત્તૌ ન તજ્જનનશક્તિપ્રતિનિયમ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિત્ યતઃ કુતશ્ચિત્સ્યાત્ । તજ્જનનશક્તિસામ્યે તુ તદેવેતિ ન કાર્યં દુષ્ટં કારણં વ્યભિચરતિ ।